બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 53

fન્: ચોદ્યત ઇતિ ચોદના પુરુષપ્રયત્નઃ સ હિ પુરુષવ્યાપારઃ ।
બ્રહ્મસ્વરૂપં નિર્ધાર્ય તજ્જ્ઞાનસાધનોપાસનાસ્વરૂપમાહ- સર્વવેદાન્તપ્રત્યયં ચોદનાદ્યવિશેષાદિતિ ।
પાદસંગતિમાહ- વ્યાખ્યાતમિતિ ।
પૂર્વપાદે તત્ત્વંપદાર્થવિવેકઃ કૃતઃ ।
ઇહ તત્ફલં વાક્યાર્થજ્ઞાનમાનન્દાદયઃ પ્રધાનસ્યેતિ સૂત્રેણાપુનરુક્તાપેક્ષિતતત્પદદ્વાચ્યાર્થોપસંહારેણ નિર્ધાર્યત ઇતિ ફલફલિભાવઃ સંગતિઃ ।
સગુણવાક્યાર્થવિદ્યાચિન્તા તુ તદ્વિદ્યાનાં ચિત્તૈકાગ્ર્યદ્વારા નિર્ગુણજ્ઞાનસાધનત્વાત્ક્રિયત ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।
સંપ્રતિઃ ।
નિર્ગુણજ્ઞાનં ભેદાભેદવિચારવિષયત્વેનોક્તમિતિ મન્વાન આક્ષિપતિ- નન્વિતિ ।
વેદ્યભેદે વિદ્યાભેદચિન્તા સ્યાત્ બ્રહ્મણસ્તુ વેદ્યસ્યૈક્યાન્ન ચિન્તાવસર ઇત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મૈક્યે ઽપિ ધર્મભેદાચ્ચિન્તેત્યત આહ- એકરૂપત્વાચ્ચેતિ ।
નિર્ધર્મત્વાદિત્યર્થઃ ।
એકરૂપે ઽપિ બ્રહ્મણ્યનેકપ્રકારસંભવાદ્ભેદશઙ્કા ઇત્યત આહ- નચેત્યાદિના ।
પૂર્વપક્ષે જ્ઞાનભેદશઙ્કાનુપપત્તિમુક્ત્વા ચોદનાદ્યભેદાજ્જ્ઞાનાભેદ ઇતિ સિદ્ધાન્તો ઽપ્યયુક્ત ઇત્યાહ- નાપ્યસ્યેતિ ।
એવં પાદારમ્ભમાક્ષિપ્ય સમાધત્તે- તદુચ્યત ઇતિ ।
સગુણવિદ્યાસ્વેવ ભેદાભેદચિન્તા ક્રિયતે નિર્ગુણવિદ્યાયાં ત્વૈક્યં સિદ્ધમિતિ વાચ્યાર્થરૂપગુણોપસંહારમાત્રં ક્રિયતે વાક્યાર્થનિર્ણયાયેતિ ભાવઃ ।
પઞ્ચાગ્નિપ્રાણદહરશાણ્ડિલ્યવૈશ્વાનરાદિવિદ્યા મિથોભિન્ના ઇતિ ઽનાનાશબ્દાદિભેદાત્ઽઇત્યત્ર વક્ષ્યતે ।
અત્ર તુ મિથોભિન્નાસ્તાઃ કિં પ્રતિશાખં ભિદ્યાન્તે ન વેતિ નામાદિભેદાચ્ચોદનાદ્યવિશેષાચ્ચ સંશયઃ ।
પૂર્વપક્ષે વિદ્યાભેદાદ્ગુણાનુપસંહારઃ સિદ્ધાન્તે ત્વભેદાદુપસંહાર ઇતિ ફલભેદઃ ।
પૂર્વતન્ત્રે શાખાન્તરાધિકરણપૂર્વપક્ષસૂત્રં નામરૂપધર્મવિશેષપુનરુક્તિનિન્દાશક્તિસમાપ્તિવચનપ્રાયશ્ચિત્તાન્યાર્થદર્શનાચ્છાખાન્તરે કર્મભેદઃ સ્યાદિતિ ।
તત્રોક્તા હેતવો નામાદયો વિદ્યાભેદાર્થમિહોચ્યન્તે ઽઅથૈષ જ્યોતિરથૈષ સર્વજ્યોતિરેતેન સહસ્રદક્ષિણેન યજેતઽઇત્યત્ર પ્રકૃતજ્યોતિષ્ટોમાનુવાદેન સહસ્રદક્ષિણાખ્યગુણવિધિમાશઙ્ક્ય જ્યોતિરિતિપદસ્ય કર્માન્તરનામત્વસંભવે જ્યોતિષ્ટોમલક્ષકત્વાયોગાદથેતિ પ્રકરણવિચ્છેદાચ્ચ જ્યોતિષ્ટોમાત્કર્માન્તરં વિશિષ્ટદક્ષિણાકં વિધીયત ઇતિ નામ્નઃ કર્મભેદકત્વમુક્તમ ।
જ્યોતિરાદિષ્વિત્યાદિપદેનાધ્વર્યવં હૌત્રમિતિ સંજ્ઞાભેદાત્કર્મભેદો ગ્રાહ્યઃ ।
તપ્તં ક્ષીરં દધ્ના કઠિનમામિક્ષા, તત્ર દ્રવં જલરૂપં વાજિનમિતિ ભેદઃ, ઽતપ્તે પયસિ દધ્યાનયતિ સા વૈશ્વદેવ્યામિક્ષા વાજિભ્યો વાજિનમ્ઽઇત્યત્ર વૈશ્વદેવ્યામિક્ષાયાગે વાજિનાખ્યગુણવિધિઃ વાજિભ્ય ઇતિ વિશ્વેદેવાનુવાદાદિત્યાશઙ્ક્યામિક્ષાં પર્યુપસર્જનત્વેનોક્તવિશ્વદેવાનાં વાજિભ્ય ઇત્યનુવાદાયોગાદુત્પત્તિશિષ્ટામિક્ષાવરુદ્ધે કર્મણિ વાજિનદ્રવ્યસ્યાનાકાઙ્ક્ષિતસ્ય વિધ્યયોગાદ્વાજિદેવતાકો વાજિનયાગઃ કર્માન્તરમિતિ દ્રવ્યદેવતાખ્યરૂપભેદાત્કર્મભેદઃ સિદ્ધાન્તિતઃ ।
આદિપદાત્ ઽઐન્દ્રં દધ્યૈન્દ્રં પયઃઽઇતિ દ્રવ્યભેદાદ્યાગભેદો ગ્રાહ્યઃ ।
એવમિહાપિ પઞ્ચાગ્નિષડગ્નિરૂપભેદાદ્વિદ્યાભેદો વાજિચ્છન્દોગયોઃ ।
તથા રેતોન્યૂના વાગાદયશ્છાન્દોગ્યે તત્સહિતા વાજિનામિતિ પ્રાણવિદ્યાભેદઃ, કારીરિવાક્યાધ્યયને તૈત્તિરીયકાણાં ભૂમૌ ભોજનં ધર્મવિશેષો નાન્યેષાં, અગ્ન્યધ્યયને કેષાઞ્ચિદુપાધ્યાયાર્થમુદકાહરણં ધર્મો નાન્યેષાં, અશ્વમેધાધ્યયને ઽશ્વઘાસાનયનં કેષાઞ્ચિદેવ નાન્યેષાં, નચ તાન્યેવ કારીર્યાદીનિ કર્માણિ ધર્મવિશેષમપેક્ષન્તે નાપેક્ષન્તે ચેતિ યુક્તં, અતો ધર્મવિશેષાચ્છાખાન્તરે કર્મભેદઃ શઙ્કિતસ્તથાત્રાપિ મુણ્ડકાધ્યયેન કેષાઞ્ચિદેવ શિરસ્યઙ્ગારપાત્રધારણરૂપં વ્રતં નાન્યેષામિતિ વિદ્યાભેદઃ સ્યાત્ પુનરુક્તિરભ્યાસઃ ।
યથા ઽસમિધો યજતિ તનૂનપાતં યજતિઽઇતિ યજત્યભ્યાસાત્પ્રયાજાનાં ભેદ ઉક્તસ્તથા શાખાન્તરે ઽભ્યાસાદ્વિદ્યાભેદઃ ।
આદિપદાન્નિન્દાદિગ્રહઃ, ઽપ્રાતઃ પ્રાતરનૃતં તે વદન્તિ પુરોદયાજ્જુહ્વતિ યે ઽગ્નિહોત્રમ્ઽઇત્યનુદિતહોમસ્ય ઽયદુદિતે સૂર્યે પ્રાતર્જુહુયાદ્યથાતિથયે પ્રદ્રુતાય શૂન્યાયાવસાથાયાહાર્યં હરન્તિ તાદૃગેવ તત્ઽઇત્યુદિતહોમસ્ય ચ નિન્દાશ્રુતેર્ભેદઃ, એકસ્યૈવોદિતે ઽનુદિતે ચાનુષ્ઠાનાયોગાત્, તથોદિતાનુદિતહોમાતિક્રમકૃતપ્રાયશ્ચિત્તાદપ્યગ્નિહોત્રભેદઃ શઙ્કિતઃ ।
એતે નિન્દાપ્રયશ્ચિત્તે વેદાન્તવિદ્યાસુ ન વિદ્યેતે ઇતિ નોદાહ્રિયેતે ।
યથા સર્વશાખાવિહિતસ્ય કર્મણો જ્ઞાતું કર્તું ચાશક્તેર્ભેદસ્તથા સર્વવેદાન્તાધ્યયનજ્ઞાનાદ્યશક્તેસ્તત્તદ્વેદાન્તવિદ્યાભેદઃ સ્યાત્ તથા શાખાનાં સર્વાસામેકરૂપા સમાપ્તિર્નોચ્યતે કિન્તુ કસ્યાશ્ચિત્ક્વચિત્કર્મણિ સમાપ્તિરતઃ સમાપ્તિવચનભેદાત્પ્રતિશાખં કર્મભેદઃ શઙ્કિતઃ, તથા કસ્યચિદ્વેદાન્તસ્યોઙ્કારસાર્વાત્મ્યે સમાપ્તિઃ કસ્યચિદન્યત્રેતિ વિદ્યાભેદઃ, અન્યાર્થદર્શનમર્થવાદસ્તદ્ભેદાત્કર્મભેદવદ્વિદ્યાભેદ ઇતિ પૂર્વપક્ષસૂત્રોક્તા હેતવો દર્શિતાસ્તે કેચિત્સિદ્ધાન્તે પૂર્વપક્ષે ચાત્રોપયુઞ્જન્ત ઇતિ ।
તથા શબ્દાન્તરાભ્યાસસંખ્યાગુણપ્રક્રિયાનામધેયાનિ કર્મભેદકાનિ, તત્ર નામધેયં ગુણો રૂપમભ્યાસશ્ચેતિ ત્રયં વ્યાખ્યાતં, યજેદ્દદ્યાજ્જુહુયાદિતિ પ્રકૃતિશબ્દભેદેન ધાત્વર્થભેદાત્તદવચ્છિન્નભાવનાખ્યકર્મભેદ ઉક્તસ્તથાત્ર વેદોપાસ્ત ઇત્યાદિશબ્દભેદાદ્વિદ્યાભેદઃ, ઽતિસ્ર આહુતીર્જુહોતિઽઇતિ સંખ્યયા કર્મભેદવત્ ઽવાયુપ્રાણૌઽઇતિ દ્વિત્વસંખ્યયા સંવર્ગવિદ્યાભેદઃ સ્યાત્ ।
નિત્યાગ્નિહોત્રપ્રકરણાત્પ્રકરણાન્તરે કુણ્ડપાયિનામયને ઽમાસમગ્નિહોત્રં જુહ્વતિઽઇતિ શ્રુતમગ્નિહોત્રં પ્રકરણાન્તરસ્થત્વાત્કર્માન્તરમિતિ સિદ્ધાન્તિતમ્ ।
તથાત્ર વેદાન્તભેદે પ્રકરણભેદાદુભાસ્તિભેદ ઇતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિતિ ।
સર્વૈર્વેદાન્તૈઃ પ્રતીયન્ત ઇતિ સર્વવેદાન્તપ્રત્યયાનિ તૈર્વિહિતાનીત્યર્થઃ ।
ઉક્તનામાદિભિરગ્નિહોત્રાદિકર્મણાં પ્રતિશાખં ભેદે પ્રાપ્તે શાખાન્તરાધિકરણસિદ્ધાન્તસૂત્રં ઽએકં વા સંયોગરૂપચોદનાખ્યાવિશેષાત્ઽઇતિ ।
તત્ર ચોદનાવિધાયકઃ શબ્દશ્ચોદિતઃ પ્રયત્નો વા ।
તસ્યા અવિશેષમાહ- યથૈકસ્મિન્નિતિ ।
એકધાત્વર્થહોમાવચ્છિન્નપ્રયત્નૈક્યાદુપાસ્તિયત્નૈક્યમિત્યર્થઃ ।
યથા જ્યેષ્ઠત્વાદિગુણકપ્રાણવિદ્યા સર્વશાખાસ્વેકા તથા પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાપ્યેકા ફલસંયોગાદ્યવિશેષાત્, તથાન્યાપિ વિદ્યાભિન્નેત્યાહ- એવં પઞ્ચાગ્નીતિ ।
પૂર્વપક્ષહેતૂન્નિરાચષ્ટે- યે ત્વિતિ ।
કાઠકમિત્યાદિનામ્ના કર્મભેદો ન યુક્તઃ, કુતઃ અચોદનાભિધાનત્વાત્કાઠકાદિશબ્દાનાં ગ્રન્થનામતયા કર્મવાચિત્વાભાવાદતો ભિન્નનામકશાખાગ્રન્થભેદે ઽપિ તાદ્વિહિતં કર્મૈકમેવ, અલ્પરૂપભેદો ઽપિ ન કર્મૈક્યવિરોધી, ધર્મવિશેષસ્ત્વધ્યયનાઙ્ગં ન કર્માઙ્ગમતો ન કર્મભેદકઃ શાખાભેદે પુનરુક્તિરસિદ્ધા,
નિન્દાન્યાર્થદર્શનયોરપિ ન ભેદકત્વં તત્તદ્વિધિસ્તુતિમાત્રત્વાદ્બહુશાખાધ્યયનાશક્તાવપિ સ્વશાખનુક્તવિશેષસ્યાપેક્ષિતસ્યાન્યતો ગ્રહણસંભવાદશક્તિરભેદિકા, એકસ્મિન્નપિ કર્મણ્યઙ્ગલોપાદિના પ્રાયશ્ચિત્તં સંભવતિ ।

એવં સમાપ્તિવચનભેદો ઽપ્યપ્રયોજક ઇત્યૈવં કર્માભેદપ્રમાણપ્રાબલ્યે ભેદહેતવઃ પરિહૃતા ઇત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.1.1
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.1.2
ઇહાપિ કઞ્ચિદ્વિશેષમાશઙ્ક્ય પરિહરતિ -
ભેદાન્ નેતિ ચેન્ નૈકસ્યામ્ અપિ । બ્બ્સ્_3,3.2 ।
સ્યાદેતત્ ।
સર્વવેદાન્તપ્રત્યયત્વં વિજ્ઞાનાનાં ગુણભેદાન્નોપપદ્યતે ।
તથાહિ વાજસનેયિનઃ પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાં પ્રસ્તુત્યઃ ષ્ઠમપરમગ્નિમામનન્તિ - ઽતસ્યાગ્નિરેવાગ્નિર્ભવતિઽ (બૃ. 6.2.14) ઇત્યાદિના ।
છન્દોગાસ્તુ તં નામનન્તિ પઞ્ચસંખ્યયૈવ ચ ત ઉપસંહરન્તિ ઽઅથ હ ય એતાનેવં પઞ્ચાગ્નીન્વેદઽ (છા. 5.10.10) ઇતિ ।
યોષાં ચ સ ગુણો ઽસ્તિ યેષાં ચ નાસ્તિ કથમુભયેષામેકા વિદ્યોપપદ્યેત ।
નચાત્ર ગુણોપસંહારઃ શક્યતે પ્રત્યેતું, પઞ્ચસંખ્યાવિરોધાત્ ।
તથા પ્રાણસંવાદે શ્રેષ્ઠાદન્યાંશ્ચતુરઃ પ્રાણાન્વાક્ચક્ષુઃ શ્રોતમનાંસિ છન્દોગા આમનન્તિ ।
વાજસનેયિનસ્તુ પઞ્ચમમપ્યામનન્તિ ઽરેતો વૈ પ્રજાપતિઃ પ્રજાયતે હ પ્રજયા પશુભિર્ય એવં વેદઽ (બૃ. 6.1.6) ઇતિ ।
આવાપોદ્વાપભેદાચ્ચ વેદ્યભેદો ભવતિ વેદ્યભેદાચ્ચ વિદ્યાભેદો દ્રવ્યદેવતાભેદાદિવ યાગસ્યેતિ ચેત્ ।
નૈષ દોષઃ ।
યત એકસ્યામપિ વિદ્યાયામેવઞ્જાતીયકો ગુણભેદ ઉપપદ્યતે ।
યદ્યપિ ષષ્ઠસ્યાગ્નેરુપસંહારો ન સંભવતિ તથાપિ દ્યુપ્રભૃતીનાં પઞ્ચાનામગ્નીનામુભયત્ર પ્રત્યભિજ્ઞાયામાનત્વાન્ન વિદ્યાભેદો ભવિતુમર્હતિ ।
નહિ ષોડશિગ્રહણાગ્રહણયોરતિરાત્રો ભિદ્યતે ।
પઠ્યતે ઽપિ ચ ષષ્ઠો ઽગ્નિશ્છન્દોગૈઃ - ઽતં પ્રેતં દિષ્ટમિતો ઽગ્નય એવં હરન્તિઽ
(છા. 5.9.2) ઇતિ ।
વાજસનેયિનસ્તુ સાંપાદિકેષુ પઞ્ચસ્વગ્નિષ્વનુવૃત્તાયાઃ સમિદ્ધૂમાદિકલ્પનાયા નિવૃત્તયે ઽતસ્યાગ્નિરેવાગ્નિર્ભવતિ સમિત્સમિત્ઽ (બૃ. 6.2.14) ઇત્યાદિ સમામનન્તિ સ નિત્યાનુવાદઃ ।
અથાપ્યુપાસનાર્થ એષ વાદસ્તથાપિ સ ગુણઃ શક્યતેછન્દોગૈરપ્યુપસંહર્તુમ્ ।
નચાત્ર પઞ્ચસંખ્યાવિરોધે આશઙ્ક્યઃ ।
સાંપાદિકાગ્ન્યભિપ્રાયા હ્યેષા પઞ્ચસંખ્યા નિત્યાનુવાદભૂતા ન વિધિસમવાયિનીત્યદોષઃ ।
એવં પ્રાણસંવાદેષ્વપ્યધિકસ્ય ગુણસ્યેતરત્રોપસંહારો ન વિરુધ્યતે ।
નચાવાપોદ્વાપભેદાદ્વેદ્યભેદો વિદ્યાભેદશ્ચાશઙ્ક્યઃ ।
કસ્યચિદ્વેદ્યાંશસ્યાવાપોદ્વાપયોરપિ ભૂયસો વેદ્યરાશેરભેદાવગમાત્ ।
તસ્માદૈકવિદ્યમેવ