Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brahmasūtra2 with Vācaspati's Bhāmatī · Chapter 2.1

2.1.1

syādetat /
mā bhūtpradhānaṃ jagadupādānaṃ tathāpi na brahmopādānatvaṃ sidhyati, paramāṇvādīnāmapi tadupādānānāmupaplavamānatvāt, teṣāmapi hi kiñcidupodbalakamasti vaidikaṃ liṅgamityāśaṅkāmapanetumāha sūtrakāraḥ- etena sarve vyākhyātā vyākhyātāḥ /
nigadavyākhyātena bhāṣyeṇa vyākhyātaṃ sūtram /
'pratijñālakṣaṇaṃ lakṣyamāṇe padasamanvayaḥ vaidikaḥ sa ca tatraiva nānyatretyatra sādhitam //28//
'iti śrīmadvācaspatimiśraviracite śrīmacchārīrakabhāṣyavibhāge bhāmatyāṃ prathamādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ //4//
// iti prathamādhyāye 'vyaktādisaṃdigdhapadamātrasamanvayākhyaścaturthaḥ pādaḥ //
// iti śrīmadbrahmasūtraśāṅkarabhāṣye samanvayākhyaḥ prathamo 'dhyāyaḥ //
atha dvitīyo 'dhyāyaḥ /
START BsVBh_2,1.1.1
smṛtyanavakāśadoṣaprasaṅga iti cennānyasmṛtyanavakāśadoṣaprasaṅgāt

2.1.2

vṛttavartiṣyamāṇayoḥ samanvayavirodhaparihāralakṣaṇayoḥ saṃgatipradarśanāya sukhagrahaṇāya caitanyoḥ saṃkṣepatastātparyārthamāha- prathame 'dhyāya iti /
anapekṣavedāntavākyasvarasasiddhasamanvayalakṣaṇasya virodhatatparihārābhyāmākṣepasamādhānakaraṇādanena lakṣaṇenāsti viṣayaviṣayibhāvaḥ saṃbandhaḥ /
pūrvalakṣaṇārtho hi viṣayastadgocaratvādākṣepasamādhānayoreṣa ca viṣayīti /
tadevamadhyāyamavatārya tadavayavamadhikaraṇamavatārayati- tatra prathamaṃ tāvaditi /
tantryate vyutpādyate mokṣasādhanamaneneti tantraṃ, tadevākhyā yasyāḥ sā smṛtistantrākhyā paramarṣiṇā kapilenādividuṣā praṇītā /
anyāścāsuripañcaśikhādipraṇītāḥ smṛtayastadanusāriṇyaḥ /
na khalvamūṣāṃ smṛtīnāṃ manvādismṛtivadanyo 'vakāśaḥ śakyo vaditumṛte mokṣasādhanaprakāśanāt /
tadapi cennābhidadhyuranavakāśāḥ satyo 'pramāṇaṃ prasajyeran /
tasmāttadavirodhena kathañcidvedāntā vyākhyātavyāḥ /
pūrvapakṣamākṣipati- kathaṃ punarīkṣatyādibhya iti /
prasādhitaṃ khalu dharmamīmāṃsāyāṃ 'virodhe tvanapekṣaṃ syādasati hyanumānam'ityatra, yathā śrutiviruddhānāṃ smṛtīnāṃ durbalatayānapekṣaṇīyatvaṃ tasmānna durbalānurodhena balīyasīnāṃ śrutīnāṃ yuktamupavarṇanam, api tu svataḥsiddhapramāṇabhāvāḥ śrutayo durbalāḥ smṛtīrbādhanta eveti yuktam /
pūrvapakṣī samādhatte- bhavedayamiti /
prasādhito 'pyarthaḥ śraddhājaḍānprati punaḥ prasādhyata ityarthaḥ /
āpātataḥ samādhānamuktvā paramasamādhānamāha pūrvapakṣī- kapilaprabhṛtīnāṃ cārṣamiti /
ayamasyābhisaṃdhiḥ-brahma hi śāstrasya kāraṇamuktaṃ 'śāstrayonitvāt'iti, tenaiṣa vedarāśirbrahmaprabhavaḥ sannājānasiddhānāvaraṇabhūtārthamātragocaratabuddhipūrvako yathā tathā kapilādīnāmapi śrutismṛtiprathitājānasiddhabhāvānāṃ smṛtayo 'nāvaraṇasarvaviṣayatadbuddhiprabhavā iti na śrutibhyo 'mūṣāmasti kaścidviśeṣaḥ /
na caitāḥ sphuṭataraṃ pradhānādipratipādanaparāḥ śakyante 'nyathayitum /
tasmāttadanurodhena kathañcicchrutaya eva netavyāḥ /
api ca tarko 'pi kapilādismṛtiranumanyate, tasmādapyetadeva prāptam /
evaṃ prāpta āha- tasya samādhiriti /
yathā hi śrutīnāmavigānaṃ brahmaṇi gatisāmānyāt, naivaṃ smṛtīnāmavigānamasti pradhāne, tāsāṃ bhūyasīnāṃ brahmopādānatvapratipādanaparāṇāṃ tatra tatra darśanāt /
tasmādavigānācchrauta evārtha āstheyo na tu smārto vigānāditi /
tatkimidānīṃ parasparavigānātsarvā eva smṛtayo 'vaheyā ityata āha- vipratipattau ca smṛtīnāmiti /
na cātīndriyārthāniti /
arvāgdṛgabhiprāyam /
śaṅkate- śakyaṃ kapilādīnāmiti /
nirākaroti- na /
siddherapīti /
na tāvatkapilādaya īśvaravadājānasiddhāḥ, kintu viniścatavedaprāmāṇyānāṃ teṣāṃ tadanuṣṭhānavatāṃ prāci bhave 'smiñjanmani siddhiḥ, ata evājānasiddhā ucyante /
yadasmin janmani na taiḥ siddhadyupāyo 'nuṣṭhitaḥ prāgbhavīyavedārthānuṣṭhānalabdhajanmatvāttatsiddhīnām /
tathā cāvadhṛtavedaprāmāṇyānāṃ tadviruddhārthābhidhānaṃ tadapabādhitamapramāṇameva /
apramāṇena ca na vedārtho 'tiśaṅkituṃ yuktaḥ pramāṇasiddhatvāttasya /
tadevaṃ vedavirodhe siddhavacanamapramāṇamuktvā siddhānāmapi parasparavirodhe tadvacanādanāśvāsa iti pūrvoktaṃ smārayati- siddhavyapāśrayakalpanāyāmapīti /
śraddhājaḍānbodhayati- paratantraprajñasyāpīti /
nanu śrutiścetkapilādīnāmanāvaraṇabhūtārthagocarajñānātiśayaṃ bodhayati, kathaṃ teṣāṃ vacanamapramāṇaṃ, tadaprāmāṇye śruterapyaprāmāṇyaprasaṅgādityata āha- yā tu śrutiriti /
na tāvatsiddhānāṃ parasparaviruddhāni vacāṃsi pramāṇaṃ bhavitumarhanti /
naca vikalpo vastuni, siddhe tadanupapatteḥ /
anuṣṭhānamanāgatotpādyaṃ vikalpyate, na siddham /
tasya vyavasthānāt /
tasmācchutisāmānyamātreṇa bhramaḥ sāṃkhyapraṇetā kapilaḥ śrauta iti /
syādetat /
kapila eva śrauto nānye manvādayaḥ /
tataśca teṣāṃ smṛtiḥ kapilasmṛtiviruddhāvaheyetyata āha- bhavati cānyā manoriti /
tasyāścāgamāntarasaṃvādamāha- mahābhārate 'pi ceti /
na kevalaṃ manoḥ smṛtiḥ smṛtyantarasaṃvādinī, śrutisaṃvādinyapītyāha- śrutiśceti /
upasaṃharati- ata iti /
syādetat /
bhavatu vedaviruddhaṃ kāpilaṃ vacastathāpi dvayorapi puruṣabuddhiprabhavatayā ko vinigamanāyāṃ heturyato vedavirodhi kāpilaṃ vaco nādaraṇīyamityata āha- vedasya hi nirapekṣamiti /
ayamabhisaṃdhiḥ-satyaṃ śāstrayonirīśvarastathāpyasya na śāstrakriyāyāmasti svātantryaṃ kapilādīnāmiva /
sa hi bhagavān yādṛśaṃ pūrvasmin sarge cakāra śāstraṃ tadanusāreṇāsminnapi sarge praṇītavān /
evaṃ pūrvatarānusāreṇa pūrvasmin pūrvatāmanusāreṇa ca pūrvatara ityanādirayaṃ śāstreśvarayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ /
tatreśvarasya na śāstrārthajñānapūrvā śāstrakriyā yenāsya kapilādivatsvātantryaṃ bhavat /
śāstrārthajñānaṃ cāsya svayamāvirbhavadapi na śāstrakāraṇatāmupaiti, dvayorapyaparyāyeṇāvirbhāvāt /
śāstraṃ ca svatobodhakatayā puruṣasvātantryābhāvena nirastamastadoṣāśaṅkaṃ sadanapekṣaṃ sākṣādeva svārthe pramāṇam /
kapilādivacāṃsi tu svatantrakapilādipraṇetṛkāṇi tadarthasmṛtipūrvakāṇi, tadarthasmṛtayaśca tadarthānubhavapūrvāḥ /
tasmāttāsāmarthapratyayāṅgaprāmāṇyaviniścayāya yāvatsmṛtyanubhavau kalpete tāvatsvataḥ siddhapramāṇabhāvayānepakṣayaiva śrutyā svārtho viniścāyita iti śīghratarapravṛttayā śrutyā smṛtyartho bādhyata iti yuktam //1//
START BsVBh_2,1.1.2
itareṣāṃ cānupalabdheḥ

2.1.3

pradhānasya tāvatkvacid vedapradeśe vākyābhāsānudṛśyante, tadvikārāṇāṃ tu mahadādīnāṃ tānyapi na sandhi /
naca bhūtendriyādivanmahadādayo lokasiddhāḥ /
tasmādātyantikāt pramāṇāntarāsaṃvādāt pramāṇamūlatvācca smṛtermūlābhāvādabhāvo vandhyāyā iva dauhitryasmṛteḥ /
na cārṣajñānamatra mūlamupapadyata iti yuktam /
tasmānna kāpilasmṛteḥ pradhānopādānatvaṃ jagata iti siddham //2//
START BsVBh_2,1.2.3
etena yogaḥ pratyuktaḥ

2.1.4

nānena yogaśāstrasya hairaṇyagarbhapātañjalādeḥ sarvathā prāmāṇyaṃ nirākriyate, kintu jagadupādānasvatantrapradhānatadvikāramahadahaṅkārapañcatanmātragocaraṃ prāmāṇyaṃ nāstītyucyate /
na caitāvataiṣāmaprāmāṇyaṃ bhavitumarhati /
yatparāṇi hi tāni tatrāprāmāṇye 'prāmāṇyamaśruvīran /
na caitāni pradhānādisadbhāvaparāṇi /
kintu yogasvarūpatatsādhanatadavāntaraphalavibhūtitatparamaphalakaivalyavyutpādanaparāṇi /
tacca kiñcinnimittīkṛtya vyutpādyamiti pradhānaṃ savikāraṃ nimittīkṛtaṃ, purāṇeṣviva sargapratisargavaṃśamanvantaravaṃśānucaritaṃ tatpratipādanapareṣu, na tu tadvivakṣitam /
anyaparādapi cānyanimittaṃ tatpratīyamānamabhyupeyeta, yadi na mānāntareṇa virudhyeta /
asti tu vedāntaśrutibhirasya virodha ityuktam /
tasmātpramāṇabhūtādapi yogaśāstrānna pradhānādisiddhiḥ /
ata eva yogaśāstraṃ vyutpādayitāha sma bhagavān vārṣagaṇyaḥ-'guṇānāṃ paramaṃ rūpaṃ na dṛṣṭipathamṛcchati /
yattu dṛṣṭipathaprāptaṃ tanmāyaiva sutucchakam //
'iti /
yogaṃ vyutpipādayiṣatā nimittamātreṇeha guṇā uktāḥ, na tu bhāvataḥ, teṣāmatāttvikatvādityarthaḥ /
alokasiddhānāmapi pradhānādīnāmanādipūrvapakṣanyāyābhāsotprekṣitānāmanuvādyatvamupapannam /
tadanenābhisaṃdhināha- etena sāṃkhyasmṛtipratyākhyānena yogasmṛtirapi pradhānādiviṣayatayā pratyākhyātā draṣṭavyeti /
adhikaraṇāntarārambhamākṣipati- nanvevaṃ sati samānanyāyatvāditi /
samādhatte -astyatrābhyadhikāśaṅkā /
mā nāma sāṃkhyaśāstrātpradhānasattā vijñāyi /
yogaśāstrāttu pradhānādisattā vijñāpayiṣyate bahulaṃ hi yogaśāstrāṇāṃ vedena saha saṃvādo dṛśyate /
upaniṣadupāyasya ca tattvajñānasya yogāpekṣāsti /
na jātu yogaśāstravihitaṃ yamaniyamādibahiraṅgamupāyamapahāyāntaraṅgaṃ ca dhāraṇādikamantareṇaupaniṣadātmatattvasākṣātkāra udetumarhati /
tasmādaupaniṣadena tattvajñānenāpakṣaṇāt saṃvādabāhulyācca vedenāṣṭakādismṛtivadyogasmṛtiḥ pramāṇam /
tataśca pramāṇātpradhānādipratīternāśabdatvam /
naca tadapramāṇaṃ pradhānādau, pramāṇaṃ ca yamādāviti yuktam /
tatrāprāmāṇye 'nyatrāpyanāśvāsāt /
yathāhuḥ-'prasaraṃ na labhante hi yāvatkvacana markaṭāḥ /
nābhidravanti te tāvatpiśācā vā svagocare //
'iti /
seyaṃ labdhaprasarā pradhānādau yogāpramāṇatāpiśācī sarvatraiva durvārā bhavedityasyāḥ prasaraṃ niṣedhatā pradhānādyabhyupeyamiti nāśabdaṃ pradhānamiti śaṅkārthaḥ /
sā iyamapyadhikāśaṅkātirdeśena nivartyate /
nivṛttihetumāha- arthaikadeśasaṃpratipattāvapīti /
yadi pradhānādisattāparaṃ yogaśāstraṃ bhavet, bhavetpratyakṣavedāntaśrutivirodhenāpramāṇam /
tathā ca tadvihiteṣu yamādiṣvapyanāśvāsaḥ syāt /
tasmānna pradhānādiparaṃ tat, kintu tannimittīkṛtya yogavyutpādanaparamityuktam /
na cāviṣaye 'prāmāṇyaṃ viṣaye 'pi prāmāṇyamupahanti /
nahi cakṣū rasādāvapramāṇaṃ rūpe 'pyapramāṇaṃ bhavitumarhati /
tasmādvedāntaśrutivirodhātprādhānādirasyāviṣayo na tvaprāmāṇyamiti paramārthaḥ /
syādetat /
adhyātmaviṣayāḥ santi sahasraṃ smṛtayo bauddhārhatakāpālikādīnāṃ, tā api kasmānna nirākriyanta ityata āha- satīṣvapīti /
tāsu khalu bahulaṃ vedārthavisaṃvādinīṣu śiṣṭānādṛtāsu kaiścideva tu puruṣāpasadaiḥ paśuprāyairmlecchādibiḥ parigṛhītāsu vedamūlatvāśaṅkaiva nāstīti na nirākṛtāḥ, tadviparītāstu sāṃkhyayogasmṛtaya iti tāḥ pradhānādiparatayā vyudasyanta ityarthaḥ /
na sāṃkhyajñānena vedanirapekṣeṇeti /
pradhānādiviṣayeṇetyarthaḥ /
dvaitino hi te sāṃkhyā yogāśca /
ye pradhānādiparatayā tacchāstraṃ vyācakṣata ityarthaḥ /
saṃkhyā samyagbuddhirvaidikī tayā vartanta iti sāṃkhyāḥ /
evaṃ yogo dhyānaṃ upāyopeyayorabhedavivakṣayā /
cittavṛttinirodho hi yogastasyopāyo dhyānaṃ pratyayaikānatā /
etaccopalakṣaṇam /
anye 'pi yamaniyamādayo bāhyā āntarāśca dhāraṇādayo yogopāyā draṣṭavyāḥ /
etenābhyupagatavedaprāmāṇyānāṃ kaṇabhakṣākṣacaraṇādīnāṃ sarvāṇi tarkasmaraṇānīti yojanā /
sugamamanyat //3//
START BsVBh_2,1.3.4
na vilakṣaṇatvād asya tathātvaṃ ca śabdāt

2.1.5

avāntarasaṃgatimāha- brahmāsya jagato nimittakāraṇaṃ prakṛtiścetyasya pakṣasyeti /
codayati- kutaḥ punariti /
samānaviṣayatve hi virodho bhavet /
na cehāsti samānaviṣayatā, dharmavadbrahmaṇo 'pi mānāntarāviṣayatayātarkyatvenānapekṣāmnāyaikagocaratvādityarthaḥ /
samādhatte- bhavedayamiti /
'mānāntarasyāviṣayaḥ siddhavastvavagāhinaḥ /
dharmo 'stu kāryarūpatvādbrahma siddhaṃ tu gocaraḥ //
'tasmātsamānaviṣayatvādastyatra tarkasyāvakāśaḥ /
nanvastu virodhaḥ, tathāpi tarkādare ko heturityata āha- yathā ca śrutīnāmiti /
sāvakāśā bahvayo 'pi śrutayo 'navakāśaikaśrutivirodhe tadanuguṇatayā yathā nīyante evamanavakāśaikatarkavirodhe tadanuguṇatayā bahvayo 'pi śrutayo guṇakalpanādibhirvyākhyānamarhantītyarthaḥ /
api ca brahmasākṣātkāro virodhitayānādimavidyāṃ nivartayan dṛṣṭenaiva rūpeṇa mokṣasādhanamiṣyate /
tatra brahmasākṣātkārasya mokṣasādhanatayā pradhānasyānumānaṃ dṛṣṭasādharmyeṇādṛṣṭaviṣayaṃ viṣayato 'ntaraṅgaṃ, bahiraṅgaṃ tvatyantaparokṣagocaraṃ śābdaṃ jñānaṃ, tena pradhānapratyāsattyāpyanumānameva balīya ityāha- dṛṣṭasādharmyeṇa ceti /
api ca śrutyāpi brahmaṇi tarka ādṛta ityāha- śrutiriti /
so 'yaṃ brahmaṇo jagadupādānatvākṣepaḥ punastarkeṇa prastūyate-'prakṛtyā saha sārūpyaṃ vikārāṇāmavasthitam /
jagadbrahmasarūpaṃ ca neti no tasya vikriyā //
viśuddhaṃ cetanaṃ brahma jagajjaḍamaśuddhibhāk /
tena pradhānasārūpyātpradhānasyaiva vikriyā //
'tathāhi-eka eva strīkāyaḥ sukhaduḥkhamohātmakatayā patyuśca sapatnīnāṃ ca caitrasya ca straiṇasya tāmavindato 'paryāyaṃ sukhaduḥkhaviṣādānādhatte /
striyā ca sarve bhāvā vyākhyātāḥ /
tasmātsukhaduḥkhamohātmatayā ca svarganarakādyuccāvacaprapañcatayā ca jagadaśuddhamacetanaṃ ca, brahma tu cetanaṃ viśuddhaṃ ca, niratiśayatvāt /
tasmātpradhānasyāśuddhasyācetanasya vikāro jaganna tu brahmaṇa iti yuktam /
ye tu cetanabrahmavikāratayā jagaccaitanyamāhustānpratyāha- acetanaṃ cedaṃ jagaditi /
vyabhicāraṃ codayati-nanu cetanamapīti /
pariharati- na svāmibhṛtyayorapīti /
nanu mā nāma sākṣāccetanaścetanāntarasyopakāṣīnt, tatkāryakaraṇabuddhyādiniyogadvāreṇa tūpakariṣyatītyata āha- niratiśayā hyakartāraścetanā iti /
upajanāpāyavaddharmayogo 'tiśayaḥ, tadabhāvo niratiśayatvam /
ata eva nirvyāpāratvādakartāraḥ /
tasmātteṣāṃ buddhyādiprayoktṛtvamapi nāstītyarthaḥ /
codako 'nuśayabījamuddhāṭayati- yopīti /
abhyupetyāpātataḥ samādhānamāha- tenāpi kathañciditi /
paramasādhānaṃ tu sūtrāvayavena vaktuṃ tamevāvatārayati- na cetaradapi vilakṣaṇatvamiti /
sūtrāvayavābhisaṃdhimāha- anavagamyamānameva hīdamiti /
śabdārthāt khalu cetanaprakṛtitvāccaitanyaṃ pṛthivyādīnāmavagamyamānamupodbalitaṃ mānāntareṇa sākṣācchrūyamāṇamapyacaitanyamanyathayet /
mānāntarābhāve vārthor'thaḥ śrutyarthenāpabādhanīyaḥ, na tu tadbalena śrutyartho 'nyathayitavya ityarthaḥ //4//
START BsVBh_2,1.3.5
sūtrāntaramavatārayituṃ codayati- nanu cetanatvamapi kvaciditi /
na pṛthivyādīnāṃ caitanyamāthameva, kintu bhūyasīnāṃ śrutīnāṃ sākṣādevārtha ityarthaḥ /
sūtramavatārayati- ata uttaraṃ paṭhati-
abhimānivyapadeśas tu viśeṣānugatibhyām

2.1.6

vibhajate- tuśabda iti /
naitāḥ śrutayaḥ sākṣānmṛdādīnāṃ vāgādīnāṃ ca caitanyamāhuḥ, api tu tadadhiṣṭhātrīṇāṃ devatānāṃ cidātmanāṃ, tenaitacchrutibalena na mṛdādīnāṃ vāgādīnāṃ ca caitanyamāśaṅkanīyamiti /
kasmātpunaretadevamityata āha- viśeṣānugatibhyām /
tatra viśeṣaṃ vyācaṣṭe- viśeṣo hīti /
bhoktṛṇāmupakāryatvādbhūtendriyāṇāṃ copakārakatvāt sāmye ca tadanupapatteḥ sarvajanaprasiddheśca 'vijñānaṃ cābhavat'iti śruteśca viśeṣaścetanācetanalakṣaṇaḥ prāguktaḥ sa nopapadyeta /
devatāśabdakṛto vātra viśeṣo viśeṣaśabdenocyata ityāha- api ca kauṣītakinaḥ prāṇasaṃvāda iti /
anugatiṃ vyācaṣṭe- anugatāśceti /
sarvatra bhūtendriyādiṣvanugatā devatā abhimāninīrūpadiśanti mantrādayaḥ /
api ca bhūyasyaḥ śrutayaḥ 'agnirvāg bhūtvā mukhaṃ prāviśadvāyuḥ prāṇo bhūtvā nāsike prāviśadādityaścakṣurbhūtvākṣiṇī prāviśat'ityādaya indriyaviśeṣagatā devatā darśayanti /
devatāśca kṣetrajñabhedāścetanāḥ /
tasmānnendriyādīnāṃ caitanyaṃ rūpata iti /
api ca prāṇasaṃvādavākyaśeṣe prāṇānāmasmadādiśarīrāṇāmiva kṣetrajñādhiṣṭhitānāṃ vyavahāraṃ darśayan prāṇānāṃ kṣetrajñādhiṣṭhānena caitanyaṃ draḍhayatītyāha- prāṇasaṃvādavākyaśeṣe ceti /
tatteja aikṣatetyapīti /
yadyapi prathame 'dhyāye bhāktatvena varṇitaṃ tathāpi mukhyatayāpi kathañcinnetuṃ śakyamiti draṣṭavyam /
pūrvapakṣamupasaṃharati- tasmāditi //5//
START BsVBh_2,1.3.6
siddhāntasūtram-
dṛśyate tu | dṛśyate tu

2.1.7

prakṛtivikārabhāve hetuṃ sārūpyaṃ vikalpya dūṣayati- atyantasārūpye ceti /
prakṛtivikārabhāvābhāvahetuṃ vailakṣaṇyaṃ vikalpya dūṣayati- vilakṣaṇatvena ca kāraṇeneti /
sarvasvabhāvānanuvartanaṃ prakṛtivikārabhāvāvirodhi /
tadanuvartane tādātmyena prakṛtivikārabhāvābhāvāt /
madhyamastvasiddhaḥ /
tṛtīyastu nidarśanābhāvādasādhāraṇa ityarthaḥ /
atha jagadyonitayāgamādbrahmaṇo 'vagamādāgamabādhitaviṣayatvamanumānasya kasmānnodbhāvyata ityata āha- āgamavirodhastviti /
na cāsminnāgamaikasamadhigamanīye brahmaṇi pramāṇāntarasyāvakāśo 'sti, yena tadupādāyāgama ākṣipyetetyāśayavānāha- yattūktaṃ pariniṣpannatvādbrahmaṇīti /
yathā hi kāryatvāviśeṣa'pi 'ārogyakāmaḥ pathyamaśrīyāt' 'svarakāmaḥ sikatāṃ bhakṣayet'ityādīnāṃ mānāntarāpekṣatā, na tu 'darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta'ityādīnām /
tatkasya hetoḥ /
asya kāryabhedasya pramāṇāntarāgocaratvāt /
evaṃbhūtatvāviśeṣe 'pi pṛthivyādīnāṃ mānāntaragocaratvaṃ, na tu bhūtasyāpi brahmaṇaḥ, tasmāmnāyaikagocarasyātipatitasamastamānāntarasīmatayā smṛtyāgamasiddhatvādityarthaḥ /
yadi smṛtyāgamasiddhaṃ brahmaṇastarkāviṣayatvaṃ, kathaṃ tarhi śravaṇātiriktamananavidhānamityata āha- yadapi śravaṇavyatirekeṇeti /
tarko hi pramāṇaviṣayavivecakatayā taditikartavyatābhūtastadāśrayo 'sati pramāṇe 'nugrāhyasyāśrayasyābhāvācchuṣkatayā nādriyate /
yastvāgamapramāṇāśrayastadviṣayavivecakastadavirodhī sa mantavya iti vidhīyate /
śrutyanugṛhīteti /
śrutyāḥ śravaṇasya paścāditikartavyatātvena gṛhītaḥ /
anubhavāṅgatveneti /
mato hi bhāvyamāno bhāvanāyā viṣayatayānubhūto bhavatīti mananamanubhavāṅgam /
ātmano 'nanvāgatatvamiti /
svapnādyavasthābhirasaṃpṛktatvam /
udāsīnatvamityarthaḥ /
api ca cetanakāraṇavādibhiḥ kāraṇasālakṣaṇye 'pi kāryasya kathañciccaitanyāvirbhāvānāvirbhāvābhyāṃ vijñānaṃ cāvijñānaṃ cābhavaditi jagatkāraṇe yojayituṃ śakyam /
acetanapradhānakāraṇavādināṃ tu duryojametat /
nahyacetanasya jagatkāraṇasya vijñānarūpatā saṃbhavinī /
cetanasya jagatkāraṇasya suṣuptādyavyavasthāsviva sato 'pi caitanyasyānāvirbhāvatayā śakyameva kathañcidavijñānātmatvaṃ yojayitumityāha- yo 'pi cetanakāraṇaśravaṇabaleneti /
parasyaiva tvacetanapradhānakāraṇavādinaḥ sāṃkhyasya na yujyeta /
pratyuktatvāttu vailakṣaṇyasyeti /
vailakṣaṇye kāryakāraṇabhāvo nāstītyabhyupetyedamuktam /
paramārthatastu nāsmābhiretadabhyupeyata ityarthaḥ //6//
START BsVBh_2,1.3.7
asaditi cen na pratiṣedhamātratvāt

2.1.8

na kāraṇātkāryamabhinnam, abhede kāryatvānupapatteḥ, kāraṇavatsvātmani vṛttivirodhāt, śuddhyaśudadhyādiviruddhadharmasaṃsargācca /
atha cidātmanaḥ kāraṇasya jagataḥ kāryādbhedaḥ, tathā cedaṃ jagatkāryaṃ sattve 'pi cidātmanaḥ kāraṇasya prāgutpatternāsti, nāsti cedasadutpadyata iti satkāryavādavyākopa ityāha- yadi cetanaṃ śuddhamiti /
pariharati- naiṣa doṣa iti /
kutaḥ, pratiṣedhamātratvāt /
vibhajate- pratiṣedhamātraṃ hīdamiti /
pratipādayiṣyati hi 'tadananyatvamārambhaṇaśabdādibhyaḥ'ityatra /
yathā kāryaṃ svarūpeṇa sadasattvābhyāṃ na nirvacanīyam /
api tu kāraṇarūpeṇa śakyaṃ sattvena nirvaktumiti /
evaṃ ca kāraṇasattaiva kāryasya sattā na tato 'nyeti kathaṃ tadutpatteḥ prāk sati kāraṇe bhavatyasat /
svarūpeṇa tūtpatteḥ prāgutpannasya dhvastasya vā sadasattvābhyāmanirvācyasya na sato 'sato votpattiriti nirviṣayaḥ satkāryavādapratiṣedha ityarthaḥ //7//
START BsVBh_2,1.3.8
apītau tadvatprasaṅgād asamañjasam

2.1.9

asāmañjasyaṃ vibhajate- atrāha codakaḥ, yadi sthaulyeti /
yathā hi yūṣādiṣu hiṅgusaindhavādīnāmavibhāgalakṣaṇo layaḥ svagatarasādibhiryūṣaṃ rūṣayatyevaṃ brahmaṇi viśuddhyādidharmiṇi jagalliyamānamavibhāgaṃ gacchadbrahma svadharmeṇa rūṣayet /
na cānyathā layo lokasiddha iti bhāvaḥ /
kalpāntareṇāsāmañjasyamāha- api ca samastasyeti /
nahi samudrasya phenormibudbudādipariṇāme vā rajjvāṃ sarpadhārādivibhrame vā niyamo dṛṣṭaḥ /
samudro hi kadācitphenormirūpeṇa pariṇamate kadācidbudbudādinā, rajjvāṃhi kaścitsarpa iti viparyasyati kaściddhāreti /
naca kramaniyamaḥ /
so 'yamatra bhogyādivibhāganiyamaḥ kramaniyamaścāsamañjasa iti /
kalpāntareṇāsāmañjasyamāha- apica bhoktṛṇāmiti /
kalpāntaraṃ śaṅkāpūrvamāha-athedamiti //8//
START BsVBh_2,1.3.9
siddhāntasūtram- na tu dṛṣṭāntabhāvāt

2.1.10

nāvibhāgamātraṃ layo 'pi tu kāraṇe kāryasyāvibhāgaḥ /
tatra ca taddharmārūṣaṇe santi sahasraṃ dṛṣṭāntāḥ /
tava tu kāraṇe kāryasya laye kāryadharmarūṣaṇe na dṛṣṭāntalavo 'pyastītyarthaḥ /
syādetat yadi kāryasyāvibhāgaḥ kāraṇe, kathaṃ kāryadharmārūṣaṇaṃ kāraṇasyetyata āha- ananyatve 'pīti /
yathā rajatasyāropitasya pāramārthikaṃ rūpaṃ śuktirna ca śuktī rajatamevamidamapītyarthaḥ /
api ca sthityutpattipralayakāleṣu triṣvapi kāryasya kāraṇādabhedamabhidadhatī śrutiranatiśaṅkanīyā sarvaireva vedavādibhiḥ, tatra sthityutpattyoryaḥ parihāraḥ sa pralaye 'pi samānaḥ kāryasyāvidyāsamāropitatvaṃ nāma, tasmānnāpītimātramanuyojyamityāha- atyalpaṃ cedamucyata iti /
asti cāyamaparo dṛṣṭāntaḥ /
yathā ca svapnadṛgeka iti /
laukikaḥ puruṣaḥ /
evamavasthātrayasākṣyeka iti /
avasthātrayamutpattisthitipralayāḥ /
kalpāntareṇāsāmañjasye kalpāntareṇa dṛṣṭāntabhāvaṃ parihāramāha- yatpunaretaduktamiti /
avidyāśakterniyatatvādutpattiniyama ityarthaḥ /
eteneti /
mithyājñānavibhāgaśaktipratiniyamena muktānāṃ punarutpattiprasaṅgaḥ pratyuktaḥ, kāraṇābhāve kāryābhāvasya pratiniyamāt, tattvajñānena ca saśaktino mithyājñānasya samūlaghātaṃ nihatatvāditi //9//
START BsVBh_2,1.3.10
svapakṣadoṣāc ca

2.1.11

kāryakāraṇayorvailakṣaṇyaṃ tāvatsamānamevobhayoḥ pakṣayoḥ /
prāgutpatterasatkāryavādaprasaṅgo 'pītau tadvatprasaṅgaśca pradhānopādānapakṣa eva nāsmatpakṣa iti yadyapyupariṣṭātpratipādayiṣyāmastathāpi guḍajihvikayā samānatvāpādanamidānīmiti mantavyam /
idamasya puruṣasya sukhaduḥkhopādānaṃ kleśakarmāśayādīdamasyeti /
sugamamanyat //10//
START BsVBh_2,1.4.11
tarkāpratiṣṭhānādapi

2.1.12

kevalāgamagamyer'the svatantratarkāviṣaye na sāṃkhyādivat sādharmyavaidharmyamātreṇa tarkaḥ pravartanīyo yena pradhānādisiddhirbhavet /
śuṣkatarko hi sa bhavatyapratiṣṭhānāt /
taduktam-'yatnenānumito 'pyarthaḥ kuśalairanumātṛbhiḥ /
abhiyuktatarairanyairanyathaivopapādyate //
'iti /
naca mahāpuruṣaparigṛhītatvena kasyacittarkasya pratiṣṭhā, mahāpuruṣāṇāmeva tārkikāṇāṃ mitho vipratipatteriti /
sūtre śaṅkate-anyathānumeyamiti cet /
tadvibhajate- anyathā vayamanumāsyāmaha iti /
nānumānābhāsavyabhicāreṇānumānavyabhicāraḥ śaṅkanīyaḥ, pratyakṣādiṣvapi tadābhāsavyabhicāreṇa tatprasaṅgāt /
tasmāt svābhāvikapratibandhavalliṅgānusaraṇe nipuṇenānumātrā bhavitavyaṃ, tataścāpratyūhaṃ pradhānaṃ setsyatīti bhāvaḥ /
api ca yena tarkeṇa tarkāṇāmapratiṣṭhāmāha sa eva tarkaḥ pratiṣṭhito 'bhyupeyaḥ, tadapratiṣṭhāyāmitarāpratiṣṭhānābhāvādityāha- nahi pratiṣṭhitastarka eveti /
api ca tarkāpratiṣṭhāyāṃ sakalalokayātrocchedaprasaṅgaḥ /
naca śrutyarthābhāsanirākaraṇena tadarthatattvaviniścaya ityāha-sarvatarkāpratiṣṭhāyāṃ ceti /
api ca vicārātmakastarkastarkitapūrvapakṣaparityāgena tarkitaṃ rāddhāntamanujānāti /
sati caiṣa pūrvapakṣaviṣaye tarke pratiṣṭhārahite pravartate, tadabhāve vicārāpravṛtteḥ /
tadidamāha- ayameva ca tarkasyālaṅkāra iti /
tāmimāmāśaṅkāṃ sūtreṇa pariharati-evamapyavimokṣaprasaṅgaḥ /
na vayamanyatra tarkamapramāṇayāmaḥ, kintu jagatkāraṇasattve svābhāvikapratibandhavanna liṅgamasti /
yattu sādharmyavaidharmyamātraṃ, tadapratiṣṭhādoṣānna mucyata iti /
kalpāntareṇānirmokṣapadārthamāha- api ca samyagjñānānmokṣa iti /
bhūtārthagocarasya hi samyagjñānasya vyavasthitavastugocaratayā vyavasthānaṃ loke dṛṣṭaṃ, yathā pratyakṣasya /
vaidikaṃ cedaṃ cetanajagadupādānaviṣayaṃ vijñānaṃ vedotthatarketikartavyatākaṃ vedajanitaṃ vyavasthitam /
vedānapekṣeṇa tu tarkeṇa jagatkāraṇabhedamavasthāpayatāṃ tārkikāṇāmanyonyaṃ vipratipattestattvanirdhāraṇakāraṇābhāvācca na tatastattvavyavastheti na tataḥ samyagjñānam /
asamyagjñānācca na saṃsārādvimokṣa ityarthaḥ //11//
START BsVBh_2,1.4.12
etena śiṣṭāparigrahā api vyākhyātāḥ

2.1.13

na kāryaṃ kāraṇādabhinnamabhede kāraṇarūpavat kāryatvānupapatteḥ, karotyarthānupapatteśca /
abhūtaprādurbhāvanaṃ hi tadarthaḥ /
na cāsya kāraṇātmatve kiñcidabhūtamasti, yadarthamayaṃ puruṣo yateta /
abhivyaktyarthamiti cet, na /
tasyā api kāraṇātmatvena sattvāt, asattve vābhivyaṅgyasyāpi tadvatprasaṅgena kāraṇātmatvavyāghātāt /
nahi tadeva tadānīmevāsti nāsti ceti yujyate /
kiṃ cedaṃ maṇimantrauṣadhamindrajālaṃ kāryeṇa śikṣitaṃ yadidamajātāniruddhātiśayamavyavadhānamavidūrasthānaṃ ca tasyaiva tadavasthendriyasya puṃsaḥ kadācitpratyakṣaṃ parokṣaṃ ca, yenāsya kadācitpratyakṣamupalambhanaṃ kadācidanumānaṃ kadācidāgamaḥ /
kāryāntaravyavadhirasya pārokṣyaheturiti cet /
na /
kāryajātasya sadātanatvāt /
athāpi syāt kāryāntarāṇi piṇḍakapālaśarkarācūrṇakaṇaprabhṛtīni kumbhaṃ vyavadadhate, tataḥ kumbhasya pārokṣyaṃ kadāciditi /
tanna /
tasya kāryajātasya kāraṇātmanaḥ sadātanatvena sarvadā vyavadhānena kumbhasyātyantānupalabdhiprasaṅgāt /
kādācitkatve vā kāryajātasya na kāraṇātmatvaṃ, nityatvānityatvalakṣaṇaviruddhadharmasaṃsargasya bhedakatvāt /
bhedābhedayośca parasparavirodhenaikatra sahāsaṃbhava ityuktam /
tasmāt kāraṇātkāryamekāntata eva bhinnam /
naca bhede gavāśvavat kāryakāraṇabhāvānupapattiriti sāṃpratam, abhede 'pi kāraṇarūpavattadanupapatteruktatvāt /
atyantabhede ca kumbhakumbhakārayornimittakabhāvasya darśanāt /
tasmādanyatvāviśeṣe 'pi samavāyabheda evopādānopādeyabhāvaniyamahetuḥ /
yasyābhūtvā bhavataḥ samavāyastadupādeyaṃ yatra ca samavāyastadupādānam /
upādānatvaṃ ca kāraṇasya kāryādalpaparimāṇasya dṛṣṭaṃ, yathā tantvādīnāṃ paṭādyupādānānāṃ paṭādibhyo nyūnaparimāṇatvam /
cidātmanastu paramahata upādānānnātyantālpaparimāṇamupādeyaṃ bhavitumarhati /
tasmādyatredamalpatāratamyaṃ viśrāmyati yato na kṣodīyaḥ saṃbhavati tajjagato mūlakāraṇaṃ paramāṇuḥ /
kṣodīyo 'ntarānantye tu merurājasarṣapayostulyaparimāṇatvaprasaṅgo 'nantāvayavatvādubhayogo /
tasmāt paramamahato brahmaṇa upādānādabhinnamupādeyaṃ jagatkāryamabhidadhatī śrutiḥ pratiṣṭhitaprāmāṇyatarkavirodhātsahasrasaṃvatsarasatragatasaṃvatsaraśrutivatkathañcijjaghanyatvavṛttyā vyākhyāyetyadhikaṃ śaṅkamānaṃ prati sāṃkhyadūṣaṇamatidiśati- eteneti sūtreṇa /
asyārthaḥ-kāraṇāt kāryasya bhedaṃ 'tadananyatvamārambhaṇaśabdādibhyaḥ'ityatra niṣetsyāmaḥ /
avidyāsamāropaṇena ca kāryasya nyūnādhikabhāvamapyaprayojakatvādupokṣiṣyāmahe /
tena vaiśeṣikādyabhimatasya tarkasya śuṣkatvenāvyavasthiteḥ sūtramidaṃ sāṃkhyadūṣaṇamatidiśati /
yatra kathañcidvedānusāriṇī manvādibhiḥ śiṣṭaiḥ parigṛhītasya sāṃkhyatarkasyaiṣā gatistatra paramāṇvādivādasyātyantavedabāhyasya manvādyupekṣitasya ca kaiva katheti /
kenacidaṃśeneti /
sṛṣṭyādayo hi vyutpādyāste ca kiñcitsadasadvā pūrvapakṣanyāyotprekṣitamapyudāhṛtya vyutpādyanta iti kenacidaṃśenetyuktam /
sugamamanyat //12//
START BsVBh_2,1.5.13
bhoktrāpatteravibhāgaścetsyāllokavat

2.1.14

syādetat /
atigambhīrajagatkāraṇaviṣayatvaṃ tarkasya nāsti, kevalagamagamyametadityuktam, tatkathaṃ punastarkanimitta ākṣepa ityata āha- yadyapi śrutiḥ pramāṇamiti /
pravṛttā hi śrutiranapekṣatayā svataḥpramāṇatvena na pramāṇāntaramapekṣate /
pravartamānā punaḥ sphuṭatarapratiṣṭhitaprāmāṇyatarkavirodhena mukhyārthātpracyāvya jaghanyavṛttitāṃ nīyate, yathā mantrārthavādāvityarthaḥ /
atirohitārthaṃ bhāṣyam /
yathā tvadyatva iti /
yadyatītānāgatayoḥ sargayoreṣa vibhāgo na bhavet /
tatastadevādyatanasya vibhāgasya bādhakaṃ syāt /
svapnadarśanasyeva jāgraddarśanam /
na tvetadasti /
abādhitādyatanadarśanena tayorapi tathātvānumānādityarthaḥ /
imāṃ śaṅkāmāpātato 'vicāritalokasiddhadṛṣṭāntopadarśanamātreṇa nirākaroti sūtrakāraḥ- syāllokavat //13//
START BsVBh_2,1.6.14
parihārarahasyamāha-
tadananyatvam ārambhaṇaśabdādibhyaḥ

2.1.15

pūrvasmādavirodhādasya viśeṣābhidhānopakramasya vibhāgamāha- abhyupagamya cemamiti /
syādetat /
yadikāraṇāt paramārthabhūtādananyatvamākāśādeḥ prapañcasya kāryasya kutastarhi na vaiśeṣikādyuktadoṣaprapañcāvatāra ityata āha- vyatirekeṇābhāvaḥ kāryasyāvagamyata iti /
na khalvananyatvamityabhedaṃ brūmaḥ, kintu bhedaṃ vyāsedhāmaḥ, tataśca nābhedāśrayadoṣaprasaṅgaḥ /
kintvabhedaṃ vyāsedhadbhirvaiśeṣikādibhirasmāsu sāhāyakamevācaritaṃ bhavati /
bhedaniṣedhahetuṃ vyācaṣṭe-ārambhaṇaśabdastāvaditi /
evaṃ hi brahmavijñānena sarvaṃ jagattattvato jñāyeta yadi brahmaiva tattvaṃ jagato bhavet /
yathā rajjvāṃ jñātāyāṃ bhujaṅgatattvaṃ jñātaṃ bhavati /
sā hi tasya tattvam /
tattvajñānaṃ ca jñānamato 'nyanmidhyājñānamajñānameva /
atraiva vaidiko dṛṣṭāntaḥ- yathā somyaikena mṛtpiṇḍeneti /
syādetat /
mṛdi jñātāyāṃ kathaṃ mṛnmayaṃ ghaṭādi jñātaṃ bhavati /
nahi tanmṛdātmakamityupapāditamadhastāt /
tasmāttattvato bhinnam /
na cānyasminvijñāte 'nyadvijñātaṃ bhavatītyata āha śrutiḥ-'vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyam /
vācayā kevalamārabhyate vikārajātaṃ, na tu tattvato 'sti, yato nāmadheyamātrametat /
yathā puruṣasya caitanyamiti rāhoḥ śira iti vikalpamātram /
yathāhurvikalpavidaḥ-'śabdajñānānupātī vastuśūnyo vikalpaḥ'iti /
tathā cāvastutayānṛtaṃ vikārajātaṃ, mṛttiketyeva satyam /
tasmādghaṭaśarāvodañcanādīnāṃ tattvaṃ mṛdeva, tena mṛdi jñātāyāṃ yeṣāṃ sarveṣāmeva tattvaṃ jñātaṃ bhavati /
tadidamuktam- na cānyathaikavijñānena sarvavijñānaṃ saṃpadyata iti /
nidarśanāntaradvayaṃ darśayannupasaṃharati- tasmādyathā ghaṭakarakādyākāśānāmiti /
ye hi dṛṣṭanaṣṭasvarūpā na te vastusanto yathā mṛgatṛṣṇikodakādayaḥ, tathā ca sarvaṃ vikārajātaṃ tasmādavastusat /
tathāhi yadasti tadastyeva, yathā cidātmā /
nahyasau kadācit kvacit kathañcidvāsti /
kintu sarvadā sarvatra sarvathāstyeva, na nāsti /
na caivaṃ vikārajātaṃ, tasya kadācit kathañcit kutracidavasthānāt /
tathāhi-satsvabhāvaṃ cedvikārajātaṃ, kathaṃ kadācidasat /
asatsvabhāvaṃ cet, kathaṃ kathācid sat /
sadasatorekatvavirodhāt /
nahi rūpaṃ kadācit kvacit kathañcidvā gandho bhavati /
atha yasya sadasattve dharmau, te ca svakāraṇādhīnajanmatayā kadācideva bhavataḥ, tattarhi vikārajātaṃ daṇḍāyamānaṃ sadātanamiti na vikāraḥ kasyacit /
athāsattvasamaye tannāsti, kasya tarhi dharmo 'sattvam /
nahi dharmiṇyapratyutpanne taddharmo 'sattvaṃ pratyutpannamupapadyate /
athāsya na dharmaḥ kintvarthāntaramasattvam /
kimāyātaṃ bhāvasya /
nahi ghaṭe jāte paṭasya kiñcidbhavati /
asattvaṃ bhāvavirodhīti cet /
na /
akiñcitkarasya tattvānupapatteḥ /
kiñcitkaratve vā tatrāpyasattvena tadanuyogasaṃbhavāt /
athāsyāsattvaṃ nāma kiñcinna jāyate kintu sa eva na bhavati /
yathāhuḥ-'na tasya kiñcidbhavati na bhavatyeva kevalam'iti /
athaiṣa prasajyapratiṣedho nirucyatāṃ, kiṃ tatsvabhāvo bhāva uta bhāvasvabhāvaḥ sa iti /
tatra pūrvasmin kalpe bhāvānāṃ tatsvabhāvatayā tucchatayā jagacchūnyaṃ prasajyeta /
tathā ca bhāvānubhavābhāvaḥ /
uttarasmiṃstu sarvabhāvanityatayā nābhāvavyavahāraḥ syāt /
kalpanāmātranimittatve 'pi niṣedhasya bhāvanityatāpattistadavasthaiva tasmādbhinnamasti kāraṇādvikārajātaṃ na vastu sat /
ato vikārajātamanirvacanīyamanṛtam /
tadanena pramāṇena siddhamanṛtatvaṃ vikārajātasya kāraṇasya nirvācyatayā sattvaṃ 'mṛttiketyeva satyam'ityādinā prabandhena dṛṣṭāntatayānuvadati śrutiḥ /
'yatra laukikaparīkṣakāṇāṃ buddhisāmyaṃ sa dṛṣṭāntaḥ'iti cākṣapādasūtraṃ pramāṇasiddho dṛṣṭānta ityetatparaṃ, na punarlokasiddhatvamatra vivakṣitam, anyathā teṣāṃ paramāṇvādirna dṛṣṭāntaḥ syāt /
nahi paramāṇvādirnaisargikavainayikabuddhyatiśayarahitānāṃ laukikānāṃ siddha iti /
saṃpratyanekāntavādinamutthāpayati- nanvanekātmakamiti /
anekābhiḥ śaktibhiryāḥ pravṛttayo nānākāryasṛṣṭayastadyuktaṃ brahmaikaṃ nānā ceti /
kimato yadyevamityata āha- tatraikatvāṃśeneti /
yadi punarekatvameva vastusadbhavet tato nānātvābhāvādvaidikaḥ karmakāṇḍāśrayo laukikaśca vyavahāraḥ samasta evocchidyeta /
brahmagocarāśca śravaṇamananādayaḥ sarve dattajalāñjalayaḥ prasajyeran /
evaṃ cānekātmakatve brahmaṇo mṛdādidṛṣṭāntā anurūpā bhaviṣyantīti /
tamimamanekāntavādaṃ dūṣayati- naivaṃ syāditi /
idaṃ tāvadatra vaktavyam, mṛdātmanaikatvaṃ ghaṭaśarāvādyātmanā nānātvamiti vadataḥ kāryakāraṇayoḥ parasparaṃ kimabhedo 'bhimataḥ, āho bhedaḥ, uta bhedābhedāviti /
tatrābheda aikāntike mṛdātmaneti ca ghaṭaśarāvādyātmaneti collekhadvayaṃ niyamaśca nopapadyate /
bhede collekhadvayaniyamāvupapannau, ātmaneti tvasamañjasam /
nahyanyasyānya ātmā bhavati /
na cānekāntavādaḥ /
bhedābhedakalpe tullekhadvayaṃ bhavedapi /
niyamastvayuktaḥ /
nahi dharmiṇoḥ kāryakāraṇayoḥ saṃkare taddharmāvekatvanānātve na saṃkīryete iti saṃbhavati /
tataśca mṛdātmanaikatvaṃ yāvadbhavati tāvadghaṭaśarāvādyātmanāpi syāt, evaṃ ghaṭaśarāvādyātmanā nānātvaṃ yāvadbhavati tāvanmṛdātmanā nānātvaṃ bhavet /
so 'yaṃ niyamaḥ kāryakāraṇayoraikāntikaṃ bhedamupakalpayati, anirvacanīyatāṃ vā kāryasya /
parākrāntaṃ cāsmābhiḥ prathamādhyāye tat /
āstāṃ tāvat /
tadetadyuktinirākṛtamanuvadantīṃ śrutimudāharati- mṛttiketyeva satyamiti /
syādetat /
na brahmaṇo jīvabhāvaḥ kālpanikaḥ, kintu bhāvikaḥ /
aṃśo hi saḥ, tasya karmasahitena jñānena brahmabhāva ādhīyata ityata āha- svayaṃ prasiddha hīti /
svābhāvikasyānāderiti /
yaduktaṃ nānātvāṃśena tu karmakāṇḍāśrayo laukikaśca vyavahāraḥ setsyatīti, tatrāha- bādhite ceti /
yāvadabādhaṃ hi sarvo 'yaṃ vyavahāraḥ svapnadaśāyāmiva tadupadarśitapadārthajātavyavahāraḥ /
sa ca yathā jāgradavasthāyāṃ bādhakānnivartate evaṃ tattvamasyādivākyaparibhāvanābhyāsaparipākabhuvā śārīrasya brahmātmabhāvasākṣātkāreṇa bādhakena nivartate /
syādetat /
'yatra tvasya sarvamātmaivābhūttat kena kaṃ paśyet'ityādinā mithyājñānādhīno vyavahāraḥ kriyākārakādilakṣaṇaḥ samyagjñānenāpanīyata iti na brūte, kintvavasthābhedāśrayo vyavahāro 'vasthāntaraprāptyā nivartate, yathā bālakasya kāmacāravādabhakṣatopanayanaprāptau nivartate /
naca tāvatāsau mithyājñānanibandhano bhavatyevamatrāpītyata āha- na cāyaṃ vyavahārābhāva iti /
kutaḥ, tattvamasīti brahmātmabhāvasyeti /

na khalvetadvākyamavasthāviśeṣaviniyataṃ brahmātmabhāvamāha jīvasya, api tu na bhujaṅgo rajjuriyamitivat sadātanaṃ tamabhivadati /
api ca satyānṛtābhidhānenāpyetadeva yuktamityāha- taskaradṛṣṭāntena ceti /
na cāsmindarśana iti /
nahi jātu kāṣṭhasya daṇḍakamaṇḍalukuṇḍalaśālinaḥ kuṇḍalitvajñānaṃ daṇḍavattāṃ kamaṇḍalumattāṃ bādhate /
tat kasya hetoḥ /
teṣāṃ kuṇḍalādīnāṃ tasmin bhāvikatvāt /
tadvadihāpi bhāvikagocareṇaikātmyajñānena na nānātvaṃ bhāvikamapavadanīyam /
nahi jñānena vastvapanīyate /
api tu mithyājñānenāropitamityarthaḥ /
codayati- nanvekatvaikāntābhyupagama iti /
abādhitānadhigatāsaṃdigdhavijñānasādhanaṃ pramāṇamiti pramāṇasāmānyalakṣaṇopapattyā pratyakṣādīni pramāṇatāmaśnuvate /
ekatvaikāntābhyupagame tu teṣāṃ sarveṣāṃ bhedaviṣayāṇāṃ bādhitatvādaprāmāṇyaṃ prasajyeta /
tathā vidhipratiṣedhaśāstramapi bhāvanābhāvyabhāvakakaraṇetikartavyatābhedāpekṣatvādvyāhanyeta /
tathā ca nāstikyam /
ekadeśākṣepeṇa ca sarvavedākṣepādvedāntānāmapyaprāmāṇyamityabhedaikāntābhyupagamahāniḥ /
na kevalaṃ vidhiniṣedhākṣepeṇāsya mokṣaśāstrasyākṣepaḥ svarūpeṇāsyāpi bhedāpekṣatvādityāha- mokṣaśāstrasyāpīti /
api cāsmin darśane varṇapadavākyaprakaraṇādīnāmalīkatvāttatprabhavamadvaitajñānamasīcīnaṃ bhavet, na khalvalīkāddhūmaketanajñānaṃ samīcīnamityāha-kathaṃ cānṛtena mokṣaśāstreṇeti /
pariharati- atrocyata iti /
yadyapi pratyakṣādīnāṃ tāttvikamabādhitatvaṃ nāsti, yuktyāgamābhyāṃ bādhanāt, tathāpi vyavahāre bādhanābhāvātsāṃvyavahārikamabādhanam /
nahi pratyakṣādibhirarthaṃ paricchidya pravartamāno vyavahāre visaṃbādyate sāṃsārikaḥ kaścit /
tasmādabādhanānna pramāṇalakṣaṇamatipatanti pratyakṣādaya iti /
satyatvopapatteriti /
satyatvābhimānopapatteriti /
grahaṇakavākyametat /
vibhajate- yāvaddhi na satyātmaikatvapratipattiriti /
vikārāneva tu śarīrādīnahamityātmabhāvena putrapaśvādīnmametyātmīyabhāveneti yojanā /
vaidikaśceti /
karmakāṇḍamokṣaśāstravyavahārasamarthanā /
'svapnavyavahārasyeva'iti vibhajate- yathā suptasya prākṛtasyeti /
'kathaṃ cānṛtena mokṣaśāstreṇa'iti yaduktaṃ tadanubhāṣya dūṣayati- kathaṃ tvasatyeneti /
śakyamatra vaktuṃ, śravaṇādyupāya ātmasākṣātkāraparyanto vedāntasamuttho 'pi jñānanicayo 'satyaḥ, so 'pi hi vṛttirūpaḥ kāryatayā nirodhadharmā, yastu brahmasvabhāvasākṣātkāro 'sau na kāryastatsvabhāvatvāt, tasmādacodyametat kathamasatyātsatyotpāda iti /
yatkhalu satyaṃ na tadutpadyata iti kutastasyāsatyādutpādaḥ /
yaccotpadyate tatsarvamasatyameva /
sāṃvyavahārikaṃ tu satyatvaṃ vṛttirūpasya brahmasākṣātkārasyeva śravaṇādīnāmapyabhinnam /
tasmādabhyupetya vṛttisvarūpasya brahmasākṣātkārasya paramārthasatyatāṃ vyabhicārodbhāvanamiti mantavyam /
yadyapi sāṃvvahārikasya satyādeva bhayātsatyaṃ maraṇamutpadyate tathāpi bhayaheturahistajjñānaṃ vāsatyaṃ tato bhayaṃ satyaṃ jāyata ityasatyātsatyasyotpattiruktā /
yadyapi cāhijñānamapi svarūpeṇa sattathāpi na tajjñānatvena bhayaheturapi tvanirvācyāhirūṣitatvena /
anyathā rajjujñānādapi bhayaprasaṅgājjñānatvenāviśeṣāt /
tasmādanirvācyāhirūṣitaṃ jñānamapyanirvācyamiti siddhamasatyādapi satyasyopajana iti /
na ca brūmaḥ sarvasyādasatyātsatyasyopajanaḥ, yataḥ samāropitadhūmabhāvāyā dhūmamahiṣyā vahnijñānaṃ satyaṃ syāt /
nahi cakṣuṣo rūpajñānaṃ satyamupajāyata iti rasādijñānenāpi tataḥ satyena bhavitavyam /
yato niyamo hi sa tādṛśaḥ satyānāṃ yataḥ kutaścit kiñcideva jāyata iti /
evamasatyānāmapi niyamo yataḥ kutaścidasatyātsatyaṃ kutaścidasatyaṃ, yathā dīrghatvādervarṇeṣu samāropitatvāviśeṣe 'pyajīnamityato jyānivirahamavagacchanti satyam /
ajinamityatastu samāropitadīrghabhāvājjyānivirahamavagacchanto bhavanti bhrāntāḥ /
na cobhayatra dīrghasamāropaṃ prati kaścidasti bhedaḥ /
tasmādupapannamasatyādapi satyasyodaya iti /
nidarśanāntaramāha- svapnadarśanāvasthasyeti /
yathā sāṃsāriko jāgradbhujaṅgaṃ dṛṣṭvā palāyate tataśca na daṃśavedanāmāpnoti, pipāsuḥ salilamālokya pātuṃ pravartate tatastadāsādya pāyaṃpāyamāpyāyitaḥ sukhamanubhavati, evaṃ svapnāntike 'pi tadavasthaṃ sarvamityasatyātkāryasiddhiḥ /
śaṅkate- tatkāryamapyanṛtameveti /
evamapi nāsatyātsatyasya siddhiruktetyarthaḥ /
pariharati- tatra brūmaḥ /
yadyapi svapnadarśanāvasthasyeti /
laukiko hi suptotthito 'vagamyaṃ bādhitaṃ manyate na tadavagatiṃ, tena yadyapi parikṣakā anirvācyarūṣitāmavagatimanirvācyāṃ niścinvanti tathāpi laukikābhiprāyeṇaitaduktam /
atrāntare laukāyatikānāṃ matamapākaroti- etena svapnadṛśo 'vagatyabādhaneneti /
yadākhalvayaṃ caitrastārakṣavīṃ vyāttavikaṭadaṃṣṭrākarālavadanāmuttabdhabambhramanmastakāvacumbilāṅgūlāmatiroṣāruṇastabdhaviśālavṛttalocanāṃ romāñcasaṃcayotphullamīṣaṇāṃ sphaṭikācalabhittipratibimbitāmabhyamitrīṇāṃ tanumāsthāya svapne pratibuddho mānuṣīmātmanastanuṃ paśyati tadobhayadehānugatamātmānaṃ pratisaṃdadhāno dehātiriktamātmānaṃ, niścinoti, na tu dehamātram, tanmātratve dehavatpratisaṃdhānābhāvaprasaṅgāt /
kathaṃ caitadupapadyeta yadi svapnadṛśo 'vagatirabādhitā syāt /
tadbādhe tu pratisaṃdhānābhāva iti /
asatyācca satyapratītiḥ śrutisiddhānvayavyatirekasiddhā cetyāha- tathāca śrutiriti /
tathākārādīti /
yadyapi rekhāsvarūpaṃ satyaṃ tathāpi tadyathāsaṃketamasatyam /
nahi saṃketayitāraḥ saṃketayantīdṛśena rekhābhedenāyaṃ varṇaḥ pratyetavyo 'pi tvīdṛśo rekhābhedo 'kāraṃ īdṛśaśca kakāra iti /
tathā cāsamīcīnātsaṃketātsamīcīnavarṇāvagatiriti siddham /
yaccoktamekatvāṃśena jñānamokṣavyavahāraḥ setsyati, nānātvāṃśena tu karmakāṇḍāśrayo laukikaśca vyavahāraḥ setsyatīti, tatrāha- api cāntyamidaṃ pramāṇamiti /
yadi khalvekatvānekatvanibandhanau vyavahārāvekasya puṃso 'paryāyeṇa saṃbhavatastatastadarthamubhayasadbhāvaḥ kalpyeta, na tvetadasti /
nahyekatvāvagatinibandhanaḥ kaścidasti vyavahāraḥ, tadavagateḥ sarvottaratvāt /
tathāhi-'tattvamasi'ityaikātmyāvagatiḥ samastapramāṇatatphalatādvyahārānapabādhamānaivodīyate, naitasyāḥ parastātkiñcidanukūlaṃ pratikūlaṃ cāsti, yadapekṣena, yena ceyaṃ pratikṣipyeta, tatrānukūlapratikūlanivāraṇānnātaḥ paraṃ kiñcidākāṅkṣyamiti /
na ceyamavagatirḍulakṣīraprāyetyāha- na ceyamiti /
syādetat /

antyā cediyamavagatirniṣprayojanā tarhi tathā ca na prekṣāvadbhirupādīyeta, prayojanavattve vā nāntyā syādityata āha- na ceyamavagatiranarthikā kutaḥ avidyānivṛttiphaladarśanāt /
nahīyamutpannā satī paścādavidyāṃ nivartayati yena nāntyā syāt, kintvavidyāvirodhisvabhāvatayā tannivṛttyātmaivodayate /
avidyānivṛttiśca na tatkāryatayā phalamapi tviṣṭatayā, iṣṭalakṣaṇatvātphalasyeti /
pratikūlaṃ parācīnaṃ nirākartumāha- bhrāntirveti /
kutaḥ, bādhaketi /
syādetat /
mā bhūdekatvanibandhano vyavahāro 'nekatvanibandhanastvasti, tadeva hi sakalāmudvahati lokayātrām, atastatsiddhyarthamanekatvasya kalpanīyaṃ tāttvikatvamityata āha- prākceti /
vyavahāro hi buddhipūrvakāriṇāṃ buddhyopapadyate, na tvasyāstāttvikatvena, bhrāntyāpi tadupapatterityāveditam /
satyaṃ ca tadavisaṃvādāt, anṛtaṃ ca vicārāsahatayānirvācyatvāt /
antyasyaikātmyajñānasyānapekṣatayā bādhakatvaṃ, anekatvajñānasya ca pratiyogigrahāpekṣayā durbalatvena bādhyatvaṃ vadan prakṛtamupasaṃharati- tasmādantyena pramāṇeneti /
syādetat /
na vayamanekatvavyavahārasiddhyarthamanekatvasya tāttvikatvaṃ kalpayāmaḥ, kintu śrautamevāsya tāttvikatvamiti codayati- nanu mṛdāditi /
pariharati- netyucyata iti /
mṛdādidṛṣṭāntena hi kathañcitpariṇāma unneyaḥ, naca śakya unnetum, 'mṛttiketyeva satyam'iti kāraṇamātrasatyatvāvadhāraṇena kāryasyānṛtatvapratipādanāt /
sākṣātkūṭasthanityatvapratipādikāstu santi sahasraśaḥ śrutaya iti na pariṇāmadharmatā brahmaṇaḥ /
atha kūṭasthasyāpi pariṇāmaḥ kasmānna bhavatītyata āha- na hyekasyeti /
śaṅkate- sthitigativaditi /
yathaikabāṇāśraye gatinivṛtti evamekasminbrahmaṇi pariṇāmaśca tadabhāvaśca kauṭasthyaṃ bhaviṣyata iti /
nirākaroti- na kūṭasthasyeti viśeṣaṇāditi /
kūṭasthanityatā hi sadātanī svabhāvādapracyutiḥ /
sā kathaṃ pracyutyā na virudhyate /
naca dharmiṇo vyatiricyate dharmo yena tadupajanāpāye 'pi dharmī kūṭasthaḥ syāt /
bheda aikāntike gavāśvavaddharmadharmibhāvābhāvāt /
bāṇādayastu pariṇāminaḥ sthityā gatyā ca pariṇamanta iti /
api ca svādhyāyādhyayanavidhyāpāditārthavattvasya vedarāśerekenāpi varṇenānarthakena na bhavitavyaṃ kiṃ punariyatā jagato brahmayonitvapratipādakena vākyasaṃdarbheṇa /
tatra phalavadbrahmadarśanasamāmnānasaṃnidhāvaphalaṃ jagadyonitvaṃ samāmnāyamānaṃ tadarthaṃ sattadupāyatayāvatiṣṭhate nārthāntarārthamityāha- naca yathā brahmaṇi iti /
ato na pariṇāmaparatvamasyetyarthaḥ /
tadananyatvamityasya sūtrasya pratijñāvirodhaṃ śrutivirodhaṃ ca codayati- kūṭasthabrahmātmavādina iti /
pariharati- na /
avidyātmaka iti /
nāma ca rūpaṃ ca te eva bījaṃ tasya vyākaraṇaṃ kāryaprapañcastadapekṣatvādaiśvaryasya /
etaduktaṃ bhavati-na tāttvikamaiśvaryaṃ sarvajñatvaṃ ca brahmaṇaḥ kintvavidyopādhikamiti tadāśrayaṃ pratijñāsūtraṃ, tattvāśrayaṃ tu tadananyatvasūtram, tenāvirodhaḥ /
sugamamanyat //14//
START BsVBh_2,1.6.15
bhāve copalabdheḥ

2.1.16

kāraṇasya bhāvaḥ sattā copalambhaśca tasmin kāryasyopalabdherbhāvācca /
etaduktaṃ bhavati-viṣayapadaṃ viṣayaviṣayiparaṃ, viṣayipadamapi viṣayiviṣayaparaṃ, tena kāraṇopalambhabhāvayorupādeyopalambhabhāvāditi sūtrārthaḥ saṃpadyate /
tathā ca prabhārūpānuviruddhabodhyena cākṣuṣeṇa na vyabhicāraḥ, nāpi vahnibhāvābhāvānuvidhāyibhāvābhāvena dhūmabhedeneti siddhaṃ bhavati /
tatra yathoktahetorekadeśābhidhānenopakramate bhāṣyakāraḥ- itaśca kāraṇādananyatvaṃ bhedābhāvaḥ kāryasya, yatkāraṇaṃ yasmātkāraṇāt bhāva eva kāraṇasyeti /
asya vyatirekamukhena gamakatvamāha- naca niyameneti /
kākatālīyanyāyenānyabhāve 'nyadupalabhyate, na tu niyamenetyarthaḥ /
hetuviśeṣaṇāya vyabhicāraṃ codayati- nanvanyasya bhāve 'pīti /
ekadeśimatena pariharati- netyucyata iti /
śaṅkayaikadeśiparihāraṃ dūṣayitvā paramārthaparihāramāha- atheti /
tadanena hetuviśeṣaṇamuktam /
pāṭhāntareṇedameva sūtraṃ vyācaṣṭe- na kevalaṃ śabdādeveti /
paṭa iti hi pratyakṣabuddhyā tantava evātānavitānāvasthā ālambyante, na tu tadatiriktaḥ paṭaḥ pratyakṣamupalabhyate /
ekatvaṃ tu tantūnāmekaprāvaraṇalakṣaṇārthakriyāvacchedādbahūnāmapi /
yathaikadeśakālāvacchinnā dhavakhadirapalāśādayo bahavo 'pi vanamiti /
arthakriyāyāṃ ca pratyekamasamarthā apyanārabhyaivārthāntaraṃ kiñcinmilitāḥ kurvanto dṛśyante, yathā grāvāṇa ukhādhāraṇamekam, evamanārabhyaivārthāntaraṃ tantavo militāḥ prāvaraṇamekaṃ kariṣyanti /
naca samavāyādbhinnayorapi bhedānavasāyaḥ anavasāya iti sāṃpratama, anyonyāśrayatvāt /
bhede hi siddhe samavāyaḥ samavāyācca bhedaḥ /
naca bhede sādhanāntaramasti, arthakriyāvyapadeśabhedayorabhede 'pyupapatterityupāditam /
tasmādyatkiñcidetam /
anayā ca diśā mūlakāraṇaṃ brahmaiva paramārthasat, avāntarakāraṇāni ca tanvādayaḥ sarve 'nirvācyā evetyāha- tathā ca tantuṣviti //15//
START BsVBh_2,1.6.16
sattvāc cāparasya

2.1.17

vibhajate- itaśceti /
na kevalaṃ śrutiḥ, upapattiścātra bhavati yacca yadātmaneti /
nahi tailaṃ sikatātmanā sikatāyāmasti yathā ghaṭo 'sti mṛdi mṛdātmanā /
pratyutpanno hi ghaṭo mṛdātmanopalabhyate /
naivaṃ pratyutpannaṃ tailaṃ sikatātmanā /
tena yathā sikatāyāstailaṃ na jāyata evamātmano 'pi jaganna jāyeta, jāyate ca, tasmādātmātmanāsīditi gamyate /
upapattyantaramāha- yathā kāraṇaṃ brahmeti /
yathā hi ghaṭaḥ sarvadā sarvatra ghaṭa eva nā jātvasau kvacitpaṭo bhavatyevaṃ sadapi sarvatra sarvadā sadeva na tu kvacitkadācidasadbhavitumarhatītyupapāditamadhastāt /
tasmātkāryaṃ triṣvapi kāleṣu sadeva /
sattvaṃ cet kimato yadyevamityata āha- ekaṃ ca punariti /
sattvaṃ caikaṃ kāryakāraṇayoḥ /
nahi prativyakti sattvaṃ bhidyate /
tataścābhinnasattānanyatvādete api mitho na bhidyete iti /
naca tābhyāmananyatvātsattvasyaiva bheda iti yuktam /
tathā sati hi sattvasya samāropitatvaprasaṅgaḥ /
tatra bhedābhedayoranyatarasamāropakalpanāyāṃ kiṃ tāttvikābhedopādānābhedakalpanāstu, āho tāttvikabhedopādānābhedakalpaneti /
vayaṃ tu paśyāmo bhedagrahasya pratiyogigrahapekṣatvādbhedagrahamantareṇa ca pratiyogigrahasaṃbhavādanyonyasaṃśrayāpatteḥ, abhedagrahasya ca nirapekṣatayā tadanupapatterekaikāśrayatvācca bhedasyaikābhāve tadanupapatterabhedagrahopādānaiva bhedakalpaneti sarvabhavadātam //16//
START BsVBh_2,1.6.17
asadvyapadeśānneti cenna dharmāntareṇa vākyaśeṣāt

2.1.18

vyākṛtatvāvyākṛtatve ca dharmāvanirvacanīyau /
sūtrametannigadavyākhyātena bhāṣyeṇa vyākhyātam //17//
START BsVBh_2,1.6.18
yukteḥ śabdāntarācca

2.1.19

atiśayavattvātprāgavasthāyā iti /
atiśayo hi dharmo nāsatyatiśayavati kārye bhavitumarhatīti /
nanu na kāryasyātiśayo niyamaheturapi tu kāraṇasya śaktibhedaḥ, sa cāsatyapi kārye kāraṇasya sattvātsannevetyata āha- śaktiśceti /
nānyā kāryakāraṇābhyāṃ, nāpyasatī kāryātmaneti yojanā /
apica kāryakāraṇayoriti /
yadyapi 'bhāvāccopalabdheḥ'ityatrāyamartha uktastathāpi samavāyadūṣaṇāya punaravatāritaḥ /
anabhyupagamyamāne ca samavāyasya samavāyibhyāṃ saṃbandhe vicchedaprasaṅgo 'vayavāvayavidravyaguṇādīnāṃ mithaḥ /
nahyasaṃbaddhaḥ samavāyibhyāṃ samavāyaḥ samavāyinau saṃbandhayoditi /
śaṅkate- atha samavāyaḥ svayamiti /
yathā hi sattvāyogādravyaguṇakarmāṇi santi, sattvaṃ tu svabhāvata eva saditi na sattvāntarayogamapekṣate, tathā samavāyaḥ samavāyibhyāṃ saṃbaddhuṃ na saṃbandhāntarayogamapekṣate, svayaṃ saṃbandharūpatvāditi /
tadetatsiddhāntāntaravirodhāpādanena nirākaroti- saṃyogo 'pi tarhīti /
naca saṃyogasya kāryatvāt kāryasya ca samavāyikāraṇādhīnajanmatvāt asamavāye ca tadanupapatteḥ samavāyakalpanā saṃyoga iti vācyam /
ajasaṃyoge tadabhāvaprasaṅgāt /
api ca /
saṃbandhyadhīnanirūpaṇaḥ samavāyo yathā saṃbandhidvayabhede na bhidyate tannāśe ca na naśyatyapi tu nitya eka evaṃ saṃyogo 'pi bhavet /
tataḥ ko doṣaḥ /
athaitatprasaṅgabhiyā saṃyogavatsamavāyo 'pi pratisaṃbandhimithunaṃ bhidyate cānityaścetyabhyupeyate, tathā sati yathaikasmānnimittakāraṇādeva jāyata evaṃ saṃyogo 'pi nimittakāraṇādeva janiṣyata iti samānam /
tādātmyapratīteśceti /
saṃbandhāvagame hi saṃbandhakalpanābījaṃ na tādātmyāvagamaḥ, tasya nānātvaikāśrayasaṃbandhavirodhāditi /
vṛttivikalpenāvayavātiriktamavayavinaṃ dūṣayati- kathañca kāryamiti /
samasteti /
madhyaparabhāgayorarvāgbhāgavyavahitatvāt /
atha samastāvayavavyāsaṅgyapi katipayāvayavasthāno grahīṣyata ityata āha- nahi bahutvamiti /
athāvayavaśa iti /
bahutvasaṃkhyā hi svarūpeṇaiva vyāsajya saṃkhyeyeṣu vartate ityekamasaṃkhyeyāgrahaṇe 'pi na gṛhyate, samastavyāsaṅgitvāttadrūpasya /
avayavī tu na svarūpeṇāvayavānvyāpnotiṃ, api tvavayavaśaḥ /
tena yathā sūtramavayavaiḥ kusumāni vyāpnuvanna samastakusumagrahaṇamapekṣate katipayakusumasthānasyāpi tasyopalabdheḥ, evamavayavyapīti bhāvaḥ /
nirākaroti- tadāpīti /
śaṅkate-gotvādivaditi /
nirākaroti- neti /
yadyapi gotvasya sāmānyasya viśeṣā anirvācyā na paramārthasantastathā ca kvāsya pratyekaparisamāptiriti, tathāpyabhyupetyedamuditamiti mantavyam /
akartṛkā yato 'to nirātmikā syāt /
kāraṇābhāve hi kāryamanutpannaṃ kiṃnāma bhavet /
ato nirātmakatvamityarthaḥ /
yadyucyeta ghaṭaśabdastadavayaveṣu vyāpārāviṣṭatayā pūrvāparībhāvamāpanneṣu ghaṭopajanābhimukheṣu tādarthyanimittādupacārātprayujyate, teṣāṃ ca siddhatvena kartṛtvamastītyupapadyate ghaṭo bhavatīti prayoga ityata āha- ghaṭasya cotpattirucyamāneti /
utpādanā hi siddhānāṃ kapālakulālādīnāṃ vyāpāro notpattiḥ /
na cotpādanaivotpattiḥ,
prayojyaprayojakavyāpārayorbhedāt /
abhede vā ghaṭamutpādayatītivadghaṭamutpadyata ityapi prasaṅgāt /
tasmāt karotikārayatyoriva ghaṭagocarayorbhṛtyasvāmisamavetayorutpattyutpādanayoradhiṣṭhānabhedo 'bhyupetavyaḥ, tatra kapāsakulālādīnāṃ siddhānāmutpādanādhiṣṭhānānāṃ notpattyadhiṣṭhānatvamastīti pāriśeṣyādghaṭa eva sādhya utpatteradhiṣṭhānameṣitavyaḥ /
na cāsāvasannadhiṣṭhānaṃ bhavitumarhatīti sattvamasyābhyupeyam /
evañca ghaṭo bhavatīti ghaṭavyāpārasya dhātūpāttatvāttatrāsya kartṛtvamupapadyate, taṇḍulānāmiva satāṃ viklittau viklidyanti taṇḍulā iti /
śaṅkate- atha svakāraṇasattāsaṃbandha evotpattiriti /
etaduktaṃ bhavati-notpattirnāma kaścidvyāpāraḥ, yenāsiddhasya kathamatra kartṛtvamityanuyujyeta, kintu svakāraṇasamavāyaḥ, svasattāsamavāyo vā, sa cāsato 'pyaviruddha iti /
so 'pyasato 'nupapanna ityāha- kathamalabdhātmakamiti /
api ca prāgutpatterasattvaṃ kāryasyeti kāryābhāvasya bhāvena maryādākaraṇamanupapannamityāha- abhāvasya ceti /
syādetat /
atyantābhāvasya bandhyāsutasya mā bhūnmaryādanupākhyo hi saḥ, ghaṭaprāgabhāvasya tu bhaviṣyatā ghaṭenopākhyeyasyāsti maryādetyata āha- yadi vandhyāputraḥ kārakavyāpārāditi /
uktametadadhastādyathā na jātu ghaṭaḥ paṭo bhavatyevamasadapi sanna bhavatīti /
tasmānmṛtpiṇḍe ghaṭasyāsattve 'tyantāsattvameveti /
atrāsatkāryavādī codayati- nanvevaṃ satīti /
prāk prasiddhamapi kāryaṃ kadācitkāraṇena yojayituṃ vyāpāror'thavānmavedityata āha-tadananyatvācceti /
pariharati- naiṣa doṣa iti /
uktametadyathā bhujaṅgatattvaṃ na rajjorbhidyate, rajjureva hi tat, kālpanikastu bhedaḥ, evaṃ vastutaḥ kāryatattvaṃ na kāraṇādbhidyate kāraṇasvarūpameva hi tat, anirvācyaṃ tu kāryarūpaṃ bhinnamivābhinnamiva cāvabhāsata iti /
tadidamuktam- vastvavanyatvamiti /
vastutaḥ paramārthato 'nyatvaṃ na viśeṣadarśanamātrādbhavati /
sāṃvyāvahārike tu kathañcittattvānyatve bhavata evotyarthaḥ /
anayaiva hi diśaiṣa saṃdarbho yojyaḥ /
asatkāryavādinaṃ prati dūṣaṇāntaramāha- yasya punariti /
kāryasya kāraṇādabhede saviṣayatvaṃ kārakavyāpārasya syānnānyathetyarthaḥ /
mūlakāraṇaṃ brahma /
śabdāntarācceti sūtrāvayavamavatārya vyācaṣṭe- evaṃ yukteḥ kāryasyeti /
atirohitārtham //18//
START BsVBh_2,1.6.19
paṭavacca

2.1.20

yathā ca prāṇādi

2.1.21

iti ca sūtre nigadavyākhyātena bhāṣyeṇa vyākhyāte //19//
START BsVBh_2,1.6.20
20 //
START BsVBh_2,1.7.21
itaravyapadeśāddhitākaraṇādidoṣaprasaktiḥ

2.1.22

yadyapi śārīrātparamātmano bhedamāhuḥ śrutayastathāpyabhedamapi darśayanti śrutayo bahvayaḥ /
naca bhedābhedāvekatra samavetau virodhāt, naca bhedastāttvika ityuktam /
tasmāt paramātmanaḥ sarvajñānna śārīrastattvato bhidyate /
sa eva tvavidyopadhānabhedādghaṭakarakādyākāśavadbhedena prathate /
upahitaṃ cāsya rūpaṃ śārīraḥ, tena mā nāma jīvāḥ paramātmatāmātmano 'nubhūvan, paramātmā tu tānātmano 'bhinnānanubhavati /
ananubhave sārvajñyavyāghātaḥ /
tathā cāyaṃ jīvān badhnannātmānameva badhnīyāt /
tatredamuktam- nahi kaścidaparatantro bandhanāgāramātmanaḥ kṛtvānupraviśati ityādi /
tasmānna cetanakāraṇaṃ jagaditi pūrvaḥ pakṣaḥ //21//
START BsVBh_2,1.7.22
adhikaṃ tu bhedanirdeśāt

2.1.23

satyamayaṃ paramātmā sarvajñatvādyathā jīvān vastuta ātmano 'bhinnān paśyati, paśyatyevaṃ na bhāvata eṣāṃ sukhaduḥkhādivedanāsaṅgostyavidyāvaśāttveṣāṃ tadvadabhimāna iti /
tathā ca teṣāṃ sukhaduḥkhādivedanāyāmapyahamudāsīna iti na teṣāṃ bandhanāgāraniveśe 'pyastikṣatiḥ kācinmameti na hitākaraṇādidoṣāpattiriti rāddhāntaḥ /
tadidamuktam- apica yadā tattvamasīti /
apiceti caḥ pūrvopapattisāhityaṃ dyotayati, nopapattyantaratām //22//
START BsVBh_2,1.7.23
syādetat /
yadi brahmaviṣarto jagat, hanta sarvasyaiva jīvavacaitanyaprasaṅga ityata āha-
aśmādivacca tadanupapattiḥ

2.1.24

atirohitārthena bhāṣyeṇa vyākhyātam //23//
START BsVBh_2,1.8.24
upasaṃhāradarśanān neti cen na kṣīravad dhi

2.1.25

brahma khalvekamadvitīyatayā parānapekṣaṃ krameṇotpadyamānasya jagato vividhavicitrarūpasyopādānamupeyate tadanupapannam /
nahyekarūpātkāryabhedo bhavitumarhati, tasyākasmikatvaprasaṅgāt /
kāraṇabhedo hi kāryabhedahetuḥ, kṣīrabījādibhedāddadyaṅkurādikāryabhedadarśanāt /
na cākramātkāraṇāt kāryakramo jujyato, samarthasya kṣepāyogādadvitīyatayā ca kramavattatsahakārisamavadhānāpapatteḥ /
tadidamuktam- iha hi loka iti /
ekaikaṃ mṛdādi kārakaṃ teṣāṃ tu sāmagryaṃ sādhanam, tato hi kāryaṃ sādhayatyeva, tasmānnādvitīyaṃ brahma jagadupādānamiti prāpte, ucyate- kṣīravaddhi /
idaṃ tāvadbhavān pṛṣṭo vyācaṣṭām-kiṃ tāttvikamasya rūpamapekṣyedamucyate utānādināmarūpabījasahitaṃ kālpanikaṃ sārvajñyaṃ sarvaśaktitvam /
tatra pūrvasmin kalpe kiṃ nāma tato 'dvitīyādasahāyādupajāyate /
nahi tasya śuddhabuddhamuktasvabhāvasya vastusatkāryamasti /
tathā ca śrutiḥ-'na tasya kāryaṃ karaṇaṃ ca vidyate'iti /
uttarasmiṃstu kalpe yadi kulālādivadatyantavyatiriktasahakārikāraṇābhāvādanupādānatvaṃ sādhyate, tataḥ kṣīrādibhirvyabhicāraḥ /
te 'pi hi bāhyacetanādikāraṇānapekṣā eva kālaparivaśena svata eva pariṇāmāntaramāsādayanti /
atrāntarakāraṇānapekṣatvaṃ hetuḥ kriyate, tadasiddham, anirvācyanāmarūpabījasahāyatvāt /
tathā ca śrutiḥ-'māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyānmāyinaṃ ti maheśvaram'iti kāryakrameṇa tatparipāko 'pi kramavānunneyaḥ /
ekasmādapi ca vicitraśakteḥ kāraṇādanekakāryotpādo dṛśyate /
yathaikasmādvahnerdāhapākāvekasmādvā karmaṇaḥ saṃyogavibhāgasaṃskārāḥ /
24 //
START BsVBh_2,1.8.25
yadi tu cetanatve satīti viśeṣaṇānna kṣīrādibhirvyabhicāraḥ, dṛṣṭā hi kulālādayo bāhyamṛdādyapekṣāḥ, cetanaṃ ca brahmeti, tatredamupatiṣṭhate-
devādivad api loke

2.1.26

lokyate 'neneti lokaḥ śabda eva tasmin //25//
START BsVBh_2,1.9.26
kṛtsnaprasaktirniravayavatvaśabdakopo vā

2.1.28

nanu na brahmaṇastattvataḥ pariṇāmo yena kārtsnyabhāgavikalpenākṣipyeta /
avidyākalpitena tu nāmarūpalakṣaṇena rūpabhedena vyākṛtāvyākṛtātmanā tattvānyatvābhyāmanirvacanīyena pariṇāmādivyavahārāspadatvaṃ brahma pratipadyate /
naca kalpitaṃ rūpaṃ vastu spṛśati /
nahi candramasi taimirikasya dvitvakalpanā candramaso dvitvamāvahati /
tadanupapattyā vā candramaso 'nupapattiḥ /
tasmādavāstavī pariṇāmakalpanānupapadyamānāpi na paramārthasato brahmaṇo 'nupapattimāvahati /
tasmātpūrvapakṣābhāvādanārabhyamidamadhikaraṇamiti, ata āha- cetanamekam /
yadyapi śrutiśatādaikāntikādvaitapratipādanaparāt pariṇāmo vastuto niṣiddhastathāpi kṣīrādidevatādṛṣṭāntena punastadvāstavatvaprasaṅgaṃ pūrvapakṣopapattyā sarvathāyaṃ pakṣo na ghaṭayituṃ śakyata ityapabādhya śrutestu śabdāmūlatvāt ātmani caivaṃ vicitrāśca hi'iti sūtrābhyāṃ vivartadṛḍhīkaraṇenaikāntikādvayalakṣaṇaḥ śrutyarthaḥ pariśodhyata ityarthaḥ /
tasmādastyavikṛtaṃ brahma tattvataḥ /
nanu śabdenā pīti codyamavidyākalpitatvodghaṭanāya /
nahi niravayavatvasāvayavatvābhyāṃ vidhāntaramastyekaniṣedhasyetaravidhānāntarīyakatvāt /
tena prakārāntarābhāvānniravayavatvasāvayavatvayośca prakārayoranupapattergrāvaplavanādyarthavādavadapramāṇaṃ śabdaḥ syāditi codyārthaḥ /
parihāraḥ sugamaḥ //26//
START BsVBh_2,1.9.27
START BsVBh_2,1.9.28
ātmani caivaṃ vicitrāśca hi

2.1.29

anena sphuṭito māyāvādaḥ /
svapnadṛgātmā hi manasaiva svarūpānupamardena rathādīn sṛjati //28//
START BsVBh_2,1.9.29
svapakṣadoṣāc ca

2.1.31

codayati- nanu naiveti /
paraharati- naivañjātīyakeneti /
yadyapi samudāyaḥ sāvayavastathāpi pratyekaṃ sattvādayo niravayavāḥ /
nahyasti saṃbhavaḥ sattvamātraṃ pariṇamate na rajastamasī iti /
sarveṣāṃ saṃbhūyapariṇāmābhyupagamāt /
pratyekaṃ cānavayavānāṃ kṛtsnapariṇāme mūlocchedaprasaṅgaḥ /
ekadeśapariṇāme vā sāvayavatvamaniṣṭaṃ prasajyeta /
tathāguṇavādino 'pīti /
vaiśeṣikāṇāṃ hyaṇubhyāṃ saṃyujya dvyaṇukamekamārabhyate, taistribhirdvyaṇukaistryaṇukamekamārabhyata iti prakriyā /
tatra dvayoraṇvoranavayavayoḥ saṃyogastāvaṇū vyāpnuyāt /
avyāpnuvanvā tatra na varteta /
nahyasti saṃbhavaḥ sa eva tadānīṃ tatra vartate na vartate ceti /
tathā coparyadhaḥpārśvasthāḥ ṣaḍapi paramāṇavaḥ samānadeśā iti prathimānupapatteraṇumātraḥ piṇḍaḥ prasajyeta /
avyāpane vā ṣaḍavayavaḥ paramāṇuḥ syādityanavayavatvavyākopaḥ /
aśakyaṃ ca sāvayavatvamupetuṃ, tathā satyanantāvayavatvena sumerurājasarṣapayoḥ samānaparimāṇatvaprasaṅgaḥ /
tasmāt samāno doṣaḥ /
āpātamātreṇa sāmyamuktam, paramārthatastu bhāvikaṃ pariṇāmaṃ vā kāryakāraṇabhāvaṃ vecchatāmeṣa durvāro doṣo na punarasmākaṃ māyāvādināmityāha- parihṛtastviti //29//
START BsVBh_2,1.10.30
vicitraśaktitvamuktaṃ brahmaṇa, tatra śrutyupanyāsaparaṃ sūtram- sarvopetā ca taddarśanāt //30//
START BsVBh_2,1.10.31
etadākṣepasamādhānaparaṃ sūtram-
vikaraṇatvān neti cet tad uktam

2.1.32

kulālādibhyastāvadbāhyakaraṇāpekṣebhyo devādīnāṃ bāhyanapekṣāṇāmāntarakaraṇāpekṣasṛṣṭhīnāṃ pramāṇena dṛṣṭo yathā viśeṣo nāpahnotuṃ śakyaḥ, yathā tu jāgratsṛṣṭerbāhyakaraṇāpekṣāyāstadanapekṣāntarakaraṇamātrasādhyā dṛṣṭā svapne rathādisṛṣṭiraśakyāpahnotum, evaṃ sarvaśakteḥ parasyā devatāyā āntarakaraṇānapekṣāyā jagatsarjanaṃ śrūyamāṇaṃ na sāmānyato dṛṣṭamātreṇāpahnavamarhatīti //31//
START BsVBh_2,1.11.32
na prayojanavattvāt

2.1.33

na tāvadunmattavadasya mativibhramājjagatprakriyā, bhrāntasya sarvajñatvānupapatteḥ /
tasmāt prekṣavatānena jagat kartavyam /
prekṣāvataśca pravṛttiḥ svaparahitāhitaprāptiparihāraprayojanā satī nāprayojanālpāyāsāpi saṃbhavati, kiṃ punaraparimeyānekavidhoccāvacaprapañcajagadvibhramaviracanā mahāprayāsā /
ata eva līlāpi parāstā /
alpāyāsasādhyā hi sā /
na ceyamapyaprayojanā, tasyā api sukhaprayojanavattvāt /
tādarthyena vā prakṛttau tadabhāve kṛtārthatvānupapatteḥ /
pareṣāṃ copakāryāṇāmabhāvena tadupakārāyā api pravṛtterayogāt /
tasmāt prekṣāvatpravṛttiḥ prayojanavattayā vyāptā tadabhāve 'nupapannā brahmopādānatāṃ jagataḥ pratikṣipatīti prāptam //32//
START BsVBh_2,1.11.33
evaṃ prāpte 'bhidhīyate-
lokavat tu līlākaivalyam

2.1.34

bhavedetadevaṃ yadi prekṣāvatpravṛttiḥ prayojanavattayā vyāptā bhavet /
tatastannivṛttau nivarteta, śiṃśāpātvamiva vṛkṣatānivṛttau, na tvetadasti, prekṣāvatāmananusaṃhitaprayojanānāmapi yādṛścikīṣu kriyāsu pravṛttidarśanāt /
anyathā 'na kurvīta vṛthā ceṣṭām'iti dharmasūtrakṛtāṃ pratiṣedho nirviṣayaḥ prasajyeta /
na conmattān pratyetatsūtramarthavat, teṣāṃ tadarthabodhatadanuṣṭhānānupapatteḥ /
api cādṛṣṭahetukotpattikī śvāsapraśvāsalakṣaṇā prekṣāvatāṃ kriyā prayojanānusaṃdhānamantareṇa dṛṣṭā /
na cāsyāṃ cetanasyāpi caitanyamanupayogi, saṃprasāde 'pi bhāvāditi yuktam, prājñasyāpi caitanyāpracyuteḥ /
anyathā mṛtaśarīre 'pi śvāsapraśvāsapravṛttiprasaṅgāt /
yathā ca svārthaparārthasaṃpadāsāditasamastakāmānāṃ kṛtakṛtyatayānākūlamanasāmakāmānāmeva līlāmātrātsatyapyanuniṣpādini prayojane naiva taduddeśena pravṛttirevaṃ brahmaṇo 'pi jagatsarjane pravṛttirnānupapannā /
dṛṣṭaṃ ca yadalpabalavīryabuddhināmaśakyamatiduṣkaraṃ vā tadanyeṣāmanalpabalavīryabuddhīnāṃ suśakamīṣatkaraṃ vā /
nahi vānarairmārutiprabhṛtibhirnagairna baddho nīranidhiragādho mahāsattvānām /
na caiṣa pārthena śilīmukhairna baddhaḥ /
na cāyaṃ na pītaḥ saṃkṣipya culukena helayeva kalaśayoninā mahāmuninā /
na cādyāpi na dṛśyante līlāmātravinirmitāni mahāprāsādapramadavanāni śrīmannṛganarendrāṇāmanyeṣāṃ manasāpi duṣkarāṇi nareśvarāṇam /
tasmādupapannaṃ yadṛcchayā vā svabhāvādvā līlayā vā jagatsarjanaṃ bhagavato maheśvarasyeti /
api ca neyaṃ pāramārthikī sṛṣṭiryenānuyujyeta prayojanam, api tvanādyavidyānibandhanā /
avidyā ca svabhāvata eva kāryonmukhī na prayojanamapekṣate /
nahi dvicandrālātacakragandharvanagarādivibhramāḥ samuddiṣṭaprayojanā bhavanti /
naca tatkāryā vismayabhayakampādayaḥ svotpattau prayojanamapekṣante /
sā ca caitanyacchuritā jagadutpādaheturiti cetano jagadyonirākhyāyata ityāha- na ceyaṃ paramārthaviṣayeti /
api ca na brahma jagatkāraṇamapi tattayā vivakṣantyāgamā api tu jagati brahmātmabhāvam /
tathā ca sṛṣṭeravivakṣāyāṃ tadāśrayo doṣo nirviṣaya evetyāśayenāha- brahmātmabhāveti //33//
START BsVBh_2,1.12.34
vaiṣamyanairghṛṇye na sāpekṣatvāt tathā hi darśayati

2.1.35

atirohito 'tra pūrvaḥ pakṣaḥ /
uttarastūcyate-uccāvacamadhyamasukhaduḥkhabhedavatprāṇabhṛtprapañcaṃ ca sukhaduḥkhakāraṇaṃ sudhāviṣādi cānekavidhaṃ viracayataḥ prāṇabhṛdbhedopāttapāpapuṇyakarmāśayasahāyasyātrabhavataḥ parameśvarasya na caiṣamyanairghaṇye prasajyete /
nahi sabhyaḥ sabhāyāṃ niyukto yuktavādinaṃ yuktavādyasīti cāyuktavādinamayuktavādyasīti bruvāṇa, sabhāpatirvā yuktavādinamanugṛhṇannayuktavādinaṃ ca nigṛhṇannanukto dviṣṭo vā bhavatyapi tu madhyastha iti vītarāgadveṣa iti cākhyāyate, tadvadīśvaraḥ puṇyakarmāṇamanugṛhṇannapuṇyakarmāṇaṃ ca nigṛhṇanmadhyastha eva nāmadhyasthaḥ /
evaṃ hyasāvamadhyasthaḥ syādyakalyāṇakāriṇamanugṛhṇīyātkalyāṇakāriṇaṃ ca nigṛhṇīyāt /
natvetadasti /
tasmānna vaiṣamyadoṣaḥ /
ata eva na nairghṛṇyamapi saṃharataḥ samastān prāṇabhṛtaḥ /
sa hi prāṇabhṛtkarmāśayānāṃ vṛttinirodhasamayaḥ, tamitalaṅghayannayamayuktakārī syāt /
naca karmāpekṣāyāmīśvarasya aiśvaryavyāghātaḥ /
nahi sevādikarmabhedāpekṣaḥ phalabhedapradaḥ prabhuraprabhurbhavati /
na ca 'eṣa hyeva sādhu karma kārayati yamebhyo lokebhya unninīṣate eṣa evāsādhu karma kārayati taṃ yamadho niniṣate'iti śruterīśvara eṣa dveṣapakṣapātābhyāṃ sādhvasādhunī karmaṇī kārayitvā svargaṃ narakaṃ vā lokaṃ nayati, tasmādvaiṣamyadoṣaprasaṅgānneśvaraḥ kāraṇamiti vācyam /
virodhāt /
yasmāt karma kārayitveśvaraḥ prāṇinaḥ sukhaduḥkhinaḥ sṛjati iti śruteravagamyate, tasmānna sṛjatīti viruddhamabhidhīyate /
naca vaiṣamyamātramatra brūmo na tvīśvarakāraṇatvaṃ vyāsedhāma iti vaktavyam /
kimato yadyevam /
tasmādīśvarasya savāsanakleśāparāmarśamabhivadantīnāṃ bhūyasīnāṃ śrutīnāmanugrahāyonninīṣate 'dho ninīṣata ityetadapi tajjātīyapūrvakarmābhyāsavaśātprāṇina ityevaṃ neyam /
yathāhuḥ-'janmajanma yadabhyastaṃ dānamamadhyayanaṃ tapaḥ /
tenaivābhyāsayogena taccaivābhyasate naraḥ //
'iti /
abhyupetya ca sṛṣṭestāttvikatvamidamuktam /
anirvācyā tu sṛṣṭiriti na prasmartavyamatrāpi /
tathā ca māyākārasyevāṅgasākalyavaikalyabhedena vicitrān prāṇino darśayato na vaiṣamyadoṣaḥ, sahasā saṃharato vā na nairdhṛṇyam, evamasyāpi bhagavato vividhavicitraprapañcamanirvācyaṃ viśvaṃ darśayataḥ saṃharataśca svabhāvādvā līlayā vā na kaściddoṣaḥ //34//
START BsVBh_2,1.12.35
iti sthite śaṅkāparihāraparaṃ sūtram-
na karmāvibhāgād iti cen nānāditvād

2.1.36

śaṅkottare atirohitārthena bhāṣyagranthena vyākhyāte //35//
START BsVBh_2,1.12.36
anāditvāditi siddhavaduktaṃ, tatsādhanārthaṃ sūtram-
upapadyate cāpy upalabhyate ca

2.1.37

akṛte karmaṇi puṇye pāpe vā tatphalaṃ bhoktāramadhyāgacchet, tathā ca vidhiniṣedhaśāstramanarthakaṃ bhavet pravṛttinivṛttyabhāvāditi /
mokṣaśāstrasya coktamānarthakyam /
na cāvidyā kevaleti /
layābhiprāyam /
vikṣepalakṣaṇāvidyāsaṃskārastu kāryatvātsvotpattau pūrvaṃ vikṣepamapekṣate, vikṣepaśca mithyāpratyayo mohāparanāmā puṇyāpuṇyapravṛttihetubhūtarāgadveṣanidānaṃ, sa ca rāgādibhiḥ sahitaḥ svakāryairna śarīraṃ sukhaduḥkhabhogāyatanamantareṇa saṃbhavati /
naca rāgādvaiṣāvantareṇa karma /
naca bhogasahitaṃ mohamantareṇa rāgadveṣau /
naca pūrvaśarīramantareṇa mohādiriti pūrvapūrvaśarīrāpekṣo mohādirevaṃ pūrvapūrvamohādyapekṣaṃ pūrvapūrvaśarīramityanāditaivātra bhagavatī cittamanākulayati /
tadetadāha- rāgādikleśavāsanākṣiptakarmāpekṣā tvavidyā vaiṣamyakarī syāditi /
rāgādveṣamohā rāgādayasta eva hi puruṣaṃ saṃsāraduḥkhamanubhāvya kleśayantīti kleśāsteṣāṃ vāsanāḥ karmapravṛttyanuguṇāstābhirākṣiptāni pravarttitāni karmāṇi tadapekṣā layalakṣaṇā avidyā /
syādetat /
bhaviṣyatāpi vyapadeśo dṛṣṭo yathā 'puroḍāśakapālena tuṣānupavapati'iti /
ata āha- naca dhārayiṣyatītyata iti /
tadevamanāditve siddhe 'sadeva somyedamagra āsīdekamevādvitīyam'iti prāk sṛṣṭeravibhāgāvadhāraṇaṃ samudācaradrūparāgādiniṣedhaparaṃ na punaretānprasuptānapyapākarotīti sarvamavadātam //36//
START BsVBh_2,1.13.37
sarvadharmopapatteś ca

Original text: Brahmasūtra2 with Vācaspati's Bhāmatī (a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc