Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (with commentary) · Chapter 53

53.1

FN: codyata iti codanā puruṣaprayatnaḥ sa hi puruṣavyāpāraḥ /
brahmasvarūpaṃ nirdhārya tajjñānasādhanopāsanāsvarūpamāha- sarvavedāntapratyayaṃ codanādyaviśeṣāditi /
pādasaṃgatimāha- vyākhyātamiti /
pūrvapāde tattvaṃpadārthavivekaḥ kṛtaḥ /
iha tatphalaṃ vākyārthajñānamānandādayaḥ pradhānasyeti sūtreṇāpunaruktāpekṣitatatpadadvācyārthopasaṃhāreṇa nirdhāryata iti phalaphalibhāvaḥ saṃgatiḥ /
saguṇavākyārthavidyācintā tu tadvidyānāṃ cittaikāgryadvārā nirguṇajñānasādhanatvātkriyata iti mantavyam /
saṃpratiḥ /
nirguṇajñānaṃ bhedābhedavicāraviṣayatvenoktamiti manvāna ākṣipati- nanviti /
vedyabhede vidyābhedacintā syāt brahmaṇastu vedyasyaikyānna cintāvasara ityarthaḥ /
brahmaikye 'pi dharmabhedāccintetyata āha- ekarūpatvācceti /
nirdharmatvādityarthaḥ /
ekarūpe 'pi brahmaṇyanekaprakārasaṃbhavādbhedaśaṅkā ityata āha- nacetyādinā /
pūrvapakṣe jñānabhedaśaṅkānupapattimuktvā codanādyabhedājjñānābheda iti siddhānto 'pyayukta ityāha- nāpyasyeti /
evaṃ pādārambhamākṣipya samādhatte- taducyata iti /
saguṇavidyāsveva bhedābhedacintā kriyate nirguṇavidyāyāṃ tvaikyaṃ siddhamiti vācyārtharūpaguṇopasaṃhāramātraṃ kriyate vākyārthanirṇayāyeti bhāvaḥ /
pañcāgniprāṇadaharaśāṇḍilyavaiśvānarādividyā mithobhinnā iti 'nānāśabdādibhedāt'ityatra vakṣyate /
atra tu mithobhinnāstāḥ kiṃ pratiśākhaṃ bhidyānte na veti nāmādibhedāccodanādyaviśeṣācca saṃśayaḥ /
pūrvapakṣe vidyābhedādguṇānupasaṃhāraḥ siddhānte tvabhedādupasaṃhāra iti phalabhedaḥ /
pūrvatantre śākhāntarādhikaraṇapūrvapakṣasūtraṃ nāmarūpadharmaviśeṣapunaruktinindāśaktisamāptivacanaprāyaścittānyārthadarśanācchākhāntare karmabhedaḥ syāditi /
tatroktā hetavo nāmādayo vidyābhedārthamihocyante 'athaiṣa jyotirathaiṣa sarvajyotiretena sahasradakṣiṇena yajeta'ityatra prakṛtajyotiṣṭomānuvādena sahasradakṣiṇākhyaguṇavidhimāśaṅkya jyotiritipadasya karmāntaranāmatvasaṃbhave jyotiṣṭomalakṣakatvāyogādatheti prakaraṇavicchedācca jyotiṣṭomātkarmāntaraṃ viśiṣṭadakṣiṇākaṃ vidhīyata iti nāmnaḥ karmabhedakatvamuktama /
jyotirādiṣvityādipadenādhvaryavaṃ hautramiti saṃjñābhedātkarmabhedo grāhyaḥ /
taptaṃ kṣīraṃ dadhnā kaṭhinamāmikṣā, tatra dravaṃ jalarūpaṃ vājinamiti bhedaḥ, 'tapte payasi dadhyānayati sā vaiśvadevyāmikṣā vājibhyo vājinam'ityatra vaiśvadevyāmikṣāyāge vājinākhyaguṇavidhiḥ vājibhya iti viśvedevānuvādādityāśaṅkyāmikṣāṃ paryupasarjanatvenoktaviśvadevānāṃ vājibhya ityanuvādāyogādutpattiśiṣṭāmikṣāvaruddhe karmaṇi vājinadravyasyānākāṅkṣitasya vidhyayogādvājidevatāko vājinayāgaḥ karmāntaramiti dravyadevatākhyarūpabhedātkarmabhedaḥ siddhāntitaḥ /
ādipadāt 'aindraṃ dadhyaindraṃ payaḥ'iti dravyabhedādyāgabhedo grāhyaḥ /
evamihāpi pañcāgniṣaḍagnirūpabhedādvidyābhedo vājicchandogayoḥ /
tathā retonyūnā vāgādayaśchāndogye tatsahitā vājināmiti prāṇavidyābhedaḥ, kārīrivākyādhyayane taittirīyakāṇāṃ bhūmau bhojanaṃ dharmaviśeṣo nānyeṣāṃ, agnyadhyayane keṣāñcidupādhyāyārthamudakāharaṇaṃ dharmo nānyeṣāṃ, aśvamedhādhyayane 'śvaghāsānayanaṃ keṣāñcideva nānyeṣāṃ, naca tānyeva kārīryādīni karmāṇi dharmaviśeṣamapekṣante nāpekṣante ceti yuktaṃ, ato dharmaviśeṣācchākhāntare karmabhedaḥ śaṅkitastathātrāpi muṇḍakādhyayena keṣāñcideva śirasyaṅgārapātradhāraṇarūpaṃ vrataṃ nānyeṣāmiti vidyābhedaḥ syāt punaruktirabhyāsaḥ /
yathā 'samidho yajati tanūnapātaṃ yajati'iti yajatyabhyāsātprayājānāṃ bheda uktastathā śākhāntare 'bhyāsādvidyābhedaḥ /
ādipadānnindādigrahaḥ, 'prātaḥ prātaranṛtaṃ te vadanti purodayājjuhvati ye 'gnihotram'ityanuditahomasya 'yadudite sūrye prātarjuhuyādyathātithaye pradrutāya śūnyāyāvasāthāyāhāryaṃ haranti tādṛgeva tat'ityuditahomasya ca nindāśruterbhedaḥ, ekasyaivodite 'nudite cānuṣṭhānāyogāt, tathoditānuditahomātikramakṛtaprāyaścittādapyagnihotrabhedaḥ śaṅkitaḥ /
ete nindāprayaścitte vedāntavidyāsu na vidyete iti nodāhriyete /
yathā sarvaśākhāvihitasya karmaṇo jñātuṃ kartuṃ cāśakterbhedastathā sarvavedāntādhyayanajñānādyaśaktestattadvedāntavidyābhedaḥ syāt tathā śākhānāṃ sarvāsāmekarūpā samāptirnocyate kintu kasyāścitkvacitkarmaṇi samāptirataḥ samāptivacanabhedātpratiśākhaṃ karmabhedaḥ śaṅkitaḥ, tathā kasyacidvedāntasyoṅkārasārvātmye samāptiḥ kasyacidanyatreti vidyābhedaḥ, anyārthadarśanamarthavādastadbhedātkarmabhedavadvidyābheda iti pūrvapakṣasūtroktā hetavo darśitāste kecitsiddhānte pūrvapakṣe cātropayuñjanta iti /
tathā śabdāntarābhyāsasaṃkhyāguṇaprakriyānāmadheyāni karmabhedakāni, tatra nāmadheyaṃ guṇo rūpamabhyāsaśceti trayaṃ vyākhyātaṃ, yajeddadyājjuhuyāditi prakṛtiśabdabhedena dhātvarthabhedāttadavacchinnabhāvanākhyakarmabheda uktastathātra vedopāsta ityādiśabdabhedādvidyābhedaḥ, 'tisra āhutīrjuhoti'iti saṃkhyayā karmabhedavat 'vāyuprāṇau'iti dvitvasaṃkhyayā saṃvargavidyābhedaḥ syāt /
nityāgnihotraprakaraṇātprakaraṇāntare kuṇḍapāyināmayane 'māsamagnihotraṃ juhvati'iti śrutamagnihotraṃ prakaraṇāntarasthatvātkarmāntaramiti siddhāntitam /
tathātra vedāntabhede prakaraṇabhedādubhāstibheda iti pūrvapakṣaḥ /
siddhāntayati- evamiti /
sarvairvedāntaiḥ pratīyanta iti sarvavedāntapratyayāni tairvihitānītyarthaḥ /
uktanāmādibhiragnihotrādikarmaṇāṃ pratiśākhaṃ bhede prāpte śākhāntarādhikaraṇasiddhāntasūtraṃ 'ekaṃ vā saṃyogarūpacodanākhyāviśeṣāt'iti /
tatra codanāvidhāyakaḥ śabdaścoditaḥ prayatno vā /
tasyā aviśeṣamāha- yathaikasminniti /
ekadhātvarthahomāvacchinnaprayatnaikyādupāstiyatnaikyamityarthaḥ /
yathā jyeṣṭhatvādiguṇakaprāṇavidyā sarvaśākhāsvekā tathā pañcāgnividyāpyekā phalasaṃyogādyaviśeṣāt, tathānyāpi vidyābhinnetyāha- evaṃ pañcāgnīti /
pūrvapakṣahetūnnirācaṣṭe- ye tviti /
kāṭhakamityādināmnā karmabhedo na yuktaḥ, kutaḥ acodanābhidhānatvātkāṭhakādiśabdānāṃ granthanāmatayā karmavācitvābhāvādato bhinnanāmakaśākhāgranthabhede 'pi tādvihitaṃ karmaikameva, alparūpabhedo 'pi na karmaikyavirodhī, dharmaviśeṣastvadhyayanāṅgaṃ na karmāṅgamato na karmabhedakaḥ śākhābhede punaruktirasiddhā,
nindānyārthadarśanayorapi na bhedakatvaṃ tattadvidhistutimātratvādbahuśākhādhyayanāśaktāvapi svaśākhanuktaviśeṣasyāpekṣitasyānyato grahaṇasaṃbhavādaśaktirabhedikā, ekasminnapi karmaṇyaṅgalopādinā prāyaścittaṃ saṃbhavati /

evaṃ samāptivacanabhedo 'pyaprayojaka ityaivaṃ karmābhedapramāṇaprābalye bhedahetavaḥ parihṛtā ityarthaḥ

53.2

END BsCom_3,3.1.1
START BsCom_3,3.1.2
ihāpi kañcidviśeṣamāśaṅkya pariharati -
bhedān neti cen naikasyām api | BBs_3,3.2 |
syādetat /
sarvavedāntapratyayatvaṃ vijñānānāṃ guṇabhedānnopapadyate /
tathāhi vājasaneyinaḥ pañcāgnividyāṃ prastutyaḥ ṣṭhamaparamagnimāmananti - 'tasyāgnirevāgnirbhavati' (bṛ. 6.2.14) ityādinā /
chandogāstu taṃ nāmananti pañcasaṃkhyayaiva ca ta upasaṃharanti 'atha ha ya etānevaṃ pañcāgnīnveda' (chā. 5.10.10) iti /
yoṣāṃ ca sa guṇo 'sti yeṣāṃ ca nāsti kathamubhayeṣāmekā vidyopapadyeta /
nacātra guṇopasaṃhāraḥ śakyate pratyetuṃ, pañcasaṃkhyāvirodhāt /
tathā prāṇasaṃvāde śreṣṭhādanyāṃścaturaḥ prāṇānvākcakṣuḥ śrotamanāṃsi chandogā āmananti /
vājasaneyinastu pañcamamapyāmananti 'reto vai prajāpatiḥ prajāyate ha prajayā paśubhirya evaṃ veda' (bṛ. 6.1.6) iti /
āvāpodvāpabhedācca vedyabhedo bhavati vedyabhedācca vidyābhedo dravyadevatābhedādiva yāgasyeti cet /
naiṣa doṣaḥ /
yata ekasyāmapi vidyāyāmevañjātīyako guṇabheda upapadyate /
yadyapi ṣaṣṭhasyāgnerupasaṃhāro na saṃbhavati tathāpi dyuprabhṛtīnāṃ pañcānāmagnīnāmubhayatra pratyabhijñāyāmānatvānna vidyābhedo bhavitumarhati /
nahi ṣoḍaśigrahaṇāgrahaṇayoratirātro bhidyate /
paṭhyate 'pi ca ṣaṣṭho 'gniśchandogaiḥ - 'taṃ pretaṃ diṣṭamito 'gnaya evaṃ haranti'
(chā. 5.9.2) iti /
vājasaneyinastu sāṃpādikeṣu pañcasvagniṣvanuvṛttāyāḥ samiddhūmādikalpanāyā nivṛttaye 'tasyāgnirevāgnirbhavati samitsamit' (bṛ. 6.2.14) ityādi samāmananti sa nityānuvādaḥ /
athāpyupāsanārtha eṣa vādastathāpi sa guṇaḥ śakyatechandogairapyupasaṃhartum /
nacātra pañcasaṃkhyāvirodhe āśaṅkyaḥ /
sāṃpādikāgnyabhiprāyā hyeṣā pañcasaṃkhyā nityānuvādabhūtā na vidhisamavāyinītyadoṣaḥ /
evaṃ prāṇasaṃvādeṣvapyadhikasya guṇasyetaratropasaṃhāro na virudhyate /
nacāvāpodvāpabhedādvedyabhedo vidyābhedaścāśaṅkyaḥ /
kasyacidvedyāṃśasyāvāpodvāpayorapi bhūyaso vedyarāśerabhedāvagamāt /
tasmādaikavidyameva

Original text: Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (subcommentary) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc