Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brahmasūtra2 with Vācaspati's Bhāmatī · Chapter 2.3

2.3.1

guṇibhyaḥ khalvātmabhyo jñānādīn guṇān bhedenoktvā punarabhedaṃ brūte-- ātmāna evaite bhagavanto vāsudevā iti /
ādigrahaṇena pradyumnāniruddhayormano 'haṅkāralakṣaṇatayātmano bhedamabhidhāyātmana evaita iti tadviruddhābhedābhidhānamaparaṃ saṃgṛhītam /
vedavipratiṣedho vyākhyātaḥ //45//
iti śrīvācaspatimiśraviracite śārīrakabhagavatpādabhāṣyavibhāge bhāmatyāṃ dvitīyādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ //2 //
iti dvitīyādhyāyasya sāṃkhyādimatānāṃ duṣṭatvapradarśanaṃ nāma dvitīyaḥpādaḥ //
dvidīyādhyāye tṛtīyaḥ pādaḥ /
START BsVBh_2,3.1.1
na viyadaśruteḥ

2.3.2

pūrvaṃ pramāṇāntaravirodhaḥ śruternirākṛtaḥ /
saṃprati tu śrutīnāmeva parasparavirodho nirākriyate /
tatra sṛṣṭiśrutīnāṃ parasparavirodhamāha- vedānteṣu tatra tatreti /
śrutivipratiṣedhācca parapakṣāṇāmanapekṣitatvaṃ sthāpitaṃ tadvatsvapakṣasya śrutivipratiṣedhāditi /
tadarthanirmalatvamar thābhāsavinivṛttyārthatattvapratipādanam /
tasya phalaṃ svapakṣasya jagato brahmakāraṇatvasyānapekṣatvāśaṅkānivṛttiḥ /
iha hi pūrvapakṣe śrutīnāṃ mitho virodhaḥ pratipādyate, siddhānte tvavirodhaḥ /
tatra siddhāntyekadeśinovacanaṃ 'na viyadaśruteḥ'iti /
tasyābhisaṃdhiḥ-yadyapi taittirīyake viyadutpattiśrutirasti tathāpi tasyāḥ pramāṇāntaravirodhādbahuśrutivirodhācca gauṇatvam /
tathāca viyato nityatvāttejaḥpramukha eva sargaḥ, tathāca na virodhaḥ śrutīnāmiti /
tadidamuktam- prathamaṃ tāvadākāśamāśritya cintyate kimasyākāśasyotpattirastyuta nāstīti /
yadi nāsti na śrutivirodhāśaṅkā /
athāsti tataḥ śrutivirodha iti tatparihārāya prayatnāntaramāstheyamityarthaḥ //1//
START BsVBh_2,3.1.2
tatra pūrvapakṣasūtram-
asti tu

2.3.3

taittirīye hi sargaprakaraṇe kevalasyākāśasyaiva prathamaḥ sargaḥ śrūyate /
chāndogye ca kevalasya tejasaḥ prathamaḥ sargaḥ /
naca śrutyantarānurodhenāsahāyasyādhigatasyāpi sasahāyatākalpanaṃ yuktamasahāyatvāvagamavirodhāt /
śrutasiddhyarthaṃ khalvaśrutaṃ kalpyate na tu tadvighātāya, vihanyate cāsahāyatvaṃ śrutaṃ kalpitena sasahāyatvena /
naca parasparānapekṣāṇāṃ vrīhiyavavadvikalpaḥ /
anuṣṭhānaṃ hi vikalpyate na vastu /
nahi sthāṇupuruṣavikalpo vastuni pratiṣṭhāṃ labhate /
naca sargabhedena vyavasthopapadyate, sāṃpratikasargavadbhūtapūrvasyāpi tathātvāt /
na khalviha sarge kṣīrāddadhi jāyate sargāntare tu dadhnaḥ kṣīramiti bhavati /
tasmātsargaśrutayaḥ parasparavirodhinyo nāsminnarthe pramāṇaṃ bhavitumarhantīti pūrvaḥ pakṣaḥ //2//
START BsVBh_2,3.1.3
siddhāntyekadeśī sūtreṇa svābhiprāyamāviṣkaroti-
gauṇyasaṃbhavāt

2.3.4

pramāṇāntaravirodhena bahuśrutyantaravirodhena cākāśotpattyasaṃbhavādgauṇyeṣākāśotpattiśrutirityavirodha ityarthaḥ /
pramāṇāntaravirodhamāha- na hyākāśasyeti /
samavāyyasamavāyinimittakāraṇebhyo hi kāryasyotpattirniyatā tadabhāve na bhavitumarhati dhūma iva dhūmadhvajābhāve /
tasmātsadakāraṇamākāśaṃ nityamiti /
apica ya utpadyante teṣāṃ prāgutpatteranubhavārthakriye nopalabhyte utpannasya ca dṛśyete, yathā tejaḥprabhṛtīnām /
na cākāśasya tādṛśo viśeṣa utpādānutpādayorasti, tasmānnotpadyata ityāha- utpattimatāṃ ceti /
prakāśanaṃ prakāśo ghaṭapaṭādigocaraḥ /
pṛthivyādivaidharmyācceti /
ādigrahaṇena dravyatve satyasparśavattvādātmavannityamākāśamiti gṛhītam /
āraṇyānākāśeṣviti /
vede 'pyekasyākāśasyaupādhikaṃ bahutvam //3//
START BsVBh_2,3.1.4
tadevaṃ pramāṇāntaravirodhena gauṇatvamuktvā śrutyantaravirodhenāpi gauṇatvamāha-
śabdācca

2.3.5

sugamam //4//
START BsVBh_2,3.1.5
syāc caikasya brahmaśabdavat

2.3.6

padasyānuṣaṅgo na padārthasya /
taddhi kvacinmukhyaṃ kvacidaupacārikaṃ saṃbhavāsaṃbhavābhyāmityavirodhaḥ /
codyadvayaṃ karoti- kathamiti /
prathamaṃ codyaṃ pariharati- ekameveti tāvaditi /
kulaṅ gṛham /
amatrāṇi /
pātrāṇi ghaṭaśarāvādīni /
āpekṣikamavadhāraṇaṃ na sarvaviṣayamityarthaḥ /
upapattyantaramāha- naca nabhasāpīti /
apirabhyupagame /
yadi sarvāpekṣaṃ tathāpyadoṣa ityarthaḥ /
naca prāgutpatteḥ /
jagata iti śeṣaḥ /
dvitīyaṃ codyamapākaroti- ata eva ca brahmavijñāneneti /
lakṣaṇānyatvābhāvenākāśasya brahmaṇo 'nanyatvāditi /
api cāvyatiriktadeśakālamākāśaṃ brahmaṇā ca brahmakāryaiśca tadabhinnasvabhāvairataḥ kṣīrakumbhaprakṣiptakatipayapayobinduvadbrahmaṇi tatkārye ca vijñāte nabho viditaṃ bhavatītyāha- api ca sarvaṃ kāryamutpadyamānamiti //5//
START BsVBh_2,3.1.6
evaṃ siddhāntaikadeśamite prāpta idamāha-
pratijñāhāniravyatirekacchabdebhyaḥ

2.3.7

brahmavivartātmatayājagatastadvikārasya vastuto brahmaṇābhede brahmaṇi jñāte jñānamupapadyate /
nahi jagattattvaṃ brahmaṇo 'nyat /
tasmādākāśamapi tadvivartatayā tadvikāraḥ sattajjñānena jñātaṃ bhavati nānyathā /
avikāratve tu tatastattvāntaraṃ na brahmaṇi vidite viditaṃ bhavati /
bhinnayostu lakṣaṇānyatvābhāve 'pi deśakālābhede 'pi nānyatarajñānenānyatarajñānaṃ bhavati /
nahi kṣīrasya pūrṇakumbhe kṣīre gṛhyamāṇe satsvapi pāthobinduṣu pāthastattvaṃ prati jñātatvamasti vijñāne /
tasmānna te kṣīre vidite viditā iti pratijñādṛṣṭāntapracayānuparodhāya viyata utpattirakāmenābhyupeyeti /
tadevaṃ siddhāntaikadeśini dūṣitepūrvapakṣī svapakṣe viśeṣamāha- satyaṃ darśitam /
ata eva viruddhaṃ tu taditi /
siddhāntasāramāha- naiṣa doṣaḥ /
tejaḥ - sargasya taittirīyaka iti /
śrutyoranyathopapadyamānānyathānupapadyamānayoranyathānupapadyamānā balavatī taittirīyakaśrutiḥ /
chāndogyaśrutiścānyathopapadyamānā durbalā /
nanvasahāyaṃ tejaḥ prathamamavagamyamānaṃ sasahāyatvena virudhyata ityuktamata āha- nahīyaṃ śrutistejojanipradhāneti /
sargasaṃsargaḥ śrauto bhedastvārthaḥ /
sa ca śrutyantareṇa virodhinā bādhyate, jaghanyatvāt /
naca tejaḥ pramukhasargasaṃsargavadasahāyatvamapyasya śrautaṃ, kintu vyatirekalabhyam /
naca śrutena tadapavādabādhane śrutasya tejaḥsargasyānupapattiḥ, tadidamuktam-'tejojanipradhānā'iti /
syādetat /
yadyekaṃ vākyamanekārtha na bhavatyekasya vyāpāradvayāsaṃbhavāt, hanta bhoḥ kathamekasya sraṣṭuranekavyāpāratvamaviruddhamityata āha- sraṣṭā tveko 'pīti /
vṛddaprayogādhīnāvadhāraṇaṃ śabdasāmarthyam /
nacānāvṛttasya śabdasya kramākramābhyāmanekatrārthe vyāpāro dṛṣṭaḥ /
dṛṣṭaṃ tu kramākramābhyāmekasyāpi karturanekavyāpāratvamityarthaḥ /
nacāsminnartha ekasya vākyasya vyāpāro 'pi tu bhinnānāṃ vākyānāmityāha- nacāsmābhiriti /
sugamam /
codayati- nanu śamavidhānārthamiti /
yatparaḥ śabdaḥ sa śabdārthaḥ /
na caiṣa sṛṣṭiparo 'pi tu śamapara ityarthaḥ /
paraharati- nahi tejaḥprāthamyānurodheneti /
guṇatvādārthatvācca kramasya śrutapradhānapadārthavirodhāttattyāgo 'yukta ityarthaḥ /
siṃhāvalokitanyāyena viyadanutpattivādinaṃ pratyāha- apica chāndogya iti /
yatpunaranyathā pratijñopapādanaṃ kṛtaṃ, taddūṣayati- yaccoktamiti /
dṛṣṭāntānurūpatvāddārṣṭāntikasya, tasya ca prakṛtivikārarūpatvāddārṣṭāntikasyāpi tathābhāvaḥ /
apica bhrāntimūlaṃ caitadvacanam 'ekamevādvitīyam'iti toye kṣīrabuddhivat /
aupacārikaṃ vā siṃho māṇavaka itivat /
tatra na tāvadbhrāntamityāha- kṣīrodakanyāyeneti /
bhrāntervipralambhābhiprāyasya ca puruṣadharmatvādapauruṣeye tadasaṃbhava ityarthaḥ /
nāpyaupacārikamityāha- sāvadhāraṇā ceyamiti /
kāmamupacārādastvekatvam, avadhāraṇādvitīyapade nopapadyete /
nahi māṇavake siṃhatvamupacarya na siṃhādanyo 'sti manāgapi māṇavaka iti vadanti laukikāḥ /
tasmādbrahmatvamaikāntikaṃ jagato vivakṣitaṃ śrutyā na tvaupacārikam /
abhyāse hi bhūyastvamarthasya bhavati natvalpatvamapi prāgevaupacārikamityarthaḥ /
naca svakāryāpekṣayeti /
niḥśeṣavacanaḥ svarasataḥ sarvaśabdo nāsati śrutyantaravirodhe ekadeśavaviṣayo yujyata ityarthaḥ //6//
START BsVBh_2,3.1.7
ākāśasyotpattau pramāṇāntaravirodhamuktamanubhāṣya tasya pramāṇāntarasya pramāṇāntaravirodhenāpramāṇabhūtasya na gauṇatvāpādanasāmarthyamata āha-
yāvadvikāraṃ tu vibhāgo lokavat

2.3.8

so 'yaṃ prayogaḥ-ākāśadikklāmanaḥparamāṇavo vikārāḥ, ātmanyatve sati vibhaktatvāt, ghaṭaśarāvodañcanādivaditi /
sarvaṃ kāryaṃ nirātmakamiti /
nirūpādānaṃ syādityarthaḥ /
śūnyavādaśca nirākṛtaḥ svayameva śrutyopanyasya 'kathamasataḥ sajjāyeta'iti /
upapāditaṃ ca tannirākaraṇamadhastāditi /
ātmatvādevātmanaḥ pratyagātmano nirākaraṇāśaṅkānupapattiḥ /
etaduktaṃ bhavati-sopādānaṃ cetkāryaṃ tata ātmaivopānatvena śruterupādānāntarakalpanānupapatteriti /
syādetat /
astvātmopādānamasya jagataḥ, tasya tūpādānāntaramaśrūyamāṇamapyanyadbhaviṣyatītyata āha- nahyātmāgantukaḥ kasyacit upādānāntarasyopādeyaḥ /
kutaḥ /
svayaṃsiddhatvāt /
sattā vā prakāśo vāsya svayaṃsiddhī /
tatra prakāśātmikāyāḥ siddhestāvadanāgantukatvamāha- nahyātmātmana iti /
upapāditametadyathā saṃśayaviparyāsapārokṣyānāspadatvātkadāpi nātmā parādhīnaprakāśaḥ, tadadhīnaprakāśāstu pramāṇādayaḥ /
ata eva śrutiḥ-'tameva bhāntamanubhāti sarvaṃ tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti'iti /
nacedṛśasya nirākāraṇaṃ saṃbhavatīti /
nirākaraṇamapi hi tadadhīnātmalābhaṃ tadviruddhaṃ nodetumarhatītyarthaḥ /
sattāyā anāgantukatvamasyāha-tathāhamevedānīṃ jānāmīti /
pramāpramāṇaprameyāṇāṃ vartamānātītānāgatatve 'pi pramātuḥ sadā vartamānatvenānubhavādapracyutasvabhāvasya nāgantukaṃ sattvam /
traikālyāvacchedena hyāgantukatvaṃ vyāptaṃ, tatpramātuḥ sadāvartamānādvyāvartamānamāgantukatvaṃ svavyāpyamādāya nivartata iti /
anyathābhavatyapi jñātavya iti /
prakṛtipratyayābhyāṃ jñānajñeyayoranyathābhāvo darśitaḥ /
nanu jīvataḥ pramāturmā bhūdanyathābhāvo mṛtasya tu bhaviṣyatītyata āha- tathā bhasmībhavatyapīti /
yatkhalu satsvabhāvamanubhavasiddhaṃ tasyānirvacanīyatvamanyato bādhakādavasātavyam /
bādhakaṃ ca ghaṭādīnāṃ svabhāvādvicalanaṃ pramāṇopanītam /
yasya tu na tadasyātmano na tasya tatkalpanaṃ yuktam, abādhitānubhavasiddhasya satsvabhāvasyānirvacanīyatvakalpanāpramāṇābhāvāt /
tadidamuktam- na saṃbhāvayituṃ śakyamiti /
tadanena prabandhena pratyanumānenākāśānutpattyanumānaṃ tūṣayitvānaikāntikatvenāpi dūṣayati-yattūktaṃ samānajātīyamiti /
nāpyanekamevo pādānamupādeya mārabhate /
yatra hi kṣīraṃ dadhibhāvena pariṇamate tatra nāvayavānāmanekeṣāmupādanatvamabhyupagantavyaṃ kintūpāttameva kṣīramekamupādeyadadhibhāvena pariṇamate /
yathā niravayavaparamāṇuvādināṅkṣīraparamāṇurdadhiparamāṇubhāveneti /
śeṣamatirohitārtham //7//
START BsVBh_2,3.2.8
etena mātariśvā vyākhyātaḥ

2.3.9

yadyabhyāse bhūyastvamarthasya bhavati nālpatvaṃ dūrata evopacaritatvaṃ, hanta bhoḥ pavanasya nityatvaprasaṅgaḥ /
'vāyuścāntarikṣametadamṛtam'iti dvayoramṛtatvamuktvā punaḥ pavanasya viśeṣeṇāha- saiṣānastamitā devatā yadvāyuriti /
tasmādabhyāsānnāpekṣikaṃ vāyoramṛtatvamapi tvautpattikameveti prāptam /
tadidamuktaṃ bhāṣyakṛtā- astamayapratiṣedhādamṛtatvādiśravaṇācceti /
cena samuccayārthenābhyāso darśitaḥ /
evaṃ prāpta ucyate-ekavijñānena sarvavijñānapratijñānāt, pratijñāvākyārthasya prādhānyāt, tadupapādanārthatvācca vākyāntarāṇāṃ, teṣāmapi cādvaitapratipādakānāṃ mātariśvotpattikramapratipādakānāṃ bahulamupalabdheḥ, mukhyabhūyastvābhyāmamūṣāṃ śrutīnāṃ balīyastvāt, etadanurodhenāmṛtatvāstamayapratiṣedhāvāpekṣikatvena netavyāviti /
bhūyasīḥ śrutīrapekṣya dve api śrutī śabdamātramukte //8//
START BsVBh_2,3.3.9
asaṃbhavastu sato 'nupapatteḥ

2.3.10

nanu 'na cāsya kaścijjanitā'ityātmanaḥ sato 'kāraṇatvaśruteḥ kathamutpattyāśaṅkā /
naca vacanamadṛṣṭvā pūrvaḥ pakṣaḥ iti yuktam, adhītavedasya brahmajijñāsādhikārādarśanānupapatterata āha- viyatpavanayoriti /
yathāhi viyatpavanayoramṛtatvānastamayatvaśrutī śrutyantaravirodhādāpekṣikatvena nīte /
evamakāraṇatvaśrutirātmano 'gnivisphuliṅgadṛṣṭāntaśrutivirodhātpramāṇāntaravirodhāccāpekṣikatvena vyākhyātavyā /
na cātmanaḥ kāraṇavattve 'navasthā lohagandhitāmāvahatyanāditvāt kāryakāraṇaparamparāyā iti bhāvaḥ /
tathā vikārebhya iti /
pramāṇāntaravirodho darśitaḥ /
evaṃ prāpta ucyate-sadekasvabhāvasyotpattyasaṃbhavaḥ /
kutaḥ anupapatteḥ /
sadekasvabhāvaṃ hi brahma śrūyate tadasati bādhake nānyathayitavyam /
uktametadvikārāḥ sattvenānubhūtā api katipayakālakalātikrame vinaśyanto dṛśyanta ityanirvacanīyāstraikālyāvacchedāditi /
na cātmā tādṛśastasya śruteranubhāvādvā vartamānaikasvabhāvatvaina prasiddhestadidamāha- sanmātraṃ hi brahmeti /
etaduktaṃ bhavati-yatsvabhāvādvicalati tadanirvacanīyaṃ nirvacanīyopādānaṃ yuktaṃ, na tu viparyayaḥ /
yathā rajjūpādānaḥ sarpo na tu sarpopādānā rajjuriti /
yayostu svabhāvādapracyutistayornirvacanīyayornopādeyopādānabhāvaḥ, yathā rajjuśuktikayoriti /
naca niradhiṣṭhāno vibhrama ityāha- nāpyasata iti /
naca niradhiṣṭhānabhramaparaṃparānāditetyāha- mūlaprakṛtyanabhyupagame 'navasthāprasaṅgāditi /
pāramārthiko hi kāryakāraṇabhāvo 'nādirnānavasthayā duṣyati. samāropastu vikārasya na samāropitopādāna ityupapāditaṃ mādhyamikamataniṣedhādhikāre, tadatra na prasmartavyam /
tasmānnāsadadhiṣṭhānavibhramasamarthanānāditvenocitetyarthaḥ /
agnivisphuliṅgaśrutiścaupādikarūpāpekṣayā netavyā /
śeṣamatirohitārtham /
ye tu guṇadikkālotpattiviṣayamidamadhikaraṇaṃ varṇayāñcakrustaiḥ 'sato 'nupapatteḥ'iti kleśena vyākhyeyam /
avirodhasamarthanaprastāve cāsya saṃgatirvaktavyā /
abādivaddikkālādīnāmutpattipratipādakavākyasyānavagamāt /
tadāstāṃ tāvat //9//
START BsVBh_2,3.4.10
tejo 'tas tathā hy āha

2.3.11

yadyapi 'vāyoragniḥ'ityapādānapañcamī 'kārakavibhaktirupapadavibhakterbalīyasī'iti neyamānantaryaparā yuktā, tathāpi bahuśrutivirodhena durbalāpyupapadavibhaktirevātrocitā /
tataścānantaryadarśanapareyaṃ vāyoragniriti śrutiḥ /
naca sākṣādbrahmajatvasaṃbhave tadvaṃśyatvena tajjatvaṃ paraṃparayāśrayituṃ yuktam /
vājapeyasya paśuyūpavaditi prāptam /
evaṃ prāpte ucyate-yuktaṃ paśuyāgavājapeyoraṅgāṅginornānātvāttatra sākṣādvājapeyāsaṃbandhe kleśena paraṃparāśrayaṇam /
iha tu vāyorbrahmavikārasyāpi brahmaṇo vastuto 'nanyatvādvayūpādānatve sākṣādeva brahmopādānatvopapatteḥ kārakavibhakterbalīyastvānurodhenobhayathopapadyamānāḥ śrutayaḥ kāṃsyabhojinyāyena niyamyanta iti yuktamiti rāddhāntaḥ /
'pāramparyajatve 'pi' iti bhedakalpanābhiprāyaṃ yataḥ pāramārthikābhedamāha- vāyubhāvāpannaṃ brahmeti /
yathā tasyāḥ śṛtam iti tu dṛṣṭāntaḥ paramparāmātrasāmyena na tu sarvathāṃ sāmyeneti sarvamavadātam //10//
START BsVBh_2,3.5.11
āpaḥ

2.3.12

nigadavyākhyātena bhāṣyeṇa vyākhyātam //11//
START BsVBh_2,3.6.12
pṛthivyadhikārarūpaśabdāntarebhyaḥ

2.3.13

annaśabdo 'yaṃ vyutpattyā ca prasiddhyā ca vrīhiyavādau tadvikāre caudane pravartate /
śrutiśca prakaraṇādbalīyasī, sā ca vākyaśeṣeṇopodbalitā 'yatra kvacana varṣati'ityetena tasmādabhyavahāryaṃ vrīhiyavādyevātrādbhyo jāyata iti vivakṣitam /
kārṣṇyamapi hi saṃbhavati kasyacidadanīsya /
nahi pṛthivyapi kṛṣṇā, lohitādirūpāyā api darśanāt /
tataśca śrutyantareṇa 'adbhyaḥ pṛthivī pṛthivyā oṣadhayaḥ'ityādinā virodha iti pūrvaḥ pakṣaḥ /
śrutyorvirodhe vastuni vikalpānupapatteranyatarānuguṇatayānyatarā netavyā /
tatra kim 'adbhyaḥ pṛthivī'iti pṛthivīśabdo 'nnaparatayā nīyatāmuta 'annamasṛjata'ityannaśabdaḥ pṛthivīparatayeti viśaye, mahābhūtādhikārānurodhātprāyikakṛṣṇarūpānurodhācca 'tadyadapāṃ śara āsīt'iti ca punaḥ śrutyanurodhācca vākyaśeṣasya cānyathāpyupapatterannaśabdo 'nnakāraṇe pṛthivyāmiti rāddhāntaḥ //12//
START BsVBh_2,3.7.13
tadabhidhyānādeva tu talliṅgātsaḥ

2.3.14

sṛṣṭikrame bhūtānāmavirodha uktaḥ /
idānīmākāśādibhūtādhiṣṭhātryo devatāḥ kiṃ svatantrā evottarottarabhūtasarge pravartanta uta parameśvarādhiṣṭhitāḥ paratantrā iti /
tatra 'ākāśādvāyurvāyuragniḥ'iti svavākye nirapekṣāṇāṃ śruteḥ svayañcetanānāṃ ca cetanāntarāpekṣāyāṃ pramāṇābhāvāt, prastāvasya ca liṅgasya ca pāramparyeṇāpi mūlākāraṇasya brahmaṇa upapatteḥ, svatantrāṇāmevākāśādīnāṃ vāyvādikāraṇatvamiti jagato brahmayonitvavyāghāta iti prāptam /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate- ākāśādvāyuḥ' ityādaya ākāśādīnāṃ kevalamupādānabhāvamācakṣate, na punaḥ svātantryeṇādhiṣṭhātṛtvam /
naca cetanānāṃ svakāryasvātantryamityetadapyaikāntikaṃ paratantrāṇāmapi teṣāṃ bahulamupalabdherbhṛtyāntevāsyādivat /
tasmālliṅgaprastāvasāmañjasyāya sa īśvara eva tena tenākāśādibhāvenopādānabhāvenāvatiṣṭhamānaḥ svayamadhiṣṭhāya nimittakāraṇabhūtastaṃ taṃ vikāraṃ vāyvādikaṃ sṛjatīti yuktam /
itarathā liṅgaprastāvau kleśitau syātāmiti /
parameśvarāveśavaśāditi /
parameśvara evāntaryamibhāvenāviṣṭa īkṣitā, tasmātsarvasya kāryajātasya sākṣātparameśvara evādhiṣṭhātā nimittakāraṇaṃ na tvākāśādibhāvamāpannaḥ /
ākāśādibhāvamāpannastūpādānamiti siddham //13//
START BsVBh_2,3.8.14
viparyayeṇa tu kramo 'ta upapadyate ca

2.3.15

utpattau mahābhūtānāṃ kramaḥ śruto nāpyaye 'pyayamātrasya śrutatvāt /
tatra niyame saṃbhavati nāniyamaḥ /
vyavasthārahito hi saḥ /
naca vyavasthāyāṃ satyāmavyavasthā yujyate /
tatra kramabhedāpekṣāyāṃ kiṃ dṛṣṭo 'pyayakramo ghaṭādīnāṃ mahābhūtāpyayakramaniyāmako 'stvāho śrauta utpattikrama iti viśaye śrautasya śrautāntaramabhyarhitaṃ samānajātīyatayā tasyaiva buddhisāṃnidhyāt /
na dṛṣṭaṃ, viruddhajātīyatvāt /
tasmācchrautenaivotpattikrameṇāpyayakramo niyamyata iti prāpta ucyate-apyayasya kramāpekṣāyāṃ khalūtpattikramo niyāmako bhavet, na tvastyapyayasya kramāpekṣā, dṛṣṭānumānopanītena kramabhedena śrutyanusāriṇo 'pyayakramasya bādhyamānatvāt /
tasmin hi satyupādānoparame 'pyupādeyamastīti syāt /
na caitadasti /
tasmāt /
tadviruddhadṛṣṭakramāvarodhādākāṅkṣaiva nāsti kramāntaraṃ pratyayogyatvāt tasya /
tadidamuktaṃ sūtrakṛtā-'upapadyate ca'iti /
bhāṣyakāro 'pyāha- na cāsāvayogyatvāpyayenākāṅkṣyata iti /
tasmādutpattikramādviparītaḥ krama ityetannyāyamūlā ca smṛtiruktā //14//
START BsVBh_2,3.9.15
antarāvijñānamanasī krameṇa talliṅgāditi cennāviśeṣāt

2.3.16

tadevaṃ bhāvanopayoginau bhūtānāmutpattipralayau vicārya buddhīndriyamanasāṃ kramaṃ vicārayati /
atra ca vijñāyate 'neneti vyutpattyā vijñānaśabdenendriyāṇi ca buddhiṃ ca brūte /
tatraiteṣāṃ kramāpekṣāyāmātmānaṃ ca bhūtāni cāntarā samāmnānāttenaiva pāṭhena kramo niyamyate /
tasmāt pūrvotpattikramabhaṅgaprasaṅgaḥ /
yata ātmanaḥ karaṇāni karaṇebhyaśca bhūtānīti pratīyate, tasmādātmana ākāśa iti bhajyate /
annamayamiti ca mayaḍānandamaya itivat na vikārārtha iti prāpte 'bhidhīyate-vibhaktatvāttāvanmanaḥprabhṛtīnāṃ kāraṇāpekṣāyāmannamayaṃ mana ityādiliṅgaśravaṇādapekṣitārthakathanāya vikārārthatvameva mayaṭo yuktam, itarathā tvanapekṣitamuktaṃ bhavet /
naca tadapi ghaṭate /
nahyannamayo yajña itivadannaprācuryaṃ manasaḥ saṃbhavati /
evaṃ codbhūtavikārā mana ādayo bhūtānāṃ parastādutpadyanta iti yuktam /
prauḍhavāditayābhyupetyāha- atha tvabhautikānīti /
bhavatvātmana eva karaṇānāmutpattiḥ, na khalvetāvatā bhūtairātmano notpattavyam /
tathāca noktakramabhaṅgaprasaṅgaḥ /
viśiṣyate bhidyate /
bhajyata iti yāvat //15//
START BsVBh_2,3.10.16
carācaravyapāśrayastu syāttadvyapadeśo bhāktastadbhāvabhāvitvāt

2.3.17

devadattādināmadheyaṃ tāvajjīvātmano na śarīrasya, tannāmne śarīrāya śrāddhādikaraṇānupapatteḥ /
tanmṛto devadatto jāto devadatta iti vyapadeśasya mukhyatvaṃ manvānasya pūrvaḥ pakṣaḥ, mukhyatve śāstroktāmuṣmikasvargādiphalasaṃbandhānupapatteḥ śāstravirodhāllaukikavyapadeśo bhākto vyākhyeyaḥ /
bhaktiśca śarīrasyotpādavināśau tatastatsaṃyoga iti /
jātakarmādi ca garbhabījasamudbhavajīvapāpaprakṣayārthaṃ,
na tu jīvajanmajapāpakṣayārtham /
ata eva smaranti 'evamenaḥ śamaṃ yāti bījagarbhasamudbhavam'iti /
tasmānna śarīrotpattivināśābhyāṃ jīvajanmavināśāviti siddham /
etacca laukikavyapadeśasyābhrāntimūlatvamabhyupetyādhikaraṇam /
uktā tvadhyāsabhāṣye 'sya bhrāntimūlateti //16//
START BsVBh_2,3.11.17
mā bhūtāmasya śarīrodayavyayābhyāṃ sthūlāvutpattivināśau, ākāśāderiva tu mahāsargādau tadante cotpattivināśau jīvasya bhaviṣyata iti śaṅkāntaramapanetumidamārabhyate /
nātmāśruternityatvācca tābhyaḥ

2.3.18

vicāramūlasaṃśayasya bījamāha- śrutivipratipatteriti /
tāmeva darśayati- kāsucicchrutiṣviti /
pūrvapakṣaṃ gṛhṇāti- tatra prāptamiti /
paramātmanastāvadviruddhadharmasaṃsargādapahatānapahatapāpmatvādilakṣaṇājjīvānāmanyatvam /
te cenna vikārāstatastattvāntaratve bahutarādvaitaśrutivirodhaḥ /
brahmavijñānena sarvavijñānapratijñāvirodhaśca /
tasmācchutibhiranujñāyate vikāratvam /
pramāṇāntaraṃ cātroktam-vibhaktatvādākāśādivaditi /
'yathāgneḥ śrudrā visphaliṅgaḥ'iti ca śrutiḥ sākṣādeva brahmavikāratvaṃ jīvānāṃ darśayati /
'yathā sūdīptāt pāvakāt'iti ca brahmaṇo jīvānāmutpattiṃ ca tatrāpyayaṃ ca sākṣāddarśayati /
nanvakṣarādbhāvānāmutpattipralayāvavagamyete /
na jīvānāmityata āha- jīvātmanāmiti /
syādetat /
sṛṣṭiśrutiṣvākāśādyutpattiriva kasmājjīvotpattirnāmnāyate /
tasmādāmnānayogyasyānāmnānāttasyotpattyabhāvaṃ pratīma ityata āha- naca kvacidaśravaṇamiti /
evaṃ hi kasyāñcicchākhāyāmāmnātasya katipāyāṅgasahitasya karmaṇaḥ śākhāntarīyāṅgopasaṃhāro na bhavet /
tasmādbahutaraśrutivirodhādanupraveśaśrutirvikārabhāvātpattyā vyākhyeyā /
tasmādākāśavajjīvātmāna utpadyanta iti prāpta ucyate-bhavedevaṃ yadi jīvā brahmaṇo bhidyeran /
na tvetadasti /
'tat sṛṣṭvā tadevānuprāviśat' 'anena jīvena'ityādyavibhāgaśruteraupādhikatvācca bhedasya ghaṭakarakādyākāśavadviruddhadharmasaṃsargasyopapatteḥ /
upādhīnā ca manomaya ityādīnāṃ śruterbhūyasīnāṃ ca nityatvājatvādigocarāṇāṃ śrutīnāṃ darśanāt 'upādhipravilayenopahitasya'iti ca praśnottarābhyāmanekadhopapādanādavibhāgasya ca 'eko devaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaḥ'iti śrutyaivoktatvānnityā jīvātmano na vikārā na cādvaitapratijñāvirodha iti siddham /
maitreyibrāhmaṇaṃ cādhastādvyākhyātamiti neha vyākhyātam //17//
START BsVBh_2,3.12.18
jño 'ta eva

2.3.19

karmaṇā hi jānātyartho vyāptastadabhāve na bhavati dhūma iva dhūmadhvajābhāve, suṣuptyādyavasthāsu ca jñeyasyābhāvāttadvyāpyasya jñānasyābhāvaḥ /
tathāca nātmasvabhāvaścaitanyaṃ tadanuvṛttāvapi caitanyasya vyāvṛttiḥ /
tasmādindriyādibhāvābhāvānuvidhānāt jñānabhāvābhāvayorindriyādisaṃnikarṣādheyamāgantukamasya caitanyaṃ dharmo na svābhāvikaḥ /
ata evendriyādīnāmarthavattvam, itarathā vaiyarthyamindriyāṇāṃ bhavet /
nityacaitanyaśrutayaśca śaktyabhiprāyeṇa vyākhyeyāḥ /
asti hi jñānotpādanaśaktirnijā jīvānāṃ, na tu vyomna ivendriyādisaṃnikarṣe 'pyeṣā jñānaṃ na bhavatīti /
tasmājjaḍā eva jīvā iti prāpte 'bhidhīyate-yadāgantukajñānaṃ jaḍasvabhāvaṃ tatkadācit parokṣaṃ kadācit saṃdigdhaṃ kadācidviparyastaṃ, yathā ghaṭādi, na caivamātmanā /
tathāhi-anumimāno 'pyaparokṣaḥ, smarannapyānubhavikaḥ, saṃdihāno 'pyasaṃdigdhaḥ, viparyasyannapyaviparītaḥ sarvasyātmā /
tathāca tatsvabhāvaḥ /
naca tatsvabhāvasya caitanyasyābhāvaḥ, tasya nityatvāt /
tasmādvṛttayaḥ kriyārūpāḥ sakarmikāḥ karmābhāve suṣuptyādau nivartante /
tena caitanyamātmasvabhāva iti siddham /
tathāca nityacaitanyavādinyaḥ śrutayo na kathañcit kleśena vyākhyātavyā bhavanti /
gandhādiviṣayavṛttyupajane cendriyāṇāmarthavatteti sarvamavadātam //18//
START BsVBh_2,3.13.19
utkrāntigatyāgatīnām

2.3.20

yadyapyavikṛtasyaiva paramātmano jīvabhāvastathā cānaṇuparimāṇatvaṃ, tathāpyutkrāntigatyāgatīnāṃ śruteśca sākṣādaṇuparimāṇaśravaṇasya cāvirodhārthamidamadhikaraṇamityākṣepasamādhānābhyāmāha- nanu ceti /
pūrvapakṣaṃ gṛhṇāti- tatra prāptaṃ tāvaditi /
vibhāgasaṃyogotpādau hi tūtkrāntyādīnāṃ phalaṃ /
naca sarvagatasya tau staḥ /
sarvatra nityaprāptasya vā sarvātmakasya vā tadasaṃbhāvāditi //19//
START BsVBh_2,3.13.20
svātmanā cottarayoḥ

2.3.21

utkramaṇaṃ hi maraṇe nirūḍham /
taccācalato 'pi tatra sato dehasvāmyanivṛttyopapadyate na tu gatyāgatī /
tayoścalane nirūḍhayoḥ kartṛsthabhāvayorvyāpinyasaṃbhavāditi madhyamaṃ parimāṇaṃ mahattvaṃ śarīrasyaiva /
taccārhataparīkṣāyāṃ pratyuktam /
gatyāgatī ca paramamahati na saṃbhavato 'taḥ pāriśeṣyādaṇutvasiddhiḥ /
gatyāgatibhyāṃ ca prādeśikatvasiddhau maraṇamapi dehādapasarpaṇameva jīvasya na tu tatra sataḥ svāmyanivṛttimātramiti siddhamityāha- satyośca gatyāgatyoriti /
itaśca dehādapasarpaṇameva jīvasya maraṇamityāha- dehapradeśānāmiti /
tasmādgatyāgatyapekṣotkrāntirapi sāpādānāṇutvasādhanamityarthaḥ /
na kevalamapādānaśruteḥ, taccharīrapradeśāntavyatvaśruterapyevamevetyāha- sa etāstejomātrā iti //20//
START BsVBh_2,3.13.21
nāṇuratacchruter iti cen netarādhikārāt

2.3.22

yata utkrāntyādiśrutibhirjīvānāmaṇutvaṃ prasādhitaṃ tato vyāpakātparamātmanasteṣāṃ tadvikāratayā bhedaḥ /
tathāca mahattvānantyādiśrutayaḥ paramātmaviṣayā na jīvaviṣayā ityavirodha ityarthaḥ /
yadi jīvā aṇavastato 'yo 'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu'iti kathaṃ śārīro mahattvasaṃbandhitvena pratinirdiśyate iti codayati- nanviti /
pariharati- śāstradṛṣṭyā pāramārthikadṛṣṭyā nirdeśo vāmadevavat /
yathā hi garbhastha eva vāmadevo jīvaḥ paramārthadṛṣṭyātmano brahmatvaṃ pratipede, evaṃ vikārāṇāṃ prakṛtervāstavādabhedāttatparimāṇatvavyapadeśa ityarthaḥ //21//
START BsVBh_2,3.13.22
svaśabdonmānābhyāṃ ca

2.3.23

svaśabdaṃ vibhajate- sākṣādeveti /
unmānaṃ vibhajate- tathonmānamapīti /
uddhṛtya mānamunmānaṃ bālāgrāduddhṛtaḥ śatatamo bhāgastasmādapi śatatamāduddhṛtaḥ śatatamo bhāga iti tadidamunmānam /
ārāgrāduddhṛtaṃ mānamārāgramātramiti //22//
START BsVBh_2,3.13.23
sūtrāntaramavatārayituṃ codayati- nanvaṇutve satīti /
aṇurātmā na śarīravyāpīti na sarvāṅgīṇaśaityopalabdhiḥ syādityarthaḥ /
avirodhaścandanavat

2.3.24

tvaksaṃyukto hi jīvaḥ tvakca sakalaśarīravyāpinīti tvagvyāpyātmasaṃbandhaḥ sakalaśaityopalabdhau samartha ityarthaḥ //23//
START BsVBh_2,3.13.24
avasthitivaiśeṣyāditi cen nābhyupagamāddhṛdi hi

2.3.25

candanabindoḥ pratyakṣato 'lpīyastvaṃ buddhvā yuktā kalpanā bhavati, yasya tu saṃdigdhamaṇutvaṃ sarvāṅgīṇaṃ ca kāryamupalabhyate tasya vyāpitvamautsargikamapahāya neyaṃ kalpanāvakāśaṃ labhata iti śaṅkārthaḥ /
naca haricandanabindudṛṣṭāntenāṇatvānumānaṃ jīvasya, pratidṛṣṭāntasaṃbhavenānaikāntikatvādityāha- na cātrānumānamiti /
śaṅkāmimāmapākaroti- atrocyata iti /
yadyapi pūrvoktābhiḥ śrutibhiraṇutvaṃ siddhamātmanastathāpi vaibhavācchrutyantaramupanyastam //24//
START BsVBh_2,3.13.25
guṇādvā lokavat

2.3.26

ye tu sāvayavatvāccandanabindoraṇusaṃcāreṇa dehavyāptirupapadyate na tvātmano 'navayavasyāṇusaṃcāraḥ saṃbhavī, tasmādvaiṣamyamiti manyante tān pratīdamucyate guṇādvā lokavaditi /
tadvibhajate- caitanya iti /
yadyapyaṇurjīvastathāpi tadguṇaścaitanyaṃ sakaladehavyāpi /
yathā pradīpasyālpatve 'pi tadguṇaḥ prabhāsakalagṛhodaravyāpinīti //25//
START BsVBh_2,3.13.26
etadapi śaṅkādvāreṇa dṛṣayitvā dṛṣṭāntāntaramāha-
vyatireko gandhavat

2.3.27

akṣīyamāṇamapi taditi /
kṣayasyātisūkṣmatayānupalabhyamānakṣayamiti śaṅkate- syādetaditi /
viśliṣṭānāmalpatvādityupalakṣaṇaṃ, dravyāntaraparamāṇūnāmanupraveśādityapi draṣṭavyam /
viśleṣānupraveśābhyāṃ ca sannapi viśleṣaḥ sūkṣmatvānnopalakṣyate iti /
nirākaroti- na /
kutaḥ /
atīndriyatvāditi /
paramāṇūnāṃ paramasūkṣmatvāttadgatarūpādivadgandho 'pi nopalabhyeta /
upalabhyamāno vā sūkṣma upalabhyeta na sthūla ityarthaḥ /
śeṣamatirohitārtham //26//
START BsVBh_2,3.13.27
tathā ca darśayati

2.3.28

// 27 //
START BsVBh_2,3.13.28
pṛthagupadeśāt

2.3.29

nigadavyākhyātamasya bhāṣyam //28//
START BsVBh_2,3.13.29
tadguṇasāratvāttu tadvyapadeśaḥ prājñavat

2.3.30

kaṇṭakatodane 'pīti /
mahadalpayoḥ saṃyogo 'lpamavaruṇaddhi na mahāntaṃ, na jātu ghaṭakarakādisaṃyogā nabhaso nabho vyaśruvate 'pitvalpāneva ghaṭakarakādīn, itarathā yatra nabhastatra sarvatra ghaṭakarakādyupalambha iti, te 'pi nabhaḥparimāṇaḥ prasajyeranniti /
na cāṇorjīvasya sakalaśarīragatā vedanopapadyate /
yadyapyantaḥkaraṇamaṇu tathāpi tasyatvacā saṃbaddhatvāttvacaśca samastaśarīravyāpitvādekadeśe 'pyadhiṣṭhitā tvagadhiṣṭhitaiveti śarīravyāpī jīvaḥ śaknoti sarvāṅgīṇaṃ śaityamanubhavituṃ tvagindriyeṇa gaṅgāyām /
aṇustu jīvo yatrāsti tasminneva śarīrapradeśe tadanubhavenna sarvāṅgīṇaṃ, tasyāsarvāṅgīṇatvāt /
kaṇṭakatodanasya tu prādeśikatayā na sarvāṅgīṇopalabdhiriti vaiṣamyam /
guṇatvameva hīti /
idameva hi guṇānāṃ guṇatvaṃ yaddravyadeśatvam /
ata eva hi hemante viṣaktāvayavāpyadravyagate 'tisāndre śītasparśe 'nubhūyamānepyanudbhūtaṃ rūpaṃ nopalabhyate yathā, tathā mṛgamadādīnāṃ gandhavāhaviprakīrṇasūkṣmāvayavānāmatisāndre gandhe 'nubhūyamāne rūpasparśau nānubhūyete tatkasya hetoḥ, anudbhūtatvāttayorgandhasya codbhūtatvāditi /
naca dravyasya prakṣayaprasaṅgaḥ, dravyāntarāvayavapūraṇāt /
ata eva kālaparivāsavaśādasya hatagandhitopalabhyate /
apica caitanyaṃ nāma na gumo jīvasya guṇānaḥ, kintu svabhāvaḥ /
naca svabhāvasya vyāpitve bhāvasyāvyāpitvaṃ, tattvapracyuterityāha- yadi ca caitanyamiti /
tadevaṃ śrutismṛtītihāsapurāṇasiddhe jīvasyāvikāritayā paramātmatve, tathā śrutyāditaḥ paramamahattve ca, yā nāmāṇutvaśrutayastāstadanurodhena buddhiguṇasāratayā vyākhyeyā ityāha- tadguṇasāratvāditi /
tadvyācaṣṭe- tasyā buddheriti /
ātmanā svasaṃbandhinyā buddherupasthāpitatvāttadā parāmarśaḥ /
nahi śuddhabuddhamuktasvabhāvasyātmanastattvaṃ saṃsāribhiranubhūyate /
apitu yo 'yaṃ mithyājñānadveṣādyanuṣaktaḥ sa eva pratyātmamanubhavagocaraḥ /
naca brahmasvabhāvasya jīvātmanaḥ kūṭasthanityasya svataḥ icchādveṣānuṣaṅgasaṃbhava iti buddhiguṇānāṃ teṣāṃ tadabhedādhyāsena taddharmatvādhyāsaḥ, udaśarāvādhyastasyeva candramaso bimbasya toyakampe kamampavattvādhyāsa ityupapāditamadhyāsabhāṣye /
tathāca buddhyādyupādhikṛtamasya jīvatvamiti buddherantaḥkaraṇasyāṇutayā so 'pyaṇuvyapadeśabhāgbhavati, nabha iva karakopahitaṃ karakaparimāṇam /
tathā cotkrāntyādīnāmupattiriti /
nigadavyākhyātamitarat /
prāyaṇe 'sattvamasaṃsāritvaṃ vā, tataśca kṛtavipraṇāśākṛtābhyāgamaprasaṅgaḥ //29//
START BsVBh_2,3.13.30
yāvadātmabhāvitvāttu na doṣastaddarśanāt

2.3.31

yāvatsaṃsāryātmabhāvitvādityarthaḥ /
samānaḥ sanniti /
buddhyā samānaḥ tadguṇasāratvāditi /
apica mithyājñāneti /
na kevalaṃ yaṃvatsaṃsāryātmabhāvitvamāgamataḥ,
upapattitaścetyarthaḥ /
ādityavarṇamiti /
prakāśarūpamityarthaḥ /
tamasa iti /
avidyāyā ityarthaḥ /
tameva viditvā sākṣātkṛtya mṛtyumavidyāmatyetīti yojanā //30//
START BsVBh_2,3.13.31
anuśayabījaṃ pūrvapakṣī prakaṭayati- nanu suṣuptapralayayoriti /
satā paramātmanā /
anuśayabījaparihāraḥ atrocyate-
puṃstvādivat tv asya sato 'bhivyaktiyogāt

2.3.32

nigadavyākhyātamasya bhāṣyam //31//
START BsVBh_2,3.13.32
nityopalabdhyanupalabdhiprasaṅgonyataraniyamo vānyathā

2.3.33

syādetat /
antaḥkaraṇe 'pi sati tasya nityasaṃnidhānāt kasmānnityopalabdhyanupalabdhī na prasajyete /
athādṛṣṭavipākakādācitkatvāt sāmarthyapratibandhāpratibandhābhyāmantaḥ karaṇasya nāyaṃ prasaṅgaḥ /
tāvasatyevāntaḥ karaṇe ātmano vendriyāṇāṃ vā stāṃ, tatkimantargaḍunāntaḥkaraṇeneti codayati- athavānyatarasyātmana iti /
athaveti siddhāntaṃ nivartayati /
siddhāntī brūte- na cātmana iti /
avadhānaṃ khalvanuvubhūṣā śuśrūṣā vā /
na caite ātmano dharmau, tasyāvikriyatvāt /
na condriyāṇam, ekaikendriyavyatireke 'pyandhādīnāṃ darśanāt /
naca te āntaratvenānubhūyamāne bāhye saṃbhavataḥ /
tasmādasti tadāntaraṃ kimapi /
yasya caite tadantaḥkaraṇam /
tadidamuktam- yasyāvadhāneti /
atraivārthe śrutiṃ darśayati- tathā ceti //32//
START BsVBh_2,3.14.33
kartā śāstrārthavattvāt

2.3.34

nanu 'tadguṇasāratvāt'ityanenaiva jīvasya kartṛtvaṃ bhoktṛtvaṃ ca labdhameveti tadvyutpādanamanarthakamityata āha-tadguṇasāratvādhikāreṇeti /
tasyaivaiṣa prapañco ye paśyantyātmā bhoktaiva na karteti tannirākaraṇārthaḥ /
'śāstraphalaṃ prayoktari tallakṣaṇatvāt'ityāha sma bhagavān jaiminiḥ /
prayoktaryanuṣṭhātari /
kartarīti yāvat /
śāstraphalaṃ svargādi /
kutaḥ /
prayoktṛphalasādhanatālakṣaṇatvāt śāstrasya vidheḥ /
kartrapekṣitopāyatā hi vidhiḥ /
buddhiścetkartrī bhoktā cātmā tato yasyāpekṣitopāyo bhoktuna tasya kartṛtvaṃ yasya kartṛtvaṃ naca tasyāpekṣitopāyā iti kiṃ kena saṃgatamiti śāstrasyānarthakatvamavidyamānābhidheyatvaṃ tathā cāprayojanakatvaṃ syāt /
yathā ca tadguṇasāratayāsyāvastusadapi bhoktṛtvaṃ sāṃvyavahārikamevaṃ kartṛtvamapi sāṃvyavahārikaṃ na tu bhāvikam /
avidyāvadviṣayatvaṃ ca śāstrasyopapāditamadhyāsabhāṣya iti sarvamavadātam //33//
START BsVBh_2,3.14.34
vihāropadeśāt

2.3.35

vihāraḥ saṃcāraḥ kriyā, tatra svātantryaṃ nākartuḥ saṃbhavati /
tasmādapi kartā jīvaḥ //34//
START BsVBh_2,3.14.35
upādānāt

2.3.36

tadeteṣāṃ prāṇānāmindriyāṇāṃ vijñānena buddhyā vijñānaṃ grahaṇaśaktimādāyopādāyetyupādāne svātantryaṃ nākartuḥ saṃbhavati //35//
START BsVBh_2,3.14.36
vyapadeśācca kriyāyāṃ cennirdeśaviparyayaḥ

2.3.37

abhyuccayamātrametanna samyagupapattiḥ /
vijñānaṃ kartṛ yajñaṃ tanute /
sarvatra hi buddhiḥ karaṇarūpā karaṇatvenaiva vyapadiśyate na kartṛtvena, iha tu kartṛtvena, tasyā vyapadeśe viparyayaḥ syāt /
tasmādātmaiva vijñānamiti vyapadiṣṭaḥ /
tena karteti //36//
START BsVBh_2,3.14.37
sūtrāntaramavatārayituṃ codayati-atrāha yadīti /
prajñāvān svatantra iṣṭamovātmanaḥ saṃpādayennāniṣṭam /
aniṣṭasaṃpattirapyasyopalabhyate /
tasmānna svatantrastathā ca na kartā /
tallakṣaṇatvāttasyetyarthaḥ /
asyottaram-
upalabdhivadaniyamaḥ

2.3.38

karaṇādīni kārakāntarāṇi kartā prayuṅkte na tvayaṃ kārakāntaraiḥ prayujyata ityetāvanmātramasya svātantryaṃ na tu kāryakriyāyāṃ na kārakāntarāṇyapekṣata iti /
īdṛśaṃ hi svātantryaṃ neśvarasyāpyatrabhavato 'stītyutsannasaṃkathaḥ kartā syāt /
tathā cāyamadṛṣṭaparipākavaśādiṣṭamabhiprepsustatsādhanavibhrameṇāniṣṭopāyaṃ vyāpārayannaniṣṭaṃ prāpnuyādityaniyamaḥ kartṛtvaṃ ceti na virodhaḥ /
viṣayaprakalpanamātraprayojanatvāditi /
nityacaitanyasvabhāvasya khalvātmana indriyādīni karaṇāni svaviṣayamupanayanti, tena viṣayāvacchinnameva caitanyaṃ vṛttiriti vijñānamiti cākhyāyate, tatra cāsyāsti svātantryamityarthaḥ //37//
START BsVBh_2,3.14.38
śaktiviparyayāt

2.3.39

pūrvaṃ kāraṇakavibhaktiviparyaya uktaḥ /
saṃprati kārakaśaktiviparyaya ityapunaruktam /
aviparyayāya tu karaṇāntarakalpanāyāṃ nāmni visaṃvāda iti //38//
START BsVBh_2,3.14.39
samādhyabhāvācca

2.3.40

samādhiriti saṃyamamupalakṣayati /
dhāraṇādhyānasamādhayo hi saṃyamapadevadanīyāḥ /
yathāhuḥ-'trayamekatra saṃyamaḥ'iti /
atra śrotavyo mantavya iti dhāraṇopadeśaḥ /
nididhyāsitavya iti dhyānopadeśaḥ /
draṣṭavya iti samādherupadeśaḥ /
yathāhuḥ-'tadeva dhyānamarthamātranirbhāsaṃ svarūpaśūnyamiva samādhiḥ'iti /
so 'yamiha kartātmā samādhāvupadiśyamāna ātmanaḥ kartṛtvamavaitīti sūtrārthaḥ //39//
START BsVBh_2,3.15.40
yathā ca takṣobhayathā

2.3.41

avāntarasaṃgatimāha- evaṃ tāvaditi /
vimṛśati- tatpunariti /
pūrvapakṣaṃ gṛhṇāti- tatreti /
śāstrārthavattvādayo hi hetava ātmanaḥ kartṛtvamāpādayanti /
naca svābhāvike kartṛtve saṃbhavatyasatyapavāde tadaupādhikaṃ yuktam atiprasaṅgāt /
naca muktyabhāvaprasaṅgo 'syāpavādakaḥ, yathā jñānasvabhāvo jñeyābhāve 'pi nājño bhavatyevaṃ kartṛsvabhāvo 'pi kriyāveśābhāve 'pi nākartā /
tasmāt svābhāvikamevāsya kartṛtvamiti prāpte 'bhidhīyate /
nityaśuddhabuddhamuktasvabhāvaṃ hi brahma bhūyobhūyaḥ śrūyate /
tadasya buddhatvamasatyapi boddhavye yuktaṃ, vahnerivāsatyapi dāhye dagdhṛtvaṃ, tacchīlasya tasyāvagamāt /
kartṛtvaṃ tvasya kriyāveśādavagantavyam /
naca nityodāsīnasya kūṭasthasya nityasyāsakṛcchutasya saṃbhavati, tasya ca kadācidapyasaṃsarge kathaṃ tacchaktiyogo nirviṣayāyāḥ śakterasaṃbhavāt tathāca yadi tatsidhyarthaṃ tadviṣaḥ kriyāveśo 'bhyupeyate tathā sati tatsvabhāvasya svabhāvocchedābhāvādbhāvanāśaprasaṅgaḥ, naca muktasyāsti kriyāyoga iti /
kriyāyā duḥkhatvānna vigalitasakaladuḥkhaparamānandāvasthā mokṣaḥ syādityāśayavānāha- na svābhāvikaṃ kartṛtvamātmana iti /
abhiprāyamabudhvā codayati- nanu sthitāyāmapīti /
pariharati- na /
nimittānāmapīti /
śaktaśakyāśrayā śaktiḥ svasattayāvaśyaṃ śakyamākṣipati /
tathāca tayākṣiptaṃ śakyaṃ sadaiva syāditi bhāvaḥ /
codayati- nanu mokṣasādhanavidhānāditi /
pariharati- na /
sādhanāyattasyeti /
asmākaṃ tu na mokṣaḥ sādhyaḥ, apitu brahmasvarūpaṃ tacca nityamiti /
uktamabhiprāyamāviṣkaroti- apica nityaśuddha iti /
codayati- para eva tarhi saṃsārīti /
ayamarthaḥ-paraścetsaṃsārī tasyāvidyapravilaye muktau sarve mucyerannaviśeṣāt /
tataśca sarvasaṃsārocchedaprasaṅgaḥ /
parasmādanyaścetsa buddhyādisaṃghāta eveti, tasyaiva tarhi muktisaṃsārau nātmana iti /
pariharati- na /
avidyāpratyupasthāpitatvāditi /
na paramātmano muktisaṃsārau, tasya nityamuktatvāt /
nāpi buddhyādisaṃghātasya, tasyācetanatvāt /
api tvavidyopasthāpitānāṃ buddhyādisaṃghātānāṃ bhedāttattadbuddhyādisaṃghātabhedopadhāna ātmaiko 'pi bhinna iva viśuddho 'pyaviśuddha iva tataścaikabuddhyādisaṃghātāpagame tatra mukta ivetaratra baddha iva yathā maṇikṛpāṇādyupadhānabhedādekameva mukhaṃ nāneva dīrghamiva vṛttamiva śyāmamivāvadātamiva anyatamopadhānavigame tatra muktamivānyatropahitamiveti naikamuktau sarvamuktiprasaṅgaḥ /
tasmānna paramātmano makṣasaṃsārau, nāpi buddhyādisaṃghātāsya kintu buddhyādyupahitasyātmasvabhāvasya jīvabhāvamāpannasyeti paramārthaḥ /
atraivānvayavyatirekau śrutibhirādarśayati- tathāceti /
itaścaupādhikaṃ yadupādhyabhibhavodbhavābhyāmasyābhibhavodbhavau darśayati śrutirityāha- tathā svapnajāgaritayoriti /
atraivārthe sūtraṃ vyācaṣṭe- tadetadāheti /
saṃprasādaḥ suṣuptiḥ /
syādetat /
takṣṇaḥ pāṇyādayaḥ santi tairayaṃ vāsyādīn vyāpārayan bhavatu duḥkhī, paramātmā tvanavayavaḥ kena manaḥprabhṛtīni vyāpārayediti vaiṣamyaṃ takṣṇo dṛṣṭāntenetyata āha- takṣadṛṣṭāntaśceti /
yathā svaśarīreṇodāsīnastakṣā sukhī, vāsyādīni tu karaṇāni vyāpārayan duḥkhī, tathā svātmanātmodāsīnaḥ sukhī, manaḥprabhṛtīni tu karaṇādīni vyāpārayan duḥkhītyetāvatāsya sāmyaṃ na tu sarvathā /
yathātmā ca jīvo 'vayavāntarānapekṣaḥ svaśarīraṃ vyāpārayatyevaṃ manaḥprabhṛtīni tu karaṇāntarāṇi vyāpārayatīti pramāṇasiddhe niyogaparyanuyogānupapattiḥ /
pūrvapakṣahetūnanubhāṣya dūṣayati- yattūktamiti /
yatparaṃ hi śāstraṃ sa eva śāstrārthaḥ /
kartrapekṣitopāyabhāvanāparaṃ tanna kartṛsvarūpaparam /
tena yathālokasiddhaṃ kartāramapekṣya svaviṣaye pravartamānaṃ na puṃsaḥ svābhāvikaṃ kartṛtvamavagamayitutsahate, tasmāttattvamasītyādyupadeśavirodhādavidyākṛtaṃ tadavatiṣṭhate /
codayati- nanu saṃdhye sthāna iti /
aupādhikaṃ hi kartṛtvaṃ nopādhyapagame saṃbhavatīti svābhāvikameva yujyata ityarthaḥ /
apica yatrāpi karaṇamasti tatrāpi kevalasyātmanaḥ kartṛtvaśravaṇātsvābhāvikameva yuktamityāha- tathopādāne 'pīti /
tadetat pariharati- na tāvatsaṃdhya iti /
upādhyapagamo 'siddho 'ntaḥkaraṇasyopādheḥ saṃdhye 'pyavasthānādityarthaḥ /
apica svapne yādṛśaṃ jñānaṃ tādṛśo vihāro 'pītyāha- vihāro 'pi ca tatreti /
tathopādāne 'pīti /
yadyapi kartṛvibhaktiḥ kevale kartari śrūyate tathāpi karmakaraṇopadhānakṛtamasya kartṛtvaṃ na śuddhasya, nahi paraśusahāyaśchettā kevalaśchettā bhavati /
nanu yadi na kevalasya kartṛtvamapi tu karaṇādisahitasyaiva, tathā sati karaṇādiṣvapi kartṛvibhaktiḥ syāt /
na caitadastītyāha- bhavati na loka iti /
karaṇādīṣvapi kartṛvibhaktiḥ kadācidastyeva vivakṣāvaśādityarthaḥ /
api ceyamupādānaśrutiḥ karaṇavyāpāroparamamātraparā na svātantryaparā kartṛvibhaktistu bhāktī /
kūlaṃ pipatiṣatītivadabuddhipūrvakasya karaṇavyāpāroparamasya dṛṣṭatvādityāha- apicāsminnupādāna iti /
yastvayaṃ vyapadeśa iti yattaduktamasmābhirabhyuccayamātrametamiti taditaḥ samutthitam /
sarvakārakāṇāmeveti /
viklidyanti taṇḍulā jvalanti kāṣṭhāni bibhartti sthālīti hi svavyāpāre sarveṣāṃ, kartṛtvaṃ, tatkiṃ buddhyādīnāṃ kartṛtvameva na karaṇatvamityata āha- upalabdhyapekṣaṃ tveṣāṃ karaṇatvam /
nanvevaṃ sati tasyāmevātmanaḥ svābhāvikaṃ kartṛtvamastvityata āha- naca tasyāṃ ulabdhāvapyasya svābhāvika kartṛtvamasti kasmāt nityopalabdhisvarūpatvāt ātmanaḥ /
nahi nitye svabhāve cāsti bhāvasya vyāpāra ityarthaḥ /
tadevaṃ nāsyopalabdhau savābhāvikaṃ kartṛtvamastītyuktam /
nāpi buddhyāderupalabdhikartṛtvamātmanyadhyastaṃ yathā tadgatamadhyavasāyādikartṛtvamityāha- ahaṅkārapūrvakamapi kartṛtvaṃ nopalabdhurbhavitumarhati /
kutaḥ /
ahaṅkārasyāpyupalabhyamānatvāt /
nahi śarīrādi yasyāṃ kriyāyāṃ gamyaṃ tasyāmeva gantṛ bhavati /
etaduktaṃ bhavati-yadi buddhirupalabdhī bhavet, tatastasyā upalabdhṛtvamātmanyadhyavasyeta /
na caitadasti /
tasyā jaḍatvenopalabhyamānatayopalabdhikartṛtvānupapatteḥ /
yadā caupalabdhau buddherakartṛtvaṃ tadā yaduktaṃ buddherupalabdhṛtve karaṇāntaraṃ kalpanīyaṃ, tathāca nāmamātre visaṃvāda iti tanna bhavatītyāha- na caivaṃ sati karaṇāntarakalpanā buddherupalabdhṛtvābhāvāt /
tatkimidānīmakaraṇaṃ buddhirupalabdhāvātmā cānapalabdheta āha- buddhe karaṇatvābhyupagamāt /

ayamabhisaṃdhiḥ-caitanyamupalabdhirātmasvabhāvo nitya iti na tatrātmanaḥ kartṛtvaṃ, nāpi buddheḥ karaṇatvaṃ, kintu caitanyameva viṣayāvacchinnaṃ vṛttiriti copalabdhiriti cākhyāyate /
tasya tu tattadviṣayāvacchede vṛttau buddhyādīnāṃ karaṇatvamātmanaśca tadupadhānenāhaṅkārapūrvakaṃ kartṛtvaṃ yujyata iti //40//
START BsVBh_2,3.16.41
parāt tu tacchruteḥ

2.3.42

yadetajjīvānāmaupādhikaṃ kartṛtvaṃ tatpravartanālakṣaṇeṣu rāgādiṣu satsu neśvaramaparaṃ pravartakaṃ kalpayitumarhati, atiprasaṅgāt /
naceśvaro dveṣapakṣapātarahito jīvān sādhvasādhuni karmaṇi pravartayitumarhati, yena dharmādharmāpekṣayā jagadvaicitryamāpadyeta /
sa hi svatantraḥ kāruṇiko dharma eva jantūn pravartayennādharme /
tataśca tatpreritā jantavaḥ sarve dhārmikā eveti sukhina eva syurna duḥkhinaḥ /
svatantrāstu rāgādiprayuktāḥ pravartamānā dharmādharmapracayavanto vaicitryamanubhavantīti yuktam /
evañca vidhiniṣedhayorarthavattvamitarathā tu sarvathā jīvā avastatantrā itīśvareṇaiva pravartyanta iti kṛtaṃ vidhiniṣedhābhyām /
nahi balavadanilasalilaughanudyamānaṃ pratyupadeśor'thavān /
tasmāt 'eṣa hyeva sādhu karma kārayati'ityādayaḥ śrutayaḥ samastavidhiniṣedhaśrutivirodhāllokavirodhāccaiśvaryapraśaṃsāparatayā neyā iti prāpte 'bhidhīyate /
'eṣa hyeva sādhu karma kārayati'ityādayastāvacchachrutayaḥ sarvavyāpāreṣu jantūnāmīśvaratantratāmāhuḥ, tadasati pratibandhake na praśaṃsāparatayā vyākhyātumucitam /
naca śrutisiddhasya kalpanīyatā, yena pravartakeṣu rāgādiṣu satsu tatkalpanā virudhyeta /
na ceśvaratantratve dharma eva jantūnāṃ pravṛtteḥ sukhitvameva na vaicitryamiti yuktam /
yadyapyayamīśvaro vītarāgastathāpi pūrvapūrvajantukarmāpekṣaya jantūn dharmādharmayoḥ pravartayan na dveṣapakṣapātābhyāṃ viṣamaḥ /
nāpi nirghṛṇaḥ /
naca karmapracayasyādirastyanāditvātsaṃsārasya /
na ceśvaratantrasya kṛtaṃ vidhiniṣedhābhyāmiti sāṃpratam /
nahīśvaraḥ prabalatarapavana iva jantūn pravartayatyapi tu taccaitanyamanurudhyamāno rāgādyupahāramukhena /
evaṃ ceṣṭāniṣṭaprāptiparihārārthino vidhiniṣedhāvarthavantau bhavataḥ /
tadanenābhisaṃdhinoktam-parāyatte 'pi hi kartṛtve karotyeva jīva iti /
tasmādvidhiniṣedhaśāstrāvirodhāllokasya sthūladarśitvāt 'eṣa hyeva sādhu karma kārayati'ityādiśruteḥ /
'ajño janturanīśo 'yamātmanaḥ sukhaduḥkhayoḥ /
īśvaraprerito gacchetsvargaṃ vā śvabhrameva vā //
'iti smṛteśceśvaratantrāṇāmeva jantūnāṃ kartṛtvaṃ, na tu svatantrāṇāmiti siddham /
īśvara eva vidhiniṣedhayosthāne niyujyeta yadvidhiniṣedhayoḥ phalaṃ tadīśvareṇa tatpratipāditadharmādharmanirapekṣeṇa kṛtamiti vidhiniṣedhayorānarthakyam /
na kevalamānarthakyaṃ viparītaṃ cāpadyeta ityāha- tathā vihitakāriṇamiti /
pūrvoktaśca doṣaḥ kṛtanāśākṛtābhyāgamaḥ prasajyeta /
atirohitārthamanyat //41//
START BsVBh_2,3.16.42
kṛtaprayatnāpekṣas tu vihitapratiṣiddhāvaiyarthyādibhyaḥ

2.3.43

// 42 //
START BsVBh_2,3.17.43
aṃśo nānāvyapadeśād anyathā cāpi dāśakitavāditvam adhīyata eke

2.3.44

avāntarasaṃgatimāha- jīveśvarayoriti /
upakāryopakārakabhāvaḥ prayojyaprayojakabhāvaḥ /
atrāpātato vinigamanāhetorabhāvādaniyamo niścaya ityuktaḥ /
niścayahetvābhāsadarśanena bhedapakṣamālambyāha-athaveti /
īśitavyeśitṛbhāvaścānveṣyānveṣṭṛbhāvaśca jñeyajñātṛbhāvaśca niyamyaniyantṛbhāvaścādhārādheyabhāvaśca na jīvaparamātmanorabhede 'vakalpyate /
na ca 'brahmadāśā brahmakitavāḥ'ityādyāśca śrutayo dāśā brahma kitavā brahmetyādipratipādanaparā jīvānāṃ brahmaṇo bhede 'vakalpyante /
na caitābhirbhedābhedapratipādanaparābhiḥ śrutibhiḥ sākṣādaṃśatvapratipādakācca mantravarṇāt 'pādo 'sya viśvā bhūtāni'ityādeḥ, smṛteśca 'mamaivāṃśaḥ'ityāderjīvānāmīśvarāṃśatvasiddiḥ /
niratiśayopādhisaṃpadā ca vibhūtiyogeneśvaraḥ svāṃśānāmapi nikṛṣṭopādhīnāmīṣṭa iti yujyate /
nahi tāvadanavayaveśvarasya jīvā bhavitumarhantyaṃśāḥ /
apica jīvānāṃ brahmāṃśatve tadgatā vedanā brahmaṇo bhavet /
pādādigatā iva vedanā devadattasya /
tataśca brahmabhūyaṅgatasya samastajīvagatavedanānubhavaprasaṅga iti varaṃ saṃsāra eva mukteḥ tatra hi svagatavedanāmātrāmanubhavānna bhūri duḥkhamanubhavati /
muktastu sarvajīvavedanābhāgiti prayatnena muktiranarthabahulatayā parihartavyā syāditi /
tathā bhedābhedayoḥ parasparavirodhinorekatrāsaṃbhavānnāṃśatvaṃ jīvānām /
naca brahmaiva sadasantastu jīvā iti yuktaṃ, sukhaduḥkhamuktisaṃsāravyavasthābhāvaprasaṅgādanujñāparihārābhāvaprasaṅgācca /
tasmājjīvā eva paramārthasanto na brahmaikamadvayam /
advaitaśrutayastu jātideśakālābhedanimittopacārāditi prāpte 'bhidhīyate-anadhigatārthāvabodhanāni pramāṇāni viśeṣataḥ śabdaḥ /
tatra bhedo lokasiddhatvānna śabdena pratipādyaḥ /
abhedastvanadhigatatvādadhigatabhedānuvādena pratipādanamarhati /
yena ca vākyamupakramyate madhye ca parāmṛśyate ante copasaṃhriyate tatraiva tasya tātparyam /
upaniṣadaścādvaitopakramatatparāmarśatadupasaṃhārā advaitaparā eva yujyante /
naca yatparāstadaupacārikaṃ yuktam, abhyāse hi bhūyastvamarthasya bhavati nālpatvamapi prāgevopacaritatvamityuktam /
tasmādvaite bhāvike sthite jīvabhāvastasya brahmaṇo 'nādyanirvacanīyāvidyopadhānabhedādekasyaiva bimbasya darpaṇādyupādhibhedātpratibimbabhedāḥ /
evaṃ cānujñāparihārau laukikavaidikau sukhaduḥkhamuktisaṃsāravyavasthā copapadyeta /
naca mokṣasyānarthabahulatā, yataḥ pratibimbānāmiva śyāmatāvadātatādirjīvānāmeva nānāvedanābhisaṃbandho brahmaṇastu bimbasyeva na tadabhisaṃbandhaḥ /
yathāca darpaṇāpanaye tatpratibimbaṃ bimbabhāve 'vatiṣṭhate na kṛpāṇe pratibimbitamapi /
evamavidyopadhānavigame jīve brahmabhāva iti siddhaṃ jīvo brahmāṃśa iva tattantratayā na tvaṃśa iti tātparyārthāḥ //43//
START BsVBh_2,3.17.44
mantravarṇāc ca

2.3.45

// 44 //
START BsVBh_2,3.17.45
api ca smaryate

2.3.46

// 45 //
START BsVBh_2,3.17.46
prakāśādivan naivaṃ paraḥ

2.3.47

// 46 //
START BsVBh_2,3.17.47
smaranti ca

2.3.48

saptadaśasaṃkhyāparimito rāśirgaṇaḥ saptadaśakaḥ /
tadyathā-buddhikarmendriyāṇi bāhyāni daśa buddhimanasī vṛttibhedamātreṇa bhinne apyekīkṛtyaikamantaḥkaraṇaṃ śarīraṃ pañca viṣayā iti saptadaśako rāśiḥ //47//
START BsVBh_2,3.17.48
anujñāparihārau dehasambandhāj jyotirādivat

2.3.49

anujñā vidhirabhimato na tu pravṛttapravartanā /
apauruṣeye pravartayiturabhiprāyānurodhāsaṃbhavāt /
kratvarthāyāmagnīṣomīyahiṃsāyāṃ pravṛttapravartanānupapatteśca /
puruṣārthe 'pi niyamāṃśe pravṛtteḥ kaḥ punardehasaṃbandha iti /
nahi kūṭasthanityasyātmanopariṇāmino 'sti dehena saṃyogaḥ samavāyo vānyo vā kaścit saṃbandhaḥ sakaladharmātigatvādityabhisaṃdhiḥ /
uttaram- dehādirayaṃ saṃghāto 'hamevetyātmani viparītapratyayotpattiḥ /
ayamarthaḥ-satyaṃ nāsti kaścidātmano dehādibhiḥ pāramārthikaḥ saṃbandhaḥ, kintu buddhyādijanitātmaviṣayā viparītā vṛttiḥ 'ahameva dehādisaṃghātaḥ'ityevaṃrūpā /
asyāṃ dehādisaṃghāta ātmatādātmyena bhāsate /
so 'yaṃ sāṃvṛttastādātmyalakṣaṇaḥ saṃbandho na pāramārthika ityarthaḥ /
gūḍhābhisaṃdhiścodayati- samyagdarśinastarhīti /
uttaraṃ-na /
tasyeti /
yadi sūkṣmasthūladehādisaṃghāto 'vidyopadarśita ekamevādvitīyaṃ brahmāsmīti samyagdarśanamabhimatam, addhā tadvantaṃ prati vidhiniṣedhayorānarthakyameva /
etadeva viśadayati- heyopādeyayoriti /
codako nigūḍhābhisaṃdhimāviṣkaroti-śarīravyatirekadarśina eva /
āmuṣmikaphaleṣu karmasu darsapūrṇamāsādiṣu niyojyatvamiti cotpariharati- na /
tatsaṃhatatvābhimānāt /
etadvibhajate- satyamiti /
yo hyātmanaḥ ṣāṭkauśikāddehādupapattyāvyatirekaṃ veda, na tu samastabuddhyādisaṃghātavyatirekaṃ,
tasyāmuṣmikaphaleṣvādhikāraḥ /
samastabuddhyādivyatirekavedinastu karmabhoktṛtvābhimānarahitasya nādhikāraḥ karmaṇi tathāca na yatheṣṭaceṣṭā, abhimānavikalasya tasyā apyabhāvāditi //48//
START BsVBh_2,3.17.49
asantateś cāvyatikaraḥ

2.3.50

// 49 //
START BsVBh_2,3.17.50
ābhāsa eva ca

2.3.51

yeṣāṃ tu sāṃkhyānāṃ vaiśeṣikāṇāṃ vā sukhaduḥkhavyavasthāṃ pāramārthikīmicchatāṃ bahava ātmānaḥ sarvagatāsteṣāmevaiṣa vyatikaraḥ prāpnoti /
tatra praśnapūrvakaṃ sāṃkhyān prati vyatikramaṃ tāvadāha- kathamiti /
yādṛśastādṛśo guṇasaṃbandhaḥ sarvān puruṣān pratyaviśiṣṭa iti tatkṛte sukhaduḥkhe sarvān pratyaviśiṣṭe /
naca karmanibandhanā vyavasthā, karmaṇaḥ prākṛtatvena prakṛteśca sādhāraṇatvenāvyavasthātādavasthyāt /
codayati- syādetaditi /
ayamarthaḥ-na pradhānaṃ svavibhūtīkhyāpanāya pravartate, kintu puruṣārtham /
yaṃ ca puruṣaṃ prayatnena bhogāpavargau puruṣārthau sādhitau taṃ prati samāptādhikāratayā nivartate puruṣāntaraṃ tu pratyasamāptādhikāraṃ pravartate /
evaṃ ca muktasaṃsārivyavasthopapatteḥ sukhaduḥkhavyavasthāpi bhaviṣyatīti nirākaroti -nahīti /
sarveṣāṃ puruṣāṇāṃ vibhutvāt pradhānasya ca sādhāraṇyadamuṃ puruṣaṃ pratyanenārthaḥ sādhita ityetadeva nāsti /
tasmāt prayojanavaśena vinā hetuṃ vyavasthāstheyā /
sā cāyuktā hetvabhāvādityarthaḥ /
bhavatu sāṃkhyānāmavyavasthā, pradhānasamavāyādadṛṣṭasya, pradhānasya ca sādhāraṇyāt /
kāṇādādīnāṃ tvātmasamavāpyadṛṣṭaṃ pratyātmamasādhāraṇaṃ tatkṛtaśca manasā sahātmanaḥ svasvāmibhāvalakṣaṇaḥ saṃbandho 'nādiradṛṣṭabhedānāmanāditvāt, tathā cātmanaḥsaṃyogasya sādhāraṇye 'pi svasvāmibhāvasyāsādhāraṇyādabhisaṃdhyādivyavasthopapadyata eva /
naca saṃyogo 'pi sādhāraṇaḥ /
nahi tasya manasa ātmāntarairyaḥ saṃyogaḥ sa eva svāmināpi, ātmasaṃyogasya pratisaṃyogabhedena bhedāt /
tasmādātmaikatvasyāgamasiddhatvāt, vyavasthāyāścaikatve 'pyupapatteḥ, nānekātmakalpanā, gauravādāgamavirodhācca /
antyaviśeṣavattvena ca bhedakalpanāyāmanyonyāśrayāpatteḥ /
bhede hi tatkalpanā tataśca bheda iti /
etadeva kāṇādamatadūṣaṇam /
bhāṣyakṛtā tu prauḍhavāditayā kāṇādān pratyapyadṛṣṭāniyamādityādīni sūtrāṇi yojitāni /
sāṃkhyamatadūṣaṇaparāṇyeveti tu rocayante kecittadāstāṃ tāvat //50//
START BsVBh_2,3.17.51
adṛṣṭāniyamāt

2.3.52

// 51 //
START BsVBh_2,3.17.52
abhisandhyādiṣv api caivam

2.3.53

// 52 //
START BsVBh_2,3.17.53
pradeśād iti cen nāntarbhāvāt

Original text: Brahmasūtra2 with Vācaspati's Bhāmatī (a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc