બ્રહ્મસૂત્ર2 · અધ્યાય 2.2

અત્ર સર્વજ્ઞમિતિ ।
દૃશ્યતે સર્વસ્ય ચેતનાધિષ્ઠિતસ્યૈવ લોકે પ્રવૃત્તિરિતિ લોકાનુસારો દર્શિતઃ ।
સર્વશક્તીતિ ।
સર્વસ્ય જગત ઉપાદાનકારણં નિમિત્તકારણં ચેત્યુપપાદિતમ્- મહામાયમિતિ ।
સર્વાનુપપત્તિશઙ્કા પરાસ્તા ।
તસ્માજ્જગત્કારણં બ્રહ્મેતિ સિદ્ધમ્ ॥37॥
ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિમિશ્રવિરચિતે ભગવત્પાદશારીરિકભાષ્યવિભાગે ભામત્યાં દ્વિતીયસ્યાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ પાદઃ ॥1॥
ઇતિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય સાંખ્યાયોગકારણદાદિસ્મૃતિભિઃ સાંખ્યાદિપ્રયુક્તતર્કૈશ્ચ વેદાન્તસમન્વયવિરોધપરિહારાખ્યઃ પ્રથમઃ પાદઃ ॥
દ્વિતીયાધ્યાયે દ્વિતીયઃ પાદઃ ।
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.1.1
રચનાનુપપત્તેશ્ચ નાનુમાનમ્

સ્યાદેતત્ ।
ઇહ હિ પાદે સ્વતન્ત્રા વેદનિરપેક્ષાઃ પ્રધાનાદિસિદ્ધિવિષયાઃ સાંખ્યાદિયુક્તયો નિરાકરિષ્યન્તે ।
તદયુક્તમશાસ્ત્રાઙ્ગત્વાત્ ।
નહીદં શાસ્ત્રમુચ્છૃઙ્ખલતર્કશાસ્ત્રવત્પ્રવૃત્તમપિ તુ વેદાન્તવાક્યાનિ બ્રહ્મપરાણીતિ પૂર્વપક્ષોત્તરપક્ષાભ્યાં વિનિશ્ચેતુમ્ ।
તત્ર કઃ પ્રસઙ્ગઃ શુષ્કતર્કવત્સ્વતન્ત્રયુક્તિનિરાકરણસ્યેત્યત આહ- -યદ્યપીદં વેદાન્તવાક્યાનામિતિ ।
નહિ વેદાન્તવાક્યાનિ નિર્ણેતવ્યાનીતિ નિર્ણીયન્તે, કિન્તુ મોક્ષમાણાનાં તત્ત્વજ્ઞાનોત્પાદનાય ।
યથા ચ વેદાન્તવાક્યેભ્યો જગદુપાદાનં બ્રહ્માવગમ્યતે, એવં સાંખ્યાદ્યનુમાનેભ્યઃ પ્રધાનાદ્યચેતનં જગદુપાદાનમવગમ્યતે ।
ન ચૈતદેવ ચેતનોપાદાનમચેતનોપાદાનં ચેતિ સમુચ્ચેતું શક્યં, વિરોધાત્ ।
ન ચ વ્યવસ્થિતે વસ્તુનિ વિકલ્પો યુજ્યતે ।
ન ચાગમબાધિતવિષયતયાનુમાનમેવ નોદીયત ઇતિ સાંપ્રતમ્ ।
સર્વજ્ઞપ્રણીતતયા સાંખ્યાદ્યાગમસ્ય વેદાગમતુલ્યત્વાત્ તદ્ભાષિતસ્યાનુમાનસ્ય પ્રતિકૃતિસિંહતુલ્યતયાબાધ્યત્વાત્ ।
તસ્માત્તદ્વિરોધાન્ન બ્રહ્મણિ સમન્વયો વેદાન્તાનાં સિધ્યતીતિ ન તતસ્તત્ત્વજ્ઞાનં સેદ્ધુમર્હતિ ।
નચ તત્ત્વજ્ઞાનાદૃતે મોક્ષ ઇતિ સ્વતન્ત્રાણામપ્યનુમાનાનામાભાસીકરણમિહ શાસ્ત્રેસંગતમેવેતિ ।
યદ્યેવં તતઃ પરકીયાનુમાનનિરાસ એવ કસ્માત્પ્રથમં ન કૃત ઇત્યત આહ- -વેદાન્તાર્થનિર્ણયસ્ય ચેતિ ।
નનુ વીતરાગકથાયાં તત્ત્વનિર્ણયમાત્રમુપયુજ્યતે ન પુનઃપરપક્ષાધિક્ષેપઃ, સ હિ સરાગતામાવહતીતિ ચોદયતિ- -નનુ મુમુક્ષૂણામિતિ ।
પરિહરતિ --બાઢમેવં,
તથાપીતિ ।
તત્ત્વનિર્ણયાવસાના વીતરાગકથા ।
નચ પરપક્ષદૂષણમન્તરેણ તત્ત્વનિર્ણયઃ શક્યઃ કર્તુમિતિ તત્વનિર્ણયાય વીતરાગેણાપિ પરપક્ષો દૂષ્યતે ન તુ પરપક્ષતયેતિ ન વીતરાગકથાત્વવ્યાહતિરિત્યર્થઃ ।
પુનરુક્તતાં પરિચોદ્ય સમાધત્તે --નન્વીક્ષતેરિતિ ।
તત્ર સંખ્યા ઇતિ ।
યાનિ હિ યેન રૂપેણા સ્થૌલ્યાદા ચ સૌક્ષ્મ્યાત્સમન્વીયન્તે તાનિ તત્કરણાનિ દૃષ્ટાનિ, યથા ઘટાદયો રુચકાદયશ્ચા સ્થૌલ્યાદા ચ સૌક્ષ્મ્યાન્મૃત્સુવર્ણાન્વિતાસ્તત્કરણાઃ, તથા ચેદં બાહ્યમાધ્યાત્મિકં ચ ભાવજાતં સુઃખદુઃખમોહાત્મનાન્વિતમુપલભ્યતે, તસ્માત્તદપિ સુઃખદુઃખમોહાત્મસામાન્યકારણકં ભવિતુમર્હતિ ।
તત્ર જગત્કારણસ્ય યેયં સુખાત્મતા તત્સત્ત્વં, યા દુઃખાત્મતા તદ્રજઃ, યા ચ મોહાત્મતા તત્તમ ઇતિ ત્રૈગુણ્યકારણસિદ્ધિઃ ।
તથાહિ--પ્રત્યેકં ભાવાસ્ત્રૈગુણ્યવન્તો ઽનુભૂયન્તે ।
યથા મૈત્રદારેષુ પદ્માવત્યાં મૈત્રસ્ય સુખં, તત્ કસ્ય હેતોઃ, તંપ્રતિ સત્વગુણસમુદ્ભવાત્ ।
તત્સપત્નીનાં ચ દુઃખં, તત્કસ્ય હેતોઃ, તાઃ પ્રત્યસ્યા રજોગુણસમુદ્ભવાત્ ।
ચૈત્રસ્ય તુ સ્ત્રૈણસ્ય તામવિન્દતો મોહો વિષાદઃ, તત્ કસ્ય હેતોઃ, તં પ્રત્યસ્યાસ્તમોગુણસમુદ્ભવાત્ ।
પદ્માવત્યા ચ સર્વે ભાવા વ્યાખ્યાતાઃ ।
તસ્માત્સર્વં સુઃખદુઃખમોહાન્વિતં જગત્તત્કારણં ગમ્યતે ।
તચ્ચ ત્રિગુણં પ્રધાનં પ્રધીયતે ક્રિયતે ઽનેન જગદિતિ, પ્રધીયતે નિધીયતે ઽસ્મિન્પ્રલયસમયે જગદિતિ વા પ્રધાનમ્ ।
તચ્ચ મૃત્સુવર્ણવદચેતનં ચેતનસ્ય પુરુષસ્ય ભોગાપવર્ગલક્ષણમર્થં સાધયિતું સ્વભાવત એવ પ્રવર્તતે, ન તુ કેનચિત્પ્રવર્ત્યતે ।
તથા હ્યાહુઃ---ઽપુરુષાર્થ એવ હેતુર્ન કેનચિત્કાર્યતે કરણમ્ઽઇતિ ।
પરિમાણાદિભિરિત્યાદિગ્રહણેન ઽશક્તિતઃ પ્રવૃત્તેશ્ચ ।
કારણકાર્યવિભાગાદવિભાગાદ્વૈશ્વરૂપ્યસ્યઽઇત્યવ્યક્તસિદ્ધિહેતવો ગૃહ્યન્તે ।
એતાંશ્ચેપરિષ્ટાદ્વ્યાખ્યાય નિરાકરિષ્યત ઇતિ ।
તદેતત્પ્રધાનાનુમાનં દૂષયતિ --તત્ર વદામ ઇતિ ।
યદિ તાવદચેતનં પ્રધાનમનધિષ્ઠિતં ચેતનેન પ્રવર્તતે સ્વભાવત એવેતિ સાધ્યતે, તદયુક્તં, સમન્વયાદેર્હેતોશ્ચેતનાનધિષ્ઠિતત્વવિરુદ્ધચેતનાધિષ્ઠિતત્વેન મૃત્સુવર્ણાદૌ દૃષ્ટાન્તધર્મિણિ
વ્યાપ્તેરુપલબ્ધેર્વિરુદ્ધત્વાત્ ।
નહિ મૃત્સુવર્ણદાર્વાદયઃ કુલાલહેમકારરથકારાદિભિરનધિષ્ઠિતાઃ કુમ્ભરુચકરથાદ્યુપાદદતે ।
તસ્માત્ કૃતકત્વમિવ નિત્યત્વસાધનયા પ્રયુક્તં સાધ્યવિરુદ્ધેન વ્યાપ્તં વિરુદ્ધમ્, એવં સમન્વયાદિ ચેતનાનધિષ્ઠિતત્વે સાધ્ય ઇતિ રચનાનુપપત્તેરિતિ દર્શિતમ્ ।
યદુચ્યેત દૃષ્ટાન્તધર્મિણ્યચેતનં તાવદુપાદાનં દૃષ્ટં, તત્ર યદ્યપિ તચ્ચેતનપ્રયુક્તમપિ દૃશ્યતે, તથાપિ તત્પ્રયુક્તત્વં હેતોરપ્રયોજકં બહિરઙ્ગત્વાત્, અન્તરઙ્ગં ત્વચૈતન્યમાત્રમુપાદાનાનુગતં હેતોઃ પ્રયોજકમ્ ।
યથાહુઃ--ઽવ્યાપ્તેશ્ચ દૃશ્યમાનાયાઃ કશ્ચિદ્ધર્મઃ પ્રયોજકઃઽઇતિ ।
તત્રાહ-- નચ મૃદાદીતિ ।
સ્વભાવપ્રતિબદ્ધં હિ વ્યાપ્તં વ્યાપકમવગમયતિ ।
સ ચ સ્વભાવપ્રતિબન્ધઃ શઙ્કિતસમારોપિતોપાધિનિરાસે સતિ નિશ્ચીયતે ।
તન્નિશ્ચયશ્ચાન્વયવ્યતિરેકયોરાયતતે ।
તૌ ચાન્વયવ્યતિરેકૌ ન તથોપાદાનાચૈતન્યે યથા
ચેતનપ્રયુક્તત્વે ઽતિપરિસ્ફુટૌ ।
તદલમત્રાન્તરઙ્ગત્વેનેતિ ભાવઃ ।
એવમપિ ચેતનપ્રયુક્તત્વં નાભ્યુપેયેત યદિ પ્રમાણાન્તરવિરોધો ભવેત્, પ્રત્યુત શ્રુતિરનુગુણતરાત્રેત્યાહ-- ન ચૈવં સતીતિ ।
ચકારેણ સુઃખદુઃખાદિસમન્વયલક્ષણસ્ય હેતોરસિદ્ધત્વં સમુચ્ચિનોતીત્યાહ --અન્વયાદ્યનુપપત્તેશ્ચેતિ ।
આન્તરાઃ ખલ્વમી સુઃખદુઃખમોહવિષાદા બાહ્યેભ્યશ્ચન્દનાદિભ્યો ઽતિવિચ્છિન્નપ્રત્યયપ્રવેદનીયેભ્યો વ્યતિરિક્તા અધ્યક્ષમીક્ષ્યન્તે ।
યદિ પુનરેત એવ સુઃખદુઃખાદિસ્વભાવા ભવેયુસ્તતઃસ્વરૂપત્વાધેમન્તે ઽપિ ચન્દનઃ સુખઃ સ્યાત્ ।
નહિ ચન્દનઃ કદાચિદચન્દનઃ ।
તથા નિદાઘેષ્વપિ કુઙ્કુમપઙ્કઃ સુખો ભવેત્ ।
નહ્યસૌ કદાચિદકુઙ્કુમપઙ્ક ઇતિ ।
એવં કણ્ટકઃ ક્રમેલકસ્ય સુખ ઇતિ મનુષ્યાદીનામપિ પ્રાણભૃતાં સુખઃ
સ્યાત્ ।
નહ્યસૌ કાંશ્ચિત્પ્રત્યેવ કણ્ટક ઇતિ ।
તસ્માદસુખાદિસ્વભાવા અપિ ચન્દનકુઙ્કુમાદયો જાતિકાલાવસ્થાદ્યપેક્ષયા સુખદુઃખાદિહેતવો ન તુ સ્વયં સુખાદિસ્વભાવા ઇતિ રમણીયમ્ ।
તસ્માત્સુખાદિરૂપસમન્વયો ભાવાનામસિદ્ધ ઇતિ નાનેન તદ્રૂપં કારણમવ્યક્તમુન્નીયત ઇતિ ।
તદિદમુક્તમ્- -શબ્દાદ્યવિશેષે ઽપિ ચ ભાવનાવિશેષાદિતિ ।
ભાવના વાસના સંસ્કારસ્તદ્વિશેષાત્ ।
કરભજન્મસંવર્તકં હિ કર્મ કરભોચિતામેવ ભાવનામભિવ્યનિક્તિં, યથાસ્મૈ કણ્ટકા એવ રોચન્તે ।
એવમન્યત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
પરિમાણાદિતિ સાંખ્યીયં હેતુમુપન્યસ્યતિ- -તથા પરિમિતાનાં ભેદાનામિતિ ।
સંસર્ગપૂર્વકત્વે હિ સંસર્ગસ્યૈકસ્મિન્નદ્વયે ઽસંભવાન્નાનાત્વૈકાર્થસમવેતસ્ય નાનાકરણાનિ સંસૃષ્ટાનિ કલ્પનીયાનિ, તાનિ ચ સત્ત્વરજસ્તમાંસ્યેવેતિ ભાવઃ ।
તદેતત્પરિમિતત્વં સાંખ્યીયરાદ્ધાન્તાલોચનેનાનૈકાન્તિકમિતિ દૂષયતિ-- સત્ત્વરજસ્તમસામિતિ ।
યદિ તાવત્પરિમિતત્વમિયત્તા, સા નભસો ઽપિ નાસ્તીત્યવ્યાપકો હેતુઃ પરિમાણાદિતિ ।
અથ ન યોજનાદિમિતત્વં પરિમાણમિયત્તાં નભસો બ્રૂમઃ કિન્ત્વવ્યાપિતામ્, અવ્યાપિ ચ નભસ્તન્માત્રાદેઃ ।
નહિ કાર્યં કારણવ્યાપિ, કિન્તુ કારણં કાર્યવ્યાપીતિ પરિમિતં નભસ્તન્માત્રાદ્યવ્યાપિત્વાત્ ।

હન્ત સત્ત્વરજસ્તમાંસ્યપિ ન પરસ્પરં વ્યાપ્નુવન્તિ, નચ તત્ત્વાન્તરપૂર્વકત્વમેતેષામિતિ વ્યભિચારઃ ।
નહિ યથા તૈઃ કાર્યજાતમાવિષ્ટમેવં તાનિ પરસ્પરં વિશન્તિ, મિથઃ કાર્યકારણભાવાભાવાત્ ।
પરસ્પરસંસર્ગસ્ત્વાવેશશ્ચિતિશક્તૌ નાસ્તિ ।
નહિ ચિતિશઙ્ક્તિઃ કૂટસ્થનિત્યા તૈઃ સંસૃજ્યતે, તતશ્ચ તદવ્યાપકા ગુણા ઇતિ પરિમિતાઃ ।
એવં ચિતિશક્તિરપિ ગુણૈરસંસૃષ્ટેતિ સાપિ પરિમિતેત્યનૈકાન્તિકત્વં પરિમિતત્વસ્ય હેતોરિતિ ।
તથા કાર્યકારણવિભાગો ઽપિ સમન્વયવદ્વિરુદ્ધ ઇત્યાહ- -કાર્યકારણભાવસ્ત્વિતિ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.1.2
પ્રવૃત્તેશ્ ચ

ન કેવલં રચનાભેદા ન ચેતનાધિષ્ઠાનમન્તરેણ ભવન્ત્યપિ તુ સામ્યાવસ્થાયાઃ પ્રચ્યુતિર્વૈષમ્યં, તથા ચ યદુદ્ભૂતં બલીયસ્તદઙ્ગ્યભિભૂતં ચ
તદનુગુણતયા સ્થિતમઙ્ગમ્, એવં હિ ગુણપ્રધાનભાવે સત્યસ્ય મહદાદૌ કાર્યે કા પ્રવૃત્તિઃ, સાપિ ચેતનાધિષ્ઠાનમેવ ગમયતિ ।
ન હિ ચેતનાધિષ્ઠાનમન્તરેણ મૃત્પિણ્ડે પ્રધાને ઽઙ્ગભાવેન ચક્રદણ્ડસલિલસૂત્રાદયો ઽવતિષ્ઠન્તે ।
તસ્માત્પ્રવૃત્તેરપિ ચેતનાધિષ્ઠાનસિદ્ધિરિતિ ઽશક્તિતઃ પ્રવૃત્તેશ્ચઽઇત્યયમપિ હેતુઃ સાંખ્યીયો વિરુદ્ધ એવેત્યુક્તં વક્રોક્ત્યા ।
અત્ર સાંખ્યશ્ચોદયતિ-- નનુ ચેતનસ્યાપિ પ્રવૃત્તિરિતિ ।
અયમભિપ્રાયઃ--ત્વયા કિલૌપનિષદેનાસ્મદ્ધેતૂન્ દૂષયિત્વા કેવલસ્ય ચેતનસ્યૈવાન્યનિરપેક્ષસ્ય જગદુપાદાનત્વં નિમિત્તત્વં ચ સમર્થનીયમ્ ।
તદયુક્તમ્ ।
કેવલસ્ય ચેતનસ્ય પ્રવૃત્તેર્દૃષ્ટાન્તધર્મિણ્યનુપલબ્ધેરિતિ ।
ઔપનિષદસ્તુ ચેતનહેતુકાં તાવદેષ સાંખ્યઃ પ્રવૃત્તિમભ્યુપગચ્છતુ પશ્ચાત્ સ્વપક્ષમત એવ સમાધાસ્યામીત્યભિસંધિમાનાહ-- સત્યમેતત્ ।
ન કેવલસ્ય ચેતનસ્ય પ્રવૃત્તિર્દૃષ્ટેતિ ।
સાંખ્ય આહ-- ન ત્વચેતનસંયુક્તસ્યેતિ ।
તુશબ્દ ઔપનિષદપક્ષં વ્યાવર્તયતિ ।
અચેતનાશ્રયૈવ સર્વા પ્રવૃત્તિર્દૃશ્યતે ન તુ ચેતનાશ્રયા કાચિદપિ ।
તસ્માન્ન ચેતનસ્ય જગત્સર્જને પ્રવૃત્તિરિત્યર્થઃ ।
અત્રૌપનિષદો ગૂઢાભિસંધિઃ પ્રશ્નપૂર્વકં વિમૃશતિ-- કિં પુનરત્રેતિ ।
અત્રાન્તરે સાંખ્યો બ્રૂતે-- નનુ યસ્મિન્નિતિ ।
ન તાવચ્ચેતનઃ પ્રવૃત્યાશ્રયતયા તત્પ્રયોજકતયા વા પ્રત્યક્ષમીક્ષ્યતે, કેવલં પ્રવૃત્તિસ્તદાશ્રયશ્ચાચેતનો દેહરથાદિઃ પ્રત્યક્ષેણ પ્રતીયતે, તત્રાચેતનસ્ય પ્રવૃત્તિસ્તન્નિમિત્તૈવ ન તુ ચેતનનિમિત્તા ।
સદ્ભાવમાત્રં તુ તત્ર ચેતનસ્ય ગમ્યતે રથાદિવૈલક્ષણ્યાજ્જીવદ્દેહસ્ય ।
નચ સદ્ભાવમાત્રેણ કારણત્વસિદ્ધિઃ ।
મા ભૂદાકાશ ઉત્પત્તિમતાં ઘટાદીનાં નિમિત્તકારણમસ્તિ હિ સર્વત્રેતિ ।
તદનેન દેહાતિરિક્તે સત્યપિ ચેતને તસ્ય ન પ્રવૃત્તિં પ્રતિ નિમિત્તભાવો ઽસ્તીત્યુક્તમ્ ।
યતશ્ચાસ્ય ન પ્રવૃત્તિહેતુભાવો ઽસ્તિ અત એવ પ્રત્યક્ષે દેહે સતિ પ્રવૃત્તિદર્શનાદસતિ ચાદર્શનાદ્દેહસ્યૈવ ચૈતન્યમિતિ લૌકાયતિકાઃ પ્રતિપન્નાઃ, તથા ચ ન ચિદાત્મનિમિત્તા પ્રવૃત્તિરિતિ સિદ્ધમ્ ।
તસ્માન્ન રચનાયાઃ પ્રવૃત્તેર્વા ચિદાત્મકારણત્વસિદ્ધિર્જગત ઇતિ ઔપનિષદઃ પરિહરતિ-- તદભિધીયતે--ન બ્રૂમ ઇતિ ।
ન તાવત્ પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમસિદ્ધઃ શારીરો વા પરમાત્મા વાસ્માભિરિદાનીં
સાધનીયઃ, કેવલમસ્ય પ્રવૃત્તિ પ્રતિ કારણત્વં વક્તવ્યમ્ ।
તત્ર મૃતશરીરે વા રથાદૌ વાનધિષ્ઠિતે ચેતનેન પ્રવૃત્તેરદર્શનાત્ તદ્વિપર્યયે ચ પ્રવૃત્તિદર્શનાદન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં ચેતનહેતુકત્વં પ્રવૃત્તેર્નિશ્ચીયતે, ન તુ ચેતનસદ્ભાવમાત્રેણ, યેનાતિપ્રસઙ્ગો ભવેત્ ।
ભૂતચૈતનિકાનામપિ ચેદનાધિષ્ઠાનાદચેતનાનાં પ્રવૃત્તિરિત્યત્રાવિવાદ ઇત્યાહ-- લૌકાયતિકાનામપીતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
દેહઃ સ્વયં ચેતનઃ કરચરણાદિમાન્ સ્વવ્યાપારેણ પ્રવર્તયતીતિ યુક્તં, ન તુ તદતિરિક્તઃ કૂટસ્થનિત્યશ્ચેતનો વ્યાપારરહિતો જ્ઞાનૈકસ્વભાવઃ પ્રવૃત્ત્યભાવાત્ પ્રવર્તકો યુક્ત ઇતિ ચોદયતિ-- નનુ તવેતિ ।
પરિહરતિ- -ન ।
અયસ્કાન્તવદ્રૂપાદિવચ્ચેતિ ।
યથા ચ રૂપાદય ઇતિ ।
સાંખ્યાનાં હિ સ્વદેશસ્થા રૂપાદય ઇન્દ્રિયં વિકુર્વતે, તેન તદિન્દ્રયમર્થં પ્રાપ્તમર્થાકારેણ પરિણમત ઇતિ સ્થિતિઃ ।
સંપ્રતિ ચોદકઃ સ્વાભિપ્રાયમાવિષ્કરોતિ-- એકત્વાદિતિ ।
યેષામચેતનં ચેતનં ચાસ્તિ તેષામેતદ્યુજ્યતે વક્તું ચેતનાધિષ્ઠિતમચેતનં પ્રવર્તત ઇતિ ।
યથા યોગિનામીશ્વરવાદિનામ્ ।
યેષાં તુ ચેતનાતિરિક્તં નાસ્ત્યદ્વૈતવાદિનાં, તેષાં પ્રવર્ત્યાભાવે કં પ્રતિ પ્રવર્તકત્વં ચેતનસ્યેત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ-- ન અવિદ્યેતિ ।
કારણભૂતયા લયલક્ષણયાવિદ્યયા પ્રાક્સર્ગોપચિતેન ચ વિક્ષેપસંસ્કારેણ યત્ પ્રત્યુપસ્થાપિતં નામરૂપં તદેવ માયા, તદાવેશેનાસ્ય ચોદ્યસ્યાસકૃત્પ્રયુક્તત્વાત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ--નેયં સૃષ્ટિર્વસ્તુસતી યેનાદ્વૈતિનો વસ્તુસતો દ્વિતીયસ્યાભાવાદનુયુજ્યેત ।
કાલ્પનિક્યાં તુ સૃષ્ટાવસ્તિ કાલ્પનિકં દ્વિતીયં સહાયં માયામયમ્ ।
યથાહુઃ--ઽસહાયાસ્તાદૃશા એવ યાદૃશી ભવિતવ્યતા ।
ઽઇતિ ।
ન ચૈવં
બ્રહ્મોપાદાનત્વવ્યાઘાતઃ, બ્રહ્મણ એવ માયાવેશેનોપાદાનત્વાત્તદધિષ્ઠાનત્વાજ્જગદ્વિભ્રમસ્ય,રજતવિભ્રમસ્યેવ શુક્તિકાધિષ્ઠાનસ્ય શુક્તિકોપાદાનત્વમિતિ નિરવદ્યમ્ ॥2॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.1.3
પયોમ્બુવચ્ચેત્તત્રાપિ

યથા પયોમ્બુનોશ્ચેતનાનધિષ્ઠિતયોઃ સ્વત એવ પ્રવૃત્તિરેવં પ્રધાનસ્યાપીતિ શઙ્કાર્થઃ ।
તત્રાપિ ચેતનાધિષ્ઠિતત્વં સાધ્યં, ન ચ સાધ્યેનૈવ વ્યભિચારઃ, તથા સત્યનુમાનમાત્રોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્, સર્વત્રાસ્ય સુલભત્વાત્ ।
ન ચાસાધ્યમ્ ।
અત્રાપિ ચેતનાધિષ્ઠાનસ્યાગમસિદ્ધત્વાત્ ।
ન ચ સપક્ષેણ વ્યભિચાર ઇતિ શઙ્કાનિરાકરણસ્યાર્થઃ ।
સાધ્યપક્ષે ત્યુપલક્ષણમ્ ।
સપક્ષનિક્ષિપ્તત્વાદિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
નનુ ઽઉપસંહારદર્શનાત્ઽઇત્યત્રાનપેક્ષસ્ય પ્રવૃત્તિર્દશિતા, ઇહ તુ સર્વસ્ય ચેતનાપેક્ષા પ્રવૃત્તિઃ પ્રતિપાદ્યત ઇતિ કુતો ન વિરોધ ઇત્યત આહ-- ઉપસંહારદર્શનાદિતિ ।
સ્થૂલદર્શિલોકાભિપ્રાયાનુરોધેન તદુક્તં ન તુ પરમાર્થત ઇત્યર્થઃ ॥3॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.1.4
વ્યતિરેકાનવસ્થિતેશ્ચાનપેક્ષત્વાત્

યદ્યપિ સાંખ્યાનામપિ વિચિત્રકર્મવાસનાવાસિતં પ્રધાનં સામ્યાવસ્થાયામપિ તથાપિ ન કર્મવાસનાઃ સર્ગસ્યેશતે, કિન્તુ પ્રધાનમેવ સ્વકાર્યે પ્રવર્તમાનમધર્મપ્રતિબદ્ધં સન્ન સુખમયીં સૃષ્ટિં કર્તુમુત્સહત ઇતિ ધર્મેણાધર્મપ્રતિબન્ધો ઽપનીયતે ।
એવમધર્મેણ ધર્મપ્રતિબન્ધો ઽપનીયતે દુઃખમય્યાં સૃષ્ટૌ ।
સ્વયમેવ ચ પ્રધાનમનપેક્ષ્ય સૃષ્ટૌ પ્રવર્તતે ।
યથાહુઃ-- ઽનિમિત્તમપ્રયોજકં પ્રકૃતીનાં વરણભેદસ્તુ તતઃ ક્ષેત્રિકવત્ઽઇતિ ।
તતશ્ચ પ્રતિબન્દકાપનયસાધને ધર્માધર્મવાસને અપિ સંનિહિતે ઇત્યાગન્તોરપેક્ષણીયસ્યાભાવાત્ સદૈવ સામ્યેન પરિણમેત વૈષમ્યેણ વા, ન ત્વયં કાદાચિત્કઃ પરિણામભેદ ઉપપદ્યેત ।
ઈશ્વરસ્ય તુ મહામાયસ્ય ચેતનસ્ય લીલયા વા યદૃચ્છયા વા સ્વભાવવૈચિત્ર્યાદ્વા કર્મપરિપાકાપેક્ષસ્ય પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી
ઉપપદ્યેતે એવેતિ ॥4॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.1.5
અન્યત્રાભાવાચ્ચ ન તૃણાદિવત્

ધેનૂપયુક્તં હિ તૃણપલ્લવાદિ યથા સ્વભાવત એવ ચેતનાનપેક્ષં ક્ષીરભાવેન પરિણમતે ન તુ તત્ર ધેનૂચૈતન્યમપેક્ષ્યતે, ઉપયોગમાત્રે તદપેક્ષત્વાત્ ।
એવં પ્રધાનમપિ સ્વભાવત એવ પરિણંસ્યતે કૃતમત્ર ચેતનેનેતિ શઙ્કાર્થઃ ।
ધેનૂપયુક્તસ્ય તૃણાદેઃ ક્ષીરભાવે કિં નિમિત્તાન્તરમાત્રં નિષિધ્યતે, ઉત ચેતનમ્ ।
ન તાવન્નિમિત્તાન્તરં, ધેનુદેહસ્થસ્યૌદર્યસ્ય વહ્ન્યાદિભેદસ્ય નિમિત્તાન્તરસ્ય સંભવાત્ ।
બુદ્ધિપૂર્વકારી તુ તત્રાપીશ્વર એવ સર્વજ્ઞઃ સંભવતીતિ શઙ્કાનિરાકરણસ્યાર્થઃ ।
તદિદમુક્તમ્-- કિઞ્ચિદ્દૈવસંપાદ્યમિતિ ॥5॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.1.6
અભ્યુપગમે ઽપ્યર્થાભાવાત્

પુરુષાર્થાપેક્ષાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
તદિદમુક્તમ્-- એવં પ્રયોજનમપિ કિઞ્ચિન્નાપેક્ષિષ્યત ઇતિ ।
અથવા પુરુષાર્થાભાવાદિતિ યોજ્યમ્ ।
તદિદમુક્તમ્-- તથાપિ પ્રધાનપ્રવૃત્તેઃ પ્રયોજનં વિવેક્તવ્યમિતિ ।
ન કેવલં તાત્ત્વિકો ભોગો ઽનાધેયાતિશયસ્ય કૂટસ્થનિત્યસ્ય પુરુષસ્ય ન સંભવતિ, અનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગશ્ચ ।
યેન હિ પ્રયોજનેન પ્રધાનં પ્રવર્તિતં તદનેન કર્તવ્યં, ભોગેન ચૈતત્પ્રવર્તિતમિતિ તમેવ કુર્યાન્ન મોક્ષં, તેનાપ્રવર્તિતત્વાદિત્યર્થઃ ।
અપવર્ગશ્ચેત્પ્રાગપીતિ ।
ચિતેઃ સદા વિશુદ્ધત્વાન્નૈતસ્યાં જાતુ કર્માનુભવવાસનાઃ સન્તિ ।
પ્રધાનં તુ તાસામનાદીનામાધારઃ ।
તથા ચ પ્રધાનપ્રવૃત્તેઃ પ્રાક્ ચિતિર્મુક્તૈવેતિ નાપવર્ગાર્થમપિ તત્પ્રવૃત્તિરિતિ ।
શબ્દાદ્યનુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગશ્ચ ।
તદર્થમપ્રવૃત્તત્વાત્પ્રધા નસ્ય ।
ઉભયાર્થતાભ્યુપગમે ઽપીતિ ।
ન તાવદપવર્ગઃ સાધ્યસ્તસ્ય પ્રધાનાપ્રવૃત્તિમાત્રેણ સિદ્ધત્વાત્ ।
ભોગાર્થં તુ પ્રવર્તેત ।
ભોગસ્ય ચ સકૃચ્છબ્દાદ્યુપલબ્ઘિમાત્રાદેવ સમાપ્તત્વાન્ન તદર્થં પુનઃ પ્રધાનં પ્રવર્તેતેત્યયત્નસાધ્યો મોક્ષઃ સ્યાત્ ।
નિઃશેષશબ્દાદ્યુપભોગસ્ય ચાનન્ત્યેન સમાપ્તેરનુપપત્તેરનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગઃ ।
કૃતભોગમપિ પ્રધાનમાસત્ત્વપુરુષાન્યતાખ્યાતેઃ ક્રિયાસમભિહારેણ ભોજયતીતિ ચેત્, અથ પુરુષાર્થાય પ્રવૃત્તં કિમર્થં સત્ત્વપુરુષાન્યતાખ્યાતિં કરોતિ ।
અપવર્ગાર્થમિતિ ચેત્, હન્તાયાં સકૃચ્છબ્દાદ્યુપભોગેન કૃતપ્રયોજનસ્ય પ્રધાનસ્ય નિવૃત્તિમાત્રાદેવ સિધ્યતીતિ કૃતં સત્ત્વાન્યતાખ્યાતિપ્રતીક્ષણેન ।
ન ચાસ્યાઃ સ્વરૂપતઃ
પુરુષાર્થત્વમ્ ।
તસ્માદુભયાર્થમપિ ન પ્રધાનસ્ય પ્રવૃત્તિરુપપદ્યત ઇતિ સિદ્ધોર્ઽથાભાવઃ ।
સુગમમિતરત્ ।
શઙ્કતે-- દૃક્શક્તીતિ ।
પુરુષો હિ દૃક્શક્તિઃ ।
સા ચ દૃશ્યમન્તરેણાનર્થિકા સ્યાત્ ।
નચ સ્વાત્મન્યર્થવતી, સ્વાત્મનિ વૃત્તિવિરોધાત્ ।
પ્રધાનં ચ સર્ગશક્તિઃ ।
સા ચ સર્જનીયમન્તરેણાનર્થિકા સ્યાદિતિ યત્પ્રધાનેન શબ્દાદિ સૃજ્યતે તદેવ દૃક્શક્તેર્દૃશ્યં ભવતીતિ તદુભયાર્થવત્વાય સર્જનમિતિ શઙ્કાર્થઃ ।
નિરાકરોતિ-- સર્ગશક્ત્યનુચ્છેદવદિતિ ।
યથા હિ પ્રધાનસ્ય સર્ગશક્તિરેકં પુરુષં પ્રતિ ચરિતાર્થાપિ પુરુષાન્તરં પ્રતિ પ્રવર્તતે ઽનુચ્છેદાત્ ।
એવં દૃક્શક્તિરપિ તં પુરુષં પ્રત્યર્થવત્ત્વાયાનુચ્છેદાત્સર્વદા પ્રવર્તેતેત્યનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગઃ ।
સકૃદ્દૃશ્યદર્શનેન વા ચરિતાર્થત્વે ન ભૂયઃ પ્રવર્તેતેતિ સર્વેષામેકપદે નિર્મોક્ષઃ પ્રસજ્યેતેતિ સહસા સંસારઃ સમુચ્છિદ્યેતેતિ ॥6॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.1.7
પુરુષાશ્મવદિતિ ચેત્તથાપિ

નૈવ દોષાત્પ્રચ્યુતિરિતિ શેષઃ ।
મા ભૂત્પુરુષાર્થસ્ય શક્ત્યર્થવત્ત્વસ્ય વા પ્રવર્તકત્વમ્, પુરુષ એવ દૃક્શક્તિસમ્પન્નઃ પઙ્ગુરિવ પ્રવૃત્તિશક્તિસંપન્નં પ્રધાનમન્ધમિવ પ્રવર્તયિષ્યતીતિ શઙ્કા ।
દોષાદનિર્મોક્ષમાહ-- અભ્યુપેતહાનં તાવદિતિ ।
ન કેવલમભ્યુપેતહાનમ્, અયુક્તં ચૈતદ્ભવદ્દર્શનાલોચનેનેત્યાહ- કથં ચોદાસીન ઇતિ ।
નિષ્ક્રિયત્વે સાધનમ્-- નિર્ગુણત્વાદિતિ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્ ॥7॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.1.8
અઙ્ગિત્વાનુપપત્તેશ્ચ

યદિ પ્રધાનાવસ્થા કૂટસ્થનિત્યા, તતો ન તસ્યાઃ પ્રાચ્યુતિરનિત્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
યથાહુઃ--ઽનિત્યં તમાહુર્વિદ્વાંસો યઃ સ્વભાવો ન નશ્યતિઽઇતિ ।
તદિદમુક્તમ્-- સ્વરૂપપ્રાણાશભયાદિતિ ।
અથ પરિણામિનિત્યા ।
યથાહુઃ--ઽયસ્મિન્ વિક્રિયમાણે ઽપિ યત્તત્વં ન વિહન્યતે ।
તદપિ નિત્યમ્ઽઇતિ ।
તત્રાહ-- બાહ્યસ્ય ચેતિ ।
યત્સામ્યાવસ્થયા સુચિરં
પર્યણમત્કથં તદેવાસતિ વિલક્ષણપ્રત્યયોપનિપાતે વૈષમ્યમુપૈતિ ।
અનપેક્ષસ્ય સ્વતો વાપિ વૈષમ્યે ન કદાચિત્સામ્યં ભવેદિત્યર્થઃ ॥8॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.1.9
અન્યથાનુમિતૌ ચ જ્ઞશક્તિવિયોગાત્

એવમપિ પ્રધાનસ્યેતિ ।
અઙ્ગિત્વાનુપપત્તિલક્ષણો દોષસ્તાવન્ન ભવદ્ભિઃ શક્યઃ પરિહર્તુમિતિ વક્ષ્યામઃ ।
અભ્યુપગમ્યાપ્યસ્યાદોષત્વમુચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
સંપ્રત્યઙ્ગિત્વાનુપપત્તિમુપપાદયતિ-- વૈષમ્યોપગમયોગ્યા અપીતિ ॥9॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.1.10
વિપ્રતિષેધાચ્ ચાસમઞ્જસમ્

ક્વચિત્સપ્તેન્દ્રિયાણીતિ ।
ત્વઙ્માત્રમેવ હિ બુદ્ધીન્દ્રિયમનેકરૂપાદિગ્રહણસમર્થમેકં, કર્મેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ, સપ્તમં ચ મન ઇતિ સપ્તેન્દ્રિયાણિ ।
ક્વચિત્ ત્રીણ્યન્તઃકરણાનિ ।
બુદ્ધિરહઙ્કારો મન ઇતિ ।
ક્વચિદેકં બુદ્ધિરિતિ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્ ।
અત્રાહ સાંખ્યઃ-- નન્વૌપનિષદાનામપીતિ ।
તપ્યતાપકભાવસ્તાવદેકસ્મિન્નોપપદ્યતે ।
નહિ તપિરસ્તિરિવ કર્તૃસ્થભાવકઃ, કિન્તુ પચિરિવ કર્મસ્થભાવકઃ ।
પરસમવેતક્રિયાફલશાલિ ચ કર્મ ।
તથા ચ તપ્યેન કર્મણા તાપકસમવેતક્રિયાફલશાલિના તાપકાદન્યેન ભવિતવ્યમ્ ।
અનન્યત્વે ચૈત્રસ્યેવ ગન્તુઃ સ્વસમવેતગમનક્રિયાફલનગરપ્રાપ્તિશાલિનો ઽપ્યકર્મત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
અન્યત્વે તુ તપ્યસ્ય તાપકાચ્ચૈત્રસમવેતગમનક્રિયાફલભાજો ગમ્યસ્યેવ નગરસ્ય તપ્યત્વોપપત્તિઃ ।
તસ્માદભેદે તપ્યતાપકભાવો નોપપદ્યત ઇતિ ।
દૂષણાન્તરમાહ-- યદિ ચેતિ ।
નહિ સ્વભાવાદ્ભાવો વિયોજિતું શક્ય ઇતિ ભાવઃ ।
જલધેશ્ચ વીચિતરઙ્ગફેનાદયઃ સ્વભાવાઃ સન્ત આવિર્ભાવતિરોભાવધર્માણો ન તુ તૈર્જલધિઃ કદાચિદપિ મુચ્યતે ।
ન કેવલં કર્મભાવાત્તપ્યસ્ય તાપકાદન્યત્વમપિ ત્વનુભવસિદ્ધમેવેત્યાહ-- પ્રસિદ્ધશ્ચાયમિતિ ।
તથાહિ--અર્થો ઽપ્યુપાર્જનરક્ષણક્ષયરાગવૃદ્ધિહિંસાદોષદર્શનાદનર્થઃ સન્નર્થિનં દુનોતિ, તદર્થો તપ્યસ્તાપકશ્ચાર્થઃ, તૌ ચેમૌ લોકે પ્રતીતભેદૌ ।
અભેદે ચ દૂષણાન્યુક્તાનિ ।
તત્કથમેકસ્મિન્નદ્વયે ભવિતુમર્હત ઇત્યર્થઃ ।
તદેવમૌપનિષદં મતમસમઞ્જસમુક્ત્વા સાંખ્યઃ સ્વપક્ષે તપ્યતાપકયોર્ભેદે
મોક્ષમુપપાદયતિ-- જાત્યન્તરભાવે ત્વિતિ ।
દૃગ્દર્શનશક્ત્યોઃ કિલ સંયોગસ્તાપનિદાનં, તસ્ય હેતુરવિવેકદર્શનસંસ્કારો ઽવિદ્યા, સા ચ વિવેકખ્યાત્યા વિદ્યયા વિરોધિત્વાદ્વિનિવર્ત્યતે, તન્નિવૃત્તૌ તધેતુકઃ સંયોગો નિવર્તતે, તન્નિવૃત્તૌ ચ તત્કાર્યસ્તાપો નિવર્તતે ।
તદુક્તં પઞ્ચશિખાચાર્યેણ--ઽતત્સંયોગહેતુવિવર્જનાત્સ્યાદયમાત્યન્તિકો દુઃખપ્રતીકારઃઽઇતિ ।
અત્ર ચ ન સાક્ષાત્પુરુષસ્યાપરિણામિનો બન્ધમોક્ષૌ, કિન્તુ બુદ્ધિસત્ત્વસ્યૈવ ચિતિચ્છાયાપત્ત્યા લબ્ધચૈતન્યસ્ય ।
તથાહિ--
ઇષ્ટાનિષ્ટગુણસ્વરૂપાવધારણમવિભાગાપન્નમસ્ય ભોગઃ, ભોક્તૃસ્વરૂપાવધારણમપવર્ગઃ, તેન હિ બુદ્ધિસત્વમેવાપવૃજ્યતે, તથાપિ યથા જયઃ પરાજયો વા યોધેષુ વર્તમાનઃ પ્રાધાન્યાત્સ્વામિન્યપદિશ્યતે, એવં બન્ધમોક્ષૌ બુદ્ધિસત્વે વર્તમાનૌ કથઞ્ચિત્પુરુષે ઽપદિશ્યેતે, સ હ્યવિભાગાપત્યા તત્ફલસ્ય ભોક્તેતિ ।
તદેતદભિસંધાયાહ- સ્યાદપિ કદાચિન્મોક્ષોપપત્તિરિતિ ।
અત્રોચ્યતે-- ન ।
એકત્વાદેવ તપ્યતાપકભાવાનુપપત્તેઃ ।
યત એકત્વે તપ્યતાપકભાવો નોપપદ્યત એકત્વાદેવ, તસ્માત્સાંવ્યવહારિકભેદાશ્રયસ્તપ્યતાપકભાવો ઽસ્માભિરભ્યુપેયઃ ।
તાપો હિ સાંવ્યવહારિક એવ ન પારમાર્થિક ઇત્યસકૃદાવેદિતમ્ ।
ભવેદેષ દોષો યદ્યેકાત્મતાયાં તપ્યતાપકાવન્યોન્યસ્ય વિષયવિષયિભાવં પ્રતિપદ્યેયાતામિ ત્યસ્મદભ્યુપગમ ઇતિ શેષઃ ।
સાંખ્યો ઽપિ હિ ભેદાશ્રયં તપ્યતાપકભાવં બ્રુવાણો ન પુરુષસ્ય તપિકર્મતામાખ્યાતુમર્હતિ, તસ્યાપરિણામિતયા તપિક્રિયાજનિતફલશાલિત્વાનુપપત્તેઃ ।
કેવલમનેન સત્ત્વં તપ્યમ્, અભ્યુપેયં તાપકં ચ રજઃ ।
દર્શિતવિષયત્ત્વાત્તુ બુદ્ધિસત્વે તપ્યે તદવિભાગાપત્યા પુરુષો ઽપ્યનુતપ્યત ઇવ ન તુ તપ્યતે ઽપરિણામિત્વાદિત્યુક્તં, તદવિભાગાપત્તિશ્ચાવિદ્યા, તથા ચાવિદ્યાકૃતસ્તપ્યતાપકભાવસ્ત્વયાભ્યુપેયઃ, સો ઽયમસ્માભિરુચ્યમાનઃ કિમિતિ ભવતઃ પુરુષ ઇવાભાતિ ।
અપિ ચ નિત્યત્વાભ્યુપગમાચ્ચ તાપકસ્યાનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગઃ ।
શઙ્કતે-- તપ્યતાપકશક્ત્યોર્નિત્યત્વે ઽપીતિ ।
સહાદર્શનેન નિમિત્તેન વર્તત ઇતિ સનિમિત્તઃ સંયોગસ્તદપેક્ષત્વાદિતિ ।
નિરાકરોતિ-- ન ।
અદર્શનસ્ય તમસ ઇતિ ।
ન તાવત્પુરુષસ્ય તપ્તિરિત્યુક્તમ્ ।
કેવલમિયં બુદ્ધિસત્ત્વસ્ય તાપકરજોજનિતા, તસ્ય ચ બુદ્ધિસત્વસ્ય તામસવિપર્યાસાદાત્મનઃ પુરુષાદ્ભેદમપશ્યતઃ પુરુષસ્તપ્યત ઇત્યભિમાનઃ, ન તુ પુરુષો વિપર્યાસતુષેણાપિ યુજ્યતે ।
તસ્ય તુ બુદ્ધિસત્વસ્ય સાત્ત્વિક્યા વિવેકખ્યાત્યા તામસીયમવિવેકખ્યાતિર્નિવર્તનીયા ।
ન ચ તમસિ મૂલે શક્યાત્યન્તમુચ્છેત્તુમ્ ।
તથા વિચ્છિન્નાપિ છિન્નબદરીવ પુનસ્તમસોદ્ભૂતેન સત્ત્વમભિભૂય વિવેકખ્યાતિમપોદ્ય શતશિખરાવિદ્યાવિર્ભાવ્યેતેતિ બતેયમપવર્ગકથા તપસ્વિનો દત્તજલાઞ્જલિઃ પ્રસજ્યેત ।
અસ્મત્પક્ષે ત્વદોષ ઇત્યાહ-- ઔપનિષદસ્ય ત્વિતિ ।
યથા હિ મુખમવદાતમપિ મલિનાદર્શતલોપાધિકલ્પિતપ્રતિબિમ્બભેદં મલિનતામુપૈતિ, ન ચ તદ્વસ્તુતો મલિનં, નચ બિમ્બાત્પ્રતિબિમ્બં વસ્તુતો ભિદ્યતે, અથ તસ્મિન્ પ્રતિબિમ્બે મલિનાદર્શોપધાનાન્મલિનતા પદં લભતે ।
તથા ચાત્મનો મલિનં મુખં પશ્યન્ દેવદત્તસ્તપ્યતે ।
યદા તૂપાધ્યપનયાદ્બિમ્બમેવ કલ્પનાવશાત્ પ્રતિબિમ્બં તચ્ચાવદાતમિતિ તત્ત્વમવગચ્છતિ તદાસ્ય તાપઃ પ્રશામ્યતિ નચ મલિનં મે મુખમિતિ ।
એવમવિદ્યોપધાનકલ્પિતાવચ્છેદો જીવઃ પરમાત્મપ્રતિબિમ્બકલ્પઃ કલ્પિતૈરેવ શબ્દાદિભિઃ સંપર્કાત્તપ્યતે નતુ તત્ત્વતઃ પરમાત્મનો ઽસ્તિ તાપઃ ।
યદા તુ ઽતત્ત્વમસિઽઇતિ વાક્યશ્રવણમનનધ્યાનાભ્યાસપરિપાકપ્રકર્ષપર્યન્તજો ઽસ્ય સાક્ષાત્કાર ઉપજાયતે તદા જીવઃ શુદ્ધબુદ્ધતત્ત્વસ્વભાવમાત્મનો ઽનુભવન્ નિર્મૃષ્ટનિખિલસવાસનક્લેશજાલઃ કેવલઃ સ્વસ્થો ભવતિ, ન
ચાસ્ય પુનઃ સંસારભયમસ્તિ તદ્ધેતોરવાસ્તવત્વેન સમૂલકાષં કષિતત્વાત્ ।
સાંખ્યસ્ય તુ સતસ્તમસો ઽશક્યસમુચ્છેદત્વાદિતિ ।
તદિદમુક્તમ્-- વિકારભેદસ્ય ચ વાચારમ્ભણમાત્રત્વશ્રવણાદિતિ ॥10॥
પ્રધાનકારણવાદ ઇતિ ।
યથૈવ પ્રધાનકારણવાદો બ્રહ્મકારણવાદવિરોધ્યેવં પરમાણુકારણવાદો ઽપ્યતઃ સો ઽપિ નિરાકર્તવ્યઃ ।
ઽએતેન શિષ્ટાપરિગ્રહા અપિ વ્યાખ્યાતાઃઽઇત્યસ્ય પ્રપઞ્ચ આરભ્યતે--તત્ર વૈશેષિકા બ્રહ્મકારણત્વં દૂષયાંબભૂવુઃ ।
ચેતનં ચેદાકાશાદીનામુપાદાનં તદારબ્ધમાકાશાદિ ચેતનં સ્યાત્ ।
કારણગુણક્રમેણ હિ કાર્યે ગુણારમ્ભો દૃષ્ટઃ, યથા શુક્લૈસ્તન્તુભિરારબ્ધઃ પટઃ શુક્લઃ, ન જાત્વસૌ કૃષ્ણો ભવતિ ।
એવં ચેતનેનારબ્ધમાકાશાદિ ચેતનં ભવેન્ન ત્વચેતનમ્ ।
તસ્માદચેતનોપાદાનમેવ જગત્ ।
તચ્ચાચેતનં પરમાણવઃ ।
સૂક્ષ્માત્ ખલુ સ્થૂલસ્યોત્પત્તિર્દૃશ્યતે, યથા તન્તુભિઃ પટસ્યૈવમંશુભ્યસ્તન્તૂનામેવમપકર્ષપર્યન્તં કારણદ્રવ્યમતિસૂક્ષ્મમનવયવમવતિષ્ઠતે, તચ્ચ પરમાણુ ।
તસ્ય તુ સાવયવત્વે ઽભ્યુપગમ્યમાને ઽનન્તાવયવત્વેન સુમેરુરાજસર્ષપયોઃ સમાનપરિમાણત્વપ્રસઙ્ગ ઇત્યુક્તમ્ ।
તત્ર ચ પ્રથમં તાવદદૃષ્ટવત્ક્ષેત્રજ્ઞસંયોગાત્પરમાણૌ કર્મ, તતો ઽસૌ પરમાણ્વન્તરેણ સંયુજ્યદ્વ્યણુકમારભતે ।
બહવસ્તુ પરમાણવઃ સંયુક્તા ન સહસા સ્થૂલમારભન્તે, પરમાણુત્વે સતિ બહુત્વાત્, ઘટોપગૃહીતપરમાણુવત્ ।

યદિ હિ ઘટોપગૃહીતાઃ પરમાણવો ઘટમારભેરન્ ન ઘટે પ્રવિભજ્યમાને કપાલશર્કરાદ્યુપલભ્યેત, તેષામનારબ્ધત્વાત્, ઘટસ્યૈવ તુ તૈરારબ્ધત્વાત્ ।
તથા સતિ મુદ્ગરપ્રહારાત્ ઘટવિનાશે ન કિઞ્ચિદુપલભ્યેત, તેષામનારબ્ધત્વાત્ ।
તદવયવાનાં
પરમાણૂનામતીન્દ્રિયત્વાત્ ।
તસ્માન્ન બહૂનાં પરમાણૂનાં દ્રવ્યં પ્રતિ સમવાયિકારણત્વમ્, અપિ તુ દ્વાવેવ પરમાણૂ દ્ય્વણુકમારભેતે ।
તસ્ય ચાણુત્વં પરિમાણં પરમાણુપરિમાણાત્ પારિમાણ્ડલ્યાદન્યદીશ્વરબુદ્ધિમપેક્ષ્યોત્પન્ના
દ્વિત્વસંખ્યારભતે ।
નચ દ્વ્યણુકાભ્યાં દ્રવ્યસ્યારમ્ભઃ, વૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
તદપિ હિ દ્વ્યણુકમેવ ભવેન્ન તુ મહત્ ।
કારણબહુત્વમહત્ત્વપ્રચયવિશેષેભ્યો હિ મહત્ત્વસ્યોત્પત્તિઃ ।
નચ દ્વ્યણુકસ્યોર્મહત્ત્વમસ્તિ, યતસ્તાભ્યામારબ્ધં મહદ્ભવેત્ ।
નાપિ તયોર્બહુત્વં, દ્વિત્વાદેવ ।
નચ પ્રચયભેદસ્તૂલપિણ્ડાનામિવ, તદવયવાનામનવયવત્વેન પ્રશિથિલાવયવસંયોગભેદવિરહાત્ ।
તસ્માત્તેનાપિ તત્કારણદ્વ્યણુકવદણુનૈવ ભવિતવ્યં, તથા ચ પુરુષોપભોગાતિશયાભાવાદદૃષ્ટનિમિત્તત્વાચ્ચ વિશ્વનિર્માણસ્ય ભોગાર્તત્વાત્તત્કારણેન ચ દ્વ્યણુકેન તન્નિષ્પત્તેઃ કૃતં દ્વ્યણુકાશ્રયેણ દ્વ્યણુકાન્તરેણેત્યારમ્ભવૈયર્થ્યાત્ ।
આરમ્ભાર્થવત્ત્વાય બહુભિરેવ દ્વ્યણુકૈસ્ત્ર્યણુકં ચતુરણુણં વા દ્રવ્યં મહદ્દીર્ઘમારબ્ધવ્યમ્ ।
અસ્તિ તત્ર તત્ર ભોગભેદઃ ।
અસ્તિ ચ બહુત્વસંખ્યેશ્વરબુદ્ધિમપેક્ષ્યોત્પન્ના મહત્ત્વપરિમાણયોનિઃ ।
ત્ર્યણુકાદિભિરારબ્ધં તુ કાર્યદ્રવ્યં કારણબહુત્વાદ્વા કારણમહત્વાદ્વા કારણપ્રચયભેદાદ્વા મહદ્ભવતીતિ પ્રક્રિયા ।
તદેતયૈવ પ્રક્રિયયા કારણસમવાયિનો ગુણાઃ કાર્યદ્રવ્યે સમાનજાતીયમેવ ગુણાન્તરમારભન્ત ઇતિ દૂષણમદૂષણીક્રિયતે, વ્યભિચારાદિત્યાહ--
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.1.11
મહદ્દીર્ઘવદ્ વા હ્રસ્વપરિમણ્ડલાભ્યામ્

યથા મહદ્ દ્રવ્યં ત્ર્યણુકાદિ હૃસ્વાદ્ દ્વ્યણુકાજ્જાયતે, ન તુ મહત્ત્વગુણોપજનને દ્વ્યણુકગતં મહત્ત્વમપેક્ષતે, તસ્ય હૃસ્વત્વાત્ ।
યથા વા તદેવ ત્ર્યણુકાદિ દીર્ધં હૃસ્વાદ્ દ્વ્યણુકાજ્જાયતે, ન તુ તદ્ગતં દીર્ઘત્વમપેક્ષતે, તદભાવાત્ ।
વાશબ્દશ્ચાર્થે ઽનુક્તસમુચ્ચયાર્થઃ ।
યથા દ્વ્યણુકમણુ હૃસ્વપરિમાણં પરિમણ્ડલાત્ પરમાણોરપરિમણ્ડલં જાયત એવં ચેતનાદ્બ્રહ્મણો ઽચેતનં જગન્નિષ્પદ્યત ઇતિ સૂત્રયોજના ।
ભાષ્યે પરમાણુગુણવિશેષસ્ત્વિતિ ।
પારિમાણ્ડલ્યગ્રહણમુપલક્ષણમ્ ।
ન દ્વ્યણુકે ઽણુત્વમપિ પારમાણુવર્તિ પારિમાણ્ડલ્યમારભતે, તસ્ય હિ
દ્વિત્વસંખ્યાયોનિત્વાદિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
હૃસ્વપરિમણ્ડલાભ્યામિતિ સૂત્રં ગુણિપરં ન ગુણપરમ્ ।
યદાહિ દ્વે દ્વે દ્વ્યણુકે ઇતિ પઠિતવ્યે પ્રમાદાદેકં દ્વેપદં ન પઠિતમ્ ।
એવં ચતુરણુકમિત્યાદ્યુપપદ્યતે ।
ઇતરથા હિ દ્વ્યણુકમેવ તદપિ સ્યાન્ન તુ મહદિત્યુક્તમ્ ।
અથવા દ્વે ઇતિ દ્વિત્વે, યથા ઽહ્યેકયોર્દ્વિવચનૈકવચનેઽઇતિ ।
અત્ર હિ દ્વિત્વેકત્વયોરિત્યર્થઃ ।
અન્યથા હ્યેકેષ્વિતિ સ્યાત્સંખ્યેયાનાં બહુત્વાત્ ।
તદેવં યોજનીયમ્--દ્વ્યણુકાધિકરણે યે દ્વિત્વે તે યદા ચતુરણુકમારભેતે સંખ્યેયાનાં ચતુર્ણાં દ્વ્યણુકાનામારમ્ભકત્વાત્તત્તદ્ગતે દ્વિત્વસંખ્યે અપિ આરમ્ભિકે ઇત્યર્થઃ ।
એવં વ્યવસ્થિતાયાં વૈશેષિકપ્રક્રિયાયાં તદ્દૂષણસ્ય વ્યભિચાર ઉક્તઃ ।
અથાવ્યવસ્થિતા તથાપિ તદવસ્થો વ્યભિચાર ઇત્યાહ-- યદાપિ બહવઃ પરમાણવ ઇતિ ।
નાણુ જાયતે નો હૃસ્વં જાયતે ઇતિ યોજના ।
ચોદયતિ-- અથ મન્યસે વિરોધિના પરિમાણાન્તરેણ સ્વકારણદ્વારેણાત્ક્રાન્તત્વાદિતિ ।
પરિહરતિ-- મૈવં મંસ્થા ઇતિ ।
કારણગતા ગુણા ન કાર્યે સમાનજાતીયં ગુણાન્તરમારભન્ત ઇત્યેતાવતૈવેષ્ટસિદ્ધૌ ન તધેત્વનુસરણે ખેદનીયં મન ઇત્યર્થઃ ।
અપિ ચ સત્પરિમાણાન્તરમાક્રામતિ નોત્પત્તેશ્ચ પ્રાક્ પરિમાણાન્તરં સદિતિ કથમાક્રામેત્ ।
નચ તત્કારણમાક્રામતિ ।
પારિમાણ્ડલ્યસ્યાપિ સમાનજાતીયસ્ય કારણસ્યાત્ક્રમણહેતોર્ભાવેન સમાનબલતયોભયકાર્યાનુત્પાદપ્રસઙ્ગાદિત્યાશયવાનાહ-- નચ પરિમાણાન્તરાત્ક્રાન્તત્વમિતિ ।
નચ પરિમાણાન્તરારમ્ભે વ્યાપૃતતા પારિમાણ્ડલ્યાદીનામ્ ।
નચ કારણબહુત્વાદીનાં સંનિધાનમસંનિધાનં ચ પારિમાણ્ડલ્યસ્યેત્યાહ-- નચ પરિમાણાન્તરારમ્ભે ઇતિ ।
વ્યભિચારાન્તરમાહ-- સંયોગાચ્ચેતિ ।
શઙ્કતે- દ્રવ્યે પ્રકૃત ઇતિ ।
નિરાકરોતિ- ન ।
દૃષ્ટાન્તેનેતિ ।
ન ચાસ્માકમયમનિયમઃ, ભવતામપીત્યાહ-- સૂત્રકારો ઽપીતિ ।
સૂત્રં વ્યાચષ્ટે-- યથા પ્રત્યક્ષાપ્રત્યક્ષયોરિતિ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્ ॥11॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.3.12
ઉભયથાપિ ન કર્માતસ્તદભાવઃ

પરમાણૂનામાદ્યસ્ય કર્મણઃ કારણાભ્યુપગમે ઽનભ્યુપગમે વા ન કર્માતસ્તદભાવસ્તસ્ય દ્વ્યણુકાદિક્રમેણ સર્ગસ્યાભાવઃ ।
અથવા યદ્યણુસમવાય્યદૃષ્ટમથવા ક્ષેત્રજ્ઞસમવાયિ, ઉભયથાપિ તસ્યાચેતનસ્ય ચેતનાનધિષ્ઠિતસ્યાપ્રવૃત્તેઃ કર્મભાવો ઽતસ્તદભાવઃ સર્ગાભાવઃ ।
નિમિત્તકારણતામાત્રેણ ત્વીશ્વરસ્યાધિષ્ઠાતૃત્વમુપરિષ્ટાન્નિરાકરિષ્યતે ।
અથવા સંયોગોત્પત્ત્યર્થં વિભાગોત્પત્ત્યર્થમુભયથાપિ ન કર્માતઃ સર્ગહેતોઃ સંયોગસ્યાભાવાત્ પ્રલયહેતોર્વિભાગસ્યાભાવાત્તદભાવઃ ।
તયોઃ સર્ગપ્રલયયોરભાવ ઇત્યર્થઃ ।
તદેતત્સૂત્રં તાત્પર્યતો વ્યાચષ્ટે-- ઇદાનીં પરમાણુકારણવાદમિતિ ।
નિરાકાર્યસ્વરૂપમુપપત્તિસહિતમાહ-- સ ચ વાદ ઇતિ ।
સ્વાનુગતૈઃ સ્વસંબદ્ધૈઃ ।
સંબન્ધશ્ચાધાર્યાધારભૂત ઇહપ્રત્યયહેતુઃ સમવાયઃ ।
પઞ્ચમભૂતસ્યાનવયવત્વાત્ તાનીમાનિ ચત્વારિ ભૂતાનીતિ ।
તત્ર પરમાણુકારણવાદે ઇદમભિધીયતે સૂત્રમ્ ।
તત્ર પ્રથમાં વ્યાખ્યામાહ-- કર્મવતામિતિ ।
અભિઘાતાદીત્યાદિગ્રહણેન નોદનસંસ્કારગુરુત્વદ્રવત્વાનિ ગૃહ્યન્તે ।
નોદનસંસ્કારાવભિઘાતેન સમાનયોગક્ષેમૌ, ગુરુત્વદ્રવત્વે ચ પરમાણુગતે સદાતને ઇતિ કર્મસાતત્યપ્રસઙ્ગઃ ।
દ્વિતીયં
વ્યાખ્યાનમાશઙ્કાપૂર્વમાહ-- અથાદૃષ્ટં ધર્માધર્મૌ ।
આદ્યસ્ય કર્મણ ઇતિ ।
આત્મનશ્ચ ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય અનુત્પન્નચૈતન્યસ્યેતિ ।
અદૃષ્ટવતા પુરુષેણેતિ ।
સંયુક્તસમવાયસંબન્ધ ઇત્યર્થઃ ।
સંબન્ધસ્ય સાતત્યાદિતિ ।
યદ્યપિ પરમાણુક્ષેત્રજ્ઞયોઃ સંયોગઃ પરમાણુકર્મજસ્તથાપિ તત્પ્રવાહસ્ય સાતત્યમિતિ ભાવઃ ।
સર્વાત્મના ચેદુપચયાભાવઃ ।
એકદેશેન હિ સંયોગે યાવણ્વોરેકદેશૌ નિરન્તરૌ તાભ્યામન્યે એકદેશાઃ સંયોગેનાવ્યાપ્તા ઇતિ પ્રથમોપપદ્યતે ।
સર્વાત્મના તુ નૈરન્તર્યે પરમાણાવેકસ્મિન્ પરમાણ્વાન્તરાણ્યપિ સંમાન્તીતિ ન પ્રથમા સ્યાદિત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે--યદ્યપિ નિષ્પ્રદેશાઃ
પરમાણવસ્તથાપિ સંયોગસ્તયોરવ્યાપ્યવૃત્તિરેવંસ્વભાવત્વાત્ ।
કૈષા વાચોર્યુક્તિર્નિષ્પ્રદેશં સંયોગો ન વ્યાપ્નોતીતિ ।
એષૈવ વાચોર્યુક્તિર્યદ્યથા પ્રતીયતે તત્તથાભ્યુપેયત ઇતિ ।
તામિમાં શઙ્કાં સૂદ્ધારામાહ-- પરમાણૂનાં કલ્પિતા ઇતિ ।
નહ્યસ્તિ સંભવો નિરવયવ એકસ્તદૈવ તેનૈવ સંયુક્તશ્ચાસંયુક્તશ્ચેતિ, ભાવાભાવયોરેકસ્મિન્નદ્વયે વિરોધાત્ ।
અવિરોધે વા ન ક્વચિદપિ વિરોધો ઽવકાશમાસાદયેત ।
પ્રતીતિસ્તુ પ્રદેશકલ્પનયાપિ કલ્પ્યતે ।
તદિદમુક્તમ્-- કલ્પિતાઃ પ્રદેશાઃ ઇતિ ।
તથા ચ સૂદ્ધારેયમિતિ તામુદ્ધરતિ-- કલ્પિતાનામવસ્તુત્વાદિતિ ।
તૃતીયાં વ્યાખ્યામાહ-- યથા ચાદિસર્ગ ઇતિ ।
નન્વભિઘાતનોદનાદયઃ પ્રલયારમ્ભસમયે કસ્માદ્વિભાગારમ્ભકકર્મહેતવો ન સંભવન્ત્યત આહ-- નહિ તત્રાપિ કિઞ્ચિન્નિયતમિતિ ।
સંભવન્ત્યભિઘાતાદયઃ કદાચિત્ ક્વચિત્ ।
ન ત્વપર્યાયેણ સર્વસ્મિન્ ।
નિયમહેતોરભાવાદિત્યર્થઃ ।
ન પ્રલયપ્રસિદ્ધ્યર્થમિતિ ।
યદ્યપિ શરીરાદિપ્રલયારમ્ભે ઽસ્તિ દુઃખભોગસ્તથાપ્યસૌ પૃથિવ્યાદિપ્રલયે નાસ્તીત્યભિપ્રેત્યેદમુદિતમિતિ મન્તવ્યમ્ ॥12॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.3.13
સમવાયાભ્યુપગમાચ્ચ સામ્યાદનવસ્થિતેઃ

વ્યાચષ્ટે-- સમવાયાભ્યુપગમાચ્ચેતિ ।
ન તાવત્ સ્વતન્ત્રઃ સમવાયો ઽત્યન્તં ભિન્નઃ સમવાયિભ્યાં સમવાયિનૌ ઘટયિતુમર્હત્યતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માદનેન સમવાયિસંબન્ધિના સતા સમવાયિનૌ ઘટનીયૌ, તથા ચ સમવાયસ્ય સંબન્ધાન્તરેણ સમવાયિસંબન્ધે ઽભ્યુપગમ્યમાને ઽનવસ્થા ।
અથાસૌ સંબન્ધિભ્યાં સંબન્ધે ન સંબન્ધાન્તરમપેક્ષતે સંબન્ધિસંબન્ધનપરમાર્થત્વાત્ ।
તથાહિ--નાસૌ ભિન્ને ઽપિ સંબન્ધિનિરપેક્ષો નિરૂપ્યતે ।
ન ચ તસ્મિન્ સતિ સમબન્ઘિનાવસંબન્ઘિનૌ ભવતઃ ।
તસ્માત્ સ્વભાવાદેવ સમવાયઃ સમવાયિનોર્ન સંબન્ધાન્તરેણેતિ
નાનવસ્થેતિ ચોદયતિ-- નન્વિહપ્રત્યયગ્રાહ્યા ઇતિ ।
પરિહરતિ-- નેત્યુચ્યતે ।
સંયોગો ઽપ્યેવમિતિ ।
તથાહિ--સંયોગો ઽપિ સંબન્ધિસંબન્ધનપરમાર્થઃ ।
નચ ભિન્નો ઽપિ સંયોગિભ્યાં વિના નિરૂપ્યતે ।
નચ તસ્મિન્ સતિ સંયોગિનાવસંયોગિનૌ ભવત ઇતિ તુલ્યચર્ચઃ ।
યદ્યુચ્યેત ગુણઃ સંયોગઃ, નચ દ્રવ્યાસમવેતો ગુણો ભવતિ, ન ચાસ્ય સમવાયં વિના સમવેતત્વં, તસ્માત્સંયોગસ્યાસ્તિ સમવાય ઇતિ શઙ્કામપાકરોતિ--- નચ ગુણત્વાદિતિ ।
યદ્યસમવાયે ઽસ્યાગુણત્વં ભવતિ કામં ભવતુ ન નઃ કાચિત્ક્ષતિઃ, તદિદમુક્તમ્-- ગુણપરિભાષાયાશ્ચેતિ ।
પરમાર્થતસ્તુ દ્રવ્યાશ્રયીત્યુક્તમ્ ।
તચ્ચ વિનાપિ સમવાયં સ્વરૂપતઃ સંયોગસ્યોપપદ્યત એવ ।
નચ કાર્યત્વાત્સમવાય્યસમવાયિકારણાપેક્ષિતયા સંયોગઃ સમવાયીતિ યુક્તમ્, અજસંયોગસ્યાતથાત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
અપિ ચ સમવાયસ્યાપિ સંબન્ધ્યધીનસદ્ભાવસ્ય સંબન્ધિનશ્ચૈકસ્ય દ્વયોર્વા વિનાશિત્વેન વિનાશિત્વાત્કાર્યત્વમ્ ।
નહ્યસ્તિ સંભવો ગુણો વા ગુણગુણિનૌ વાવયવો વાવયવાવયવિનૌ વા ન સ્તો ઽપ્યસ્તિ ચ તયોઃ સંબન્ધ ઇતિ ।
તસ્માત્ કાર્યઃ સમવાયઃ ।
તથા ચ યથૈષ નિમિત્તકારણમાત્રાધીનોત્પાદ એવં સંયોગો ઽપિ ।
અથ સમવાયો ઽપિ સમવાય્યસમવાયિકારણે અપેક્ષતે તથાપિ સૈવાનવસ્થેતિ ।
તસ્માત્સમવાયવત્ સંયોગો ઽપિ ન સંબન્ધાન્તરમપેક્ષતે ।
યદ્યુચ્યેત સંબન્ધિનાવસૌ ઘટયતિ નાત્માનમપિ સંબન્ધિભ્યાં, તત્ કિમસાવસંબદ્ધ એવ સંબન્ધિભ્યામ્, એવં ચેદત્યન્તભિન્નો ઽસંબદ્ધઃ કથં સંબન્ધિનૌ સંબન્ધયેત્ ।
સંબન્ધને વા હિમવદ્વિન્ધ્યાવપિ સંબન્ધયેત્ ।
તસ્માત્સંયોગઃ સંયોગિનોઃ સમવાયેન સંબદ્ધ ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
તદેતત્સમવાયસ્યાપિ સમવાયિસંબન્ધે સમાનમન્યત્રાભિનિવેશાત્ ।
તથા ચાનવસ્થેતિ ભાવઃ ॥13॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.3.14
નિત્યમેવ ચ ભાવાત્

પ્રવૃત્તેરપ્રવૃત્તેર્વેતિ શેષઃ ।
અતિરોહિતાર્થમસ્ય ભાષ્યમ્ ॥14॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.3.15
રૂપાદિમત્ત્વાચ્ચ વિપર્યયો દર્શનાત્

યત્ કિલ ભૂતભૌતિકાનાં મૂલકારણં તદ્રૂપાદિમાન્ પરમાણુર્નિત્ય ઇતિ ભવદ્ભિરભ્યુપેયતે, તસ્ય ચેદ્રૂપાદિમત્ત્વમભ્યુપેયેત પરમાણુત્વનિત્યત્વવિરુદ્ધે સ્થૌલ્યાનિત્યત્વે પ્રસજ્યેયાતાં, સો ઽયં પ્રસઙ્ગ
એકધર્માભ્યુપગમે ધર્માન્તરસ્ય ।
નિયતા પ્રાપ્તિર્હિ પ્રસઙ્ગલક્ષણં, તદનેન પ્રસઙ્ગેન જગત્કારણપ્રસિદ્ધયે પ્રવૃત્તં સાધનં રૂપાદિમન્નિત્યપરમાણુસિદ્ધેઃ પ્રચ્યાવ્ય બ્રહ્મગોચરતાં નીયતે ।
તદેતદ્વૈશેષિકાભ્યુપગમોપન્યાસપૂર્વકમાહ-- સાવયવાનાં દ્રવ્યાણામિતિ ।
પરમાણુનિત્યત્વસાધનાનિ ચ તેષામુપન્યસ્ય દૂષયતિ-- યચ્ચ નિત્યત્વે કારણમિતિ ।
સદિતિ પ્રાગભાવાદ્વ્યવચ્છિનત્તિ ।
અકારણવદિતિ ઘટાદેઃ ।
યદપિ
નિત્યત્વે દ્વિતીયમિતિ ।
લબ્ધરૂપં હિ ક્વચિત્ કિઞ્ચિદન્યત્ર નિષિધ્યતે ।
તેનાનિત્યમિતિ લૌકિકેન નિષેધેનાન્યત્ર નિત્યત્વસદ્ભાવઃ કલ્પનીયઃ, તે ચાન્યે પરમાણવ ઇતિ ।
તન્ન ।
આત્મન્યપિ નિત્યત્વોપપત્તેઃ ।
વ્યપદેશસ્ય ચ પ્રતીતિપૂર્વકસ્ય તદભાવે નિર્મૂલસ્યાપિ દર્શનાત્ ।
યથેહ વટે યક્ષ ઇતિ ।
યદપિ નિત્યત્વે તૃતીયં કારણમવિદ્યેતિ ।
યદિ સતાં પરમાણૂનાં પરિદૃશ્યમાનસ્થૂલકાર્યાણાં પ્રત્યક્ષેણ કારણાગ્રહણમવિદ્યા તયા નિત્યત્વમ્, એવં સતિ દ્વ્યણુકસ્યાપિ નિત્યત્વમ્ ।
અથાદ્રવ્યત્વે સતીતિ વિશેષ્યેત તથા સતિ ન દ્વ્યણુકે વ્યભિચારઃ, તસ્યાનેકદ્રવ્યત્વેનાવિદ્યમાનદ્રવ્યત્વાનુપપત્તેઃ ।
તથાપ્યકારણવત્ત્વમેવ નિત્યતાનિમિત્તમાપદ્યેત, યતો ઽદ્રવ્યત્વમવિદ્યમાનકારણભૂતદ્રવ્યત્વમુચ્યતે, તથા ચ પુનરુક્તમિત્યાહ-- તસ્ય ચેતિ ।
અપિ ચાદ્રવ્યત્વે સતિ સત્ત્વાદિત્યત એવેષ્ટાર્થસિદ્ધેરવિદ્યેતિ વ્યર્થમ્ ।
અથાવિદ્યાપદેન દ્રવ્યવિનાશકારણદ્વયાવિદ્યમાનત્વમુચ્યતે, દ્વિવિધો હિ દ્રવ્યનાશહેતુરવયવવિનાશો ઽવયવવ્યતિષઙ્ગવિનાશશ્ચ, તદુભયં પરમાણૌ નાસ્તિ, તસ્માન્નિત્યઃ
પરમાણુઃ ।
નચ સુખાદિભિર્વ્યભિચારઃ, તેષામદ્રવ્યત્વાદિત્યાહ-- અથાપીતિ ।
નિરાકરોતિ-- નાવશ્યમિતિ ।
યદિ હિ સંયોગસચિવાનિ બહૂનિ દ્રવ્યાણિ દ્રવ્યાન્તરમારભેરન્નિતિ પ્રક્રિયા સિધ્યેત્ સિધ્યેત્ દ્રવ્યદ્વયમેવ(?)તદ્વિનાશકારણમિતિ ।
નત્વેતદસ્તિ, દ્રવ્યસ્વરૂપાપરિજ્ઞાનાત્ ।
ન તાવત્ તન્ત્વાધારસ્તદ્વ્યતિરિક્તઃ પટો નામાસ્તિ યઃ સંયોગસચિવૈસ્તન્તુભિરારભ્યેતેત્યુક્તમધસ્તાત્ ।
ષટ્પદાર્થાશ્ચ દૂષયન્નગ્રે વક્ષ્યતિ ।
કિન્તુ કારણમેવ વિશેષવદવસ્થાન્તરમાપદ્યમાનં કાર્યં, તચ્ચ સામાન્યાત્મકમ્ ।
તથાહિ--મૃદ્વા સુવર્ણં વા સર્વેષુ ઘટરુચકાદિષ્વનુગતં સામાન્યમનુભૂયતે ।
ન ચૈતે ઘટરુચકાદયો મૃત્સુવર્ણાભ્યાં વ્યતિરિચ્યન્ત ઇત્યુક્તમ્ ।
અગ્રે ચ વક્ષ્યામઃ ।
તસ્માન્મૃત્સુવર્ણે એવ તેન તેનાકારેણ પરિણમમાને ઘટ ઇતિ ચ રુચક ઇતિ ચ કપાલશર્કરાકણમિતિ ચ શકલકણિકાચૂર્ણમિતિ ચ વ્યાખ્યાયેતે ।
તત્ર તત્રોપાદાનયોર્મૃત્સુવર્ણયોઃ પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ।
ન તુ ઘટાદયો વા કપાલાદિષુ કપાલાદયો વા ઘટાદિષુ ચ રુચકાદયો વા શકલાદિષુ શકલાદયો વા રુચકાદિષુ પ્રત્યભિજ્ઞાયન્તે યત્ર કાર્યકારણભાવો ભવેત્ ।
ન ચ વિનશ્યન્તમેવ ઘટક્ષણં પ્રતીત્ય કપાલક્ષણો ઽનુપાદાન એવોત્પદ્યતે તત્કિમુપાદાનપ્રત્યભિજ્ઞાનેનેતિ વક્તવ્યમ્, એતસ્યા અપિ વૈનાશિકપ્રક્રિયાયા ઉપરિષ્ટાન્નિરાકરિષ્યમાણત્વાત્ ।
તસ્માદુપજનાપાયધર્માણો વિશેષાવસ્થાઃ સામાન્યસ્યોપાદેયાઃ, સામાન્યાત્મા તૂપાદાનમ્ ।
એવં વ્યવસ્થિતે યથા સુવર્ણદ્રવ્યં કાઠિન્યાવસ્થામપહાય દ્રવાવસ્થયા પરિણતં, ન ચ તત્રાવયવવિભાગઃ સન્નપિ દ્રવત્વે કારણં, પરમાણૂનાં ભવન્મતે તદભાવેન દ્રવત્વાનુપપત્તેઃ, તસ્માદ્યથા પરમાણુ દ્રવ્યમગ્નિસંયોગાત્કાઠિન્યમપહાય દ્રવત્વેના પરિણમતે, નચ કાઠિન્યદ્રવત્વે પરિમાણોરધિરિચ્યેતે, એવં મૃદ્વા સુવર્ણં વા સામાન્યં પિણ્ડિવસ્થામપહાય કુલાલહેમકારાદિ વ્યાપારાદ્ઘટરુચકીદ્યવસ્થામાપદ્યતે ।
ન ત્વવયવવિનાશાત્તત્સંયોગવિનાશાદ્વા વિનષ્ટુમર્હન્તિ ઘટરુચકાદયઃ ।
નહિ કપાલાદયો ઽસ્યોપાદાનં તત્સંયોગો વાસમવાયિકારણમપિ તુ
સામાન્યમુપાદાનં, તચ્ચ નિત્યમ્ ।
નચ તત્સંયોગસચિવમેકત્વાત્, સંયોગસ્ય દ્વિષ્ઠત્વેનૈકસ્મિન્નભાવાત્ ।
તસ્માત્સામાન્યસ્ય પરમાર્થસતો ઽનિર્વાચ્યા વિશેષાવસ્થાસ્તદધિષ્ઠાના ભુજઙ્ગાદય ઇવ રજ્જ્વાદ્યુપાદાનાં ઉપજનાપાયધર્માણ ઇતિ સાંપ્રતમ્ ।
પ્રકૃતમુપસંહરતિ-તસ્માદિતિ ॥15॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.3.16
ઉભયથા ચ દોષાત્

અનુભૂયતે હિ પૃથિવી ગન્ધરૂપરસસ્પર્શાત્મિકા સ્થૂલા, આપો રસરૂપસ્પર્શાત્મિકાઃ સૂક્ષ્માઃ, રૂપસ્પર્શાત્મકં તેજઃ સૂક્ષ્મતરં, સ્પર્શાત્મકો વાયુઃ સૂક્ષ્મતમઃ ।
પુરાણે ઽપિ સ્મર્યતે-
ઽઆકાશં શબ્દમાત્રં તુ સ્પર્શમાત્રં સમાવિશત્ ।
દ્વિગુણસ્તુ તતો વાયુઃ શબ્દસ્પર્શાત્મકો ઽભવત્ ॥1॥
રૂપં તથૈવાવિશતઃ શબ્દસ્પર્શગુણાવુભૌ ।
ત્રિગુણસ્તુ તતો વહ્નિઃ સ શબ્દસ્પર્શવાન્ ભવેત્ ॥2॥
શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસમાત્રં સમાવિશત્ ।
તસ્માચ્ચતુર્ગુણા આપો વિજ્ઞેયાસ્તુ રસાત્મિકાઃ ॥3॥
શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસશ્ચેદ્ગન્ધમાવિશત્ ।
સંહતાન્ ગન્ધમાત્રેણ તાનાચષ્ટે મહીમિમામ્ ॥4॥
તસ્માત્પઞ્ચગુણા ભૂમિઃ સ્થૂલા ભૂતેષુ દૃશ્યતે ।
શાન્તા ઘોરાશ્ચ મૂઢાશ્ચ વિશેષાસ્તેન તે સ્મૃતાઃ ॥5॥
પરસ્પરાનુપ્રવેશાદ્ધારયન્તિ પરસ્પરમ્ ।
ઽતેન ગન્ધાદયઃ પરસ્પરં સંહન્યમાનાઃ પૃથિવ્યાદયઃ ।
તથા ચ યથાયથા સંહન્યમાનાનામુપચયસ્તથાતથા સંહતસ્ય સ્થૌલ્યં, યથાયથાપચયસ્તથાતથા સૌક્ષ્મ્યતારતમ્યં, તદેવમનુભવાગમાભ્યામવસ્થિતમર્થં વૈશેષિકૈરનિચ્છદ્ભિરપ્યશક્યાપહ્નવમાહ- ગન્ધેતિ ।
અસ્તુ તાવચ્છબ્દો વૈશેષિકૈસ્તસ્ય પૃથિવ્યાદિગુણત્વેનાનભ્યુપગમાદિતિ ચત્વારિ ભૂતાનિ ચતુસ્ત્રિદ્વ્યેકગુણાન્યુદાહૃતવાન્ ।
અનુભવાગમસિદ્ધમર્થમુક્ત્વા વિકલ્પ્ય દૂષયતિ- તદ્વત્ ।
સ્થૂલપૃથિવ્યાદિવત્ ।
પરમાણવો ઽપીતિ ।
ઉપચિતગુણાનાં મૂર્ત્યુપચયાત્
ઉપચિતસંહન્યમાનાનાં સંઘાતોપચયાત્ ।
અપરમાણુત્વપ્રસઙ્ગઃ સ્થૂલત્વાદિતિ ।
યસ્તુ બ્રૂતે ન ગન્ધાદિસંઘાતઃ પરમાણુરપિ તુ ગન્ધાદ્યાશ્રયો દ્રવ્યં, નચ ગન્ધાદીનાં તદાશ્રયાણામુપચયે ઽપિ દ્રવ્યસ્યોપચયો ભવિતુમર્હત્યન્યત્વાદિતિ, તં પ્રત્યાહ- ન ચાન્તરેણાપિ મૂર્ત્યુપચયં દ્રવ્યસ્વરૂપોપચયમિત્યર્થઃ ।
કુતઃ ।
કાર્યેષુ ભૂતેષુ ગુણોપચયે મૂર્ત્યુપચયદર્શનાત્ ।
નતાવત્ પરમાણવો રૂપતો ગૃહ્યન્તે કિન્તુ કાર્યદ્વારા, કાર્યં ચ ન ગન્ધાદિભ્યો ભિન્નં, યદા ન તદાધારતયા ગૃહ્યતે ઽપિ તુ તદાત્મકતયા, તથા ચ તેષામુપચયે તદુપચિતં દૃષ્ટમિતિ પરમાણુભિરપિ તત્કારણૈરેવં ભવિતવ્યં, તથા ચાપરમાણુત્વં સ્થૂલત્વાદિત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયં વિકલ્પં દૂષયતિ- અકલ્પ્યમાને તૂપચિતાપચિતગુણત્વ ઇતિ ।
અથ સર્વે ચતુર્ગુણા ઇતિ ।
યદ્યપ્યસ્મિન્ કલ્પે સર્વેષાં સ્થૌલ્યપ્રસઙ્ગસ્તથાપ્યતિસ્ફુટતયોપેક્ષ્ય દૂષયતિ- તતો ઽપ્સ્વપીતિ ।
વાયો રૂપવત્ત્વેન ચાક્ષુષત્વપ્રસઙ્ગ ઇત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥16॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.3.17
અપરિગ્રહાચ્ ચાત્યન્તમ્ અનપેક્ષા

નિગદવ્યાખ્યાતેન ભાષ્યેણ વ્યાખ્યાતમ્ ।
સંપ્રત્યુત્સૂત્રં ભાષ્યકૃદ્વૈશેષિકતન્ત્રં દૂષયતિ- અપિ ચ વૈશેષિકા ઇતિ ।
દ્રવ્યાધીનત્વં દ્રવ્યાધીનનિરૂપણત્વમ્ ।
ન હિ યથા ગવાશ્વમહિષમાતઙ્ગાઃ પરસ્પરાનધીનનિરૂપણાઃ સ્વતન્ત્રા નિરૂપ્યન્તે, વન્હ્યાદ્યનધીનોત્પત્તયો વા ધૂમાદયો યથા વન્હ્યાદ્યનધીનનિરૂપણાઃ સ્વતન્ત્રા નિરૂપ્યન્તે, એવં ગુણાદયો ન દ્રવ્યાદ્યનધીનનિરૂપણાઃ, અપિ તુ યદા યદા નિરૂપ્યન્તે તદા તદા તદાકારતયૈવ પ્રથન્તે ન તુ પ્રથાયામેષામસ્તિ સ્વાતન્ત્ર્યં, તસ્માન્નાતિરિચ્યન્તે દ્રવ્યાદપિ તુ દ્રવ્યમેવ સામાન્યરૂપં તથા તથા પ્રથત ઇત્યર્થઃ ।
દ્રવ્યકાર્યત્વમાત્રં ગુણાદીનાં દ્રવ્યાધીનત્વમિતિ મન્વાનશ્ચોદયતિ-- નન્વગ્નેરન્યસ્યાપીતિ ।
પરિહરતિ- ભેદપ્રતીતેરિતિ ।
ન તદધીનોત્પાદતાં તદધીનત્વમાચક્ષ્મહે કિન્તુ તદાકારતાં, તથા ચ ન વ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે- ગુણાનાં દ્રવ્યાધીનત્વં દ્રવ્યગુણયોરયુતસિદ્ધત્વાદિતિ યદ્યુચ્યેત ।
યત્ર હિ દ્વાવાકારિણૌ વિભિન્નાભ્યામાકારાભ્યામવગમ્યેતે તૌ સંબદ્ધાસંબદ્ધૌ વા વૈયધિકરણ્યેન પ્રતિભાસેતે, યથેહ કુણ્ડે દધિ
યથા વા ગૌરશ્વ ઇતિ, ન તથા ગુણકર્મસામાન્યવિશેષસમવાયાઃ, તેષાં દ્રવ્યકારતયાકારાન્તરાયોગેન દ્રવ્યાદાકારિણો ઽન્યત્વેનાકારિતયા વ્યવસ્થાનાભાવાત્ સેયમયુતસિદ્ધિઃ ।
તથા ચ સામાનાધિકરણ્યેન પ્રથેત્યર્થઃ ।
તામિમામયુતસિદ્ધિં વિકલ્પ્ય દૂષયતિ-- તત્પુનરયુતસિદ્ધત્વમિતિ ।
તત્રાપૃથગ્દેશત્વં તદભ્યુપગમેન વિરુધ્યત ઇત્યાહ-- અપૃથગ્દેશત્વ ઇતિ ।
યદિ તુ સંયોગિનોઃ કાર્યયોઃ સંબન્ધિભ્યામન્યદેશત્વે યુતસિદ્ધિસ્તતો ઽન્યાયુતસિદ્ધિઃ, નિત્યયોસ્તુ સંયોગિનોર્દ્વયોરન્યતરસ્ય વા પૃથગ્ગતિમત્ત્વં યુતસિદ્ધિસ્તતો ઽન્યાયુતસિદ્ધિઃ, તથા ચાકાશપરમાણ્વોઃ પરમાણ્વોશ્ચ સંયુક્તયોર્યુતસિદ્ધિઃ સિદ્ધા ભવતિ ।
ગુણગુણિનોશ્ચ શૌક્લ્યપટયોરયુતસિદ્ધિઃ સિદ્ધા ભવતિ ।
નહિ તત્ર શૌક્લ્યપટાભ્યાં સંબન્ધિભ્યામન્યદેશૌ શૌક્લ્યપટૌ ।
સત્યપિ પટસ્ય તદન્યતન્તુદેશત્વે શૌક્લ્યસ્ય સંબન્ધિપટદેશત્વાત્ ।
તન્ન ।
નિત્યયોરાત્માકાશયોરજસંયોગે ઉભયસ્યા અપિ યુતસિદ્ધેરભાવાત્ ।
ન હિ તયોઃ પૃથગાશ્રયાશ્રિતત્વમનાશ્રયત્વાત્ ।
નાપિ દ્વયોરન્યતરસ્ય વા પૃથગ્ગતિમત્ત્વમૂર્તત્વેનોભયોરપિ નિષ્ક્રિયત્વાત્ ।
ન ચાજસંયોગો નાસ્તિ તસ્યાનુમાનસિદ્ધત્વાત્ ।
તથાહિ--આકાશમાત્મસંયોગિ, મૂર્તદ્રવ્યસઙ્ગિત્વાત્, ઘટાદિવદિત્યનુમાનમ્ ।
પૃથગાશ્રયાશ્રયિત્વપૃથગ્ગતિમત્ત્વલક્ષણયુતસિદ્ધેરન્યા ત્વયુતસિદ્ધિર્યદ્યપિ નાભ્યુપેતવિરોધમાવહતિ તથાપિ ન સામાનાધિકરણ્યપ્રથામુપપાદયિતુમર્હતિ ।
એવં લક્ષણે ઽપિ હિ સમવાયે ગુણગુણિનોરભ્યુપગમ્યમાને સંબદ્ધે ઇતિ પ્રત્યયઃ સ્યાન્ન તાદાત્મ્યપ્રત્યયઃ ।
અસ્ય ચોપપાદનાય સમવાય આસ્થીયતે ભવદ્ભિઃ ।
સ ચેદાસ્થિતો ઽપિ ન પ્રત્યયમિમમુપપાદયેત્ કૃતં તત્કલ્પનયા ।
ન ચ પ્રત્યક્ષઃ સામાનાધિકરણ્યપ્રત્યયઃ સમવાયગોચરઃ, તદ્વિરુદ્ધાર્થત્વાત્ ।
તદ્ગોચરત્વે
હિ પટે શુક્લ ઇત્યેવમાકરઃ સ્યાન્ન તુ પટઃ શુક્લ ઇતિ ।
નચ શુક્લપદસ્ય ગુણવિશિષ્ટગુણિપરત્વાદેવં પ્રથેતિ સાંપ્રતમ્ ।
નહિ શબ્દવૃત્ત્યનુસારિ પ્રત્યક્ષમ્ ।
નહ્યગ્નિર્માણવક ઇત્યુપચરિતાગ્નિભાવો માણવકઃ પ્રત્યક્ષેણ દહનાત્મના પ્રથતે ।
ન ચાયમભેદવિભ્રમઃ સમવાયનિબન્ધનો ભિન્નયોરપીતિ વાચ્યમ્, ગુણાદિસદ્ભાવે તદ્ભેદે ચ પ્રત્યક્ષાનુભવાદન્યસ્ય પ્રમાણસ્યાભાવાત્તસ્ય ચ ભ્રાન્તત્વે સર્વાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
તદાશ્રયસ્ય તુ ભેદસાધનસ્ય તદ્વિરુદ્ધતયોત્થાનાસંભવાત્ ।
તદિદમુક્તમ્-- તસ્ય તાદાત્મ્યેનૈવ પ્રતીયમાનત્વાદિતિ ।
અપિ ચાયુતસિદ્ધશબ્દો ઽપૃથગુત્પત્તૌ મુખ્યઃ, સા ચ ભવન્મતે ન દ્રવ્યગુણયોરસ્તિ, દ્રવ્યસ્ય પ્રાક્સિદ્ધેર્ગુણસ્ય ચ પશ્ચાદુત્પત્તેઃ, તસ્માન્મિથ્યાવાદો ઽયમિત્યાહ-- યુતસિદ્ધયોરિતિ ।
અથ ભવતુ કારણસ્ય યુતસિદ્ધિઃ, કાર્યસ્ય ત્વયુતસિદ્ધિ કારણાતિરેકેણાભાવાદિત્યાશઙ્ક્યાન્યથા દૂષયતિ-- એવમપીતિ ।
સંબન્ધિદ્વયાધીનસદ્ભાવો હિ સંબન્ધો નાસત્યેકસ્મિન્નપિ સંબન્ધિનિ ભવિતુમર્હતિ ।
નચ સમવાયો નિત્યઃ સ્વતન્ત્ર ઇતિ ચોક્તમધસ્તાત્ ।
નચ કારણસમવાયાદનન્યા કાર્યસ્યોત્પત્તિરિતિ શક્યં વક્તુમ્, એવં હિ સતિ સમવાયસ્ય નિત્યત્વાભ્યુપગમાત્ કારણવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગઃ ।
ઉત્પત્તૌ ચ સમવાયસ્ય સૈવ કાર્યસ્યાસ્તુ કિં સમવાયેન ।
સિદ્ધયોસ્તુ સંબન્ધે યુતસિદ્ધિપ્રસઙ્ગઃ ।
ન ચાન્યાયુતસિદ્ધિઃ સંભવતીત્યેતદુક્તમ્ ।
તતશ્ચ યદુક્તં વૈશેષિકૈર્યુતસિદ્ધ્યભાવાત્ ।
કાર્યકારણયોઃ સંયોગવિભાગૌ ન વિદ્યતે ઇતીદં દુરુક્તં સ્યાત્ ।
યુતસિદ્ધ્યભાવસ્યૈવાભાવાત્ ।
એતેનાપ્રાપ્તિસંયોગૌ યુતસિદ્ધિરિત્યપિ લક્ષણમનુપપન્નમ્ ।
મા ભૂદપ્રાપ્તિઃ કાર્યકારણયોઃ, પ્રાપ્તિસ્ત્વનયોઃ સંયોગ એવ કસ્માન્ન ભવતિ, તત્રાસ્યા અસંયોગત્વાયાન્યાયુતસિદ્ધિર્વક્તવ્યા ।
તથા ચ સૈવોચ્યતાં કિમનયા પરસ્પરાશ્રયદોષગ્રસ્તયા ।
ન ચાન્યા સંભવતીત્યુક્તમ્ ।
યદ્યુચ્યેતાપ્રાપ્તિપૂર્વિકા પ્રાપ્તિરન્યતરકર્મજોભયકર્મજા વા સંયોગઃ, યથા સ્થાણુશ્યેનયોર્મલ્લયોર્વા ।
નચ તન્તુપટયોઃ સંબન્ધસ્તથા, ઉત્પન્નમાત્રસ્યૈવ પટસ્ય તન્તુસંબન્ધાત્ ।
તસ્માત્સમવાય એવાયમિત્યત આહ-- યથા ચોત્પન્નમાત્રસ્યેતિ ।
સંયોગજો ઽપિ હિ સંયોગો ભવદ્ભિરભ્યુપેયતે ન ક્રિયાજ એવેત્યર્થઃ ।
ન ચાપ્રાપ્તિપૂર્વિકૈવ પ્રાપ્તિઃ સંયોગઃ, આત્માકાશસંયોગે નિત્યે તદભાવાત્, કાર્યસ્ય ચોત્પન્નમાત્રસ્યૈકસ્મિન્ ક્ષણે કારણપ્રાપ્તિવિરહાચ્ચેતિ ।
અપિ ચ સંબન્ધિરૂપાતિરિક્તે સંબન્ધે સિદ્ધે તદવાન્તરભેદાય લક્ષણભેદો ઽનુશ્રીયેત સ એવ તુ સંબન્ધ્યતિરિક્તો ઽસિદ્ધઃ, ઉક્તં હિ પરસ્તાદતિરિક્તઃ સંબન્ધિભ્યાં સંબન્ધો ઽસંબદ્ધો ન સંબન્ધિનૌ ઘટયિતુમિષ્ટે ।
સંબન્ધિસંબન્ધે ચાનવસ્થિતિઃ ।
તસ્માદુપપત્ત્યનુભવાભ્યાં ન કાર્યસ્ય કારણાદન્યત્વમ્, અપિ તુ કારણસ્યૈવાયમનિર્વાચ્યઃ પરિણામભેદ ઇતિ ।
તસ્માત્ કાર્યસ્ય કારણાદનતિરેકાન્ કિં કેન સંબદ્ધં, સંયોગસ્ય ચ સંયોગિભ્યામનતિરેકાત્ કસ્તયોઃ સંયોગ ઇત્યાહ-- નાપિ સંયોગસ્યેતિ ।
વિચારાસહત્વેનાનિર્વાચ્યતામસ્યાપરિભાવયન્નાશઙ્કતે-- સંબન્ધિશબ્દપ્રત્યવ્યતિરેકેણેતિ ।
નિરાકરોતિ-- ન ।
એકત્વે ઽપિ સ્વરૂપબાહ્યરૂપાપેક્ષયેતિ ।
તત્તદનિર્વચનીયાનેકવિશેષાવસ્થાભેદાપેક્ષયૈકસ્મિન્નપિ નાનાબુદ્ધિવ્યપદેશોપપત્તિરિતિ ।
યથૈકો દેવદત્તઃ સ્વગતવિશેષાપેક્ષયા મનુષ્યો બ્રાહ્મણો ઽવદાતઃ, સ્વગતાવસ્થાભેદાપેક્ષયા બાલો યુવા સ્થવિરઃ, સ્વક્રિયાભેદાપેક્ષયા શ્રોત્રિયઃ, પરાપેક્ષયા તુ પિતા પુત્રઃ પૌત્રો ભ્રાતા જામાતેતિ ।
નિદર્શનાન્તરમાહ-- યથા ચૈકાપિ સતી રેખેતિ ।
દાર્ષ્ટાન્તિકે યોજયતિ-- તથા સંબન્ધિનોરિતિ ।
અઙ્ગુલ્યોર્નૈરન્તર્યં સંયોગઃ, દધિકુણ્ડયોરૌત્તરાધર્યં સંયોગઃ ।
કાર્યકારણયોસ્તુ તાદાત્મ્યે ઽપ્યનિર્વાચ્યસ્ય કાર્યસ્ય ભેદં વિવક્ષિત્વા સંબન્ધિનો રિત્યુક્તમ્ ।

નાપિ સંબન્ધિવિષયત્વે સંબન્ધશબ્દપ્રત્યયયોઃ
ઇત્યેતદપ્યનિર્વાચ્યભેદાભિપ્રાયમ્ ।
અપિચાદૃષ્ટવત્ક્ષેત્રસંયોગાત્ પરમાણુમનસોશ્ચાદ્યં કર્મ ભવદ્ભિરિષ્યતે ।
ઽઅગ્નેરૂર્ધ્વજ્વલનં વાયોસ્તિર્યક્પવનમણુમનસોશ્ચાદ્યં કર્મેત્યદૃષ્ટકારિતાનિઽઇતિ વચનાત્ ।
ન ચાણુમનસોરાત્માનાપ્રદેશેન સંયોગઃ સંભવતિ ।
સંભવે ચાણુમનસોરાત્મવ્યાપિત્વાત્ પરમમહત્ત્વેનાનણુત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચ પ્રદેશવૃત્તિરનયોરાત્મના સંયોગો ઽપ્રદેશત્વાદાત્મનઃ, કલ્પનાયાશ્ચ વસ્તુતત્ત્વવ્યવસ્થાપનાસહત્વાદતિપ્રસઙ્ગાદિત્યાહ-- તથાણ્વાત્મમનસામિતિ ।
કિઞ્ચાન્યત્ દ્વાભ્યામણુભ્યાં કારણાભ્યાં સાવયવસ્ય કાર્યસ્ય દ્વ્યણુકસ્યાકાશેનેવ સંશ્લેષાનુપપત્તિઃ ।
સંશ્લેષઃ સંગ્રહો યત એકસંબન્ધ્યાકર્ષે સંબન્ધ્યન્તરાકર્ષો ભવતિ તસ્યાનુપપત્તિરિતિ ।
અત એવ સંયોગાદન્યઃ કાર્યકારણદ્રવ્યયોરાશ્રયાશ્રિતભાવો ઽન્યથા નોપપદ્યત ઇત્યવશ્યં કલ્પનીયઃ સમવાય ઇતિ ચેત્ ।
નિરાકરોતિ-- ન ।
કુતઃ ।
ઇતરેતરાશ્રયત્વાત્ ।
તદ્વિભજતે-- કાર્યકારણયોર્હીતિ ।
કિઞ્ચાન્યત્ ।
પરમાણૂનામિતિ ।
યે હિ પરિચ્છિન્નાસ્તે સાવયવાઃ, યથા ઘટાદયઃ ।
તથા ચ પરમાણવઃ, તસ્માત્સાવયવા અનિત્યાઃ સ્યુઃ ।
અપરિચ્છિન્નત્વે ચાકાશાદિવત્ પરમાણુત્વવ્યાઘાતઃ શઙ્કતે-- યાંસ્ત્વમિતિ ।
નિરાકરોતિ-- ન ।
સ્થૂલેતિ ।
કિં સૂક્ષ્મત્વાત્ પરમાણવો ન વિનશ્યન્ત્યથ નિરવયવતયા તત્ર પૂર્વસ્મિન્ કલ્પે ઇદમુક્તમ્-- વસ્તુભૂતાપીતિ ।
ભવન્મતે ઉત્તરં કલ્પમાશઙ્ક્ય નિરાકરોતિ-- વિનશ્યન્તો ઽપ્યવયવવિભાગેનેતિ ।
યથા હિ ઘૃતસુવર્ણાદીનામવિભજ્યમાનાવયવાનામપીતિ ।
યથા હિ પિષ્ટપિણ્ડો ઽવિનશ્યદવયવસંયોગ એવ પ્રથતે, પ્રથમાનશ્ચાશ્વશફાકારતાં નીયમાનઃ પુરોડાશતામાપદ્યતે, તત્ર પિણ્ડો નશ્યતિ પુરોડાશશ્ચોત્પદ્યતે, નહિ તત્ર પિણ્ડાવયવસંયોગા વિનશ્યન્તિ, અપિ તુ સંયુક્તા એવ સન્તઃ પરં પ્રથનેન નુદ્યમાના અધિકદેશવ્યાપકા ભવન્તિ, એવમગ્નિસંયોગેન સુવર્ણદ્રવ્યાવયવાઃ સંયુક્તા એવ સન્તો દ્રવીભાવમાપદ્યન્તે, નતુ મિથો વિભજ્યન્તે ।
તસ્માદ્યથાવયવસંયોગવિનાશાવન્તરેણાપિ સુવર્ણપિણ્ડો વિનશ્યતિ, સંયોગાન્તરોત્પાદમન્તરેણ ચ
સુવર્ણે દ્રવ ઉપજાયતે, એવમન્તરેણાપ્યવયવસંયોગવિનાશં પરમાણવો વિનઙ્ક્ષ્યન્ત્યન્યે ચોત્પત્સ્યન્ત ઇતિ સર્વમવદાતમ્ ॥17॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.4.18
સમુદાય ઉભયહેતુકે ઽપિ તદપ્રાપ્તિઃ

અવાન્તરસંગતિમાહ--
વૈશેષિકરાદ્ધાન્ત ઇતિ ।
વૈશેષિકાઃ ખલ્વર્ધવૈનાશિકાઃ ।
તે હિ પરમાણ્વાકાશાદિક્કાલાત્મમનસાં ચ સામાન્યવિશેષસમવાયાનાં ચ ગુણાનાં ચ કેષાઞ્ચિન્નિત્યત્વમભ્યુપેત્ય શેષાણાં નિરન્વયવિનાશમુપયન્તિ, તેન તેર્ઽધવૈનાશિકાઃ ।
તેન તદુપન્યાસો વૈનાશિકત્વસામ્યેન સર્વવૈનાશિકાન્ સ્મારયતીતિ તદનન્તરં વૈનાશિકમતનિરાકરણમિતિ ।
અર્ધવૈનાશિકાનાં સ્થિરભાવવાદીનાં સમુદાયારમ્ભ ઉપપદ્યેતાપિ, ક્ષણિકભાવવાદીનાં ત્વસૌ દૂરાપેત ઇત્યુપપાદયિષ્યામઃ ।
તેન નતરામ્ ઇત્યુક્તમ્ ।
તદિદં દૂષણાય વૈનાશિકમતમુપન્યસિતું તત્પ્રકારભેદાનાહ-- સ ચ બહુપ્રકાર ઇતિ ।
વાદિવૈચિત્ર્યાત્ ખલુ, કેચિત્સર્વાસ્તિત્વમેવ રાદ્ધાન્તં પ્રતિપદ્યન્તે કેચિજ્ઝાનમાત્રાસ્તિત્વમ્ ।
કેચિત્સર્વશૂન્યતામ્ ।
અથ ત્વત્રભવતાં સર્વજ્ઞાનાં તત્ત્વપ્રતિપત્તિભેદો ન સંભવતિ, તત્ત્વસ્યૈકરૂપ્યાદિત્યેતદપરિતોષેણાહ-- વિનેયભેદાદ્વા ।
હીનમધ્યમોત્કૃષ્ટધિયો હિ શિષ્યા ભવન્તિ ।
તત્ર યે હીનમતયસ્તે સર્વાસ્તિત્વવાદેન તદાશયાનુરોધાચ્છૂન્યતાયામવતાર્યન્તે ।
યે તુ મધ્યમાસ્તે જ્ઞાનમાત્રાસ્તિત્વેન શૂન્યતાયામવતાર્યન્તે ।
યે તુ પ્રકૃષ્ટમતયસ્તેભ્યઃ સાક્ષાદેવ શૂન્યતાતત્ત્વં પ્રતિપાદ્યતે ।
યથોક્તં બોધિચિત્તવિવરણે--દેશના લોકનાથાનાં સત્ત્વાશયવશાનુગાઃ ।
ભિદ્યન્તે બહુધા લોક ઉપાયૈર્બહુભિઃ પુનઃ ॥1॥
ગમ્ભીરોત્તાનભેદેન ક્વચિચ્ચોભયલક્ષણા ।
ભિન્નાપિ દેશનાભિન્ના શૂન્યતાદ્વયલક્ષણા ॥2॥
ઇતિ ।
યદ્યપિ વૈભાષિકસૌત્રાન્તિકયોરવાન્તરમતભેદો ઽસ્તિ, તથાપિ
સર્વાસ્તિતાયામસ્તિ સંપ્રતિપત્તિરિત્યેકીકૃત્યોપન્યાસઃ ।
તથા ચ ત્રિત્વમુપપન્નમિતિ ।
પૃથિવી સ્વરસ્વભાવા, આપઃ સ્નેહસ્વભાવાઃ, અગ્નિરુષ્ણસ્વભાવઃ, વાયુરીરણસ્વભાવઃ ।
ઈરણં પ્રેરણમ્ ।
ભૂતભૌતિકાનુક્ત્વા ચિત્તચૈત્તિકાનાહ-- તથા રૂપેતિ ।
રૂપ્યન્તે એભિરિતિ રૂપ્યન્ત ઇતિ ચ વ્યુત્પત્યા સવિષયાણીન્દ્રિયાણિ રૂપસ્કન્ધઃ ।
યદ્યપિ રૂપ્યમાણાઃ પૃથિવ્યાદયો બાહ્યાસ્તથાપિ કાયસ્થત્વાદ્વા ઇન્દ્રિયસંબન્ધાદ્વા ભવન્ત્યાધ્યાત્મિકાઃ ।
વિજ્ઞાનસ્કન્ધો ઽહમિત્યાકારો રૂપાદિવિષય ઇન્દ્રિયાદિજન્યો વા દણ્ડાયમાનઃ ।
વેદનાસ્કન્ધો યા પ્રિયાપ્રિયાનુભયવિષયસ્પર્શે સુઃખદુઃખતદ્રહિતવિશેષાવસ્થા ચિત્તસ્ય જાયતે સ વેદનાસ્કન્ધઃ ।
સંજ્ઞાસ્કન્ધઃ સવિકલ્પપ્રત્યયઃ સંજ્ઞાસંસર્ગયોગ્યપ્રતિભાસઃ, યથા ડિત્થઃ કુણ્ડલી ગૌરો બ્રાહ્મણો ગચ્છતીત્યેવઞ્જાતીયકઃ ।
સંસ્કારસ્કન્ધો રાગાદયઃ ક્લેશાઃ, ઉપક્લેશાશ્ચ મદમાનાદયઃ, ધર્માધર્મૌ ચેતિ ।
તદેતેષાં સમુદાયઃ પઞ્ચસ્કન્ધી ।
તસ્મિન્નુભયહેતુકે ઽપીતિ ।
બાહ્યે પૃથિવ્યા દ્વ્યણુહેતુકે ભૂતભૌતિકસમુદાયે, રૂપવિજ્ઞાનાદિસ્કન્ધહેતુકે ચ સમુદાય આધ્યાત્મિકે ઽભિપ્રેયમાણે તદપ્રાપ્તિસ્તસ્ય સમુદાયસ્યાયુક્તતા ।
કુતઃ ।
સમુદાયિનામચેતનત્વાત્ ।
ચેતનો હિ કુલાલાદિઃ સર્વં મૃદ્દણ્ડાદ્યુપસંહૃત્ય સમુદાયાત્મકં ઘટમારચયન્ દૃષ્ટઃ ।
નહ્યસતિ મૃદ્દણ્ડાદિવ્યાપારિણી વિદુષિ કુલાલે સ્વયમચેતના મૃદ્દણ્ડાદયો વ્યાપૃત્ય જાતુ ઘટમારચયન્તિ ।
ન ચાસતિ કુવિન્દે તન્તુવેમાદયઃ પટં વયન્તે ।
તસ્માત્ કાર્યોત્પાદસ્તદનુગુણકારણસમવધાનાધીનસ્તદભાવે ન ભવતિ ।
કાર્યોત્પાદાનુગુણં ચ કારણસમવધાનં ચેતનપ્રેક્ષાધીનમસત્યાં ચેતનપ્રેક્ષાયાં ન ભવિતુમુત્સહત ઇતિ કાર્યોત્પત્તિશ્ચેતનપ્રેક્ષાધીનત્વવ્યાપ્તા વ્યાપકવિરુદ્ધોપલબ્ધ્યા ચેતનાનધિષ્ઠિતેભ્યઃ કારણેભ્યો વ્યાવર્તમાના ચેતનાધિષ્ઠિતત્વ એવાવતિષ્ઠત ઇતિ પ્રતિબન્ધસિદ્ધિઃ ।
યદ્યુચ્યેત અદ્ધા ચેતનાધીનૈવ કાર્યોત્પત્તિઃ, અસ્તિ તુ ચિત્તં ચેતનં, તદ્ધીન્દ્રિયાદિવિષયસ્પર્શે સત્યભિજ્વલત્ તત્કારણચક્રં યથાયથા કાર્યાય પર્યાપ્તં તથાતથા
પ્રકાશયદચેતનાનિ કારણાન્યધિષ્ઠાય કાર્યમભિનિર્વર્તયતીતિ, તત્રાહ-- ચિત્તાભિજ્વલનસ્ય ચ સમુદાયસિદ્ય્ધધીનત્વાત્ ।
ન ખલુ બાહ્યાભ્યન્તરસમુદાયસિદ્ધિમન્તરેણ ચિત્તાભિજ્વલનં, તતસ્તુ તામિચ્છન્ દુરુત્તરમિતરેતરાશ્રયમાવિશેદિતિ ।
ન ચ પ્રાગ્ભવીયા ચિત્તાભિદીપ્તિરુત્તરસમુદાયં ઘટયતિ ।
ઘટનસમયે તસ્યાશ્ચિરાતીતત્વેન સામર્થ્યવિરહાત્ ।
અસ્મદ્રાદ્ધાન્તવદન્યસ્ય ચેતનસ્ય ભોક્તુઃ પ્રશાસિતુર્વા સ્થિરસ્ય સંઘાતકર્તુરનભ્યુપગમાત્ ।
કારણવિન્યાસભેદં હિ વિદ્વાન્ કર્તા ભવતિ ।
ન ચાન્વયવ્યતિરેકાવન્તરેણ તદ્વિન્યાસભેદં વેદિતુમર્હતિ ।
નચ સક્ષણિકો ઽન્વયવ્યતિરેકકાલાનવસ્થાયી જ્ઞાતુમન્વયવ્યતિરેકાવુત્સહતે ।
અત ઉક્તમ્-- સ્થિરસ્યેતિ ।
યદ્યુચ્યેત અસમવહિતાન્યેવ કારણાનિ કાર્યં કરિષ્યન્તિ પરસ્પરાનપેક્ષાણિ, કૃતમત્ર સમવધાયયિત્રા ચેતનેનેત્યત આહ-- નિરપેક્ષપ્રવૃત્ત્યભ્યુપગમે ચેતિ ।
યદ્યુચ્યતે અસ્ત્યાલયવિજ્ઞાનમહઙ્કારાસ્પદં પૂર્વાપરાનુસંધાતૃ, તદેવ કારણાનાં પ્રતિસંધાતૃ ભવિષ્યતીતિ, તત્રાહ-- આશયસ્યાપીતિ ।
યત્ ખલ્વેકં યદિ સ્થિરમાસ્થીયેત તતો નામાન્તરેણાત્મૈવ ।
અથ ક્ષણિકં, તત ઉક્તદોષાપત્તિઃ ।
નચ તત્સંતાનસ્તસ્યાન્યત્વે નામાન્તરેણાત્માભ્યુપગતો ઽનન્યત્વે ચ વિજ્ઞાનમેવ, તચ્ચ ક્ષણિકમેવેત્યુક્તદોષાપત્તિઃ ।
આશેરતે ઽસ્મિન્ કર્માનુભવવાસના ઇત્યાશય આલયવિજ્ઞાનં તસ્ય ।
અપિ ચ પ્રવૃત્તિઃ
સમુદાયિનાં વ્યાપારઃ ।
નચ ક્ષણિકાનાં વ્યાપારો યુજ્યતે ।
વ્યાપારો હિ વ્યાપારદાશ્રયસ્તત્કારણકશ્ચ લોકે પ્રસિદ્ધઃ ।
તેન વ્યાપારવતા વ્યાપારાત્પૂર્વં વ્યાપારસમયે ચ ભવિતવ્યમ્ ।
અન્યથા કારણત્વાશ્રયત્વયોરયોગાત્ ।
ન ચ સમસમયયોરસ્તિ કાર્યકારણભાવઃ ।
નાપિ
ભિન્નકાલયોરાધારાધેયભાવઃ ।
તથા ચ ક્ષણિકત્વહાનિરિત્યાહ-- ક્ષણિકત્વાભ્યુપગમાચ્ચેતિ ॥18॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.4.19
ઇતરેતરપ્રત્યયત્વાદ્ ઇતિ ચેન્ નોત્પત્તિમાત્રનિમિત્તત્વાત્

યદ્યપીતિ ।
અયમર્થઃ--સંક્ષેપતો હિ પ્રતીત્યસમુત્પાદલક્ષણમુક્તં બુદ્ધેન ઽઇદં પ્રત્યયફલમ્ઽઇતિ ।
ઽઉત્પાદાદ્વા તથાગતાનામનુત્પાદાદ્વા સ્થિતૈષા ધર્માણાં ધર્મતાઽ ।
ઽધર્મસ્થિતિતા ધર્મનિયામકતા પ્રતીત્યસમુત્પાદાનુલોમતાઽઇતિ ।
અથ પુનરયં પ્રતીત્યસમુત્પાદો દ્વાભ્યાં કારણાભ્યાં ભવતિ હેતૂપનિબન્ધતશ્ચ પ્રત્યયોપનિબન્ધતશ્ચ ।
સ પુનર્દ્વિવિધો--બાહ્ય આધ્યાત્મિકશ્ચ ।
તત્ર બાહ્યસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય હેતૂપનિબન્ધઃ--યદિદં બીજાદઙ્કુરો ઽઙ્કુરાત્પત્રં પત્રાત્કાણ્ડં કાણ્ડાન્નાલો નાલાદ્ગર્ભો ગર્ભાચ્છૂકઃ શૂકાત્પુષ્પં પુષ્પાત્ફલમિતિ ।
અસતિ બીજે ઽઙ્કુરો ન ભવતિ, યાવદસતિ પુષ્પે ફલં ન ભવતિ ।
સતિ તુ બીજે ઽઙ્કુરો ભવતિ, યાવત્ પુષ્પે સતિ ફલમિતિ ।
તત્ર બીજસ્ય નૈવં ભવતિ જ્ઞાનમહમઙ્કુરં નિર્વર્તયામીતિ ।
અઙ્કુરસ્યાપિ નૈવં ભવતિ જ્ઞાનમહં બીજેન નિર્વર્તિત ઇતિ ।
એવં યાવત્પુષ્પસ્ય નૈવં ભવત્યહં ફલં નિર્વર્તયામીતિ ।
એવં ફલસ્યાપિ નૈવં ભવત્યહં પુષ્પેણાભિનિર્વર્તિતમિતિ ।
તસ્માદસત્યપિ ચૈતન્યે બીજાદીનામસત્યપિ ચાન્યસ્મિન્નધિષ્ઠાતરિ કાર્યકારણભાવનિયમો દૃશ્યતે ।
ઉક્તો હેતૂપનિબન્ધઃ ।
પ્રત્યયોપનિબન્ધઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્યોચ્યતે ।
પ્રત્યયો હેતૂનાં સમવાયઃ ।
હેતું હેતું પ્રત્યયન્તે હેત્વન્તરાણીતિ, તેષામયમાનાનાં ભાવઃ પ્રત્યયઃ ।
સમવાય ઇતિ યાવત્ ।
યથા ષણ્ણાં ધાતૂનાં સમવાયાદ્બીજહેતુરઙ્કુરો જાયતે ।
તત્ર ચ પૃથિવીધાતુર્બીજસ્ય સંગ્રહકૃત્યં કરોતિ યતો ઽઙ્કુરઃ કઠિનો ભવતિ, અબ્ધાતુર્બીજં સ્નેહયતિ, તેજોધાતુર્બીજં પરિપાચયતિ, વાયુધાતુર્બીજમભિનિર્હરતિ યતો ઽઙ્કુરો બીજાન્નિર્ગચ્છતિ, આકાશધાતુર્બીજસ્યાનાવરણકૃત્યં કરોતિ, ઋતુરપિ બીજસ્ય પરિણામં કરોતિ, તદેતેષામવિકલાનાં ધાતૂનાં સમવાયે બીજે રોહિત્યઙ્કુરો જાયતે નાન્યથા ।
તત્ર પૃથિવીધાતોર્નૈવં ભવત્યહં બીજસ્ય સંગ્રહકૃત્યં કરોમીતિ, યાવદૃતોર્નૈવં ભવત્યહં બીજસ્ય પરિણામં
કરોમીતિ ।
અઙ્કુરસ્યાપિ નૈવં ભવત્યહમેભિઃ પ્રત્યયૈર્નિર્વર્તિત ઇતિ ।
તથાધ્યાત્મિકઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદો દ્વાભ્યાં કારણાભ્યાં ભવતિ હેતૂપનિબન્ધતઃ પ્રત્યયોપનિબન્ધતશ્ચ ।
તત્રાસ્ય હેતૂપનિબન્ધો યદિદમવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારા યાવજ્જાતિપ્રત્યયં જરામરણાદીતિ અવિદ્યા ચેન્નાભવિષ્યન્નૈવ સંસ્કારા અજનિષ્યન્ત ।
એવં યાવજ્જાતિઃ ।
જાતિશ્ચેન્નાભવિષ્યન્નૈવ જરામરણાદય ઉત્પત્સ્યન્ત ।
તત્રાવિદ્યાયા નૈવં ભવત્યહં સંસ્કારાનભિનિર્વર્તયામીતિ ।
સંસ્કારાણામપિ નૈવં ભવતિ વયમવિદ્યયા નિર્વર્તિતા ઇતિ ।
એવં યાવજ્જાત્યા અપિ નૈવં ભવત્યહં જરામરણાદ્યભિનિર્વર્તયામીતિ ।
જરામરણાદીનામપિ નૈવં ભવતિ વયં જાત્યાદિભિર્નિર્વર્તિતા ઇતિ ।
અથ ચ સત્સ્વવિદ્યાદિષુ સ્વયમચેતનેષુ ચેતનાન્તરાનધિષ્ઠિતેષ્વપિ સંસ્કારાદીનામુત્પત્તિઃ, બીજાદિષ્વિવ સત્સ્વચેતનેષુ ચેતનાન્તરાનધિષ્ઠિતેષ્વપ્યઙ્કુરાદીનામ્ ।
ઇદં પ્રતીત્ય પ્રાપ્યેદમુત્પદ્યત ઇત્યેતાવન્માત્રસ્ય દૃષ્ટત્વાચ્ચેતનાધિષ્ઠાનસ્યાનુપલબ્ધેઃ ।
સો ઽયમાધ્યાત્મિકસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય હેતૂપનિબન્ધઃ ।
અથ પ્રત્યયોપનિબન્ધઃ--પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશવિજ્ઞાનધાતૂનાં સમવાયાદ્ભવતિ કાયઃ ।
તત્ર કાયસ્ય પૃથિવીધાતુઃ કાઠિન્યં નિર્વર્તયતિ ।
અબ્ધાતુઃ સ્નેહયતિ કાયમ્ ।
તેજોધાતુઃ કાયસ્યાશિતપીતે પરિપાચયતિ ।
વાયુધાતુઃ કાયસ્ય શ્વાસાદિ કરોતિ ।
આકાશધાતુઃ કાયસ્યાન્તઃ સુષિરભાવં કરોતિ ।
યસ્તુ નામરૂપાઙ્કુરમભિનિર્વર્તયતિ પઞ્ચવિજ્ઞાનકાર્યસંયુક્તં સાસ્રવં ચ મનોવિજ્ઞાનં, સો ઽયમુચ્યતે વિજ્ઞાનધાતુઃ ।
યદા હ્યાધ્યાત્મિકાઃ પૃથિવ્યાદિધાતવો ભવન્ત્યવિકલાસ્તદા સર્વેષાં સમવાયાદ્ભવતિ કાયસ્યોત્પત્તિઃ ।
તત્ર પૃથિવ્યાદિધાતૂનાં નૈવં ભવતિ વયં કાયસ્ય કાઠિન્યાદિ નિર્વર્તયામ ઇતિ ।
કાયસ્યાપિ નૈવં ભવતિ જ્ઞાનમહમેભિઃ પ્રત્યયૈરભિનિર્વર્તિત
ઇતિ ।
અથ ચ પૃથિવ્યાદિધાતુભ્યો ઽચેતનેભ્યશ્ચેતનાન્તરાનધિષ્ઠિતેભ્યો ઽઙ્કુરસ્યેવં કાયસ્યોત્પત્તિઃ ।
સો ઽયં પ્રતીત્યસમુત્પાદો દૃષ્ટત્વાન્નાન્યથયિતવ્યઃ ।
તત્રૈતેષ્વેવ ષટ્સુ ધાતુષુ યૈકસંજ્ઞા, પિણ્ડસંજ્ઞા, નિત્યસંજ્ઞા, સુઃખસંજ્ઞા, સત્ત્વસંજ્ઞા, પુદ્ગલસંજ્ઞા, મનુષ્યસંજ્ઞા, માતૃદુહિતૃસંજ્ઞા, અહઙ્કારમમકારસંજ્ઞા, સેયમવિદ્યા સંસારાનર્થસંભારસ્ય મૂલકારણં, તસ્યામવિદ્યાયાં સત્યાં સંસ્કારા રાગદ્વેષમોહા વિષયેષુ પ્રવર્તન્તે ।
વસ્તુવિષયા વિજ્ઞ પ્તિર્વિજ્ઞાનં, વિજ્ઞાનાચ્ચત્વારો રૂપિણ ઉપાદાનસ્કન્ધાસ્તન્નામ, તાન્યુપાદાય રૂપમભિનિર્વર્તતે ।
તદૈકધ્યમભિસંક્ષિપ્ય નામરૂપં નિરુચ્યતે શરીરસ્યૈવ કલલબુદ્દુદાદ્યવસ્થા નામરૂપસંમિશ્રિતાનીન્દ્રિયાણિ ષડાયતનં, નામરૂપેન્દ્રિયાણાં ત્રયાણાં સંનિપાતઃ સ્પર્શઃ,
સ્પર્શાદ્વેદના સુખાદિકા, વેદનાયાં સત્યાં કર્તવ્યમેતત્સુખં પુનર્મયેત્યધ્યવસાનન્ તૃષ્ણા ભવતિ ।
તત ઉપાદાનં વાક્કાયચેષ્ટા ભવતિ ।
તતો ભવો ભવત્યસ્માજ્જન્મેતિ ભવો ધર્માધર્મૌ, તદ્ધેતુકઃ સ્કન્ધપ્રાદુર્ભાવો જાતિઃ જન્મ ।
જન્મહેતુકા ઉત્તરે જરામરણા દયઃ ।
જાતાનાં સ્કન્ધાનાં પરિપાકો જરા ।
સ્કન્ધાનાં નાશો મરણમ્ ।
મ્રિયમાણસ્ય મૂઢસ્ય સાભિષઙ્ગસ્ય પુત્રકલત્રાદાવાન્તર્દાહઃ શોકઃ ।
તદુત્થં પ્રલપનં હા માતઃ, હા તાત, હા ચ મે પુત્રકલત્રાદીતિ પરિદેવના ।
પઞ્ચવિજ્ઞાનકાર્યસંયુક્તમસાધ્યનુભવનન્ દુઃખમ્ ।
માનસં ચ દુઃખન્ દૌર્મનસ્યમ્ ।
એવઞ્જાતીયકા શ્ચોપાયાસ્ત ઉપક્લેશા ગૃહ્યન્તે ।
તે ઽમી પરસ્પરહેતુકાઃ, જન્માદિહેતુકા અવિદ્યાદયો ઽવિદ્યાદિહેતુકાશ્ચ જન્માદયો ઘટીયન્ત્રવદનિશમાવર્તમાનાઃ સન્તીતિ તદેતૈરવિદ્યાદિભિ રાક્ષિપ્તઃ સંઘાત ઇતિ ।
તદેતદ્દૂષયતિ- તન્ન કુતઃ, ઉત્પત્તિમાત્રનિમિત્તત્વાદિતિ ।
અયમભિસંધિઃ--યત્ ખલુ હેતૂપનિબન્ધં કાર્યં તદન્યાનપેક્ષં હેતુમાત્રાધીનોત્પાદત્વાદુત્પદ્યતાં નામ ।
પઞ્ચસ્કન્ધસમુદાયસ્તુ પ્રત્યયોપનિબદ્ધો ન હેતુમાત્રાધીનોત્પત્તિઃ ।
અપિ તુ નાનાહેતુસમવધાનજન્મા ।
ન ચ ચેતનમન્તરેણાન્યઃ સંનિધાપયિતાસ્મિ કારણાનામિત્યુક્તમ્ ।
બીજાદઙ્કુરોત્પત્તેરપિ
પ્રત્યયોપનિબદ્ધાયા વિવાદાધ્યાસિતત્વેન પક્ષનિક્ષિપ્તત્વાત્, પક્ષેણ ચ વ્યભિચારોદ્ભાવનાયામતિપ્રસઙ્ગેન સર્વાનુમાનોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
સ્યાદેતત્ ।
અનપેક્ષા એવાન્ત્યક્ષણપ્રાપ્તાઃ ક્ષિત્યાદયો ઽઙ્કુરમારભન્તે ।
તેષાં તૂપસર્પણપ્રત્યયવશાત્પરસ્પરસમવધાનમ્ ।
ન ચૈકસ્માદેવ કારણાત્કાર્યસિદ્ધેઃ કિમન્યૈઃ કારણૈરિતિ વાચ્યમ્ ।
કારણચક્રાનન્તરં કાર્યોત્પાદાત્ સિદ્ધમિત્યેવ નાસ્તિ ।
ન ચૈકો ઽપિતત્કારણસમર્થં ઇત્યન્ય ઉદાસત ઇતિ યુક્તમ્ ।
નહિ તે પ્રેક્ષાવન્તો યેનૈવમાલોચયેયુરસ્માસુ સમર્થ એકો ઽપિ કાર્યે ઇતિ કૃતં નઃ સંનિધિનેતિ ।
કિન્તૂપસર્પણપ્રત્યયાધીનપરસ્પરસંનિધાનોત્પાદા નાનુત્પત્તું નાપ્યસંનિધાતુમીશતે ।
તાંશ્ચ સર્વાનનપેક્ષાન્ પ્રતીત્ય કાર્યમપિ ન નોત્પત્તુમર્હતિ ।

નચ સ્વમહિમ્ના સર્વે કાર્યમુત્પાદયન્તો ઽપિ નાનાકાર્યાણામીસતે તત્રૈવ તેષાં સામર્થ્યાત્ ।
ન ચ કારણભેદાત્ કાર્યભેદઃ, સામગ્ર્યા એકત્વાત્ ।
તદ્ભેદસ્ય ચ કાર્યનાનાત્વહેતુત્વાત્તથા દર્શનાત્ ।
તન્ન ।
યદ્યન્ત્યક્ષણપ્રાપ્તા અનપેક્ષાઃ સ્વકાર્યોપજનને, હન્તાનેન ક્રમેણ તતઃ પૂર્વે તતઃ પૂર્વે સર્વ એવાનપેક્ષાસ્તત્તત્સ્વકાર્યોપજનન ઇતિ કુસૂલસ્થત્વાવિશેષે ઽપિ યેન બીજક્ષણેન કુસૂલસ્થેન સ્વકાર્યક્ષણપરમ્પરયાઙ્કુરોત્પત્તિસમર્થો બીજક્ષણો જનયિતવ્યઃ સો ઽનપેક્ષ એવ બીજક્ષણઃ સ્વકાર્યોપજનને એવં સર્વ એવ તદનન્તરાનન્તપવર્તિનો બીજક્ષણ અનપેક્ષા ઇતિ કુસૂલનિહિતબીજ એવ સ્યાત્ કૃતી કૃષીવલઃ કૃતમસ્ય દુઃખબહુલેન કૃષિકર્મણા ।
યેન હિ બીજક્ષણેન સ્વક્ષણપરમ્પરયાઙ્કુરો જનયિતવ્યસ્તસ્યાનપેક્ષાસૌ ક્ષણપરમ્પરા કુસૂલ એવાઙ્કુરં કરિષ્યતીતિ ।
તસ્માત્પરસ્પરાપેક્ષા એવાન્ત્યા વા મધ્યા વા પૂર્વે વા ક્ષણાઃ કાર્યોપજનન ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
યથાહુઃ--ઽન કિઞ્ચિદેકમેકસ્માત્સામગ્ર્યાઃ સર્વસંભવઃઽઇતિ ।
તચ્ચેદં
સમવધાનં કારણાનાં વિન્યાસભેદતત્પ્રયોજનાભિજ્ઞપ્રેક્ષાવત્પૂર્વકં દૃષ્ટમિતિ નાચેતનાદ્ભવિતુમર્હતિ ।
તદિદમુક્તમ્-- ભવેદુપપન્નઃ સંઘાતો યદિ સંઘાતસ્ય કિઞ્ચિન્નિમિત્તમવગમ્યેતેતિ ।
ઇતરેતરપ્રત્યયત્વે ઽપીતિ ।
ઇતરેતરહેતુત્વે ઽપીત્યર્થઃ ।
ઉક્તમભિસંધિમવિદ્વાન્ પરિચોદયતિ-- નન્વવિદ્યાદિભિરર્થાદાક્ષીપ્યત ઇતિ ।
પરિહરતિ-- અત્રોચ્યતે, યદિ તાવદિતિ ।
કિમાક્ષેપ ઉત્પાદનમ્, આહો જ્ઞાપનમ્ ।
તત્ર ન તાવત્ કારણમન્યથાનુપપદ્યમાનં કાર્યમુત્પાદયતિ, કિન્તુ
સ્વસામર્થ્યેન ।
તસ્માજ્જ્ઞાપનં વક્તવ્યમ્ ।
તથા ચ જ્ઞાપિતસ્યાન્યદુત્પાદકં વક્તવ્યમ્ ।
તચ્ચ સ્થિરપક્ષે ઽપિ સત્યપિ ચ ભોક્તર્યધિષ્ઠાતારં ચેતનમન્તરેણ ન સંભવતિ કિમઙ્ગ, પુનઃ ક્ષણિકેષુ ભાવેષુ ।
ભોક્તુર્ભોગેનાપિ કદાચિદાક્ષિપ્યેત સંઘાતઃ, સ તુ ભોક્તાપિ નાસ્તીતિ દૂરોત્સારિતત્વં દર્શયતિ-- ભોક્તૃરહિતેષ્વિતિ ।
અપિ ચ બહવ ઉપકાર્યોપકારકભાવેન સ્થિતાઃ કાર્યં જનયન્તિ ।
નચ ક્ષણિકપક્ષ ઉપકાર્યોપકારકભાવો ઽસ્તિ, ભાવસ્યોપકારાનાસ્પદત્વાત્ ।
ક્ષણસ્યાભેદ્યત્વાદનુપકૃતોપકૃતત્વાસંભવાત્ ।
કાલભેદેન વા તદુપપત્તૌ ક્ષણિકત્વવ્યાઘાતાત્ ।
તદિદમાહ-- આશ્રયાશ્રયિશૂન્યેષુ ચેતિ ।
અથાયમભિપ્રાય ઇતિ ।
યદા હિ પ્રત્યયોપનિબન્ધઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદો ભવેત્તદા ચેતનો ઽધિષ્ઠાતાપેક્ષેતાપિ, ન તુ પ્રત્યયોપનિબન્ધનો ઽપિ તુ હેતૂપનિબન્ધનઃ ।
તથાચ કૃતમધિષ્ઠાત્રા ।
હેતુઃ સ્વભાવત એવ કાર્યસંઘાતં કરિષ્યતિ કેવલ ઇતિ ભાવઃ ।
અસ્તુ તાવદ્યથા કેવલાદ્ધેતોઃ કાર્યં નોપજાયત ઇતિ, અન્યોન્યાશ્રયપ્રસઙ્ગો ઽસ્મિન્ પક્ષ ઇત્યાશયવાનાહ- -કથં તમેવેતિ ।
સંપ્રતિ પ્રત્યયોપનિબન્ધનં પ્રતીત્યસમુત્પાદમાસ્તાય ચોદયતિ-- અથ મન્યસે સંઘાતા એવેતિ ।
અસ્થિરા અપિ હિ ભાવાઃ સદા સંહતા એવોદયન્તે વ્યન્તે ચ ।
ન પુનરતિસ્તતો ઽવસ્થિતાઃ કેનચિત્ પુઞ્જીક્રિયન્તે ।
તથા ચ કૃતમત્ર સંહન્ત્રા ચેતનેનેતિ
ભાવઃ ।
અનાદૌ ઇતિ પરસ્પરાશ્રયં નિવર્તયતિ ।
તદેતદ્વિકલ્પ્ય દૂષયતિ-- તથાપિ સંઘાતાદિતિ ।
સ
ખલુ સંઘાતસંતતિવર્તિ ધર્માધર્માહ્વયઃ સંસ્કારસંતાનો યથાયથં સુખદુઃખે જનયન્નાગન્તુકં કઞ્ચનાનાસાદ્ય સ્વત એવ જનયેત્, આસાદ્ય વા ।
અનાસાદ્યજનને સદૈવ સુખદુઃખે જનયેત્, સમર્થસ્યાનપેક્ષસ્યાક્ષેપાયોગાત્ ।
આસાદ્ય જનને તદાસાદનકારણં પ્રેક્ષાવાનભ્યુપેયઃ ।
તથાચ ન પ્રત્યયોપનિબન્ધનઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ ।
તસ્માદનેનાગન્તુકાનપેક્ષસ્ય સંધાતસંતાનસ્યૈવ સદૃશજનને વિસદૃશજનને વા સ્વભાવ આસ્થેયઃ ।
તથા ચ ભાષ્યોક્તં દૂષણમિતિ ।
અપિ ચ યદ્ભોગાર્થઃ સંઘાતઃ સ્યાદિતિ ।
અપ્રાપ્તભોગો હિ ભોગાર્થી ભોગમાપ્તુકામસ્તત્સાધને પ્રવર્તત ઇતિ પ્રત્યાત્મસિદ્ધમ્ ।
સેયં પ્રવૃત્તિર્ભોગાદન્યસ્મિન્ સ્થિરે ભોક્તરિ ભોગતત્સાધનસમયવ્યાપિનિ કલ્પ્યતે નાસ્થિરે ।
નચ ભોગાદનન્યસ્મિન્ ।
નહિ ભોગો ભોગાય કલ્પતે નાપ્યન્યો ભોગાયાન્યસ્ય ।
એવં મોક્ષે ઽપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તત્ર બુભુક્ષુમુમુક્ષૂ ચેત્ સ્થિરાવાસ્થીયેયાતાં તદાભ્યુપેતહાનમ્, અસ્થૈર્યા વા પ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ।
ન તુ સંઘાતઃ સિધ્યેદ્ભોક્ત્રભાવાદિતિ ।
ભોક્ત્રભાવેન પ્રવૃત્ત્યનુપપત્તેઃ કર્ત્રભાવઃ ।
તતઃ કર્મભાવાત્સંઘાતાસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ॥19॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.4.20
ઉત્તરોત્પાદે ચ પૂર્વનિરોધાત્

પૂર્વસૂત્રેણ સંગતિમસ્યાહ-- ઉક્તમેતદિતિ ।
હેતૂપનિબન્ધનં પ્રતીત્યસમુત્પદમભ્યુપેત્ય પ્રત્યયોપનિબન્ધનઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદો દૂષિતઃ ।
સંપ્રતિ હેતૂપનિબન્ધનમપિ તં દૂષયતીત્યર્થઃ ।
દૂષણમાહ-- ઇદમિદાનીમિતિ ।
નિરુધ્યમાનસ્યેતિ ।
ન તાવદ્વૈશેષિકવન્નિરોધકારણસાંનિધ્યં નિરુધ્યમાનતા સ્વીક્રિયતે વૈનાશિકૈરકારણં વિનાશમભ્યુપગચ્છદ્ભિસ્તસ્યાનિષ્ઠત્વાદ્ ।
તસ્માદ્વિનાશગ્રસ્તસ્વમચિરનિરુદ્ધત્વં નિરુધ્યમાનત્વં વક્તવ્યમ્ ।
નિરુદ્ધત્વં ચ ચિરનિરુદ્ધત્વં વિવક્ષિતં, તથા ચોભયોરપ્યભાવગ્રસ્તત્વાદ્ધેતુત્વાનુપપત્તિઃ ।
શઙ્કતે-- અથ ભાવભૂત ઇતિ ।
કારણસ્ય હિ કાર્યોત્પાદાત્ પ્રાક્કાલસત્તાર્ઽથવતી ન કાર્યકાલા, તદા કાર્યસ્ય સિદ્ધત્વેન તત્સિદ્ય્ધર્થાયાઃ સત્તાયા અનુપયોગાદિતિ ભાવઃ ।
તદેતલ્લોકદૃષ્ટ્યા દૂષયતિ-- ભાવભૂતસ્યેતિ ।
ભૂત્વા વ્યાપૃત્ય ભાવાઃ પ્રાયેણ હિ કાર્યં કુર્વન્તો લોકે દૃશ્યન્તે ।
તથા ચ સ્થિરત્વમ્, ઇતરથા તુ લોકવિરોધ ઇતિ ।
પુનઃ શઙ્કતે-- અથ ભાવ એવેતિ ।
યથાહુઃ--ઽભૂતિર્યેષાં ક્રિયા સૈવ કારકં સૈવ ચોચ્યતે ઽઇતિ ।
ભવત્યેવં વ્યાપારવત્તા તથાપિ ક્ષણિકસ્ય ન કારણત્વમિત્યાહ-- તથાપિ નૈવોપપદ્યતે ક્ષણિકસ્ય કારણભાવઃ ।
મૃત્સુવર્ણકારણા હિ ઘટાદયશ્ચ રૂચકાદયશ્ચ મૃત્સુવર્ણાત્માનો ઽનુભૂયન્તે ।
યદિ ચ ન કાર્યસમયે કારણં સત્ કથં તેષાં તદાત્મનાનુભવઃ ।
નચ કારણસાદૃશ્યં કાર્યસ્ય ન તુ તાદાત્મ્યમિતિ વાચ્યમ્ ।
અસતિ કસ્યચિદ્રૂપસ્યાનુગમે સાદૃશ્યસ્યાપ્યનુપપત્તેઃ ।
અનુગમે વા તદેવ કારણં, તથા ચ તસ્ય કાર્યતાદાત્મ્યમિતિ સિદ્ધિમક્ષણિકત્વમિત્યર્થઃ ।
સર્વથા વૈલક્ષણ્યે તુ હેતુફલભાવસ્તન્તુઘટાદાવપિ પ્રાપ્ત ઇત્યતિપ્રસઙ્ગ ઇત્યાહ-- વિનૈવ વેતિ ।
નચ તદ્ભાવભાવો નિયામકઃ, તસ્યૈકસ્મિન્ ક્ષણે ઽશક્યગ્રહત્વાત્, સામાન્યસ્ય ચાકારણત્વાત્ ।
કારણત્વે વા ક્ષણિકત્વહાનેરસ્મત્પક્ષપાતપ્રસઙ્ગાચ્ચેતિ ભાવઃ ।
અપિ ચોત્પાદનિરોધયોર્વિકલ્પત્રયે ઽપિ વસ્તુનઃ શાશ્વતત્વપ્રસઙ્ગ ઇત્યાહ-- અપિ ચોત્પાદનિરોધૌ નામેતિ ।
પર્યાયત્વાપાદને ઽપિ નિત્યત્વાપાદનં મન્તવ્યમ્ ।
વસ્તૂત્પાદનિરોધાભ્યામસંસૃષ્ટમિતિ વસ્તુનઃ શાશ્વતત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
સંસર્ગે ઽપ્યસતા સંસર્ગાનુપપત્તેઃ ।
સત્ત્વાભ્યુપગમે શાશ્વતત્વમિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
શેષં નિગદવ્યાખ્યાતમ્ ॥20॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.4.21
અસતિ પ્રતિજ્ઞોપરોધો યૌગપદ્યમન્યથા

નીલાભાવસ્ય હિ ચિત્તસ્ય નીલાદાલમ્બનપ્રત્યયાન્નીલાકારતા ।
સમનન્તરપ્રત્યયાત્પૂર્વવિજ્ઞાનાદ્બોધરૂપતા ।
ચક્ષુષો ઽધિપતિપ્રત્યયાદ્રૂપગ્રહણપ્રતિનિયમઃ ।
આલોકાત્સહકારિપ્રત્યયાધેતોઃ સ્પષ્ટાર્થતા ।
એવં સુખાદીનામપિ ચૈત્તાનાં ચિત્તાભિન્નહેતુજાનાં ચત્વાર્યેતાન્યેવ કારણાનિ ।
સેયં પ્રતિજ્ઞા ચતુર્વિધાન્ હેતૂન્
પ્રતીત્ય ચિત્તચૈત્તા ઉત્પદ્યન્ત ઇત્યભાવકારણત્વ ઉપરુધ્યેત ।
અથોત્તરક્ષણોત્પત્તિં યાવત્તાવદવતિષ્ઠત ઇતિ ।
ઉત્પત્તિરુત્પદ્યમાનાદ્ભાવાદભિન્ના, તથા ચ ક્ષણિકત્વહાનિરિતિ પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ ॥21॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.4.22
પ્રતિસંખ્યાપ્રતિસંખ્યાનિરોધાપ્રાપ્તિર્ અવિચ્છેદાત્

ભાવપ્રતીપા સંખ્યા બુદ્ધિઃ પ્રતિસંખ્યા, તયા નિરોધઃ પ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ ।
સન્તમિમમસન્તં કરોમીત્યેવમાકારતા ચ બુદ્ધેર્ભાવપ્રતીપત્વમ્ ।
એતેનાપ્રતિસંખ્યાનિરોધો ઽપિ વ્યાખ્યાતઃ ।
સંતાનગોચરો વા નિરોધઃ, સંતાનિક્ષણગોચરો વા ।
ન તાવત્સંતાનસ્ય નિરોધઃ સંભવતિ ।
હેતુફલભાવેન હિ વ્યવસ્થિતાઃ સંતાનિન એવોદયવ્યયધર્માણઃ સંતાનાઃ ।
તત્ર યો ઽસાવન્ત્યઃ સંતાની, યન્નિરોધાત્સંતાનોચ્છેદેન ભવિતવ્યમ્, સ કિં ફલં કિઞ્ચિદારભતે ન વા ।
આરભતે ચેત્, નાન્ત્યઃ ।
તથા ચ ન સંતાનોચ્છેદઃ ।
અનારમ્ભે તુ ભવેદન્ત્યઃ સઃ, કિન્તુ સ્યાદસન્, અર્થક્રિયાકારિતાયાઃ સત્તાલક્ષણસ્ય વિરહાત્ ।
તદસત્વે તજ્જનકમપ્યસજ્જનકત્વેનાસદિત્યનેન ક્રમેણાસન્તઃ સર્વ એવ સંતાનિન ઇતિ
તત્સંતાનો નિતરામસન્નિતિ કસ્ય પ્રતિસંખ્યયા નિરોધઃ ।
નચ સભાગાનાં સંતાનિનાં હેતુફલભાવઃ સંતાનઃ, તસ્ય વિસભાગોત્પાદો નિરોધઃ, વિસભાગોત્પાદક એવ ચ ક્ષણઃ સંતાનસ્યાન્ત્યઃ ।
તથાસતિ રૂપવિજ્ઞાનપ્રવાહે રસાદિવિજ્ઞાનોત્પત્તૌ સંતાનોચ્છેદપ્રસઙ્ગઃ ।
કથઞ્ચિત્સારૂપ્યે વા વિસભાગે ઽપ્યન્તતઃ સત્તયા તદસ્તીતિ ન સંતાનોચ્છેદઃ ।
તદનેનાભિસંધિનાહ-- સર્વેષ્વપિ સંતાનેષુ સંતાનિનામવિચ્છિન્નેનહેતુફલભાવેન સંતાનવિચ્છેદસ્યાસંભવાદિતિ ।
નાપિ ભાવગોચરૌ સંભવતઃ પ્રતિસંખ્યાપ્રતિસંખ્યાનિરોધૌ ।
અત્ર તાવદુત્પન્નમાત્રાપ્રવૃત્તસ્ય ભાવસ્ય ન પ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ સંભવતિ,
તસ્ય પુરુષપ્રયત્નાપેક્ષાભાવાદિત્યસ્ત્યેવ દૂષણં, તથાપિ દોષાન્તરમુભયસ્મિન્નપિ નિરોધો બ્રૂતે-- ન હિ ભાવાનામિતિ ।
યતો નિરન્વયો વિનાશો ન સંભવત્યતો નિરૂપાખ્યો ઽપિ ન સંભવતિ, તેનૈવાન્વયિના રૂપેણ ભાવસ્ય નષ્ટસ્યાપ્યુપાખ્યેયત્વાત્ ।
નિરન્વયવિનાશાભાવે હેતુમાહ-- સર્વાસ્વપ્યવસ્થાસ્વિતિ ।
યદ્યદન્વયિરૂપં તત્તત્પરમાર્થસદ્ભાવઃ ।
અવસ્થાસ્તુ વિશેષાખ્યા ઉપજનાપાયધર્માણઃ, તાસાં સર્વસામનિર્વચનીયતયા સ્વતો ન પરમાર્થસત્ત્વમ્ ।
અન્વય્યેવ તુ રૂપં તાસાં તત્ત્વમ્ ।
તસ્ય ચ સર્વત્ર પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનત્વાન્ન વિનાશ ઇત્યવસ્થાવતો ઽવિનાશાન્નાવસ્થાનાં નિરન્વયો વિનાશ ઇતિ ।
તાસાં તત્ત્વસ્યાન્વયિનઃ સર્વત્રાવિચ્છેદાત્ ।
સ્યાદેતત્ ।
મૃત્પિણ્ડમૃદ્ઘટમૃત્કપાલાદિષુ સર્વત્ર મૃત્તત્ત્વપ્રત્યભિજ્ઞાનાદ્ભવત્વેવમ્ ।
તપ્તોપલતલપતિતનષ્ટસ્ય તૂદબિન્દોઃ કિમસ્તિ રૂપમન્વયિ પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનં, યેનાસ્ય ન નિરન્વયો નાશઃ સ્યાદિત્યત આહ-- અસ્પષ્ટપ્રત્યભિજ્ઞાનાસ્વપીતિ ।
અત્રાપિ તત્તોયં તેજસા માર્તણ્ડમણ્ડલમમ્બુદત્વાય નીયત ઇત્યનુમેયં, મૃદાદીનામન્વયિનામવિચ્છેદદર્શનાત્ ।
શક્યં તત્ર વક્તુમ્ ઽઉદબિન્દૌ ચ સિન્ધૌ ચ તોયભાવોન ભિદ્યતે ।
વિનષ્ટે ઽપિ તતો બિન્દાવસ્તિ તસ્યાન્વયો ઽમ્બુધૌ ॥
ઽતસ્માન્ન કશ્ચિદપિ નિરન્વયો નાશ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥22॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.4.23
ઉભયથા ચ દોષાત્

પરિકરઃ સામગ્રી સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય યમનિયમાદિઃ શ્રવણમનનાદિશ્ચ ।
માર્ગાઃ ક્ષણિકનૈરાત્મ્યાદિભાવનાઃ ।
અતિરોહિતમન્યત્ ॥23॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.4.24
આકાશે ચાવિશેષાત્

એતદ્વ્યાચષ્ટે-- યચ્ચ તેષામિતિ ।
વેદપ્રામાણ્યે વિપ્રતિપન્નાનપિ પ્રતિશબ્દગુણાનુમેયત્વમાકાશસ્ય વક્તવ્યમ્ ।
તથાહિ--જાતિમત્ત્વેન સામાન્યવિશેષસમવાયેભ્યો વિભક્તસ્ય શબ્દસ્યાસ્પર્શત્વે સતિ બાહ્યૈકેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વેન ગન્ધાદિવદ્ગુણત્વમનુમિતમ્ ।
નાયમાત્મગુણો બાહ્યેન્દ્રિગોચરત્વાત્ ।
અત એવ ન મનોગુણઃ, તદ્ગુણાનામપ્રત્યક્ષત્વાત્ ।
ન પૃથિવ્યાદિગુણઃ, તદ્ગુણગન્ધાદિસાહચર્યાનુપલબ્ધેઃ ।
તસ્માદ્ગુણો ભૂત્વા ગન્ધાદિવદસાધારણેન્દ્રિયગ્રાહ્યો યદ્રવ્યમનુમાપયતિ તદાકાશં પઞ્ચમં ભૂતં વસ્ત્વિતિ ।
અપિ
ચાવરણાભાવમાકાશમિચ્છત ઇતિ ।
નિષેધ્યનિષેધાધિકરણનિરૂપણાધીનનિરૂપણો નિષેધો નાસત્યધિકરણનિરૂપણે શક્યો નિરૂપયિતુમ્ ।
તચ્ચાવરણાભાવાધિકરણમાકાશં વસ્ત્વિતિ ।
અતિરોહિતાર્થમન્યત્ ॥24॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.4.25
અનુસ્મૃતેશ્ચ

વિભજતે-- અપિ વૈનાશિકઃ સર્વસ્ય વસ્તુન ઇતિ ।
યસ્તુ સત્યપ્યેતસ્મિન્નુપલબ્ધૃસ્મર્ત્રોરન્યત્વે ઽપિ સમાનાયાં સંતતૌ કાર્યકારણભાવાત્ સ્મૃતિરુપપત્સ્યત ઇતિ મન્યમાનો ન પરિતુષ્યતિ તં પ્રતિ પ્રત્યભિજ્ઞાસમાજ્ઞાતપ્રત્યક્ષવિરોધમાહ-- અપિ ચ દર્શનસ્મરણયોઃ કર્તરીતિ ।
તતો ઽહમદ્રાક્ષીદિતિ પ્રતીયાત્, અહં સ્મરામ્યન્યસ્ત્વદ્રાક્ષીદિત્યર્થઃ ।
પ્રત્યભિજ્ઞાપ્રત્યક્ષવિરોધપ્રપઞ્ચસ્તૂત્તરઃ ।
આ જન્મનઃ આ ચોત્તમાદુચ્છ્વાસાત્ ।
આમરણાદિત્યર્થઃ ।
નચ સાદૃશ્યનિબન્ધનં પ્રત્યભિજ્ઞાનં, પૂર્વાપરક્ષણદર્શિન એકસ્યાભાવે તદુપપત્તેઃ ।
શઙ્કતે-- તેનેદં સદૃશમિતિ ।
અયમર્થઃ--વિકલ્પપ્રત્યયો ઽયં, વિકલ્પશ્ચ સ્વાકારં બાહ્યતયાધ્યવસ્યતિ, ન તુ તત્ત્વતઃ પૂર્વાપરૌ ક્ષણૌ તયોઃ સાદૃશ્યં વા ગૃહ્ણાતિ ।
તત્કથમેકસ્યાનેકદર્શિનઃ સ્થિરસ્ય પ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
નિરાકરોતિ-- ન ।
તેનેદમિતિ ભિન્નપદાર્થોપાદાનાદિતિ ।
નાનાપદાર્થસંભિન્નવાક્યાર્થાભાસસ્તાવદયં વિકલ્પઃ પ્રથતે તત્રૈતે નાનાપદાર્થા ન પ્રથન્ત ઇતિ બ્રુવાણઃ સ્વસંવેદનં બાધેત ।
ન ચૈકસ્ય જ્ઞાનસ્ય નાનાકારત્વં સંભવતિ, એકત્વવિરોધાત્ ।
નચ તાવન્ત્યેવ જ્ઞાનાનીતિ યુક્તં, તથાસતિ પ્રત્યાકારં જ્ઞાનાનાં સમાપ્તેસ્તેષાં ચ પરસ્પરવાર્તાજ્ઞાનાભાવાન્નાનેત્યેવ ન સ્યાત્ ।
તસ્માત્ પૂર્વાપરક્ષણતત્સાદૃશ્યગોચરત્વં જ્ઞાનસ્ય વક્તવ્યમ્ ।
ન ચૈતત્પૂર્વાપરક્ષણાવસ્થાયિનમેકં જ્ઞાતારં વિનેતિ ક્ષણભઙ્ગભઙ્ગપ્રસઙ્ગઃ ।
યદ્યુચ્યેત અસ્ત્યેતસ્મિન્ વિકલ્પે તેનેદં સદૃશમિતિ પદદ્વયપ્રયોગો ન ત્વિહ
તત્તેદન્તાસ્પદૌ પદાર્થૌ તયોશ્ચ સાદૃશ્યમિતિ વિવક્ષિતમ્, અપિ ત્વેવમાકારતા જ્ઞાનસ્ય કલ્પિતેતિ, તત્રાહ-- યદા હિ લોકપ્રસિદ્ધઃ પદાર્થ ઇતિ ।
એકાધિકરણવિપ્રતિષિદ્ધધર્મદ્વયાભ્યુપગમો વિવાદઃ ।
તત્રૈકઃ સ્વપક્ષં સાધયત્યન્યશ્ચ તત્સાધનં દૂષયતિ ।
ન ચૈતત્સર્વમસતિ વિકલ્પાનાં બાહ્યાલમ્બનત્વે ઽસતિ ચ લોકપ્રસિદ્ધપદાર્થકત્વે ભવિતુમર્હતિ ।
જ્ઞાનાકારત્વે હિ વિકલ્પપ્રતિભાસિનાં
નિત્યત્વાનિત્યત્વાદીનામેકાર્થવિષયત્વાભાવાત્ જ્ઞાનાનાં ચ ધર્મિણાં ભેદાન્ન વિરોધઃ ।
નહ્યાત્મનિત્યત્વં બુદ્ધ્યનિત્યત્વં ચ બ્રુવાણૌ વિપ્રતિપદ્યતે ।
ન ચાલૌકિકાર્થેનાનિત્યશબ્દેનાત્મનિ વિભુત્વં વિવક્ષિત્વાનિત્યશબ્દં પ્રયુઞ્જાનો લૌકિકાર્થં નિત્યશબ્દમાત્મનિ પ્રયુઞ્જાનેન વિપ્રતિપદ્યતે ।
તસ્માદનેન સ્વપક્ષં પ્રતિતિષ્ઠાપયિષતા પરપક્ષસાધનં ચ નિરાચિકીર્ષતા વિકલ્પાનાં લોકસિદ્ધપદાર્થકતા બાહ્યલમ્બનતા ચ વક્તવ્યા ।
યદ્યુચ્યેત દ્વિવિધો હિ વિકલ્પાનાં વિષયો ગ્રાહ્યશ્ચાધ્યવસેયશ્ચ ।
તત્ર સ્વાકારો ગ્રાહ્યો ઽધ્યવસેયસ્તુ બાહ્યઃ ।
તથાચ પક્ષપ્રતિપક્ષપરિગ્રહલક્ષણા વિપ્રતિપત્તિઃ પ્રસિદ્ધપદાર્થકત્વં ચોપપદ્યત ઇત્યત આહ-- એવમેવૈષોર્ઽથ ઇતિ નિશ્ચિતં યત્તદેવ વક્તવ્યં, તતો ઽન્યદુચ્યમાનં બહુપ્રલાપિત્વમાત્મનઃ કેવલં પ્રખ્યાપયેત્ ।
અયમભિસંધિઃ--કેયમધ્યવસેયતા બાહ્યસ્ય ।
યદિ ગ્રાહ્યતા ન દ્વૈવિધ્યમ્ ।
અથાન્યા સોચ્યતાં, નનૂક્તા તૈરેવ સ્વપ્રતિભાસે ઽનર્થેર્ઽથાધ્યવસાયેન પ્રવૃત્તિરિતિ ।
અથ વિકલ્પાકારસ્ય કો ઽયમધ્યવસાયઃ ।
કિં કરણમાહો યોજનમુતારોપ ઇતિ ।
ન તાવત્ કરણમ્ ।
નહ્યન્યદન્યત્ કર્તું શક્યમ્ ।
નહિ જાતુ સહસ્રમપિ શિલ્પિનો ઘટં પટયિતુમીશતે ।
ન ચાન્તરં બાહ્યેન યોજયિતુમ્ ।
અપિ ચ તથાસતિ યુક્ત ઇતિ પ્રત્યયઃ સ્યાત્ ।
ન ચાસ્તિ ।
આરોપો ઽપિ કિં ગૃહ્યમાણે બાહ્યે ઉતાગૃહ્યમાણે ।
યદિ ગૃહ્યમાણે તદા કિં વિકલ્પેનાહો તત્સમયજેનાવિકલ્પકેન ।
ન તાવદ્વિકલ્પો ઽભિલાપસંસર્ગયોગ્યગોચરો ઽશક્યાભિલાપસમયં સ્વલક્ષણં દેશકાલાનનુગતં
ગોચરયિતુમર્હતિ ।
યથાહુઃ--ઽઅશક્યસમયો હ્યાત્મા સુખાદીનામનન્યભાક્ ।
તેષામતઃ સ્વસંવિત્તિર્નાભિજલ્પાનુષઙ્ગિણી ॥
ઽઇતિ ।
ન ચ તત્સમયભાવિના નિર્વિકલ્પકેન ગૃહ્યમાણે બાહ્યે વિકલ્પેનાગૃહીતે તત્ર વિકલ્પઃ સ્વાકારમારોપયિતુમર્હતિ ।
ન હિ રજતજ્ઞાનાપ્રતિભાસિનિ પુરોવર્તિનિ વસ્તુનિ રજતજ્ઞાનેન શક્યં રજતમારોપયિતુમ્ ।
અગૃહ્યમાણે તુ બાહ્યે સ્વાકાર ઇત્યેવ સ્યાન્ન બાહ્ય ઇતિ ।
તથા ચ નારોપણમ્ ।
અપિ ચાયં વિકલ્પઃ સ્વસંવેદનં સન્તં વિકલ્પં કિં વસ્તુસન્તં સ્વાકારં ગૃહીત્વા પશ્ચાદ્બાહ્યમારોપયતિ, અથ યદા સ્વાકારં ગૃહ્ણાતિ તદૈવારોપયતિ ।
ન તાવત્ ક્ષણિકતયા ક્રમવિરહિણો જ્ઞાનસ્ય ક્રમવર્તિની ગ્રહણારોપણે કલ્પેતે ।
તસ્માદ્યદૈવ સ્વાકારમનર્થં ગૃહ્ણાતિ તદૈવાર્થમારોપયતીતિ વક્તવ્યમ્ ।
ન ચૈતદ્યુજ્યતે ।
સ્વાકારો હિ સ્વસંવેદનપ્રત્યક્ષતયાતિવિશદઃ ।
બાહ્યં ચારોપ્યમાણમવિશદં સત્તતો ઽન્યદેવ સ્યાન્ન તુ સ્વાકારઃ સમારોપિતઃ ।
ન ચ ભેદાગ્રહમાત્રેણ સમારોપાભિધાનં, વૈશદ્યાવૈશદ્યરૂપતયા ભેદગ્રહસ્યોક્તત્વાત્ ।
અપિ ચાગૃહ્યમાણે ચેદ્બાહ્યે ઽબાહ્યાત્સ્વલક્ષણાદ્ભેદાગ્રહણેન તદભિમુખી પ્રવૃત્તિઃ, હન્ત તર્હિ ત્રૈલોક્યત એવાનેન ન ભેદો ગૃહીત ઇતિ યત્ર ક્વચન પ્રવર્તેતાવિશેષાત્ ।
એતેન જ્ઞાનાકારસ્યૈવાલોકસ્યાપિ બાહ્યત્વસમારોપઃ પ્રત્યુક્તઃ ।
તસ્માત્સુષ્ઠૂક્તં ઽતતો ઽન્યદુચ્યમાનં બહુપ્રલાપિત્વમાત્મનઃ ખ્યાપયેત્ઽઇતિ ।
અપિ ચ સાદૃશ્યનિબન્ધનઃ સંવ્યવહારસ્તેનેદં સદૃશમિત્યેવમાકારબુદ્ધિનિબન્ધનો ભવેન્ન તુ તદેવેદમિત્યાકારબુદ્ધિનિબન્ધન ઇત્યાહ--ન ચાયં સાદૃશ્યાત્સંવ્યવહાર ઇતિ ।
નનુ જ્વાલાદિષુ સાદૃશ્યાદસત્યામપિ સાદૃશ્યબુદ્ધૌ તદ્ભાવાવગમનિબન્ધનઃ સંવ્યહારો દૃશ્યતે યથા તથેહાપિ
ભવિષ્યતીતિ પૂર્વાપરિતોષેણાહ-- ભવેદપિ કદચિદ્બાહ્યવસ્તુનીતિ ।
તથાહિ--વિવિધજનસંકીર્ણગોપુરેણ પુરં નિવિશમાનં નરાન્તરેભ્ય આત્મનિર્ધારણાયાસાધારણં ચિહ્નં વિદધતમુપહસન્તિ પાશુપતં પૃથગ્જના ઇતિ ॥25॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.4.26
નાસતો ઽદૃષ્ટત્વાત્

ઇતશ્ચાનુપપન્નો વૈનાશિકસમય ઇતિ ।
અસ્થિરાત્ કારયોત્પત્તિમિચ્છન્તો વૈનાશિકા અર્થાદભાવાદેવ ભાવોત્પત્તિમાહુઃ ।
ઉક્તમેતદધસ્તાત્ ।
નિરપેક્ષાત્ કાર્યોત્પત્તૌ પુરુષકર્મવૈયર્થ્યમ્ ।
સાપેક્ષતાયાં ચ ક્ષણસ્યાભેદ્યત્વેનોપકૃતત્વાનુપપત્તેઃ, અનુપકારિણિ ચાપેક્ષાભાવાદક્ષણિકત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
સાપેક્ષત્વાનપેક્ષત્વયોશ્ચાન્યતરનિષેધસ્યાન્યતરવિધાનનાન્તરીયકત્વેન પ્રકારાન્તરાભાવાન્નાસ્થિરાદ્ભાવાદ્ભાવોત્પત્તિરિતિ ક્ષણિકપક્ષેર્ઽથાદભાવાદ્ભાવોત્પત્તિરિતિ પરિશિષ્યત ઇત્યર્થઃ ।
ન કેવલમર્થાદાપદ્યતે, દર્શયન્તિ ચ-- નાનુપમૃદ્ય પ્રાદુર્ભાવાદિતિ ।
એતદ્વિભજતે-- વિનષ્ટાદ્ધિકિલેતિ ।
કિલકારો ઽનિચ્છાયામ્ ।
કૂટસ્થાચ્ચેત્કારણાત્ કાર્યમુત્પદ્યેતાપિ સર્વં સર્વત ઉત્પદ્યેત ।
અયમભિસંધિઃ--કૂટસ્થો હિ કાર્યજનનસ્વભાવો વા સ્યાદતત્સ્વભાવો વા ।
સ ચેત્કાર્યજનનસ્વભાવસ્તતો યાવદનેન કાર્યં કર્તવ્યં તાવત્સહસૈવ કુર્યાત્ ।
સમર્થસ્ય ક્ષેપાયોગાત્ ।
અતત્સ્વભાવે તુ ન કદાચિદપિ કુર્યાત્ ।
યદ્યુચ્યેત સમર્થો ઽપિ ક્રમવત્સહકારિસચિવઃ ક્રમેણ કાર્યાણિ કરોતીતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
વિકલ્પાસહત્વાત્ ।
કિમસ્ય સહકારિણઃ કઞ્ચિદુપકારમાદધતિ ન વા ।
અનાધાને ઽનુપકારિતયા સહકારિણો નાપેક્ષેરન્ ।
આધાને ઽપિ ભિન્નમભિન્નં વોપકારમાદધ્યુઃ ।
અભેદે તદેવાભિહિતમિતિ કૌટસ્થ્યં વ્યાહન્યેત ।
ભેદે તૂપકારસ્ય તસ્મિન્ સતિ કાર્યસ્ય ભાવાદસતિ ચાભાવાત્સત્યપિ કૂટસ્થે કાર્યાનુત્પાદાદન્વયવ્યતિરેકાભ્યામુપકાર
એવ કાર્યકારી ન ભાવ ઇતિ નાર્થક્રિયાકારી ભાવઃ ।
તદુક્તમ્-ઽવર્ષાતપાભ્યાં કિં વ્યોમ્નશ્ચર્મણ્યસ્તિ તયોઃ ફલમ્ ।
ચર્મોપમશ્ચેત્સો ઽનિત્યઃ સ્વતુલ્યશ્ચેદસત્ફલઃ ॥
ઽઇતિ ।
તથા ચાકિઞ્ચિત્કરાદપિ ચેત્ કૂટસ્થાત્કાર્યં જાયેત, સર્વં સર્વસ્માજ્જાયેતેતિ સૂક્તમ્ ।
ઉપસંહરતિ- તસ્માદભાવગ્રસ્તેભ્ય ઇતિ ।
તત્રેદમુચ્યતે ।
નાસતો ઽદૃષ્ટત્વાદિતિ ।
નાભાવાત્ કાર્યોત્પત્તિઃ ।
કસ્માત્ ।
અદૃષ્ટત્વાત્ ।
નહિ શશવિષાણાદઙ્ગુરાદીનાં કાર્યાણામુત્પત્તિર્દૃશ્યતે ।
યદિ ત્વભાવાદ્ભાવોત્પત્તિઃ સ્યાત્તતો ઽભાવત્વાવિશેષાત્ શશવિષાણાદિભ્યો ઽપ્યઙ્ગુરોત્પત્તિઃ ।
નહ્યભાવો વિશિષ્યતે ।
વિશેષણયોગે વા સો ઽપિ ભાવઃ સ્યાન્ન નિરૂપાખ્ય ઇત્યર્થઃ ।
વિશેષણયોગમભાવસ્યાભ્યુપેત્યાહ- નાપ્યભાવઃ કસ્યચિદુત્પત્તિહેતુરિતિ ।
અપિ ચ યદ્યેનાનન્વિતં ન તત્તસ્ય વિકારઃ, યથા ઘટશરાવોદઞ્ચાનાદયો હેમ્નાનન્વિતા ન હેમવિકારઃ ।
અનન્વિતાશ્ચૈતે વિકારા અભાવેન ।
તસ્માન્નાભાવવિકારઃ ।
ભાવવિકારસ્તુ તે, ભાવસ્ય તેનાન્વિતત્વાદિત્યાહ- અભાવાચ્ચ ભાવોત્પત્તાવિતિ ।
અભાવકારણવાદિનો વચનમનુભાષ્ય દૂષયતિ- યત્તૂક્તમિતિ ।
સ્થિરો ઽપિ ભાવઃ ક્રમવત્સહકારિસમવધાનાત્ ક્રમેણ કાર્યાણિ કરોતિ ।
ન ચાનુપકારકાઃ સહકારિણઃ ।
સ ચાસ્ય સહકારિભિરાધીયમાના ઉપકારો ન ભિન્નો નાપ્યભિન્નઃ ।
કિન્ત્વનિર્વાચ્ય એવ ।
અનિર્વાચ્યાચ્ચ કાર્યમપ્યનિર્વાચ્યમેવ જાયતે ।
ન ચૈતાવતા સ્થિરસ્યાકારણત્વં, તદુપાદાનત્વાત્કાર્યસ્ય, રજ્જૂપાદાનત્વમિવ ભુજઙ્ગસ્યેત્યુક્તમ્ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ-ઽમૃત્તિકેત્યેવ સત્યમ્ઽઇતિ ।
અપિચ યે ઽપિ સર્વતો વિલક્ષણાનિ સ્વલક્ષણાનિ વસ્તુસન્ત્યાસ્થિષત, તેષામપિ કિમિતિ બીજજાતીયેભ્યો ઽઙ્કુરજાતીયાન્યેવ જાયન્તે કાર્યાણિ, નતુ ક્રમેલકજાતીયાનિ ।
નહિ બીજાદ્બીજાન્તરસ્ય વા ક્રમેલકસ્ય વાત્યન્તવૈલક્ષણ્યે કશ્ચિદ્વિશેષઃ ।
નચ બીજાઙ્ગુરત્વે સામાન્યે પરમાર્થસતી, યેનૈતયોર્ભાવિકઃ કાર્યકારણભાવો ભવેત્ ।
તસ્માત્કાલ્પનિકાદેવ સ્વલક્ષણોપાદાનાદ્બીજજાતીયાત્તથાવિધસ્યૈવાઙ્ગુરજાતીયસ્યોત્પત્તિનિયમ આસ્થેયઃ ।
અન્યથા
કાર્યહેતુકાનુમાનોચ્છેદપ્રસઙ્ગઃ ।
દિઙ્માત્રસ્ય સૂચિતમ્ ।
પ્રપઞ્ચસ્તુ બ્રહ્મતત્વસમીક્ષાન્યાયકણિકયોઃ કૃત ઇતિ નેહ પ્રતન્યતે વિસ્તરભયાત્ ॥26॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.5.27
ઉદાસીનાનામપિ ચૈવં સિદ્ધિઃ

ભાષ્યમસ્ય સુગમમ્ ॥27॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.5.28
નાભાવ ઉપલબ્ધેઃ

પૂર્વાધિકરણસંગતિમાહ-- એવમિતિ ।
બાહ્યાર્થવાદિભ્યો વિજ્ઞાનમત્રવાદિનાં સુગતાભિપ્રેતતયા વિશેષમાહ- કેષાઞ્ચિત્કિલેતિ ।
અથ પ્રમાતા પ્રમાણં પ્રમેયં પ્રમિતિરિતિ હિ ચતસૃષુ વિધાસુ તત્વપરિસમાપ્તિરાસામન્યતમાભાવે ઽપિ તત્ત્વસ્યાવ્યવસ્થાનાત્ ।
તસ્માદનેન વિજ્ઞાનસ્કન્ધમાત્રં તત્ત્વં વ્યવસ્થાપયતા ચતસ્રો વિધા એષિતવ્યાઃ, તથાચ ન વિજ્ઞાનસ્કન્ધમાત્રં તત્ત્વમ્ ।
નહ્યસ્તિ સંભવો વિજ્ઞાનમાત્રં ચતસ્રો વિધાશ્ચેત્યત આહ-- તસ્મિંશ્ચ વિજ્ઞાનવાદે બુદ્ધ્યારૂઢેન રૂપેણેતિ ।
યદ્યપ્યનુભવાન્નાન્યો ઽનુભાવ્યો ઽનુભવિતાનુભવનં, તથાપિ બુદ્ધ્યારૂઢેન બુદ્ધિપરિકલ્પિતેનાન્તસ્થ એવૈષ પ્રમાણપ્રમેયફલવ્યવહારઃ પ્રમાતૃવ્યવહારશ્ચેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ન પારમાર્થિક ઇત્યર્થઃ ।
એવં ચ સિદ્ધસાધનમ્ ।
ન હિ બ્રહ્મવાદિનો નીલાદ્યાકારાં વિત્તિમભ્યુપગચ્છન્તિ, કિન્ત્વનિર્વચનીયં નીલાદીતિ ।
તથાહિ-સ્વરૂપં વિજ્ઞાનસ્યાસત્યાકારયુક્તં પ્રમેયં પ્રમેયપ્રકાશનં પ્રમાણફલં, તત્પ્રકાશનશક્તિઃ પ્રમાણમ્ ।
બાહ્યવાદિનોરપિ વૈભાષિકસૌત્રાન્તિકયોઃ કાલ્પનિક એવ પ્રમાણફલવ્યવહારો ઽભિમત ઇત્યાહ-- સત્યપિ બાહ્યેર્ઽથ ઇતિ ।
ભિન્નાધિકરણત્વે હિ પ્રમાણફલયોસ્તદ્ભાવો ન સ્યાત્ ।
નહિ ખદિરગોચરે પરશૌ પલાશે દ્વૈધીભાવો ભવતિ ।
તસ્માદનયોરૈકાધિકરણ્યં વક્તવ્યમ્ ।
કથં ચ તદ્ભવતિ ।
યદિ જ્ઞાનસ્થે એવ પ્રમાણફલે ભવતઃ ।
ન ચ જ્ઞાનં સ્વલક્ષણમનંશમંશાભ્યાં વસ્તુસદ્ભ્યાં યુજ્યતે ।
તદેવ જ્ઞાનમજ્ઞાનવ્યાવૃત્તિકલ્પિતજ્ઞાનત્વાંશં ફલમ્ ।
અશક્તિવ્યાવૃત્તિપરિકલ્પિતાત્માનાત્મપ્રકાશનશક્ત્યંશં પ્રમાણમ્ ।
પ્રમેયં ત્વસ્ય બાહ્યમેવ ।
એવં સૌત્રાન્તિકસમયે ઽપિ ।
જ્ઞાનસ્યાર્થસારૂપ્યમનીલાકારવ્યાવૃત્ત્યા કલ્પિતનીલાકારત્વં પ્રમાણં વ્યવસ્થાપનહેતુત્વાત્ ।
અજ્ઞાનવ્યાવૃત્તિકલ્પિતં ચ જ્ઞાનત્વં ફલં વ્યવસ્થાપ્યત્વાત્ ।
તથા ચાહુઃ--ઽનહિ
વિત્તિસત્તૈવ તદ્વેદના યુક્તા, તસ્યાઃ સર્વત્રાવિશેષાત્ ।
તાં તુ સારૂપ્યમાવિશત્સરૂપયત્તદ્ઘટયેત્ઽઇતિ ।
પ્રશ્નપૂર્વકં બાહ્યાર્થાભાવ ઉપપત્તીરાહ-- કથં પુનરવમ્યત ઇતિ ।
સ હિ વિજ્ઞાનાલમ્બનત્વાભિમતો બાહ્યોર્ઽથઃ પરમાણુસ્તાવન્ન સંભવતિ ।
એકસ્થૂલનીલાભાસં હિ જ્ઞાનં ન પરમસૂક્ષ્મપરમાણ્વાભાસમ્ ।
ન ચાન્યાભાસમન્યગોચરં ભવિતુમર્હતિ ।
અતિપ્રસઙ્ગેન સર્વગોચરતયા સર્વસર્વજ્ઞત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ પ્રતિભાસધર્મઃ સ્થૌલ્યમિતિ યુક્તમ્ ।
વિકલ્પાસહત્વાત્ ।
કિમયં પ્રતિભાસસ્ય જ્ઞાનસ્ય ધર્મ ઉત પ્રતિભાસનકાલેર્ઽથસ્ય ધર્મઃ ।
યદિ પૂર્વઃ કલ્પઃ, અદ્ધા, તથાસતિ હિ સ્વાંશાલમ્બનમેવ વિજ્ઞાનમભ્યુપેતં ભવતિ ।
એવં ચ કઃ પ્રતિકૂલીભવત્યનુકૂલમાચરતિ ।
દ્વિતીય ઇતિ ચેત્ ।
તથા હિ--રૂપપરિમાણવ એવ
નિરન્તરમુત્પન્ના એકવિજ્ઞાનોપારોહિણઃ સ્થૌલ્યમ્ ।
ન ચાત્ર કસ્યચિદ્ભ્રાન્તતા ।
નહિ ન તે રૂપપરમાણવઃ ।
નચ ન નિરન્તરમુત્પન્નાઃ ।
ન ચૈકવિજ્ઞાનાનુપારોહિણઃ ।
તેન મા ભૂન્નીલત્વાદિવત્પરમાણુધર્મઃ, પ્રત્યેકં પરમાણુષ્વભાવાત્ ।
પ્રતિભાસદશાપન્નાનાં તુ તેષાં ભવિષ્યતિ બહુત્વાદિવત્સાંવૃતં સ્થૌલ્યમ્ ।
યથાહુઃ--ઽગ્રહે ઽનેકસ્ય ચૈકેન કિઞ્ચિદ્રૂપં હિ ગૃહ્યતે ।
સાંવૃતં પ્રતિભાસસ્થં તદેકાત્મન્યસંભવાત્ ॥1॥
નચ તદ્દર્શનં ભ્રાન્તં નાનાવસ્તુગ્રહાદ્યતઃ ।
સાંવૃતં ગ્રહણં નાન્યન્ન ચ વસ્તુગ્રહો ભ્રમઃ ॥2॥
ઽઇતિ ।
તન્ન ।
નૈરન્તર્યાવભાસસ્ય ભ્રાન્તત્વાત્ ।
ગન્ધરસસ્પર્શપરમાણ્વન્તરિતા હિ તે રૂપપરમાણવો ન નિરન્તરાઃ તસ્માદારાત્સાન્તરેષુ વૃક્ષેષ્વેકધનવનપ્રત્યયવદેષ સ્થૂલપ્રત્યયઃ પરમાણુષુ સાન્તરેષુ ભ્રાન્ત એવેતિ પશ્યામઃ ।
તસ્માત્ કલ્પનાષોઢત્વે ઽપિ ભ્રાન્તત્વાદ્ઘટાદિપ્રત્યયસ્ય પીતશઙ્ખાદિજ્ઞાનવન્ન પ્રત્યક્ષતા પરમાણુગોચરત્વાભ્યુપગમે ।
તદિદમુક્તમ્, ન તાવત્પરમાણવઃ
સ્તમ્ભાદિપ્રત્યયપરિચ્છેદ્યા ભવિતુમર્હન્તિ ।
નાપિ તત્સમૂહા વા સ્તમ્ભાદયો ઽ વયવિનઃ ।
તેષામભેદે પરમાણુભ્યઃ પરમાણવ એવ ।
તત્ર ચોક્તં દૂષણમ્ ।
ભેદે તુ ગવાશ્વસ્યેવાત્યન્તવૈલક્ષણ્યમિતિ ન તાદાત્મ્યમ્ ।
સમવાયશ્ચ નિરાકૃત ઇતિ ।
એવં ભેદાભેદવિકલ્પેન જાતિગુણકર્માદીનપિ પ્રત્યાચક્ષીત ।
તસ્માદ્યદ્યત્પ્રતિભાસતે તસ્ય સર્વસ્ય વિચારાસહત્વાત્, અપ્રતિભાસમાનસદ્ભાવે ચ પ્રમાણાભાવાન્ન બાહ્યાલમ્બનાઃ પ્રત્યયા ઇતિ ।
અપિ ચ ન તાવદ્વિજ્ઞાનમિન્દ્રિયવન્નિલીનમર્થં પ્રત્યક્ષયિતુમર્હતિ ।
નહિ યથેન્દ્રિયમર્થવિષયં જ્ઞાનં જનયત્યેવં વિજ્ઞાનમપરં વિજ્ઞાનં જનયિતુમર્હતિ ।
તત્રાપિ સમાનત્વાદનુયોગસ્યાનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચાર્થાધારં પ્રાકટ્યલક્ષણં ફલમાધાતુમુત્સહતે ।
અતીતાનાગતેષુ તદસંભવાત્ ।
નહ્યસ્તિ સંભવો ઽપ્રત્યુત્પન્નો ધર્મી ધર્માશ્ચાસ્ય પ્રત્યુત્પન્ના ઇતિ ।
તસ્માજ્જ્ઞાનસ્વરૂપપ્રત્યક્ષતૈવાર્થપ્રત્યક્ષતાભ્યુપેયા ।
તચ્ચાનાકારં સદાજાનતો ભેદાભાવાત્ કથમર્થભેદં વ્યવસ્થાપયેદિતિ તદ્ભેદવ્યવસ્થાપનાયાકારભેદો ઽસ્યૈષિતવ્યઃ ।
તદુક્તમ્--ઽન હિ વિત્તિસત્તૈવ તદ્વેદના યુક્તા, તસ્યાઃ સર્વત્રાવિશેષાત્ ।
તાં તુ સારૂપ્યમાવિશત્સરૂપયત્તદ્ઘટયેત્ઽઇતિ ।
એકશ્ચાયમાકારો ઽનુભૂયતે ।
સ ચેદ્વિજ્ઞાનસ્ય નાર્થસદ્ભાવે કિઞ્ચન પ્રમાણમસ્તીત્યાહ-- અપિચાનુભવમાત્રેણ સાધારણાત્મનો જ્ઞાનસ્યેતિ ।
અપિ ચ સહોપલમ્ભનિયમાદિતિ ।
યદ્યેન સહ નિયતસહોપલમ્ભનં તત્તતો ન ભિદ્યતે, યથૈકસ્માચ્ચન્દ્રમસો દ્વિતીયશ્ચન્દ્રમાઃ ।
નિયતસહોપલમ્ભનશ્ચાર્થો જ્ઞાનેનેતિ વ્યાપકવિરુદ્ધોપલબ્ધિઃ ।
નિષેધ્યો હિ ભેદઃ સહોપલમ્ભાનિયમેન વ્યાપ્તો યથા ભિન્નાવશ્વિનૌ નાવશ્યં સહોપલભ્યેતે કદાચિદભ્રાપિધાને ઽન્યતરસ્યૈકસ્યોપલબ્ધેઃ ।
સો ઽયમિહ ભેદવ્યાપકાનિયમવિરૂદ્ધો નિયમ ઉપલભ્યમાનસ્તદ્વ્યાપ્યં ભેદં નિવર્તયતીતિ ।
તદુક્તમ્--ઽસહોપલમ્બનિયમાદભેદો નીલતદ્ધિયોઃ ।
ભેદશ્ચ ભ્રાન્તિવિજ્ઞાનૈર્દ્દૃશ્યતેન્દાવિવાદ્વયે ॥
ઽઇતિ ।
સ્વપ્નાદિવચ્ચેદં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યો યઃ પ્રત્યયઃ સ સર્વો બાહ્યાનાવમ્બનઃ, યથા સ્વપ્નમાયાદિપ્રત્યયઃ, તથા
ચૈષ વિવાદાધ્યાસિતઃ પ્રત્યય ઇતિ સ્વભાવહેતુઃ ।
બાહ્યાનાલમ્બનતા હિ પ્રત્યયત્વમાત્રાનુબન્ધિની વૃક્ષતેવ શિંશપાત્વમાત્રાનુબન્ધિનીતિ તન્માત્રાનુબન્ધિનિ નિરાલમ્બનત્વે સાધ્યે ભવતિ પ્રત્યયત્વં સ્વભાવહેતુઃ ।
અત્રાન્તરે સૌત્રાન્તિકશ્ચોદયતિ-- કથં પુનરસતિ બાહ્યેર્ઽથે નીલમિદં પીતમિત્યાદિ પ્રત્યયવૈચિત્ર્યમુપપદ્યતે ।
સ હિ મેને યે યસ્મિન્ સત્યપિ કાદાચિત્કાસ્તે સર્વે તદતિરિક્તહેતુસાપેક્ષાઃ, યથાવિવક્ષત્યજિગમિષતિ મયિ વચનગમનપ્રતિભાસાઃ પ્રત્યયાશ્ચેતનસંતાનાન્તરસાપેક્ષાઃ ।
તથા ચ વિવાદાધ્યાસિતાઃ સત્યપ્યાલયવિજ્ઞાનસંતાને ષડપિ પ્રવૃત્તિપ્રત્યયા ઇતિ સ્વભાવહેતુઃ ।
યશ્ચાસાવાલયવિજ્ઞાનસંતાનાતિરિક્તઃ કાદાચિત્કપ્રવૃત્તિજ્ઞાનભેદહેતુઃ સ બાહ્યોર્ઽથં ઇતિ ।
વાસનાપરિપાકપ્રત્યયકાદાચિત્કત્વાત્ કદાચિદુત્પાદ ઇતિ ચેત્ ।

નન્વેકસંતતિપતિતાનામાલયવિજ્ઞાનાનાં તત્પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનજનનશક્તિર્વાસના, તસ્યાશ્ચ સ્વકાર્યોપજનં પ્રત્યાભિમુખ્યં પરિપાકસ્તસ્ય ચ પ્રત્યયઃ સ્વસંતાનવર્તી પૂર્વક્ષણઃ સંતાનાન્તરાપેક્ષાનભ્યુપગમાત્, તથાચ સર્વે ઽપ્યાલયસંતાનપતિતાઃ પરિપાકહેતવો ભવેયુઃ ।
ન વા કશ્ચિદપિ, આલયસંતાનપાતિત્વાવિશેષાત્ ।
ક્ષણભેદાચ્છક્તિભેદસ્તસ્ય ચ કાદાચિત્કત્વાત્કાર્યકાદાચિત્કત્વમિતિ ચેત્ ।
નન્વેવમેકસ્યૈવ નીલજ્ઞાનોપજનસામર્થ્યં તત્પ્રબોધસામર્થ્યં ચેતિ ક્ષણાન્તરસ્યૈતન્ન સ્યાત્ ।
સત્ત્વે વા કથં ક્ષણભેદાત્સામર્થ્યભેદ ઇત્યાલયસંતાનવર્તિનઃ સર્વે સમર્થા ઇતિ સમર્થહેતુસદ્ભાવે કાર્યક્ષેપાનુપપત્તેઃ ।
સ્વસંતાનમાત્રાધીનત્વે નિષેધ્યસ્ય કાદાચિત્કત્વસ્ય વિરુદ્ધં સદાતનત્વં તસ્યોપલબ્ધ્યા કાદાચિત્કત્વં નિવર્તમાનં હેત્વન્તરાપેક્ષત્વે વ્યવતિષ્ઠત ઇતિ પ્રતિબન્ધસિદ્ધિઃ ।
નચ જ્ઞાનસંતાનાન્તરનિબન્ધનત્વં
સર્વેષામિષ્યતે પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનાનાં વિજ્ઞાનવાદિભિરપિ તુ કસ્યચિદેવ વિચ્છિન્નગમનવચનપ્રતિભાસસ્ય પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનસ્ય ।
અપિ ચ
સત્ત્વાન્તરસંતાનનિમિત્તત્વે તસ્યાપિ સદા સંનિધાનાન્ન કાદાચિત્કત્વં સ્યાત્ ।
ન હિ સત્ત્વાન્તરસંતાનસ્ય દેશતઃ કાલતો વા વિપ્રકર્ષસંભવઃ ।
વિજ્ઞાનવાદે વિજ્ઞાનાતિરિક્તદેશાનાભ્યુપગમાદમૂર્તત્વાચ્ચ વિજ્ઞાનાનામદેશાત્મકત્વાત્સંસારસ્યાદિમત્વાપ્રસઙ્ગેનાપૂર્વસત્ત્વપ્રાદુર્ભાવાનભ્યુપગમાચ્ચ ન કાલતો ઽપિ વિપ્રકર્ષસંભવઃ ।
તસ્માદસતિ બાહ્યેર્ઽથે પ્રત્યયવૈચિત્ર્યાનુપપત્તેરસ્ત્યાનુમાનિકો બાહ્યાર્થ ઇતિ સૌત્રાન્તિકાઃ પ્રતિપેદિરે, તાન્નિરાકરોતિ-- વાસનાવૈચિત્ર્યાદિત્યાહ વિજ્ઞાનવાદી ।
ઇદમત્રાકૂતમ્--સ્વસંતાનમાત્રપ્રભવત્વે ઽપિ પ્રત્યયકાદાચિત્કત્વોપપત્તૌ સંદિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિકત્વેન હેતુરનૈકાન્તિકઃ ।
તથાહિ--બાહ્યનિમિત્તકત્વે ઽપિ કથં કદાચિત્ નીલસંવેદનં કદાચિત્ પીતસંવેદનમ્ ।
બાહ્યનીલપીતસંનિધાનાસંનિધાનાભ્યામિતિ ચેત્ ।
અથ પીતસંનિધાને ઽપિ કિમિતિ નીલજ્ઞાનં ન ભવતિ, પીતજ્ઞાનં ભવતિ ।
તત્ર તસ્ય સામર્થ્યાદસામર્થ્યાચ્ચેતરસ્મિન્નિતિ ચેત્ ।
કુતઃ પુનરયં સામર્થ્યાસામર્થ્યભેદઃ ।
હેતુભેદાદિતિ ચેત્ ।
એવં તર્હિ ક્ષણાનામપિ સ્વકારણભેદનિબન્ધઃ શક્તિભેદો ભવિષ્યતિ ।
સંતાનિનો હિ ક્ષણાઃ કાર્યભેદહેતવસ્તે ચ પ્રતિકાર્યં ભિદ્યન્તે ચ ।
ન ચ સંતાનો નામ કશ્ચિદેક ઉત્પાદકઃ ક્ષણાનાં યદભેદાત્ ક્ષણા ન ભિદ્યેરન્ ।
નનૂક્તં ન ક્ષણભેદાભેદાભ્યાં શક્તિભેદાભેદૌ, ભિન્નાનામપિ ક્ષણાનામેકસામર્થ્યોપલબ્ધેઃ ।
અન્યથૈક એવ ક્ષણે નીલજ્ઞાનજનનસામર્થ્યં ઇતિ ન ભૂયો નીલજ્ઞાનાનિ જાયેરન્ ।
તત્સમર્થસ્યાતીતત્વાત્, ક્ષણાન્તરાણાં ચાસામર્થ્યાત્ ।
તસ્માત્ ક્ષણભેદે ઽપિ ન સામર્થ્યભેદઃ, સંતાનભેદે તુ સામર્થ્યં ભિદ્યત ઇતિ ।
તન્ન ।
યદિ ભિન્નાનાં સંતાનાનાં નૈકં સામર્થ્યં, હન્ત તર્હિ નીલસંતાનાનામપિ મિથો ભિન્નાનાં નૈકમસ્તિ નીલાકારાધાનસામર્થ્યમિતિ સંનિધાને ઽપિ
નીલસંતાનાન્તરસ્ય ન નીલજ્ઞાનમુપજાયેત ।
તસ્માત્સંતાનાન્તરાણામિવ ક્ષણાન્તરાણામપિ સ્વકારણભેદાધીનોપજનાનાં કેષાઞ્ચિદેવ સામર્થ્યભેદઃ કેષાઞ્ચિન્નેતિ વક્તવ્યમ્ ।
તથા ચૈકાલયજ્ઞાનસંતાનપતિતેષુ કસ્યચિદેવ જ્ઞાનક્ષણસ્ય સ તાદૃશઃ સામર્થ્યાતિશયો વાસનાપરનામા સ્વપ્રત્યયાસાદિતઃ ।
યતો નીલાકારં પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનં જાયતે ન પીતાકારમ્ ।
કસ્યચિત્તુ સ તાદૃશો યતઃ પીતાકારં જ્ઞાનં ન નીલાકારમિતિ વાસનાવૈચિત્ર્યાદેવ સ્વપ્રત્યયાસાદિતાજ્જ્ઞાનવૈચિત્ર્યસિદ્ધેર્ન તદતિરિક્તાર્થસદ્ભાવે કિઞ્ચનાસ્તિ પ્રમાણમિતિ પશ્યામઃ ।
આલયવિજ્ઞાનસંતાનપતિતમેવાસંવિદિતં જ્ઞાનં વાસના તદ્વૈચિત્ર્યાન્નીલાદ્યનુભવવૈચિત્ર્યં, પૂર્વનીલાદ્યનુભવવૈચિત્ર્યાચ્ચ વાસનાવૈચિત્ર્યમિત્યનાદિતાનયોર્વિજ્ઞાનવાસનયોઃ ।
તસ્માન્ન પરસ્પરાશ્રયદોષસંભવો બીજાઙ્કુરસંતાનવદિતિ ।
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યામપિ વાસનાવૈચિત્ર્યસ્યૈવ જ્ઞાનવૈચિત્ર્યહેતુતા નાર્થવૈચિત્ર્યસ્યેત્યાહ-- અપિ ચાન્વયવ્યતિરેકાભ્યામિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ ।
નાભાવ ઉપલબ્ધેરિતિ ।
ન ખલ્વભાવો બાહ્યસ્યાર્થસ્યાધ્યવસાતું શક્યતે ।
સ હ્યુપલમ્ભાભાવાદ્વાધ્યવસીયેત, સત્યપ્યુપલમ્ભે તસ્ય બાહ્યાવિષયત્વાદ્વા, સત્યપિ બાહ્યવિષયત્વે બાહ્યાર્થબાધકપ્રમાણસદ્ભાવાદ્વા ।
ન તાવત્ સર્વથોપલમ્ભાભાવ ઇતિ પ્રશ્નપૂર્વકમાહ-- કસ્માત્ ।
ઉપલબ્ધેરિતિ ।
નહિ સ્ફુટતરે સર્વજનીન ઉપલમ્ભે સતિ તદભાવઃ શક્યો વક્તુમિત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયં પક્ષમવલમ્બતે-- નનુ નાહમેવં બ્રવીમીતિ ।
નિરાકરોતિ-- બાઢમેવં બ્રવીષિ ।
ઉપલબ્ધિગ્રાહિણા હિ સાક્ષિણોપલબ્ધિર્ગૃહ્યમાણા બાહ્યવિષયત્વેનૈવ ગૃહ્યતે નોપલબ્ધિમાત્રમિત્યર્થઃ ।
અતશ્ચ ઇતિ વક્ષ્યમાણોપપત્તિપરામર્શઃ ।
તૃતીયં પક્ષમાલમ્બતે-- નનુ
બાહ્યસ્યાર્થસ્યાસંભવાદિતિ ।
નિરાકરોતિ-- નાયં સાધુરધ્યવસાય ઇતિ ।
ઇદમત્રાકૂતમ્--ઘટપટાદયો હિ સ્થૂલા ભાસન્તે ન તુ પરમસૂક્ષ્માઃ ।
તત્રેદં નાનાદિગ્દેશવ્યાપિત્વલક્ષણં સ્થૌલ્યં યદ્યપિ જ્ઞાનાકારત્વેનાવરણાનાવરણલક્ષણેન વિરુદ્ધધર્મસંસર્ગેણ યુજ્યતે જ્ઞાનોપાધેરનાવૃતત્વાદેવ તથાપિ તદ્દેશત્વાતદ્દેશત્વકમ્પાકમ્પત્વરક્તારક્તત્વલક્ષણૈર્વિરુદ્ધધમ્રસંસર્ગૈરસ્ય નાનાત્વં પ્રસજ્યમાનં જ્ઞાનાકારત્વે ઽપિ ન શક્યં
શક્રેણાપિ વારયિતુમ્ ।
વ્યતિરેકાવ્યતિરેકવૃત્તિવિકલ્પૌ ચ પરમાણોરંશવત્ત્વં ચોપપાદિતાનિ વૈશેષિકપરીક્ષાયામ્ ।
તસ્માદ્બાહ્યાર્થવન્ન જ્ઞાને ઽપિ સ્થૌલ્યસંભવઃ ।
ન ચ તાવત્ પરમાણ્વાભાસમેકજ્ઞાનમ્, એકસ્ય નાનાત્મત્વાનુપપત્તેઃ ।
આકારાણાં વા જ્ઞાનતાદાત્મ્યાદેકત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ યાવન્ત આકારાસ્તાવન્ત્યેવ જ્ઞાનાનિ, તાવતાં જ્ઞાનાનાં મિથો વાર્તાનભિજ્ઞતયા સ્થૂલાનુભવાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ તત્પૃષ્ઠભાવી સમસ્તજ્ઞાનાકારસંકલનાત્મક એકઃ સ્થૂલવિકલ્પો વિજૃમ્ભત ઇતિ સાંપ્રતમ્ ।
તસ્યાપિ સાકારતયા સ્થૌલ્યાયોગાત્ ।
યથાહ ધર્મકીર્તિઃ-ઽતસ્માન્નાર્થે ન ચ જ્ઞાને સ્થૂલાભાસસ્તદાત્મનઃ ।
એકત્ર પ્રતિષિદ્ધત્વાદ્બહુષ્વપિ ન સંભવઃ ॥
ઽઇતિ ।
તસ્માદ્ભવતાપિ જ્ઞાનાકારં સ્થૌલ્યં સમર્થયમાનેન પ્રમાણપ્રવૃત્ત્યપ્રવૃત્તિપૂર્વકૌ સંભવાસંભવા વાસ્થેયૌ ।
તથા ચેદન્તાસ્પદમશક્યં જ્ઞાનાદ્ભિન્નં બાહ્યમપહ્નોતુમિતિ ।
યચ્ચ જ્ઞાનસ્ય પ્રત્યર્થં વ્યવસ્થાયૈ વિષયસારૂપ્યમાસ્થિતં, નૈતેન વિષયો ઽપહ્નોતું શક્યઃ,
અસત્યર્થે તત્સારૂપ્યસ્ય તદ્વ્યવસ્થાયાશ્ચાનુપપત્તેરિત્યાહ- ન ચ જ્ઞાનસ્ય વિષયસારૂપ્યાદિતિ ॥
યશ્ચ સહોપલમ્ભનિયમ ઉક્તઃ સો ઽપિ વિકલ્પં ન સહતે ।
યદિ જ્ઞાનાર્થયોઃ સાહિત્યેનોપલમ્ભસ્તતો વિરુદ્ધો હેતુર્નાભેદં સાધયિતુમર્હતિ, સાહિત્યસ્ય તદ્વિરુદ્ધભેદવ્યાપ્તત્વાદભેદે તદનુપપત્તેઃ ।
અથૈકોપલમ્ભનિયમઃ ।
ન એકત્વસ્યાવાચકઃ સહશબ્દઃ ।
અપિ ચ કિમેકત્વેનોપલમ્ભ આહો એક ઉપલમ્ભો જ્ઞાનાર્થયોઃ ।
ન
તાવદેકત્વેનોપલમ્ભ ઇત્યાહ-- બહિરુપલબ્ધેશ્ચ વિષયસ્ય ।

અથૈકોપલમ્ભનિયમઃ, તત્રાહ-- અત એવ સહોપલમ્ભનિયમો ઽપિ પ્રત્યયવિષયો ઽરુપાયોપેયભાવહેતુકો નાભેદહેતુક ઇત્યવગન્તવ્યમ્ ।
યથા હિ સર્વં ચાક્ષુષં પ્રભારૂપાનુવિદ્ધં બુદ્ધિબોધ્યં નિયમેન મનુજૈરુપલભ્યતે, ન ચૈતાવતા ઘટાદિરૂપં પ્રભાત્મકં ભવતિ, કિન્તુ પ્રભોપાયત્વાન્નિયમઃ, એવમિહાપ્યાત્મસાક્ષિકાનુભવોપાયત્વાદર્થસ્યૈકોપલમ્ભનિયમ ઇતિ ।
અપિ ચ યત્રૈકવિજ્ઞાનગોચરૌ ઘટપટૌ તત્રાર્થભેદં વિજ્ઞાનભેદં ચાદ્યવસ્યન્તિ પ્રતિપત્તારઃ ।
ન ચૈતદેકાત્મ્યે ઽવકલ્પત ઇત્યાહ-- અપિચ ઘટજ્ઞનં પટજ્ઞાનમિતિ ।
તથાર્થાભેદે ઽપિ વિજ્ઞાનભેદદર્શનાન્ન વિજ્ઞાનાત્મકત્વમર્થસ્યેત્યાહ- તથા ઘટદર્શનં ઘટસ્મરણમિતિ ।
અપિ ચ સ્વરૂપમાત્રપર્યવસિતં જ્ઞાનં જ્ઞાનાન્તરવાર્તાનભિજ્ઞમિતિ યયોર્ભેદસ્તે દ્વે ન ગૃહીતે ઇતિ ભેદો ઽપિ તદ્ગતો ન ગૃહીત ઇતિ ।
એવં ક્ષણિકશૂન્યાનાત્મત્વાદયો ઽપ્યનેકપ્રતિજ્ઞાહેતુદૃષ્ટાન્તજ્ઞાનભેદસાધ્યાઃ ।
એવં સ્વમસાધારણમન્યતો વ્યાવૃત્તં લક્ષણં યસ્ય તદપિ યદ્વ્યાવર્તતે યતશ્ચ વ્યાવર્તતે તદનેકજ્ઞાનસાધ્યમ્ ।
એવં સામાન્યલક્ષણમપિ વિધિરૂપમન્યાપોહરૂપં વાનેકજ્ઞાનગમ્યમ્ ।
એવં વાસ્યવાસકભાવો ઽનેકજ્ઞાનસાધ્યઃ ।
એવમવિદ્યોપપ્લવવશેન યત્સદસદ્ધર્મત્વં યથા નીલમિતિ સદ્ધર્મઃ, નરવિષાણમિત્યસદ્ધર્મઃ, અમૂર્તમિતિ સદસદ્ધર્મઃ ।
શક્યં હિ શશવિષાણમમૂર્તં વક્તુમ્ ।
શક્યં ચ વિજ્ઞાનમમૂર્તં વક્તુમ્ ।
યથોક્તમ્--ઽઅનાદિવાસનોદ્ભૂતવિકલ્પપરિનિષ્ઠિતઃ ।
શબ્દાર્થસ્ત્રિવિધો ધર્મો ભાવાભાવોભયાશ્રયઃ ॥
ઽઇતિ ।
એવં મોક્ષપ્રતિજ્ઞા ચ યો મુચ્યતે યતશ્ચ મુચ્યતે યેન મુચ્યતે તદનેકજ્ઞાનસાધ્યા ।
એવં વિપ્રતિપન્નં પ્રતિપાદયિતું પ્રતિજ્ઞેતિ યત્પ્રતિપાદયતિ યેન પ્રતિપાદયતિ યશ્ચ
પુરુષઃ પ્રતિપાદ્યતે યશ્ચ પ્રતિપાદયતિ તદનેકજ્ઞાનસાધ્યેત્યસત્યેકસ્મિન્નનેકાર્થજ્ઞાનપ્રતિસંધાતરિ નોપપદ્યતે ।
તત્સર્વં વિજ્ઞાનસ્ય સ્વાંશાલમ્બને ઽનુપપન્નમિત્યાહ-- અપિ ચ દ્વયોર્વિજ્ઞાનયોઃ પૂર્વોત્તરકાલયોરિતિ ।
અપિ ચ ભેદાશ્રયઃ કર્મફલભાવો નાભિન્ને જ્ઞાને ભવિતુમર્હતિ ।
નો ખલુ છિદા છિદ્યતે કિન્તુ દારુ ।
નાપિ પાકઃ પચ્યતે ઽપિ તુ તણ્ડુલાઃ ।
તદિહાપિ ન જ્ઞાનં સ્વાંશેન જ્ઞેયમાત્મનિ વૃત્તિવિરોધાદપિ તુ તદતિરિક્તોર્ઽથઃ, પાચ્યા ઇવ તણ્ડુલાઃ પાકાતિરિક્તા ઇતિ ।
ભૂમિરચનાપૂર્વકમાહ- -કિઞ્ચાન્યત્ ।
વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનમિત્યભ્યુપગચ્છેતેતિ ।
ચોદયતિ -નનુ વિજ્ઞાનસ્ય સ્વરૂપવ્યતિરિક્તગ્રાહ્યત્વ ઇતિ ।
અયમર્થઃ--સ્વરૂપાદતિરિક્તમર્થં ચેદ્વિજ્ઞાનં ગૃહ્ણાતિ તતસ્તદપ્રત્યક્ષં સન્નર્થં પ્રત્યક્ષયિતુમર્હતિ ।
ન હિ ચક્ષુરિવ તન્નિલીનમર્થે કઞ્ચનાતિશયમાધત્તે, યેનાર્થમપ્રત્યક્ષં સત્પ્રત્યક્ષયેત્ ।
અપિતુ તત્પ્રત્યક્ષતૈવાર્થપ્રત્યક્ષતા ।
યથાહુઃ--ઽઅપ્રત્યક્ષોપલમ્ભસ્ય નાર્થદૃષ્ટિઃ પ્રસિધ્યતિઽઇતિ ।
તચ્ચેત્ જ્ઞાનાન્તરેણ પ્રતીયેત તદપ્રતીતં નાર્થવિષયં જ્ઞાનમપરોક્ષયિતુમર્હતિ ।
એવં તત્તદિત્યનવસ્થા તસ્માદનવસ્થાયા બિભ્યતા વરં સ્વાત્મનિ વૃત્તિરાસ્થિતા ।
અપિચ યથા પ્રદીપો ન દીપાન્તરમપેક્ષતે, એવં જ્ઞાનમપિ ન જ્ઞાનાન્તરમપેક્ષિતુમર્હતિ સમત્વાદિતિ ।
તદેતત્પરિહરતિ-- તદુભયમપ્યસત્ ।
વિજ્ઞાનગ્રહણમાત્ર એવ વિજ્ઞાનસાક્ષિણો ગ્રહણાકાઙ્ક્ષાનુત્પાદાદનવસ્થાશઙ્કાનુપપત્તેઃ ।
અયમર્થઃ--સત્યમપ્રત્યક્ષસ્યોપલમ્ભસ્ય નાર્થદૃષ્ટિઃ પ્રસિધ્યતિ, ન તૂપલબ્ધારં પ્રતિ તત્પ્રત્યક્ષત્વાયોપલમ્ભાન્તરં પ્રાર્થનીયમ્, અપિતુ તસ્મિન્નિન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષાદન્તઃ કરણવિકારભેદ ઉત્પન્નમાત્ર એવ પ્રભાતુરર્થશ્ચોપલમ્ભશ્ચ પ્રત્યક્ષૌ ભવતઃ ।
અર્થો હિ નિલીનસ્વભાવઃ પ્રમાતારં પ્રતિ સ્વપ્રત્યક્ષત્વાયાન્તઃકરણવિકારભેદમનુભવમપેક્ષતે, અનુભવસ્તુ જડો ઽપિ સ્વચ્છતયા ચૈતન્યબિમ્બોદ્ગ્રહણાય નાનુભવાન્તરમપેક્ષતે, યેનાનવસ્થા ભવેત્ ।
નહ્યસ્તિ સંભવો ઽનુભવ ઉત્પન્નશ્ચ, ન ચ પ્રમાતુઃ પ્રત્યક્ષો ભવતિ, યથા નીલાદિઃ ।
તસ્માદ્યથા છેત્તા
છિદયા છેદ્યં વૃક્ષાદિ વ્યાપ્નોતિ, ન તુ છિદા છિદાન્તરેણ, નાપિ છિદૈવ છેત્રી, કિન્તુ સ્વત એવ દેવદત્તાદિઃ, યથા વા પક્તા પાક્યં પાકેન વ્યાપ્નોતિ નનુ પાકં પાકાન્તરેણ, નાપિ પાક એવ પક્તા કિન્તુ સ્વત એવ દેવદેત્તાદિઃ, એવં પ્રમાતા પ્રમેયં નીલાદિ પ્રમયા વ્યાપ્નોતિ ન તુ પ્રમાં પ્રમાન્તરેણ, નાપિ પ્રમૈવ પ્રમાત્રી, કિન્તુ સ્વત એવ પ્રમાયાઃ પ્રમાતા વ્યાપકઃ ।
ન ચ પ્રમાતરિ કૂટસ્થનિત્યચૈતન્યે પ્રમાપેક્ષાસંભવો યતઃ પ્રમાતુઃ પ્રમાયાઃ પ્રમાત્રન્તરાપેક્ષાયામનવસ્થા ભવેત્ ।
તસ્માત્ સુષ્ઠૂક્તં ઽવિજ્ઞાનગ્રહણમાત્ર એવ વિજ્ઞાનસાક્ષિણઃ પ્રમાતુઃ કૂટસ્થનિત્યચૈતન્યસ્ય ગ્રહણાકાઙ્ક્ષાનુત્પાદાત્ઽઇતિ ।
યદુક્તં ઽસમત્વાદવભાસ્યાવભાસકભાવાનુપપત્તેઃઽઇતિ ।
તત્રાહ-
સાક્ષિપ્રત્યયયોશ્ચ સ્વભાવવૈષમ્યાદુપલબ્ધ્રુપલભ્યભાવોપપત્તેઃ ।
મા ભૂત્ જ્ઞાનયોઃ સામ્યેન ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવઃ ।
જ્ઞાતૃજ્ઞાનયોસ્તુ વૈષમ્યાદુપપદ્યત એવ ।
ગ્રાહ્યત્વં ચ જ્ઞાનસ્ય ન ગ્રાહકક્રિયાજનિતફલશાલિતયા યથા બાહ્યાર્થસ્ય, ફલે ફલાન્તરાનુપપત્તેઃ ।
યથાહુઃ--ઽન સંવિદર્યતે ફલત્વાત્ઽઇતિ ।
અપિ તુ પ્રમાતારં પ્રતિ સ્વતઃસિદ્ધપ્રકટતયા ।
ગ્રાહ્યો ઽપ્યર્થઃ પ્રમાતારં પ્રતિ સત્યાં સંવિદિ પ્રકટઃ સંવિદપિ પ્રકટા ।
યથાહુરન્યે--નાસ્યાઃ કર્મભાવો વિદ્યતે ઇતિ ।
સ્યાદેતત્ યત્પ્રકાશતે તદન્યેન પ્રકાશ્યતે યથા જ્ઞાનાર્થૌ તથા ચ સાક્ષિતિ નાસ્તિ પ્રત્યયસાક્ષિણોર્વૈષમ્યમિત્યત આહ-- સ્વયંસિદ્ધસ્ય ચ સાક્ષિણો ઽપ્રત્યાખ્યેયત્વાત્ ।
તથાહિ--અસ્ય સાક્ષિણઃ સદાસંદિગ્ધાવિપરીતસ્ય નિત્યસાક્ષાત્કારતાનાગન્તુકપ્રકાશત્વે ઘટતે ।
તથાહિ--પ્રમાતા સંદિહાનો ઽપ્યસંદિગ્ધો વિપર્યસ્યન્નપ્યવિપરીતઃ પરોક્ષમર્થમુત્પ્રેક્ષમાણો ઽપ્યપરોક્ષઃ સ્મરન્નપ્યનુભવિકઃ
પ્રાણભૃન્માત્રસ્ય ।
ન ચૈતદન્યાધીનસંવેદનત્વે ઘટતે ।
અનવસ્થાપ્રસઙ્ગશ્ચોક્તઃ ।
તસ્માત્સ્વયંસિદ્ધતાસ્યાનિચ્છતાપ્યપ્રત્યાખ્યેયા પ્રમાણમાર્ગયત્તત્વાદિતિ ।
કિઞ્ચોક્તેન ક્રમેણ જ્ઞાનસ્ય સ્વયમવગન્તૃત્વાભાવાત્પ્રમાતુરનભ્યુપગમે ચ પ્રદીપવદ્વિજ્ઞાનમવભાસકાન્તરનિરપેક્ષં સ્વયમેવ પ્રથત ઇતિ બ્રુવતાપ્રમાણગમ્યં વિજ્ઞાનમનવગન્તૃકમિત્યુક્તં સ્યાત્ ।
શિલાઘનમધ્યસ્થપ્રદીપસહસ્રપ્રથનવત્ ।
અવગન્તુશ્ચેત્કસ્યચિદપિ ન પ્રકાશતે કૃતમવગમેન સ્વયંપ્રકાશેનેતિ ।
વિજ્ઞાનમેવાવગન્ત્રિતિ મન્વાનઃ શઙ્કતે-- બાઢમેવમ્ ।
અનુભવરૂપત્વાદિતિ ।
ન ફલસ્ય કર્તૃત્વં કર્મત્વં વાસ્તીતિ પ્રદીપવત્કર્ત્રન્તરમેષિતવ્યં, તથા ચ ન સિદ્ધસાધનમિતિ પરિહરતિ-- ન ।
અન્યસ્યાવગન્તુરિતિ ।
નનુ સાક્ષિસ્થાને ઽસ્ત્વસ્મદભિમતમેવ વિજ્ઞાનં તથા ચ નામ્ન્યેવ વિપ્રતિપત્તિર્નાર્થા ઇતિ શઙ્કતે-- સાક્ષિણો ઽવગન્તુઃ સ્વયંસિદ્ધતામુપક્ષિપતા અભિપ્રેય તા સ્વયં પ્રથતે વિજ્ઞાનમિત્યેષ એવેતિ ।
નિરાકરોતિ-- નેતિ ।

ભવન્તિ હિ વિજ્ઞાનસ્યોત્પાદાદયો ધર્મા અભ્યુપેતાસ્તથા ચાસ્ય ફલતયા નાવગન્તૃત્વં, કર્તૃફલભાવસ્યૈકત્ર વિરોધાત્ ।
કિન્તુ પ્રદીપાદિતુલ્યતેત્યર્થઃ ॥28॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.5.29
વૈધર્મ્યાચ્ ચ ન સ્વપ્નાદિવત્

બાધાબાધૌ વૈધર્મ્યમ્ ।
સ્વપ્નપ્રત્યયો બાધિતો જાગ્રત્પ્રત્યયશ્ચાબાધિતઃ ।
ત્વયાપિ ચાવશ્યં જાગ્રત્પ્રત્યયસ્યાબાધિતત્વમાસ્થેયં, તેન હિ સ્વપ્નપ્રત્યયો બાધિતો મિથ્યેત્યવગમ્યતે ।
જાગ્રત્પ્રત્યયસ્ય તુ બાધ્યત્વે સ્વપ્નપ્રત્યયસ્યાસૌ ન બાધકો ભવેત્ ।
નહિ બાધ્યમેવ બાધકં ભવિતુમર્હતિ ।
તથા ચ ન સ્વપ્નપ્રત્યયો મિથ્યેતિ સાધ્યવિકલો દૃષ્ટાન્તઃ સ્યાત્ સ્વપ્નવદિતિ ।
તસ્માદ્બાધાબાધાભ્યાં વૈધર્મ્યાન્ન સ્વપ્નપ્રત્યયદૃષ્ટાન્તેન જાગ્રત્પ્રત્યયસ્ય શક્યં નિરાલમ્બનત્વમધ્યવસાતુમ્ ।
નિદ્રાગ્લાનમિતિ ।
કરણદોષાભિદાનમ્ ।
મિથ્યાત્વાય વૈધર્મ્યાન્તરમાહ- -અપિ ચ સ્મૃતિરેવેતિ ।
સંસ્કારમાત્રજં હિ વિજ્ઞાનં સ્મૃતિઃ ।
પ્રત્યુત્પન્નેન્દ્રિયસંપ્રયોગલિઙ્ગશબ્દસારૂપ્યાન્યથાનુપપદ્યમાનયોગ્યપ્રમાણાનુત્પત્તિલક્ષણસામગ્રીપ્રભવં તુ
જ્ઞાનમુપલબ્ઘિઃ ।
તદિહ નિદ્રાણસ્યસામગ્ર્યન્તરવિરહાત્સંસ્કારઃ પરિશિષ્યતે, તેન સંસ્કારજત્વાત્સ્મૃતિઃ, સાપિ ચ નિદ્રાદોષાદ્વિપરીતાવર્તમાનમપિ પિત્રાદિ વર્તમાનતયા ભાસયતિ ।
તેન સ્મૃતેરેવ તાવદુપલબ્ધેર્વિશેષસ્તસ્યાશ્ચ સ્મૃતેર્વૈપરીત્યમિતિ ।
અતો મહદન્તરમિત્યર્થઃ ।
અપિ ચ સ્વતઃપ્રામાણ્યે સિદ્ધે જાગ્રત્પ્રત્યયાનાં યથાર્થત્વમનુભવસિદ્ધં નાનુમાનેનાન્યથયિતું શક્યમ્, અનુભવવિરોધેન તદનુત્પાદાત્ ।
અબાદિતવિષયતાપ્યનુમાનોત્પાદસામગ્રીગ્રાહ્યતયા પ્રમાણમ્ ।
ન ચ કારણાભાવે કાર્યમુત્પત્તુમર્હતીત્યાશયવાનાહ- અપિ ચાનુભવવિરોધપ્રસઙ્ગાદિતિ ॥29 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.5.30
ન ભાવો ઽનુપલબ્ધેઃ

યથાલોકદર્શનં ચાન્વયવ્યતિરેકાવનુશ્રિયમાણાવર્થ એવોપલબ્ધેર્ભવતો નાર્થાનપેક્ષાયાં વાસનાયામ્ ।
વાસનાય અપ્યર્થોપલબ્ધ્યધીનત્વદર્શનાદિત્યર્થઃ ।
અપિ ચાશ્રયાભાવાદપિ ન લૌકિકી વાસનોપપદ્યતે ।
ન ચ ક્ષણિકમાલયવિજ્ઞાનં વાસનાધારો ભવિતુમર્હતિ ।
દ્વયોર્યુગપદુત્પદ્યમાનયોઃ સવ્યદક્ષિણશૃઙ્ગવદાધારાધેયભાવાભાવાત્ ।
પ્રાગુત્પન્નસ્ય ચાધેયોત્પાદસમયે ઽસતઃ ક્ષણિકત્વવ્યાઘાત ઇત્યાશયવાનાહ-- અપિ ચ વાસના નામેતિ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્ ॥30॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.5.31
ક્ષણિકત્વાચ્ ચ

સ્યાદેતત્ ।
યદિ સાકારં વિજ્ઞાનં સંભવતિ બાહ્યશ્ચાર્થઃ સ્થૂલસૂક્ષ્મવિકલ્પેનાસંભવી હન્તૈવમર્થજ્ઞાને સત્ત્વેન તાવદ્વિચારં ન સહેતે ।
નાપ્યસત્ત્વેન, અસતો ભાસનાયોગાત્ ।
નોભયત્વેન, વિરોધાત્સદસતોરેકત્રાનુપપત્તેઃ ।
નાપ્યનુભયત્વેન, એકનિષેધસ્યેતરવિધાનનાન્તરીયકત્વાત્ ।
તસ્માદ્વિચારાસહત્વમેવાસ્તુ તત્ત્વં વસ્તૂનામ્ ।
યથાહુઃ--ઽઇયં વસ્તુ બલાયાતં યદ્વદન્તિ વિપશ્ચિતઃ ।
યથા યથાર્થાશ્ચિન્ત્યન્તે વિવિચ્યન્તે તથા તથા ॥
ઽઇતિ ॥
ન ક્વચિદપિ પક્ષે વ્યવતષ્ઠન્ત ઇત્યર્થઃ ।
તદેતન્નિરાચિકીર્ષુરાહ- -શૂન્યવાદિપક્ષસ્તુ સર્વપ્રમાણવિપ્રતિષિદ્ધ ઇતિ તન્નિરાકરણાય નાદરઃ ક્રિયતે ।
લૌકિકાનિ હિ પ્રમાણાનિ સદસત્ત્વગોચરાણિ ।
તૈઃ ખલુ સત્સદિતિ ગૃહ્યમાણં યથાભૂતમવિપરીતં તત્ત્વં
વ્યવસ્થાપ્યતે ।
અસચ્ચાસદિતિ ગૃહ્યમાણં યથાભૂતમવિપરીતં તત્ત્વં વ્યવસ્થાપ્યતે ।
સદસતોશ્ચ વિચારાસહત્વં વ્યવસ્થાપયતા સર્વપ્રમાણવિપ્રતિષિદ્ધં વ્યવસ્થાપિતં ભવતિ ।
તથા ચ સર્વપ્રમાણવિપ્રતિષેધાન્નેયં વ્યવસ્થોપપદ્યતે ।
યદ્યુચ્યેત તાત્ત્વિકં પ્રામાણ્યં પ્રમાણાનામનેન વિચારેણ વ્યુદસ્યતે ન સાંવ્યવહારિકમ્ ।
તથાચ ભિન્નવિષયત્વાન્ન સર્વપ્રમાણવિપ્રતિષેધ ઇત્યત આહ-- નહ્યેયં સર્વપ્રમાણપ્રસિદ્ધો લલોકવ્યવહારો ઽન્યતત્ત્વમનધિગમ્ય શક્યતે ઽપહ્નોતુમ્ ।
પ્રમાણાનિ હિ સ્વગોચરે પ્રવર્તમાનાનિ તત્ત્વમિદમિત્યેવ પ્રવર્તન્તે ।
અતાત્ત્વિકત્વં તુ તદ્ગોચરસ્યાન્યતો બાધકાદવગન્તવ્યમ્ ।
ન પુનઃ સાંવ્યવહારિકં નઃ પ્રામાણ્યં ન તુ તાત્ત્વિકમિત્યેવ પ્રવર્તન્તે ।
બાધકં ચાતાત્ત્વિકત્વમેષાં તદ્ગોચરવિપરીતતત્ત્વોપદર્શનેન દર્શયેત્ ।
યથા શુક્તિકેયં ન રજતં મરીચયો ન તોયમેકશ્ચન્દ્રો ન ચન્દ્રદ્વયમિત્યાદિ, તદ્વદિહાપિ સમસ્તપ્રમાણગોચરવિપરીતતત્ત્વાન્તરવ્યવસ્થાપનેનાતાત્ત્વિકત્વમેષાં પ્રમાણાનાં બાધકેન દર્શનીયં ન ત્વવ્યવસ્થાપિતતત્ત્વાન્તરેણ પ્રમાણાનિ શક્યાનિ બાધિતુમ્ ।
વિચારાસહત્વં વસ્તૂનાં તત્ત્વં વ્યવસ્થાપયદ્બાધકમતાત્ત્વિકત્વં પ્રમાણાનાં દર્શયતીતિ ચેત્, કિં પુનરિદં વિચારાસહત્વં વસ્તુ યત્તત્ત્વમભિમતં, કિં તદ્વસ્તુ પરમાર્થતઃ સદાદીનામન્યતમત્ કેવલં વિચારં ન સહતે, અથ વિચારાસહત્વેન નિસ્તત્ત્વમેવ ।
તત્ર પરમાર્થતઃ સદાદીનામન્યતમદ્વિચારં ન સહત ઇતિ વિપ્રતિષિદ્ધમ્ ।
ન સહતે ચેન્ન સદાદીનામન્યતમત્ ।
અન્યતમચ્ચેત્ કથં ન વિચારં સહતે ।
અથ નિસ્તત્ત્વં ચેત્ કથમન્યતમત્તત્ત્વમવ્યવસ્થાપ્ય શક્યમેવં વક્તુમ્ ।
ન ચ નિસ્તત્ત્વતૈવ તત્ત્વં ભાવાનામ્ ।
તાસતિ હિ તત્ત્વાભાવઃ સ્યાત્ ।
સો ઽપિ ચ વિચારં ન સહત ઇત્યુક્તં ભવદ્ભિઃ ।
અપિ ચારોપિતં
નિષેધનીયમ્ ।
આરોપશ્ચ તત્ત્વાધિષ્ઠાનો દૃષ્ટો યથા શુક્તિકાદિષુ રજતાદેઃ ।
ન ચેત્ કિઞ્ચિદસ્તિ તત્ત્વં કસ્ય કસ્મિન્નારોપઃ ।
તસ્માન્નિષ્પ્રપઞ્ચં પરમાર્થસદ્બ્રહ્માનિર્વાચ્યપ્રપઞ્ચાત્મનારોપ્યતે, તચ્ચ તત્ત્વં વ્યવસ્થાપ્યાતાત્ત્વિકત્વેન સાંવ્યવહારિકત્વં પ્રમાણાનાં બાધકેનોપપદ્યત ઇતિ યુક્તમુત્પશ્યામઃ ॥31॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.5.32
સર્વથાનુપપત્તેશ્ ચ

વિભજતે- કિં બહુના ઉક્તેન યથાયથા ગ્રન્થતોર્ઽથતશ્ચ અયં વૈનાશિકસમય ઇતિ ।
ગ્રન્થતસ્તાવત્પશ્યનાતિષ્ઠનામિદ્ધપોષધાદ્યસાધુપદપ્રયોગઃ ।
અર્થતશ્ચ નૈરાત્મ્યમભ્યુપેત્યાલયવિજ્ઞાનં સમસ્તવાસનાધારમભ્યુપગચ્છન્નક્ષરમાત્માનમભ્યુપૈતિ ।
એવં ક્ષણિકત્વમભ્યુપેત્ય ઽઉત્પાદાદ્વા તથાગતાનામનુત્પાદાદ્વા સ્થિતૈવૈષાં ધર્માણાં ધર્મતા ધર્મસ્થિતિતાઽઇતિ નિત્યતામુપૈતીત્યાદિ બહૂન્નેતવ્યમિતિ ॥32॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.6.33
નૈકસ્મિન્નસંભવાત્

નિરસ્તો મુક્તકચ્છાનાં સુગતાનાં સમયઃ ।
વિવસનાનાં સમય ઇદાનીં નિરસ્યતે ।
તત્સમયમાહ સંક્ષેપવિસ્તરાભ્યામ્ ।
સપ્ત ચૈષાં પદાર્થાઃ સંમતા ઇતિ ।
તત્ર સંક્ષેપમાહ-- સંક્ષેપતસ્તુ દ્વાવેવ પદાર્થાવિતિ ।
બોધાત્મકો જીવો જડવર્ગસ્ત્વજીવ ઇતિ ।
યથાયોગં તયોર્જીવાજીવયોરિમમપરં પ્રપઞ્ચમાચક્ષતે ।
તમાહ-- પઞ્ચાસ્તિકાયા નામેતિ ।
સર્વેષામપ્યેષામવાન્તરપ્રભેદાનિતિ ।
જીવાસ્તિકાયસ્ત્રિધા--બદ્ધો મુક્તો નિત્યસિદ્ધશ્ચેતિ ।
પુદ્ગલાસ્તિકાયાઃ ષોઢા-પૃથિવ્યાદીનિ ચત્વારિ ભૂતાનિ સ્થારં જઙ્ગમં ચેતિ ધર્માસ્તિકાયઃ પ્રવૃત્ત્યનુમેયો ઽધર્માસ્તિકાયાઃ સ્થિત્યનુમેયઃ ।
આકાશાસ્તિકાયો દ્વેધા-લોકાકાશો ઽલોકાકાશશ્ચ ।
તત્રોપર્યુપરિ સ્થિતાનાં લોકાનામન્તર્વર્તી લોકાકાશસ્તેષામુપરિ મોક્ષસ્થાનમલોકાકાશઃ ।
તત્ર હિ ન લોકાઃ સન્તિ ।
તદેવં જીવાજીવપદાર્થૌ પઞ્ચધા પ્રપઞ્ચિતૌ ।
આસ્ત્રવસંવરનિર્જરાસ્ત્રયઃ પદાર્થાઃ
પ્રવૃત્તિલક્ષણાઃ પ્રપઞ્ચ્યન્તે ।
દ્વિધા પ્રવૃત્તિઃ સમ્યઙ્મિથ્યા ચ ।
તત્ર મિથ્યા પ્રવૃત્તિરાસ્રવઃ ।
સમ્યક્પ્રવૃત્તી તુ સંવરનિર્જરૌ ।
આસ્રાવયતિ પુરુષં વિષયેષ્વિતીન્દ્રિયપ્રવૃત્તિરાસ્રવઃ ।
ઇન્દ્રિયદ્વારા હિ પૌરુષં જ્યોતિર્વિષયાન્ સ્પૃશદ્રૂપાદિજ્ઞાનરૂપેણ પરિણમત ઇતિ ।
અન્યે તુ કર્માણ્યાસ્રવમાહુઃ ।
તાનિ હિ કર્તારમભિવ્યાપ્ય સ્રવન્તિ કર્તારમનુગચ્છન્તીત્યાસ્રવઃ ।
સેયં મિથ્યાપ્રવૃત્તિરનર્થહેતુત્વાત્ ।
સંવરનિર્જરૌ ચ સમ્યક્પ્રવૃત્તી ।
તત્ર શમદમાદિરૂપા પ્રવૃત્તિઃ સંવરઃ ।
સા હ્યાસ્રવસ્રોતસો દ્વારં સંવૃણોતાતિ સંવર ઉચ્યતે ।
નિર્જરસ્ત્વનાદિકાલપ્રવૃત્તિકષાયકલુષપુણ્યાપુણ્યપ્રહાણહેતુસ્તપ્તશિલારોહણાદિઃ ।
સ હિ નિઃશેષં પુણ્યાપુણ્યં સુખદુઃખોપભોગેન જરયતીતિ નિર્જરઃ ।
બન્ધો ઽષ્ટવિધં કર્મ ।
તત્ર ઘાતિકર્મ ચતુર્વિધમ્ ।
તદ્યથા--જ્ઞાનાવરણીયં દર્શનાવરણીયં મોહનીયમન્તરાયમિતિ ।
તથા ચત્વાર્યઘાતિકર્માણિ ।
તદ્યથા--વેદનીયં નામિકં ગોત્રિકમાયુષ્કં ચેતિ ।
તત્ર સમ્યગ્ જ્ઞાનં ન મોક્ષસાધનં, નહિ જ્ઞાનાદ્વસ્તુસિદ્ધિરતિપ્રસઙ્ગાદિતિ વિપર્યયો જ્ઞાનાવરણીયં કર્મોચ્યતે ।
આર્હતદર્શનાભ્યાસાન્ન મોક્ષ ઇતિ જ્ઞાનં દર્શનાવરણીયં કર્મ ।
બહુષુ વિપ્રતિષિદ્ધેષુ તીર્થકરૈરુપદર્શિતેષુ મોક્ષમાર્ગેષુ વિશેષાનવધારણં મોહનીયં કર્મ ।
મોક્ષમાર્ગપ્રવૃત્તાનાં તદ્વિઘ્નકરં વિજ્ઞાનમન્તરાયં કર્મ ।
તાનીમાનિ શ્રેયોહન્તૃત્વાદ્ધાતિકર્માણ્યુચ્યન્તે ।
અઘાતાનિ કર્માણિ, તદ્યથા વેદનીયં કર્મ શુક્લપુદ્ગલવિપાકહેતુઃ, તદ્ધિ
બન્ધો ઽપિ ન નિઃશ્રેયસપરિપન્થિ તત્ત્વજ્ઞાનાવિઘાતકત્વાત્ ।
શુક્લપુદ્ગલારમ્ભકવેદનીયકર્માનુગુણં નામિકં કર્મ, તદ્ધિ શુક્લપુદ્ગલસ્યાદ્યાવસ્થાં કલલબુદ્ધુદાદિમારભતે ।
ગોત્રિકમવ્યાકૃતં તતો ઽપ્યાદ્યં શક્તિરૂપેણાવસ્થિતમ્ ।
આયુષ્કં ત્વાયુઃ કાયતિ કથયત્યુત્પાદનદ્વારેત્યાયુષ્કમ્ ।
તાન્યેતાનિ શુક્લપુદ્ગલાદ્યાશ્રયત્વાદઘાતીનિ કર્માણિ ।
તદેતત્ કર્માષ્ટકં પુરુષં બધ્નાતીતિ બન્ધઃ ।
વિગલિતસમસ્તક્લેશતદ્વાસનસ્યાનાવરણજ્ઞાનસ્ય સુખૈકતાનસ્યાત્મન ઉપરિ દેશાવસ્થાનં મોક્ષ
ઇત્યેકે ।
અન્યે તૂર્ધ્વગમનશીલો હિ જીવો ધર્માધર્માસ્તિકાયેન બદ્ધસ્તદ્વિમોક્ષાદ્યદૂર્ધ્વં ગચ્છત્યેવ સ મોક્ષ ઇતિ ।
ત એતે સપ્તપદાર્થા જીવાદયઃ સહાવાન્તરપ્રભેદૈરપન્યસ્તાઃ ।
તત્ર સર્વત્ર ચેમં સપ્તભઙ્ગીનયં નામ ન્યાયમવતારયન્તિ, સ્યાદસ્તિ, સ્યાન્નાસ્તિ, સ્યાદસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ, સ્યાદવક્તવ્યઃ, સ્યાદસ્તિ ચાવક્તવ્યશ્ચ, સ્યાન્નાસ્તિ ચાવક્તવ્યશ્ચ, સ્યાદસ્તિ ચ નાસ્તિ ચાવક્તવ્યશ્ચેતિ ।
સ્યાચ્છબ્દઃ ખલ્વયં નિપાતસ્તિઙન્તપ્રતિરૂપકો ઽનેકાન્તદ્યોતી ।
યથાહુઃ--ઽવાક્યેષ્વનેકાન્તદ્યોતિ ગમ્યં પ્રતિવિશેષણમ્ ।
સ્યાન્નિપાતોર્ઽથયોગિત્વાત્તિઙન્તપ્રતિરૂપકઃ ॥
ઽઇતિ ।
યદિ પુનરયમનેકાન્તદ્યોતકઃ સ્યાચ્છબ્દો ન ભવેત્ સ્યાદસ્તીતિવાક્યે સ્યાત્પદમનર્થકં સ્યાત્ તદિદમુક્તમ્--ઽઅર્થયોગિત્વાત્ઽઇતિ ।
અનૈકાન્તદ્યોતકત્વે તુ સ્યાદસ્તિ કથઞ્ચિદસ્તીતિ સ્યાત્પદાત્કથઞ્ચિદર્થો ઽસ્તીત્યનેનાનુક્તઃ પ્રતીયત ઇતિ નાનર્થક્યમ્ ।
તથા ચ ઽસ્યાદ્વાદઃ સર્વથૈકાન્તત્યાગાત્કિંવૃત્તચિદ્વિધેઃ ।
સપ્તભઙ્ગનયાપેક્ષોહેયાદેયવિશેષકૃત્ ॥
ઽકિંવૃત્તે પ્રત્યયે ખલ્વયં ચિન્નિપાતવિધિના સર્વથૈકાન્તત્યાગાત્ સપ્તસ્વેકાન્તેષુ યો ભઙ્ગસ્તત્ર યો નયસ્તદપેક્ષઃ સન્ હેયોપાદેયભેદાય સ્યાદ્વાદઃ કલ્પતે ।
તથાહિ--યદિ વસ્ત્વસ્ત્યેવેત્યેવૈકાન્તતસ્તત્ સર્વથા સર્વદા સર્વત્ર સર્વાત્મનાસ્ત્યેવેતિ ન તદીપ્સાજિહાસાભ્યાં ક્વચિત્ કદાચિત્ કથઞ્ચિત્ કશ્ચિત્ પ્રવર્તેત નિવર્તેત વા પ્રાપ્તાપ્રાપણીયત્વાત્, હેયહાનાનુપપત્તેશ્ચ ।
અનૈકાન્તપક્ષે તુ ક્વચિત્ કદાચિત્ કસ્યચિત્ કથઞ્ચિત્ સત્ત્વે હાનોપાદાને પ્રેક્ષાવતાં કલ્પેતે ઇતિ ।
તમેનં સપ્તભઙ્ગીનયં દૂષયતિ-- નૈકસ્મિન્નસંભવાત્ ।
વિભજતે-- ન હ્યેકસ્મિન્ધર્મણિ પરમાર્થસતિ પરમાર્થસતાં યુગપત્સત્ત્વાદીનાં ધર્માણાં પરસ્પરપરિહારસ્વરૂપાણાં સમાવેશઃ સંભવતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ--સત્યં યદસ્તિ
વસ્તુતસ્તત્સર્વથા સર્વદા સર્વત્ર સર્વાત્મના નિર્વચનીયેન રૂપેણાસ્ત્યેવ ન નાસ્તિ, યથા પ્રત્યગાત્મા ।
યત્તુ ક્વચિત્ કથઞ્ચિત્ કદાચિત્ કેનચિદાત્મનાસ્તીત્યુચ્યતે, યથા પ્રપઞ્ચઃ, તદ્વ્યવહારતો ન તુ પરમાર્થતઃ, તસ્ય વિચારાસહત્વાત્ ।
ન ચ પ્રત્યયમાત્રં વાસ્તવત્વં વ્યવસ્થાપયતિ, શુક્તિમરુમરીચિકાદિષુ રજતતોયાદેરપિ વાસ્તવત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
લૌકિકાનામબાધેન તુ તદ્વ્યવસ્થાયાં દેહાત્માભિમાનસ્યાપ્યબાધેન તાત્ત્વિકત્વે સતિ લોકાયતમતાપાતેન નાસ્તિકત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
પણ્ડિતરૂપાણાં તુ દેહાત્માભિમાનસ્ય વિચારતો બાધનં પ્રપઞ્ચસ્યાપ્યનૈકાન્તસ્ય તુલ્યમિતિ ।
અપિ ચ સદસત્ત્વયોઃ પરસ્પરવિરુદ્ધત્વેન સમુચ્ચયાભાવે વિકલ્પઃ ।
ન ચ વસ્તુનિ વિકલ્પઃ સંભવતિ ।
તસ્માત્ સ્થાણુર્વા પુરુષો વેતિ જ્ઞાનવત્ સપ્તત્વપઞ્ચત્વનિર્ધારણસ્ય ફલસ્ય નિર્ધારયિતુશ્ચ પ્રમાતુસ્તત્કરણસ્ય પ્રમાણસ્ય ચ તત્પ્રમેયસ્ય ચ સપ્તત્વપઞ્ચત્વસ્ય સદસત્ત્વસંશયે સાધુ સમર્થિતં તીર્થકરત્વમૃષેમેણાત્મનઃ ।
નિર્ધારણસ્ય ચૈકાન્તસત્ત્વે સર્વત્ર નાનેકાન્તવાદ ઇત્યાહ-- ય એતે સપ્ત પદાર્થા ઇતિ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્ ॥33॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.6.34
એવં ચાત્માકાર્ત્સ્ન્યમ્

એવં ચેતિ ચેન સમુચ્ચયં દ્યોતયતિ ।
શરીરપરિમાણત્વે હ્યાત્મનો ઽકૃત્સ્નત્વં પરિચ્છિન્નત્વમ્ ।
તથા ચાનિત્યત્વમ્ ।
યે હિ પરિચ્છિન્નાસ્તે સર્વે ઽનિત્યા યથા ઘટાદયસ્તથા ચાત્મેતિ ।
તદેતદાહ-- યથૈકસ્મિન્ધર્મિણીતિ ।
ઇદં ચાપરમકૃત્સ્નત્વેન સૂત્રિતમિત્યાહ-- શરીરાણાં ચાનવસ્થિતપરિમાણત્વાદિતિ ।
મનુષ્યકાયપરિમાણો હિ જીવો ન હસ્તિકાયં કૃત્સ્નં વ્યાપ્તુમર્હત્યલ્પત્વાદિત્યાત્મનઃ કૃત્સ્નશરીરાવ્યાપિત્વાદકાર્ત્સ્ન્યમ્, તથા ચ ન શરીરપરિમાણત્વમિતિ ।
તથા હસ્તિશીરરં પરિત્યજ્ય યદા પુત્તિકાશરીરો ભવતિ તદા ન તત્ર કૃત્સ્નઃ પુત્તિકાશરીરે સંમીયેતેત્યકાર્ત્સ્ન્યમાત્મનઃ ।
સુગમમન્યત્ ।
ચોદયતિ-- સ્યાદેતત્ ।
અનન્તાવયવ ઇતિ ।
યથા હિ પ્રદીપો ઘટમહાહર્મ્યોદરવર્તી સંકોચવિકાશવાનેવં જીવો ઽપિ પુત્તિકાહસ્તિદેહયોરિત્યર્થઃ ।
તદેતદ્વિકલ્પ્ય દૂષયતિ-- તેષાં
પુનરનન્તાનામિતિ ।
ન તાવત્પ્રદીપો ઽત્ર નિદર્શનં ભવિતુમર્હતિ, અનિત્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
વિશરારવો હિ પ્રદીપાવયવઃ , પ્રદીપશ્ચાવયવી પ્રતિક્ષણમુત્પત્તિનિરોધધર્મા, તસ્માદનિત્યત્વાત્તસ્ય નાસ્થિરો જીવસ્તદવયવાશ્ચાભ્યુપેતવ્યાઃ ।
તથા ચ વિકલ્પદ્વયોક્તં દૂષણમિતિ ।
યચ્ચ જીવાવયવાનામાનન્ત્યમુદિતં તદનુપપન્નતરમિત્યાહ-- અપિ ચ શરીરમાત્રેતિ ॥34॥
શઙ્કાપૂર્વં સૂત્રાન્તરમવતારયતિ- અથ પર્યાયેણેતિ ।
તત્રાપ્યુચ્યતે--
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.6.35
ન ચ પર્યાયાદ્ અપ્ય્ અવિરોધો વિકારાદિભ્યઃ

કર્માષ્ટક મુક્તં જ્ઞાનાવરણીયાદિ ।
કિં ચાત્મનો નિત્યત્વાભ્યુપગમે આગચ્છતામપગચ્છતાં
ચાવયવાનામિયત્તાનિરૂપણેન ચાત્મજ્ઞાનાભાવાન્નાપવર્ગ ઇતિ ભાવઃ ।
અત એવમાદિદોષપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
આદિગ્રહણસૂચિતં દોષં બ્રૂમઃ ।
કિં ચૈતે જીવાવયવાઃ પ્રત્યેકં વા ચેતયેરન્ સમૂહો વા ।
તેષાં પ્રત્યેકં ચૈતન્યે બહૂનાં ચેતનાનામેકાભિપ્રાયત્વનિયમાભાવાત્ કદાચિદ્વિરુદ્ધદિક્ક્રિયત્વેન શરીરમુન્મથ્યેત ।
સમૂહચૈતન્યે તુ હસ્તિશરીરસ્ય પુત્તિકાશરીરત્વે દ્વિત્રાવયવશેષો જીવો ન ચેતયેત્ ।
વિગલિતબહુસમૂહિતયા સમૂહસ્યાભાવાત્પુત્તિકાશરીરે ઇતિ ।
અથવેતિ ।
પૂર્વસૂત્રપ્રસઞ્જિતાયાં જીવાનિત્યતાયાં બૌદ્ધવત્સંતાનનિત્યતામાશઙ્ક્યેદં સૂત્રમ્--ઽન ચ પર્યાયાદપ્યવિરોધો વિકારાદિભ્યઃઽ ।
ન ચ પર્યાયાત્ પરિમાણાનવસ્થાને ઽપિ સંતાનાભ્યુપગમેનાત્મનો નિત્યત્વાદવિરોધો બન્ધમોક્ષયોઃ ।
કુતઃ ।
પરિણામાદિભ્યો દોષેભ્યઃ ।
સંતાનસ્ય વસ્તુત્વે પરિણામસ્તતશ્ચર્મવદનિત્યત્વાદિદોષપ્રસઙ્ગઃ ।
અવસ્તુત્વે ચાદિગ્રહણસૂચિતો નૈરાત્મ્યાપત્તિદોષપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
વિસિચો વિવસનાઃ ॥35॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.6.36
અન્ત્યાવસ્થિતેશ્ ચોભયનિત્યત્વાદ્ અવિશેષઃ

એવં હિ મોક્ષાવસ્થાભાવિ જીવપરિમાણં નિત્યં ભવેત્,
યદ્યભૂત્વા ન ભવેત્ ।
અભૂત્વા ભાવિનામનિત્યત્વાદ્ઘટાદીનામ્ ।
કથં ચાભૂત્વા ન ભવેદ્યદિ પ્રાગપ્યાસીત્ ।
ન ચ પરિમાણાન્તરાવરોધે ઽપૂર્વં ભવિતુમર્હતિ ।
તસ્માદન્ત્યમેવ પરિમાણં પૂર્વમપ્યાસીદિત્યભેદઃ ।
તથા ચૈકશરીરપરિમાણતૈવ સ્યાન્નોપચિતાપચિતશરીરપ્રાપ્તિઃ શરીરપરિમાણત્વાભ્યુપગમવ્યાઘાતાદિતિ ।
અત્ર ચોભયોઃ પરિમાણયોર્નિત્યત્વપ્રસઙ્ગાદિતિ યોજના ।
એકશરીરપરિમાણતૈવેતિ ચ દીપ્યમ્ ।
દ્વિતીયે તુ વ્યાખ્યાને ઉભયોરવસ્થયોરિતિ યોજના ।
એકશરીરપરિમાણતા ન દીપ્યા, કિન્ત્વેકપરિમાણતામાત્રમણુર્મહાન્ વેતિ વિવેકઃ ॥36॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.7.37
પત્યુર્ અસામઞ્જસ્યાત્

અવિશેષેણેશ્વરકારણવાદો ઽનેન નિષિધ્યત ઇતિ ભ્રમનિવૃત્ત્યર્થમાહ-- કેવલેતિ ।
સાંખ્યયોગવ્યપાશ્રયા હિરણ્યગર્ભપતઞ્જલિપ્રભૃતયઃ ।
પ્રધાન મુક્તમ્ ।
દૃક્શક્તિઃ પુરુષઃ પ્રત્યયાનુપશ્યઃ ।
સ ચ નાનાક્લેશકર્મવિપાકાશયૈરપરામૃષ્ટઃ પુરુષવિશેષ ઈશ્વરઃ પ્રધાનપુરુષાભ્યામન્યઃ ।
માહેશ્વરા શ્ચત્વારઃ--શૈવાઃ, પાશુપતાઃ, કારુણિકસિદ્ધાન્તિનઃ, કાપાલિકાશ્ચેતિ ।
ચત્વારો ઽપ્યમી મહેશ્વરપ્રણીતસિદ્ધાન્તાનુયાયિતયા માહેશ્વરાઃ ।
કારણમીશ્વરઃ ।
કાર્યં પ્રધાનિકં મહદાદિ ।
યોગો ઽપ્યોઙ્કારાદિધ્યાનદારણાદિઃ ।
વિધિસ્ત્રિષવણસ્નાનાદિર્ગૂઢચર્યાવસાનઃ, દુઃખાન્તો મોક્ષઃ ।
પશવ આત્માનસ્તેષાં પાશો બન્ધનં તદ્વિમોક્ષો દુઃખાન્તઃ ।
એષ તેષામભિસંધિઃ--ચેતનસ્ય ખલ્વધિષ્ઠાતુઃ કુમ્ભકારાદેઃ કુમ્ભાદિકાર્યે નિમિત્તકારણત્વમાત્રં ન તૂપાદાનત્વમપિ ।
તસ્માદિહાપીશ્વરો ઽધિષ્ઠાત જગત્કારણાનાં નિમિત્તમેવ, ન તૂપાદાનમપ્યેકસ્યાધિષ્ઠાતૃત્વાધિષ્ઠેયત્વવિરોધાદિતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-- પત્યુરસામઞ્જસ્યાત્ ઇતિ ।
ઇદમત્રાકૂતમ્---ઈશ્વરસ્યનિમિત્તકારણત્વમાત્રમાગમાદ્વોચ્યેત પ્રમાણાન્તરાદ્વા પ્રમાણાન્તરમપ્યનુમાનમર્થાપત્તિર્વા ।
ન તાવદાગમાત્, તસ્ય નિમિત્તોપાદાનકારણત્વપ્રતિપાદનપરત્વાદિત્યસકૃદાવેદિતમ્ ।
તસ્માદનેનાસ્મિન્નર્થે
પ્રમાણાન્તરમાસ્થેયમ્ ।
તત્રાનુમાનં તાવન્ન સંભવતિ ।
તદ્ધિ દૃષ્ટ્યનુસારેણ પ્રવર્તતે તદનુસારેણ ચાસામઞ્જસ્યમ્ ।
તદાહ-- હીનમધ્યમેતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ--આગમાદીશ્વરસિદ્ધૌ ન દૃષ્ટમનુસર્તવ્યમ્ ।
ન હિ સ્વર્ગાપૂર્વદેવતાદિષ્વાગમાદવગમ્યમાનેષુ કિઞ્ચિદસ્તિ દૃષ્ટમ્ ।
નહ્યાગમો દૃષ્ટસાધર્મ્યાત્પ્રવર્તતે ।
તેન શ્રુતસિદ્દ્યર્થમદૃષ્ટાનિ દૃષ્ટવિપરીતસ્વભાવાનિ સુબહૂન્યપિ કલ્પ્યમાનાનિ ન લોહગન્ધિતામાવહન્તિ પ્રમાણવત્ત્વાત્ ।
યસ્તુ તત્ર કથઞ્ચિદ્દૃષ્ટાનુસારઃ ક્રિયતે સ સુહૃદ્ભાવમાત્રેણ ।
આગમાનપેક્ષિતમનુમાનં તુ દૃષ્ટસાધર્મ્યેણ પ્રવર્તમાનં દૃષ્ટવિપર્યયે તુષાદપિ બિભેતિતરામિતિ ।
પ્રાણિકર્માપેક્ષિતત્વાદદોષ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
કુતઃ ।
કર્મેશ્વરયોર્મિથઃ પ્રવર્ત્યપ્રવર્તયિતૃત્વ ઇતરેતરાશ્રયત્વદોષપ્રસઙ્ગાત્ ।
અયમર્થઃ--યદીશ્વરઃ કરુણાપરાધીનો વીતરાગસ્તતઃ પ્રણિનઃ કપૂયે કર્મણિ ન પ્રવર્તયેત્, તચ્ચોત્પન્નમપિ નાધિતિષ્ઠેત્, તાવન્માત્રેણ પ્રાણિનાં દુઃખાનુત્પાદાત્ ।
ન હીશ્વરાધીના જનાઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણ કપૂયં કર્મ કર્તુમર્હન્તિ ।
તદનધિષ્ઠિતં વા કપૂયં કર્મ ફલં પ્રસોતુમુત્સહતે ।
તસ્માત્સ્વતન્ત્રો ઽપીશ્વરઃ કર્મભિઃ પ્રવર્ત્યત ઇતિ દૃષ્ટવિપરીતં કલ્પનીયમ્ ।
તથાચાયમપરો ગણ્ડસ્યોપરિ સ્ફોટ ઇતરેતરાશ્રયઃ પ્રસજ્યેત, કર્મણેશ્વરઃ પ્રવર્તનીય ઈશ્વરેણ ચ કર્મેતિ ।
શઙ્કતે-- નાનાદિત્વાદિતિ ચેત્ ।
પૂર્વકર્મણેશ્વરઃ સંપ્રતિતને કર્મણિ પ્રવર્ત્યતે તેનેશ્વરેણ સંપ્રતિતનં કર્મ સ્વકાર્યે પ્રવર્ત્યેત ઇતિ ।
નિરાકરોતિ-- ન વર્તમાનકાલવદિતિ ।
અથ પૂર્વં કર્મ કથમીશ્વરાપ્રવર્તિતમીશ્વરપ્રવર્તનલક્ષણં કાર્યં કરોતિ ।
તત્રાપિ પ્રવર્તિતમીશ્વરેણ પૂર્વતનકર્મપ્રવર્તિતેનેત્યેવમન્ધપરમ્પરાદોષઃ ।
ચક્ષુષ્મતા હ્યન્ધો નીયતે નાન્ધાન્તરેણ ।
તથેહાપિ દ્વાવપિ પ્રવર્ત્યાવિતિ કઃ કં પ્રવર્તયેદિત્યર્થઃ ।
અપિચ નૈયાયિકાનામીશ્વરસ્ય નિર્દેષત્વં
સ્વસમયવિરુદ્ધમિત્યાહ-- અપિચેતિ ।
અસ્માકં તુ નાયં સમય ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ કારુણ્યાદપિ પ્રવર્તમાનો જનો દૃશ્યતે ।
ન ચ કારુણ્યં દોષ ઇત્યત આહ-- સ્વાર્થપ્રયુક્ત એવ ચેતિ ।
કારુણ્યે હિ સત્યસ્ય દુઃખં ભવતિ તેન તત્પ્રહાણાય પ્રવર્તત ઇતિ કારુણિકા અપિ સ્વાર્થપ્રયુક્તા એવ પ્રવર્તન્ત ઇતિ ।
નનુ સ્વાર્થપ્રયુક્ત એવ પ્રવર્તતામેવમપિ કો દોષ ઇત્યત આહ-- સ્વાર્થવત્વાદીશ્વરસ્યેતિ ।
અર્થિત્વાદિત્યર્થઃ ।
પુરુષસ્ય ચૌદાસીન્યાભ્યુપગમાન્ન વાસ્તવી પ્રવૃત્તિરિતિ ॥37॥
અપરમપિ દૃષ્ટાનુસારેણ દૂષણમાહ--
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.7.38
સંબન્ધાનુપપત્તેશ્ ચ

દૃષ્ટો હિ સાવયવાનામસર્વગતાનાં ચ સંયોગઃ ।
અપ્રાપ્તિપૂર્વિકા હિ પ્રાપ્તિઃ સંયોગો ન સર્વગતાનાં સંભવત્યપ્રાપ્તેરભાવાન્નિરવયવત્વાચ્ચ ।
અવ્યાપ્યવૃત્તિતા હિ સંયોગસ્ય સ્વભાવઃ ।
ન ચ નિરવયવેષ્વવ્યાપ્યવૃત્તિતા સંયોગસ્ય સંભવતીત્યુક્તમ્ ।
તસ્માદવ્યાપ્યવૃત્તિતાયાઃ સંયોગસ્ય વ્યાપિકાયા નિવૃત્તેસ્તદ્વ્યાપ્યસ્ય સંયોગસ્ય વિનિવૃત્તિરિતિ ભાવઃ ।
નાપિ સમવાયલક્ષણઃ ।
સ હ્યયુતસિદ્ધાનામાધારાધેયભૂતાનામિહપ્રત્યયહેતુઃ સંબન્ધ ઇત્યભ્યુપેયતે ।
ન ચ પ્રધાનપુરુષેશ્વરાણાં મિથો ઽસ્ત્યાધારાધેયભાવ ઇત્યર્થઃ ।
નાપિ યોગ્યતાલક્ષણઃ કાર્યગમ્યસંબન્ધ ઇત્યાહ-- નાપ્યન્ય ઇતિ ।
નહિ પ્રધાનસ્ય મહદહઙ્કારાદિકારણત્વમદ્યાપિ સિદ્ધમિતિ ।
શઙ્કતે-- બ્રહ્મવાદિન ઇતિ ।
નિરાકરોતિ- ન ।
કુતઃ ।
તસ્ય મતે ઽનિર્વચનીય તાદાત્મ્યલક્ષણસંબન્ધોપપત્તેઃ ।
અપિચેતિ ।
આગમો હિ પ્રવૃત્તિ પ્રતિ ન દૃષ્ટાન્તમપેક્ષત ઇત્યદૃષ્ટપૂર્વે તદ્વિરુદ્ધે ચ પ્રવર્તિતું સમર્થઃ ।
અનુમાનં તુ દૃષ્ટાનુસારિ નૈવંવિધે પ્રવર્તિતુમર્હતીતિ ।
શઙ્કતે-- પરસ્યાપીતિ ।
પરિહરતિ- નેતિ ।
અસ્માકં ત્વીશ્વરાગમયોરનાદિત્વાદીશ્વરયોનિત્વે ઽપ્યાગમસ્ય ન વિરોધ ઇતિ ભાવઃ ॥38॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.7.39
અધિષ્ઠાનાનુપપત્તેશ્ચ

યથાદર્શનમનુમાનં પ્રવર્તતે નાલૌકિકાર્થવિષયમિતીહાપિ ન પ્રસ્મર્તવ્યમ્ ।
સુગમમન્યત્ ॥39॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.7.40
કરણવચ્ચેન્ન ભોગાદિભ્યઃ

રૂપાદિહીનમિતિ ।
અનુદ્ભૂતરૂપમિત્યર્થઃ ।
રૂપાદિહીનકરણાધિષ્ઠાનં હિ પુરુષસ્ય સ્વભોગાદાવેવ દૃષ્ટં નાન્યત્ર ।
નહિ બાહ્યં કુઠારાદ્યપરિદૃષ્ટં વ્યાપારયન્ કશ્ચિદુપલભ્યતે ।
તસ્માદ્રૂપાદિહીનં કરણં વ્યાપારયત ઈશ્વરસ્ય ભોગાદિપ્રસક્તિઃ તથા ચાનીશ્વરત્વમિતિ ભાવઃ ।
કલ્પાન્તરમાહ-- અન્યથેતિ ।
પૂર્વમધિષ્ઠિતિરધિષ્ઠાનમિદાનીં તુ અધિષ્ઠાનં ભોગાયતનં શરીરમુક્તમ્ ।
તથા ભોગાદિપ્રસઙ્ગેનાનીશ્વરત્વં પૂર્વમાપાદિતમ્ ।
સંપ્રતિ તુ શરીરિત્વેન ભોગાદિપ્રસઙ્ગાદનીશ્વરત્વમુક્તમિતિ વિશેષઃ ॥40॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.7.41
અન્તવત્ત્વમ્ અસર્વજ્ઞતા વા

અપિ ચ સર્વત્રાનુમાનં પ્રમાણયતઃ પ્રધાનપુરુષેશ્વરાણામપિ સંખ્યાભેદવત્ત્વમન્તવત્ત્વં ચ દ્રવ્યત્વાત્ સંખ્યાન્યત્વે સતિ પ્રમેયત્વાદ્વાનુમાતવ્યં, તતશ્ચાન્તવત્ત્વમસર્વજ્ઞતા વા ।
અસ્માકં ત્વાગમગમ્યેર્ઽથે તદ્બાધિતવિષયતયા નાનુમાનં પ્રભવતીતિ ભાવઃ ।
સ્વરૂપપરિમાણમપિ યસ્ય યાદૃશમણુ મહત્ પરમમહદ્દીર્ઘં હ્રસ્વં ચેતિ ।
અથ મા ભૂદેષ દોષ ઇત્યુત્તરો વિકલ્પઃ ।
યસ્યાન્તો ઽસ્તિ તસ્યાન્તવત્ત્વાગ્રહણમસર્વજ્ઞતામાપાદયેત્ ।
યસ્ય ત્વન્ત એવ નાસ્તિ તસ્ય તદગ્રહણં નાસર્વજ્ઞતામાવહતિ ।
નહિ શશવિષાણાદ્યજ્ઞાનાદજ્ઞો ભવતીતિ ભાવઃ ।
પરિહરતિ-- તત ઇતિ ।
આગમાનપેક્ષસ્યાનુમાનમેષામન્તવત્ત્વમવગમયતીત્યુક્તમ્ ॥41॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.8.42
ઉત્પત્ત્યસંભવાત્

અન્યત્ર વેદાવિસંવાદાદ્યત્રાંશે વિસંવાદઃ સ નિરસ્યતે ।
તમંશમાહ-- યત્પુનરિદમુચ્યતે વાસુદેવાત્સંકર્ષણો જીવ ઇતિ ।
જીવસ્ય કારણવત્વે સત્યનિત્યત્વમ્, અનિત્યત્વેપરલોકિનો ઽભાવાત્પરલોકાભાવઃ, તતશ્ચ સ્વર્ગનરકાપવર્ગાભાવાપત્તેર્નાસ્તિક્યમિત્યર્થઃ ।
અનુપપન્ના ચ જીવસ્યોત્પત્તિરિત્યાહ-- પ્રતિષેધિષ્યતિ ચેતિ ॥42॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.8.43
ન ચ કર્તુઃ કરણમ્

યદ્યપ્યનેકશિલ્પપર્યવદાતઃ પરશું કૃત્વા તેન પલાશં છિનત્તિ,
યદ્યપિ ચ પ્રયત્નેનેન્દ્રિયાર્થાત્મમનઃ સંનિકર્ષલક્ષણં જ્ઞાનકરણમુપાદાયાત્માર્થં વિજાનાતિ, તથાપિ સંકર્ષણો ઽકરણઃ કથં પ્રદ્યુમ્નાખ્યં મનઃ કરણં કુર્યાત્ ।
અકરણસ્ય વા કરણનિર્માણસામર્થ્યે કૃતં કરણનિર્માણેન ।
અકરણાદેવ નિખિલકાર્યસિદ્ધેરિતિ ભાવઃ ॥43॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.8.44
વિજ્ઞાનાદિભાવે વા તદપ્રતિષેધઃ

વાસુદેવા એવૈતે સંકર્ષમાદયો નિર્દેષા અવિદ્યાદિદોષરહિતાઃ ।
નિરધિષ્ઠાના નિરૂપાદાનાઃ ।
અત એવ નિરવદ્યા અનિત્યત્વાદિદોષરહિતાઃ ।
તસ્માદુત્પત્ત્યસંભવો ઽનુગુણત્વાન્ન દોષ ઇત્યર્થઃ ।
અત્રોચ્યતે--એવમપીતિ ।
મા ભૂદભ્યુપગમેન દોષઃ, પ્રકારાન્તરેણ સ્વયમેવ દોષઃ ।
પ્રશ્નપૂર્વં પ્રકારાન્તરમાહ- કથમ્ ।
યદિ તાવદિતિ ।
ન તાવદેતે પરસ્પરં ભિન્ના ઈશ્વરાઃ પરસ્પરવ્યાહતેચ્છા ભવિતુમર્હન્તિ ।
વ્યાહતકામત્વે ચ કાર્યાનુત્પાદાત્ ।
અવ્યાહતકામત્વે વા પ્રત્યેકમીશ્વરત્વે એકેનૈવેશનાયાઃ કૃતત્વાદાનર્થક્યમિતરેષામ્ ।
સંભૂય ચેશનાયાં પરિશુદ્ધો ન કશ્ચિદ્દીશ્વરઃ સ્યાત્, સિદ્ધાન્તહાનિશ્ચ ।
ભગવાનેવૈકો વાસુદેવઃ પરમાર્થતત્ત્વમિત્યભ્યુપગમાત્ ।
તસ્માત્કલ્પાન્તરમાસ્થેયમ્ ।
તત્ર ચોત્પત્ત્યસંભવો દોષ ઇત્યાશયવાન્ કલ્પાન્તરમુપન્યસ્યોત્પત્ત્યસંભવેનાપાકરોતિ-- અથાયમભિપ્રાય ઇતિ ।
સુગમમન્યત્ ॥44॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,2.8.45
વિપ્રતિષેધાચ્ ચ