Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (with commentary) · Chapter 5

5.1

FN: upabṛṃhaṇīyāścatvāro vedāḥ tatra /
purāṇāni sṛṣṭyādipratipādakavākyāni parakṛtipurākalparūpānarthavādāṃśca prādhānyenopabṛṃhayanti prasaṅgādadvaitabhāgaṃ karmabhāgaṃ ca /
nyāyaśāstraṃ tu pramāṇaprameyalakṣaṇānirūpaṇena padārthānvivicya jñāpayadupabṛṃhayati /
pūrvottaramīmāṃse tu tātparyanirṇayadvāropayukte /
dharmaśāstraṃ śrutamanusmṛtiṃ vā vidhibhāgamupabṛṃhayati /
śikṣā sthānakaraṇādinirūpaṇadvārā svādhyāyo 'dhyetavya iti vidhyarthamupabṛṃhayati /
kalpāstu prayoganirūpaṇārthamupayuktāḥ /
vyākaraṇaṃ tāvadasminnarthe idaṃ padaṃ sādhviti padārthānvyākaroti /
niruktaṃ teṣu teṣu padeṣu yaugikamarthaṃ pradarśayati /
chandaḥśāstraṃ vedagatāngāyatryādichandān lakṣaṇamukhena viśadayati /
jyotiṣaṃ paurṇamāsyāṃ jayeddetāmāvāsyāyāmamāvāsyayā yajetetyādinopāttaṃ kālaviśeṣaṃ vyavasthāpayati /
tathāca tattaddeśavyākhyānāya bahavo maharṣayaḥ purāṇādinibandhapraṇetāro yatra pravṛttāstasya mahattvaṃ vyaktameva /
vistararūpor'tho dharmo yasyeti vigrahaḥ /
vistṛtamityarthaḥ /
yasya niśvasitaṃ vedāḥ sarvārthajñānaśaktayaḥ /
śrīrāmaṃ sarvavettāraṃ vedavedyamahaṃ bhaje

5.3

vṛttānuvādena saṃgatiṃ vadannuttarasutramavatārayati- jagaditi /
cedanasya brahmaṇo jagatkāraṇatvoktyā sarvajñatvamarthātpratijñātaṃ sūtrakṛtā, cetanasṛṣṭerjñānapūrvakatvāt /
tathā ca brahma sarvajñaṃ, sarvakāraṇatvāt, yo yatkartā sa tajjñaḥ, yathā kulāla iti sthitam /
tadevārthikaṃ sarvajñatvaṃ pradhānādinirāsāya vedakartṛtvahetunā draḍhayannāhetyarthaḥ /
hetudvayasyaikārthasādhanatvāt, ekaviṣayatvamavāntarasaṃgatiḥ /
yadvā vedasya nityatvādbrahmaṇaḥ sarvahetutā nāstītyākṣepasaṃgatyā vedahetutvamucyate 'asya mahato bhūtasya niśvasitametadyadṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo 'tharvāṅgirasaḥ'
iti vākyaṃ viṣayaḥ tatkiṃ vedahetutvena brahmaṇaḥ sarvajñatvaṃ sādhayati uta na sādhayati iti saṃdehaḥ /
tatra vyākaraṇādivadvedasya pauruṣeyatve mūlapramāṇasāpekṣatvenāprāmāṇyāpātānna sādhayatīti pūrvapakṣe jagaddhetoścetanatvātsiddhiḥ phalam /
siddhānte tatsiddhiḥ /
asya vedāntavākyasya spaṣṭabrahmaliṅgasya vedakartari samanvayokteḥ śrutiśāstrādhyāyapādasaṃgatayaḥ /
evamāpādaṃ śrutyādisaṃgataya ūhyāḥ /
vede hi sarvārthaprakāśanaśaktirupalabhyate, sā tadupādānabrahmagataśaktipūrvikā tadgatā vā, prakāśanaśaktitvāt /
kāryagataśaktitvādvā, pradīpaśaktivaditivedopādānatvena brahmaṇaḥ svasaṃbaddhāśeṣārthaprakāśanasāmarthyarūpaṃsarvasākṣitvaṃ sidhyati /
yadvā yathā adhyetāraḥ pūrvakramaṃ jñātvā vedaṃ kurvanti, tathā vicitraguṇamāyāsahāyo 'nāvṛtānantasvaprakāśacinmātraḥ parameśvaraḥ svakṛtapūrvakalpīyakramasajātīyakramavantaṃ vedarāśiṃ tadarthāṃśca yugapajjānanneva karotīti na vedasya pauruṣeyatā /
yatra hyarthajñānapūrvakaṃ vākyajñānaṃ vākyasṛṣṭau kāraṇaṃ tatra pauruṣeyatā, atra ca yaugapadyānna sā, ato vedakartā vedamiva tadarthamapi svasaṃbaddhaṃ nāntarīyakatayā janātīti sarvajña iti siddhāntayati -śāstreti /
śāstraṃ prati hetutvāt, brahma sarvajñaṃ sarvakāraṇaṃ ca iti saṃgatidvayānusāreṇa sūtrayojanāmabhipretya padāni vyācaṣṭe-- mahata iti /
hetoḥ sarvajñatvasiddhaye vedasya viśeṣaṇāni /
tatra granthator'thataśca mahattvaṃ, hitaśāsanāt śāstratvam /
śāstraśabdaḥ śabdamātropalakṣaṇārtha iti matvāha-- aneketi /
purāṇanyāyamīmāṃsādharmaśāstrāṇi śikṣākalpavyākaraṇaniruktacchandojyotiṣāṇi ṣaḍaṅgāni iti daśa vidyāsthānāni vedārthajñānahetavaḥ /
tairupakṛtasyetyarthaḥ /
anena manvādibhiḥ parigṛhītatvena vedasya prāmāṇyaṃ sūcitam /
abodhakatvābhāvādapi prāmāṇyamityāha-- pradipavaditi /
sarvārthaprakāśanaśaktimatve 'pyacetanatvāt sarvajñakalpatvaṃ yonirupādānaṃ kartṛ ca /
nanu sarvajñasya yo guṇaḥ sarvārthajñānaśaktimatvaṃ vedasya tadanvitatve 'pi tadyoneḥ sarvajñatvaṃ kuta ityata āha-- na hīti /
upādāne tacchaktiṃ vinā kārye tadayogādvedopādānasya sarvajñatvam, anumānaṃ tu pūrvaṃ darśitam /
na cāvidyāyāstadāpattiḥ /
śaktimatve 'pyacetanatvāditi bhāvaḥ /
vedaḥ svaviṣayādadhikārthajñānavajjanyaḥ pramāṇavākyatvāt, vyākaraṇarāmāyaṇādivadityanumānāntaram /
tatra vyāptimāha--yadyaditi /
vistaraḥ śabdādhikyam, anenārthato 'lpatvaṃ vadan kartṛrjñānasyārthādhikyaṃ sūcayati, dṛśyate cārthavādādhikyaṃ vede /
atraiṣā yojanā--yadyacchāstraṃ yasmādāptātsaṃbhavati sa tataḥ śāstrādadhikārthajñāna iti prasiddhaṃ yathā śabdasādhutvādirjñeyaikadeśor'tho yasya tadapi vyākaraṇādi pāṇinyāderadhikārthajñātsaṃbhavati /
yadyalpārthamapi śāstramadhikārthajñāt saṃbhavati tadā 'asya mahataḥ'ityādiśruteryasmānmahato 'paricchinnādbhūtātsatyādyoneḥ sakāśāt anekaśākhetyādiviśiṣṭasya vedasya puruṣaniśvāsavadaprayatnenaiva saṃbhavaḥ tasya sarvajñatvaṃ sarvaśaktimatvaṃ ceti kimu vaktavyamiti /
tatra vedasya pauruṣeyatvaśaṅkānirasārthaṃ śrutisthaniḥśvasitapadārthamāha-- aprayatneneti /
pramāṇāntareṇārthajñānaprayāsaṃ vinā nimeṣādinyāyenetyarthaḥ /
atrānumānena 'yaḥ sarvajñaḥ 'iti śrutyuktasarvajñatvadārḍhyāya pāṇinyādivadvedakartari adikārthajñānasattāmātraṃ sādhyate na tvarthajñānasya vedahetutvaṃ niḥśvasitaśrutivirodhāt, vedajñānamātreṇādhyetṛvadvedakartṛtvopapatteśca /
iyān viśeṣaḥ--adhyetā parāpekṣaḥ īśvarastu svakṛtavedānupūrvīsvayameva smṛtyā tathaiva kalpādau brahmādipvāvirbhāvayan anāvṛtajñānatvāttadarthamatyavarjanīyatayā jānātīti sarvajña ityanavadyam //
adhunā brahmaṇo lakṣaṇānantaraṃ pramāṇajijñāsāyāṃ varṇakāntaramāha-- ataveti /
lakṣaṇapramāṇayorbrahmanirṇayārthatvādekaphalakatvaṃ saṃgatiḥ /
'taṃ tvaupaniṣadaṃ puruṣam'iti śrutirbrahmaṇo vedaikavedyatvaṃ brūte na veti śaṃśaye, kāryaliṅgenaivalāghavāt karturekasya sarvajñasya brahmaṇaḥ siddherna brūte iti prāpte vedapramāṇakatvāt brahmaṇo na pramāṇāntaravedyatvamiti siddhāntayati-- śāstrayonitvāditi /
tadvyācaṣṭe- yathoktamiti /
sarvatra pūrvottarapakṣayuktidvayaṃ saṃśayabījaṃ draṣṭavyam /
atra pūrvapakṣe anumānasyaiva vicāryatāsiddhiḥ phalaṃ siddhānte vedāntānāmiti bhedaḥ /
anumānādinā brahmasiddhiḥ pūrvasūtre prasaṅgānnirastā /
kiñca vicitraprapañcasya prāsādādivadekakartṛkatābādhānna lāghavāvatāraḥ /
na ca sarvajñatvātkarturekatvasaṃbhavaḥ /
ekatvajñānāt sarvajñatvajñānaṃ tatastadityanyonyāśrayamabhipreteyāha- -śāstrādeveti /
kiṃ tacchāstramiti tadāha- śāstramiti /
pṛthagārambhamākṣipati- kimarthamiti /
yena hetunā darśitaṃ tataḥ kimarthamityarthaḥ /
janmādiliṅgakānumānasya svātantryeṇopanyāsaśaṅkānirāsārthaṃ pṛthaksūtramityāha-- ucyata iti

5.4

END BsCom_1,1.3.3
START BsCom_1,1.4.4
4 samanvayādhikaraṇam / sū. 4
kathaṃ punarbrahmaṇaḥ sāstrapramāṇakatvamucyate, yāvatā, ' āmnāyasya kriyārthatvādānarthakyamatadarthānām' /
(jai.sū. 1.2.1) iti kriyāparatvaṃ śāstrasya pradarśitim /
ato vedāntānāmānarthakyaṃ, akriyārthatvāt /
kartṛdevatādiprakāśanārthatvena vā kriyāvidhiśeṣatvaṃ, upāsanādikriyāntavidhānārthatvaṃ vā /
nahi pariniṣṭhitavastupratipādanaṃ saṃbhavati, pratyakṣādiviṣayatvātpariniṣṭhitavastunaḥ /
tatpratipādane ca heyopādeyarahite puruṣārthābhāvāt /
ata eva 'so 'rodīt' ityevamādināmānarthakyaṃ mā bhūditi 'vidhinā tvekavākyatvātstutyarthena vidhinā syuḥ' /
(jai.sū. 1.2.7) iti stāvakatvenārthavattvamuktam /
mantrāṇāṃ ca 'iṣe tvā' ityādīnāṃ kriyātatsādhanābhidhāyitvena karmasamavāyitvamuktam /
na Dvacidapi vedavākyānāṃ vidhisaṃsparśamantareṇārthavattā dṛṣṭopapannā vā /
na ca pariniṣṭhite vastusvarūpe vidhiḥ saṃbhavati, kriyāviṣayatvādvidheḥ /
tasmātkarmāpekṣitakartṛsvarūpadevatādiprakāśanena kriyāvidhiśeṣatvaṃ vedāntānām /
atha prakaraṇāntarabhayānnaitadabhyupagamyate tathāpi svavākyagatopāsanādikarmaparatvam /
tasāmānna brahmaṇaḥ śāstrayonitvamiti prāpte ucyate-
FN: āmnāyasyeti pūrvapakṣam /
asyārthaḥ - āmnāyasya vedasya kriyāpratipādanaparatvādatadarthānāmakriyārthānāṃ 'so 'rodī' dityādivākyānāmānarthakatvaṃ /
tasmādanityamaniyataṃ vedānāṃ prāmāṇyamucyate /
tadbhūtānāṃ kriyārthena samanvaya iti siddhāntaḥ /
tatteṣu vedavākyeṣu bhūtānāṃ siddārthapratipādakavākyānāṃ kriyārthena kriyāpratipādakavākyena 'barhiṣi rajataṃ na deyaṃ, paśunā yajete' tyādinā sahānvayaḥ /
tathāca nindyatvādyarthapūraṇenānvaye kṛte kriyāparatvasiddhyā prāmāṇyaṃ siddham /
siddhavastujñānātphalabhāvādevetyarthaḥ /
tat tu samanvayāt | BBs_1,1.4 |
tu śabdaḥ pūrvapakṣavyāvṛttyarthaḥ /
tadbrahma sarvajñaṃ sarvaśakti jagadutpatti sthitilayakāraṇaṃ vedāntaśāstrādevāvagamyate /
katham, samanvayāt /
sarveṣu hi vedānteṣu vākyāni tātparyeṇaitasyārthasya pratipādakatvena samanugatāni /
'sadeva somyedamagra āsīt' /
'ekamevādvitāyam' /
(chāndo. 6.2.1) 'ātmāvā idameka evāgra āsīt' /
(aita. 2.1.1.1) 'tadetadbrahmāpūrvamanaparamanantaramabāhyam' /
'ayamātamā brahma sarvānubhūḥ' /
(bṛha. 2.5.19) 'brahmaivedamamṛtaṃ purastāt' /
(muṇḍa. 2.2.11) ityādīni /
naca tadgatānāṃ padānāṃ brahmasvarūpaviṣaye niścite samanvaye 'vagamyamāner'thāntarakalpanā yuktā, śrutihānanyaśrutakalpanāprasaṅgāt /
naca teṣāṃ kartṛsvarūpapratipādanaparatāvasīyate, 'tatkena kaṃ payet' (bṛha. 2.4.13) ityādi kriyākārakaphalanirīkaraṇaśruteḥ /
naca pariniṣṭhitavastusvarūpatve 'pi pratyakṣādiviṣayatvaṃ brahmaṇaḥ, 'tattvamasi' (chāndo. 6.8.7) iti brahmātmabhāvasya śāstramantareṇānavagamyamānatvāt /
yattu heyopādeyarahitatvādupadeśānarthakyamiti, naiṣa doṣaḥ, heyopādeyāśūnyabrahmātmatāvagamādeva sarvakleśaprāhāṇātpuruṣārthasiddheḥ /
devatādipratipādanāsya tu svavākyagatopāsanārthatve 'pi na kaścidvirodhaḥ /
natu tathā brahmaṇa upāsanāvidhiśeṣitvaṃ saṃbhavati, ekatve heyopādeyāśūnyatayā kriyākārakādidvaitavijñānopamardepapatteḥ /
nahyekatvavijñānenonmathitasya dvaitavijñānasya punaḥ saṃbhavo 'sti, yenopāsanāvidhiśeṣitvaṃ brahmaṇaḥ pratipadyeta /
yadyapyanyatra vedavākyānāṃ vīdhisaṃsparśamantareṇa pramāṇatvaṃ na dṛṣṭaṃ, tathāpyātmavijñānasya phalaparyantatvānna tadviṣayasya śāstrasya prāmāṇyaṃ śakyaṃ pratyākhyātum /
na cānumānagamyaṃ śāstraprāmāṇyaṃ, yenānyatra dṛṣṭaṃ nidarśanamapekṣeta /
tasmātsiddhaṃ brahmaṇaḥ śāstrapramāṇakatvam /
atrāpare pratyavatiphaṣṭhante- yadyapi śāstrapramāṇakaṃ brahma tathāpi pratipattividhiviṣayataiva śāstreṇa brahma samarpyate /
yathā yūpāhavahanīyādīnyalaukikānyapi vidhiśaṣatayā śāstreṇa samarpyante tadvat /
kuta etat /
pravṛttinivṛttiprayojanatvācchāstrasya /
tathāhi śāstratātparyavida āhuḥ- 'dṛṣṭo hi tasyārthaḥ karmāvabodhanam' iti /
'codaneti kriyāyāḥ pravartakaṃ vacanam' /
'tasya jñānamupadeśaḥ'- (jai.sū. 1.1.5) 'tadbhūtānāṃ kriyārthena samāmnāyaḥ'- (jai.sū. 1.1.25) 'āmnāyasya kriyārthatvādānarthakyamatadarthānām-'
(jai.sū. 1.2.1) itica /
ataḥ puruṣaṃ Dvacidviṣayaviśeṣe pravartayatkutaścidviṣayaviśeṣānnivartayaccārthavacchāstram /
taccheṣatayā cānyadupayuktam /
tatsāmānyādvedāntānāmapi tathaivārthavattvaṃ syāt /
sati ca vidhiparatve yathā svargādikāmasyāgnihotrādisādhanaṃ vidhīyata evamamṛtatvakāmasya brahmajñānaṃ vidhīyata iti yuktam /
nanviha jijñāsyavailakṣaṇyamuktam- karmakāṇḍe bhavyo dharmo jijñāsya iha tu bhūtaṃ nityanivṛttaṃ brahma jijñāsyamiti /
tatra dharmajñānaphalādanuṣṭhānāpekṣādvilakṣaṇaṃ brahmajñānaphalaṃ bhavitumarhati /
nārhatyevaṃ bhavitum /
kāryavidhiprayukttasyaiva brahmaṇaḥ pratipādyamānatvāt /
'ātmā vā are draṣṭavyaḥ' (bṛha. 2.4.5) iti /
'ya ātmāpahatapāpmā-so 'nvevyaḥ sa vijijñāsitavyaḥ' (chāndo. 8.7.1) 'ātmetyovopāsīta' (bṛha.1.4.7) 'ātmānameva lokamupāsata' (bṛha. 1.4.15) /
'brahma veda brahmaiva bhavati' (muṇḍa. 3.2.9) ityādividhāneṣu satsu ko 'sāvātmā kiṃ tadbrahma ityākāṅkṣāyāṃ tatsvarūpasamarpaṇena sarve vedāntā upayuktāḥ- 'nityaḥ sarvajñaḥ sarvagato nityatṛpto nityāśuddhabuddhamuktasvabhāvo vijñānamānandaṃ brahma. ityevamādayaḥ /
tadupāsanācca śāstradṛṣṭo 'pi mokṣaḥ phalaṃ bhaviṣyatīti /
kartavyavidhyananupraveśe vastumātrakathane hānopādānasaṃbhavāt, saptadvīpā vasumatī, rājāsau gacchatītyādivākyavadvedāntavākyānāmānarthakyameva syāt /
nanu vastumātrakathane 'pi rajuriyaṃ nāyaṃ sarpa ityādau bhrāntijanitabhītinivartanenārthavattvaṃ dṛṣṭaṃ tathehāpyasaṃsāryātmavastukathanena saṃsāritvabhrāntinivartanenārthavattvaṃ syāt /
syādetadevaṃ, yadi rajusvarūpaśravaṇa iva sarpabhrāntiḥ, saṃsāritvabhrāntirbrahmasvarūpaśravaṇamātreṇa nivarteta /
natu nivartate, śrutabrahmaṇo 'pi yathāpūrvaṃ sukhaduḥkhādisaṃsāridharmadarśanāt, 'śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyaḥ' (bṛha. 2.4.5) iti ca śravaṇottarakālayormanananididhyāsanayorvidhirdarśanāt /
tasmātpratipattividhiviṣayatayaiva śāstrapramāṇakaṃ brahmābhyupagantavyamiti /
atrābhidhīyate- na /
karmabrahmavidyāphalayorvailakṣaṇyāt /

śārīraṃ vācikaṃ mānasaṃ ca karma śrutismṛtisiddhaṃ dharmākhyaṃ, yadviṣayā jijñāsā 'athāto dharmajijñāsā' (jai.sū. 1.1.1) iti sūtritā, adharmo 'pi hiṃsādiḥ pratiṣedhacodanālakṣaṇatvājjijñāsyaḥ parihārāya /
tayoścodanālakṣaṇayorarthānarthayordharmādharmayoḥ phale pratyakṣe sukhaduḥkhe śarīravāṅmanobhirevopabhujyamāne viṣayendriyasaṃyogajanye brahmādiṣu sthāvarānteṣu prasiddhe /
manuṣyatvādārabhya brahmānteṣu dehavatsu sukhatāratamyamanuśrūyate /
tataśca taddhetordharmasya tāratamyaṃ gamyate /
dharmatāratamyādadhikāritāratamyam /
prasiddhaṃ cārthitvasārmathyādikṛtamadhikāritāratamyam /
tathāca yāgādyanuṣṭhāyināmeva vidyāsamādhiviśeṣāduttareṇa pathā gamanaṃ, kevalairiṣṭāpūrtadattasādhanairdhūmādikrameṇa dakṣiṇena pathā gamanaṃ, tatrāpi sukhatāratamyaṃ tatsādhanatāratamyaṃ ca śāstrāt 'yāvatsaṃpātamuṣitvā' (chāndo. 5.10.5)
ityasmādgamyate /
tathā manuṣyādiṣu nārakasthāvarānteṣu sukhalavaścodanālakṣaṇadharmasādhya eveti gamyate tāratamyena vartamānaḥ /
tathordhvagateṣvadhogateṣu ca dehavatsu duḥkhatāratamyardānāttaddhetoradharmasya pratiṣedhacodanākṣaṇasya tadanuṣṭhāyināṃ ca tāratamye gamyate /
evamavidyādidoṣavatāṃ dharmādharmatāratamyanimittaṃ śarīropādānapūrvakaṃ sukhaduḥkhatāratamyanimittaṃ saṃsārarūpaṃ śrutismṛtinyāyaprasiddham /
tathāca smṛtiḥ- 'na ha vai saśarīrasya sataḥ priyāpriyayorapahatirasti' iti yathāvarṇitaṃ saṃsārarūpamanuvadati /
aśarīraṃ vāva santaṃ na priyāpriye spṛśataḥ' (chāndo. 8.12.1) iti priyāpriyasparśanapratiṣedhāccodanālakṣaṇadharmakāryatvaṃ mokṣākhyasyāśarīratvasya pratiṣidhyata iti gamyate /
dharmakāryatve hi priyāpriyasparśanapratiṣedho nopapadyate /
aśarīratvameva dharmakāryamiticenna, tasya svābhāvikatvāt /
'aśarīraṃ śarīreśvanavastheṣvavasthitam /
mahāntaṃ vibhumātmānaṃ matvā dhīro na śocati' (kāṭha. 1.2.21) 'aprāṇo hyamanāḥ śubhraḥ' (muṇḍa. 2.1.2) 'asaṅgo hyayaṃ puruṣaḥ' (bṛha. 4.3.15) ityādiśrutibhyaḥ /
ata evānuṣṭheyakarmaphalavilakṣaṇaṃ mokṣākhyamaśarīratvaṃ nityamiti siddham /
tatra kiñcitpariṇāmi nityaṃ yasminvikriyamāṇe 'pi tadevedamiti buddhirna vihanyate /
yathā pṛthivyādijagannityatvavādinām /
yathā ca sāṃkhyānāṃ guṇāḥ /
idaṃ tu pāramārthikaṃ, kūṭasthanityaṃ, vyomavatsarvavyāpi, sarvavikriyārahitaṃ, nityatṛptaṃ, niravayavaṃ, svayañjyotiḥsvabhāvam /
yatra dharmādharmī saha kāryeṇa kālatrayaṃ ca nopāvartete /
tadedārīratvaṃ mokṣākhyam /
'anyatra dharmādanyatrādharmādanyatrāsmātkṛtākṛtāt /
anyatra bhūtācca bhavyācca' (ka. 2.14)
ityādiśrutibhyaḥ /
atastadbrahma yasyeyaṃ jijñāsā prastutā, tadyadi kartavyoṣatvenopadiyeta, tena ca kartavyena sādhyaścenmokṣo 'bhyupagamyeta, anitya eva syāt /
tatraivaṃ sati yathoktakarmaphaleṣveva tāratamyāvasthiteṣvanityeṣu kaścidatiśayo mokṣa iti prasajyeta, nityaśca mokṣaḥ sarvairmokṣavādibhirabhyupagamyate, ato na kartavyaśeṣatvena brahmopadeśo yuktaḥ /
apica 'brahma veda brahmaiva bhavati' (muṇḍa. 3.2.9) 'kṣīyante cāsya karmāṇi tasmindṛṣṭe parāpare' (muṇḍa. 2.2.8) /
'ānandaṃ brahmaṇo vidvān /
na bibheti kutaścayana' (taitti. 2.9) /
'abhayaṃ vai janaka prāpto 'si' (bṛha. 4.2.4) 'tadātmānamevāvedehaṃ brahmāsmīti tasmāttatsarvamabhavat' /
(vājasaneyabrāhmaṇopa. 1.4.10) 'tatra ko mohaḥ kaḥ śoka ekatvamanupayataḥ' (ī(?). 7) ityevamādyāḥ śrutayo brahmavidyānantaraṃ mokṣaṃ darśayantyo madhye kāryāntaraṃ vārayanti /
tathā 'tadvaitatpaśayannṛṣirvāmadevaḥ pratipede 'haṃ manurabhavaṃ sūryaśca' (bṛha. 1.4.10)iti brahmadarśanasarvātmabhāvayormadhye kartavyāntaravāraṇāyodāhāryam /
yathā tiṣṭhangāyatīti tiṣṭhatigāyatyayormadhye tatkartṛkaṃ kāryāntaraṃ nāstīti gamyate /
'tvaṃ hi naḥ pitā yo 'smākamavidyāyāḥ paraṃ pāraṃ tārayasi' (pra. 6.8) 'śrutaṃ hyeva me bhagavaddṛśebhyastarati śokamātmaviditi so 'haṃ bhagavaḥ śocāmi tvaṃ mā bhagavacchokasya pāraṃ tārayatu' (chāndo. 7.1.3) 'tasmai mṛditakaṣāyāya tamasaḥ pāraṃ darśayati bhagavānsanatkumāraḥ' (chāndo. 7.26.2) iti caivamādyāḥ śrutayo mokṣapratibandhanivṛttimātramevātmajñānasya phalaṃ darśayanti /
tathācāryapraṇītaṃ nyāyopabṛṃhitaṃ sūtram- 'duḥkhajanmapravṛttidoṣamithyājñānānāmuttarottarāpāye tadanantarāpāyādapavargaḥ' (nyā. sū. 1.1.2) iti /
mithyājñānāpāyaśca brahmātmaikatvavijñānādbhavati /
nacedaṃ brahmātmaikatvavijñānaṃ saṃpadrūpam /
yathā 'anantaṃ vai mano 'nantā viśvedevā anantameva sa tena lokaṃ jayati' (bṛha. 3.1.9) iti /
na cādhyāsarūpam /
yathā 'mano brahmetyupāsīta' (chāndo. 3.18.1) 'ādityo brahmetyādeḥśaḥ' (chāndo. 3.19.1) iti ca mana ādityādiṣu brahmadṛṣṭadhyāsaḥ /
nāpi viśiṣṭakriyāyoganimittaṃ 'vāyurvāva saṃvargaḥ' 'prāṇo vāva saṃvargaḥ' (chāndo. 4.3.1) itivat /
nāṣvājyāvekṣaṇādikarmavatkarmāṅgasaṃskārarūpam /
saṃpadādirūpe hi brahmātmaikatvavijñāne 'bhyupagamyamāne 'tatvamasi' (chāndo. 6.8.7) 'ahaṃ brahmāsmi' (bṛha. 14.10) 'ayamātmā brahma' (bṛha. 2.5.19) ityevamādīnāṃ vākyānāṃ brahmātmaikatvavastupratipādanaparaḥ padasamanvayaḥ pīḍyeta /
'bhidyate hṛdayagranthiśichadyante sarvasaṃśayāḥ' (muṇḍa. 2.2.8) iti caivamādīnyavidyānivṛttiphalaśravaṇānyuparudhyeran /
'brahma veda brahmaiva bhavati' (muṇḍa. 3.2.9) iti caivamādīni tadbhāvāpattivacanāni saṃpadādipakṣe na sāmañjasyenopapadyeran /
tasmānna saṃpadādirūpaṃ brahmātmaikatvavijñānam /
ato na puruṣavyāpāratantrā brahmavidyā /
kiṃ tarhi pratyakṣādipramāṇaviṣayavastujñānavadvastutantrā /
evaṃbhūtasya brahmaṇastaj jñānasya ca na kayācidyuktyā śakyaḥ kāryānupraveśaḥ kalpayitum /
naca vidikriyākarmatvena kāryānupraveśo brahmaṇaḥ, 'anyadeva tadviditādatho aviditādadhi' (kena. 1.3) iti vidikriyākarmatvapratiṣedhāt, 'yenedaṃ sarvaṃ vijānāti taṃ kena vijānīyāt' (bṛha. 2.4.13) iti ca /
tathopāstikriyākarmatvapratiṣedho 'pi bhavati- yadvācānabhyuditaṃ yena vāgabhyudyate ityaviṣayatvaṃ brahmaṇa upanyasya, 'tadeva brahma tvaṃ viddhi nedaṃ yadidamupāsate' (kena. 1.4) iti /
aviṣayatve brahmaṇaḥ śāstrayonitvānupapattiriticet /
na /
avidyākalpitabhedanivṛttiparatvācchāstrasya /
nahi śāstramidantayā viṣayabhūtaṃ brahma pratipipādayiṣati /
kiṃ tarhi, pratyagātmatvenāviṣayatayā pratipādayavidyākalpitaṃ vedya-veditṛ-vedanādibhedamapanayati /
tathāca śāstram- 'yasyāmataṃ tasya mataṃ, mataṃ yasya na veda saḥ /

avijñātaṃ vijānatāṃ vijñātamavijānatām' (kena. 2.3) 'na dṛṣṭerdraṣṭāraṃ paśyeḥ', 'na vijñātervijñātāraṃ vijānīyāḥ' (bṛha. 3.4.2) iti caivamādi /
ato 'vidyākalpitasaṃsāritvanivartanena nityamuktātmasvarūpasamarpaṇānna mokṣasyānityatvadoṣaḥ /
yasya tūtpādyo mokṣastasya mānasaṃ, vācikaṃ, kāyikaṃ vā kāryamapekṣata iti yuktam /
tathā vikāryatve ca tayoḥ pakṣayormokṣasya dhruvamanityatvam /
nahi dadhyādi vikāryaṃ, utpādyaṃ vā dhaṭādi, nityaṃ dṛṣṭaṃ loke /
nacāpyatvenāpi kāryāpekṣā, svātmasvarūpatve satyanāpyatvāt /
svarūpavyatiriktatve 'pi brahmaṇo nāpyatvaṃ, sarvagatatvena nityāptasvarūpatvātsarveṇa brahmaṇaḥ, ākāśasyeva /
nāpi saṃskāryo mokṣaḥ, yena vyāpāramapekṣeta /
saṃskāro hi nāma saṃskāryasya guṇādhānena vā syāddoṣāpanayanena vā /
na tāvadguṇādhānena saṃbhavati, anādheyātiśayabrahmasvarūpatvānmokṣasya /
nāpi doṣāpanayanena, nityāśuddhabrahmasvarūpatvānmokṣasya /
svātmadharma eva saṃsthirobhīto mokṣaḥ kriyayātmani saṃskriyamāṇe 'bhivyajyate, yathā'darśe nigharṣaṇakriyayā saṃskrayamāṇe bhāsvaratvaṃ dharma iticet /
na /
kriyāśrayatvānupapatterātmanaḥ /
yadāśrayā kriyā tamavikurvatī naivātmānaṃ labhate /
yadyātmā kriyayā vikriyetānityatvamātmanaḥ prasajyeta /
'avikāryo 'yamucyate' iti caivamādīni vākyāni bādhyeran /
taccāniṣṭam /
tasmānna svāśrayā kriyā'tmānaḥ saṃbhavati /
anyāśrayāyāstu kriyāyā aviṣayatvānna tayātmā saṃskriyate /
nanu dehāśrayayā snānācamanayajñopavītādikayā kriyayā dehī saṃskriyamāṇo dṛṣṭaḥ /
na /
dehādisaṃhatasyaivāvidyāgṛhītasyātmānaḥ saṃskriyamāṇatvāt /
pratyakṣaṃ hi snānācamanāderdehasamavāyitvam /
tayā dehāśrayayā tatsaṃhata eva kaścidavidyayātmatvena parigṛhītaḥ saṃskriyata iti yuktam /
yathā dehāśrayacikitsānimittena dhātusāmyena tatsaṃhatasya tadabhimānina ārogyaphalaṃ, ahamaroga iti yatra buddhirutpadyate /
evaṃ snānācamanayajñopavītādinā ahaṃ śuddhaḥ saṃskṛta iti yatra buddhirutpadyate sa saṃskriyate /
sa ca dehena saṃhata eva /
tenaiva hyahaṅkartrāhaṃpratyayaviṣayeṇa pratyayinā sarvāḥ kriyā nirvartyante /
tatphalaṃ ca sa evāśnāti, 'tayoranyaḥ pippalaṃ svādvattyanāśnannanyo abhicākāśīti' (muṇḍa. 3.1.1) iti mantravarṇāt /
'ātmendriyamanoyuktaṃ bhoktetyāhurmanīṣiṇaḥ' (kāṭha. 1.3.4) iti ca /
tathāca 'eko devaḥsarvabhūteṣu gūḍhaḥ sarvavyāpī sarvabhūtāntarātmā /
karmādhyakṣaḥ sarvabhūtādhivāsaḥ sākṣī cetā kevalo nirguṇaśca' (śvetā. 6.11) iti /
sa paryagācchukramakāyamantraṇamastrāviraṃśuddhamapāpaviddham /
(ī(?). 8) iti ca /
etau mantrāvanādheyātiśayatāṃ nityaśuddhatāṃ ca brahmaṇo darśayataḥ /
brahmabhāvaśca mokṣaḥ /
tasmānna saṃskāryo 'pi mokṣaḥ /
ato 'nyanmokṣaṃ prati kriyānupraveśadvāraṃ na śakyaṃ kenaciddarśayitum /
tasmāt jñānamekaṃ muktvā kriyāyā gandhamātrasyāpyanupraveśa iha nopapadyate /
nanu jñānaṃ nāma mānasī kriyā /
na /
vailakṣaṇyāt /
kriyā hi nāma sā yatra vastusvarūpanirapekṣaiva codyate, puruṣacittavyāpārādhīnā ca /
yathā yasyai devatāyai havirgṛhītaṃ syāttāṃ manasā dhyāyedvṣaṭkariṣyan iti /
'saṃdhyāṃ manasā dyāyet' (ai.brā. 3.8.1) iti caivamādiṣu /
dhyānaṃ cintanaṃ yadyapi mānasaṃ tathāpi puruṣeṇa kartumakartumanyathā vā kartuṃ śakyaṃ, puruṣatantratvāt /
jñānaṃ tu pramāṇajanyam /
pramāṇaṃ ca yathābhūtavastuviṣayamato jñānaṃ kartumakartumanyathā vā kartumaśakyaṃ, kevalaṃ vastutantrameva tat /
na codanātantram //
nāpi puruṣatantram /
tasmānmānasatve 'pi jñānasya mahadvailakṣaṇyam /
yathāca 'puruṣo vāva gautamāgniḥ', 'yoṣā vāva gautamāgniḥ (chāndo. 5.7,8.1) ityatra yoṣitpuruṣayoragnibuddhirmānasī bhavati /
kevacodanājanyatvātkriyaiva sā puruṣatantrā ca /
yā tu prasiddhe 'gnāvagnibuddhirna sā codanātantrā /
nāpi puruṣatantrā /
kiṃ tarhi pratyakṣavastutantraiveti jñānamevaitanna kriyā /
evaṃ sarvapramāṇaviṣayavastuṣu veditavyam /
tatraivaṃ sati yathābhūtabrahmātmaviṣayamapi jñānaṃ na codanātantram /
tadviṣaye liṅāgādayaḥ śrūyamāṇā apyaniyojyaviṣayatvātkuṇṭhībhavantyupalādiṣu prayuktakṣurataikṣṇyādivat, aheyānupādeyavastuviṣayatvāt /
kimarthāni tarhi 'ātmā vāre draṣyavyaḥ śrotavyaḥ' ityādīni vidhicchāyāni vacanāni /
svābhāvikapravṛttiviṣayavimukhīkaraṇārthānīti brūmaḥ /
yo hi bahirmukhaḥ pravartate puruṣaḥ iṣṭaṃ me bhūyādadaniṣṭaṃ mābhūditi, naca tatrātyantikaṃ puruṣīrthaṃ labhate, tamātyantikapuruṣārthavāñchinaṃ svābhāvikakāryakaraṇasaṃghātapravṛttigocarādvimukhīkṛtya pratyagātmasrotastayā pravartayanti 'ātmā vā are draṣṭavyaḥ'
ityādīni /
tasyātmānveṣaṇāya pravṛttasyāheyamanupādeyaṃ cātmatattvamupadiśyate /
'idaṃ sarvaṃ yadayamātmā' (bṛha. 2.4.6) 'yatra tvasya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ paśyet kena kaṃ vijānīyāt vījñātāramare kena vijānīyāt' (bṛha. 4.5.15) 'ayamātmā brahma' (bṛha. 2.5.19) ityādibhiḥ /
yadapyakartavyapradhānamātmajñānaṃ hānāyopādānāya vā na bhavatīti, tattathaivetyabhyupagamyate /
alaṅkāro hyayamasmākaṃ yadbrahmātmāvagatau satyāṃ sarvakartavyatāhāniḥ kṛtakṛtyatā ceti /
tathāca śrutiḥ- 'ātmānaṃ cedvijānīyādayamastīti pūruṣaḥ /
kimicchankasya kāmāya śarīramanusaṃjvaret' //
(bṛha. 4.4.12) iti /
'etadbuddhvā buddhimānsyātkṛtakṛtyaśca bhārata' /
(bha.gī. 15.20) iti smṛtiḥ /
tasmānna pratipattividhiviṣayatayā brahmaṇaḥ samarpaṇam /
yadapi kecidāhuḥ- 'pravṛttinivṛttividhitaccheṣavyatirekeṇa kevalavastuvādī vedabhāgo nāsti' iti tanna, aupaniṣadasya puruṣasya puruṣasyānanyaśeṣatvāt /
yo 'sāvupaniṣatsvevādhigataḥ puruṣo 'saṃsārī brahma utpādyādicaturvidhadravyavilakṣaṇaḥ svaprakaraṇastho 'nanyośeṣaḥ, nāsau nāsti nādhigamyata iti vā śakyaṃ vaditum, 'sa eṣa neti netyātmā' (bṛha. 3.9.26) ityāmaśabdāt, ātmanaśca pratyākhyātumaśakyatvāt, ya eva nirākartā tasyaivātmatvāt /
nanvātmāhaṃpratyayaviṣayatvādupaniṣatsveva vijñāyata ityanupapannam /
na /
tatsākṣitvena pratyuktatvāt /
nahyahaṃpratyayaviṣayakartṛvyatirekeṇa tatsākṣī sarvabhūtasthaḥ sama ekaḥ kūṭasthanityaḥ puruṣo vidhikāṇḍe tarkasamaye vā kenacidadhigataḥ sarvasyātmā, ataḥ sa na kenacitpratyākhyātuṃ śakyo vidhiśeṣatvaṃ vā netum /
asmatvādeva ca sarveṣāṃ na heyo nāpyupādeyaḥ /
sarvaṃ hi vinaśyadvikārajātaṃ puruṣāntaṃ vinaśyati /
puruṣo vināśahetvābhāvādavināśī, vikriyāhetvabhāvācca, kūṭasthanityaḥ, ata eva nityāśuddhabuddhamuktasvabhāvaḥ /

tasmāt 'puruṣānna paraṃ kiñcitsā kāṣṭā sā parā gatiḥ' (kāṭha. 1.3.11) 'taṃ tvaupaniṣadaṃ puruṣaṃ pṛcchāmi' (bṛha. 3.9.23) iti caupaniṣadatvaviśeṣaṇaṃ puruṣasyopaniṣatsu prādhānyena prakāśyamānatva upapadyate /
ato bhūtavastuparo vedabhāgo nāstīti vacanaṃ sāhasamātram /
yadapi śāstratātparyavidāmanukramaṇam- 'dṛṣṭo hi tasyārthaḥ karmāvabodhanam' ityevamādi, taddharmajijñāsāviṣayatvādvidhipratiṣedhāśāstrābhiprāyaṃ draṣṭavyam /
apica 'āmnāyasya kriyārthatvādānarthakyamatarthānām' ityetadekāntenābhyupagacchatāṃ bhūtopadeśānārthakyaprasaṅgaḥ /
pravṛtti nivṛttividhitaccheṣavyatirekeṇa bhūtaṃ cedvastūpadiśati bhavyārthatvena, kūṭasthanityaṃ bhūtaṃ nopadiśatīti ko hetuḥ /
nahi bhūtamupadiśyamānaṃ kriyā bhavati /
akriyātve 'pi bhūtasya kriyāsādhanatvātkriyārthaṃ eva bhūtopadeśa iti cet /
naiṣa doṣaḥ /
kriyārthatve 'pi kriyātivartanaśaktimadvastūpadiṣṭameva /
kriyārthatvaṃ tu prayojanaṃ tasya /
na caitāvatā vastvanupadiṣṭaṃ bhavati /
yadi nāmopadiṣṭaṃ kiṃ tava tena syāditi /
ucyate- anavagatātmavastūpadeśaśca tathaiva bhavitumarhati /
tadavagatyā mithyājñānasya saṃsārahetornivṛttiḥ prayojanaṃ kriyata ityavāśiṣṭamarthavattvaṃ kriyāsādhanavastūpadeśena /
apica 'brāhmaṇo na hantavyaḥ' iti caivamādyā nivṛttirupadiśyate /
naca sā kriyā /
nāpi kriyāsādhanam /
akriyārthānāmupadeśo 'narthakaścet 'brāhmaṇo na hantavyaḥ' ityādinivṛttyupadeśānāmānarthakyaṃ prāptam /
taccāniṣṭam /
naca svābhāvaprāptahantyarthānurāgeṇa nañaḥ śakyamaprāptakriyārthatvaṃ kalpayituṃ, hananakriyānivṛttyaudāsīnyavyatirekeṇa /
nañaścaiṣa svabhāvo yatsvasaṃbandhino 'bhāvaṃ bodhayatīti /
abhāvabuddhiścaudāsīnyakāraṇam /
sā ca dagdhendhanāgnivatsvayamevopāśāmyati /
tasmātprasaktakriyānivṛttyaudāsīnyameva 'brāhmaṇo na hantavyaḥ' ityādiṣu pratiṣedhārthaṃ manyāmahe, anyatra prajāpatitrātādibhyaḥ /
tasmātpuruṣārthānupayogyupākhyānādibhūtārthavādaviṣayamānarthakyābhidhānaṃ draṣṭavyam /
yadapyuktaṃ- kartavyavidhyanupraveśamantareṇa vastumātramucyamānamānarthakaṃ syāt 'saptadvīpā vasumatī' tyādivaditi, tatparihṛtam /
rajuriyaṃ nāyaṃ sarpa iti vastumātrakathane 'pi prayojanasya dṛṣṭatvāt /
nanu śrutabrahmaṇo 'pi yathāpūrvaṃ saṃsāritvardānānna rajusvarūpakathanavadarthavattvamityuktam /
atrocyate- nāvagatabrahmātmabhāvasya yathāpūrvaṃ saṃsāritvaṃ śakyaṃ darśayituṃ va vedapramāṇajanitabrahmātmabhāvavirodhāt /
nahi śarīrādyātmābhimānino duḥkhabhayādimattvaṃ dṛṣṭamiti tasyaiva vedapramāṇajanitabrahmātmāvagame tadabhimānanivṛttau tadeva mithyājñānanimittaṃ duḥkhabhayādimattvaṃ bhavatīti śakyaṃ kalpayitum /
nahi dhanino gṛhasthasya dhanābhimānino dhanāpahāranimittaṃ duḥkhaṃ dṛṣṭamiti tasyaiva pravrajitasya dhanābhimānarahitasya tadeva dhanāpahranimittaṃ duḥkhaṃ bhavati /
naca kuṇḍalinaḥ kuṇḍalitvābhimānanimittaṃ sukhaṃ dṛṣṭamiti tasyaiva kuṇḍalaviyuktasya kuṇḍalitvābhimānanimittaṃ sukhaṃ bhavati /
taduktaṃ śrutyā- 'ārīraṃ vāva santaṃ na priyāpriye spṛśataḥ' (chāndo. 8.12.1) iti /
śarīre patite 'śarīratvaṃ syāt, na jīvata iti cenna, saśarīratvasya mithyājñānanimittattvāt /
na hyātmanaḥ śarīrātmābhimānalakṣaṇaṃ mithyājñānaṃ muktvānyataḥ saśarīratvaṃ śakyaṃ kalpayitum /
nityamaśarīratvamakarmanimittattvādityavocāma /
tatkṛtadharmādharmanimittaṃ saśarīratvamiti cenna, śarīrasaṃbandhasyāsiddhatvāddharmādharmayorātmakṛtatvāsiddheḥ /
śarīrasaṃbandhasya dharmādharmayostatkṛtatvasya cetaretarāśrayatvaprasaṅgādandhaparamparaiṣānāditvakalpanā /
kriyāsamavāyābhāvāccāmtanaḥ kartṛtvānupapatteḥ /
saṃnidhānamātreṇa rājaprabhṛtīnāṃ dṛṣṭaṃ kartavyamiti cenna, dhanadānādyupārjitabhṛtyasaṃbandhatvātteṣāṃ kartṛtvopapatteḥ /
na tvātmano dhanadānādivaccharīrādibhiḥ svasvāmisaṃbandhanimittaṃ kiñcicchakyaṃ kalpayitum /
mithyābhimānastu pratyakṣaḥ saṃbandhahetuḥ /
etena yajamānatvamātmano vyākhyātam /
atrāhuḥ- dehādivyatiriktasyātmana ātmīye dehādāvabhimāno gauṇo na mithyeti cenna, prasiddhavastubhedasya gauṇatvamukhyatvaprasiddheḥ /
yasya hi prasiddho vastubhedaḥ, yathā kesarādimānākṛtiviśeṣo 'nvayavyatirekābhyāṃ siṃhaśabdapratyayabhāṅmukhyo 'nyaḥ prasiddhaḥ tataścānyaḥ puruṣaḥ prāyikaiḥ krauryaśauryādibhiḥ siṃhaguṇaiḥ saṃpannaḥ siddhaḥ, tasya puruṣe siṃhaśabdapratyayau gauṇau bhavato nāprasiddhavastubhedasya /
tasya tvanyatrānyaśabdapratyayau bhrāntinimittāveva bhavato na gauṇau /
yathā mandāndhakāre sthāṇurayamityagṛhyamāṇaviśeṣe puruṣaśabdapratyayau sthāṇuviṣayau, yathāvā śuktikāyāmakasmādrajatamiti niścitau śabdapratyayau, tadvaddehādisaṃghāte 'hamiti nirupacāreṇa śabdapratyayāvātmānātmāvivekenotpadyamānau kathaṃ gauṇau śakyau vaditum /
ātmānātmavivekināmapi paṇḍitānāmajāvipālānāmivāviviktau śabdapratyayau bhavataḥ /
tasmāddehādivyatiriktātmāstitvavādināṃ dehādāvahaṃpratyayo mithyaiva na gauṇaḥ /
tasmānmithyāpratyayanimittatvātsaśarīratvasya, siddhaṃ jīvato 'pi viduṣo 'śarīratvam /
tathāca brahmavidviṣayā śrutiḥ- ' tadyathāhinirlvayanī valmīke mṛtā pratyastā śayītaivamevedaṃ śarīraṃ śete /
athāyamaśarīro 'mṛtaḥ prāṇo brahmaiva teja eva' (bṛha. 4.4.7) iti /
'sacakṣuracakṣuriva sakarṇo 'karṇa iva savāgavāgiva samanā amanā iva saprāṇo 'prāṇa iva' iti ca /
smṛtirapi ca- 'sthitaprajñasyakā bhāṣā' (bha.gī. 2.54) ityādyā sthitaprajñalakṣaṇānyācakṣāṇā viduṣaḥ sarvapravṛttyasaṃbandhaṃ darśayati /
tasmānnāvagatabrahmātmabhāvasya yathāpūrvaṃ saṃsāritvam /
yasya tu yathāpūrvaṃ saṃsāritvaṃ nāsāvavagatabrahmātmabhāva ityanavadyam /
yatpunaruktaṃ śravaṇātparācīnayormanananididhyāsanayordarśanādvadhiśeṣatvaṃ brahmaṇo na svarūpaparyavasāyitvamiti /
na /
avagatyarthatvānmanananididhyāsanayoḥ /
yadi hyavagataṃ brahmānyatra viniyujyeta bhavettadā vidhiśeṣitvam /
natu tadasti, manananididhyāsanayorapi śravaṇavadavagatyarthatvāt /
tasmānna pratapattividhiviṣayatayā śāstrapramāṇakatvaṃ brahmaṇaḥ saṃbhavatītyataḥ svatantrameva brahma śāstrapramāṇakaṃ vedāntavākyasamanvayāditi siddham /
evañca sati 'athāto brahmajijñāsā' iti tadviṣayaḥ pṛthakśāstramārambha upapadyate /
pratipattividhiparatve hi 'athāto dharmajijñāse'tyevārabdhatvānna pṛthakśāstramārabhyeta /
ārabhyamāṇaṃ caivamārabhyeta - 'athātaḥ pariśiṣṭadharmajijñāseti' ' athātaḥ kratvarthapuruṣārthayorjijñāsā' (jai. 4.1.1) itivat /

brahmātmaikyāvagatistvapratijñāteti tadartho yuktaḥ śāstrārambhaḥ- 'athāto brahmajijñāsā' iti /
tasmādahaṃ brahmāsmītyetadavasānā eva sarve viṣayaḥ sarvāṇi cetarāṇi pramāṇāni /
nahyaheyānupādeyādvaitātmāvagatau nirviṣayāṇyapramātṛkāṇi ca pramāṇāni bhavitumarhantīti /
apicāhuḥ- 'gauṇamithyātmano 'sattve putradehādibādhanāt /
sadbrahmātmāhamityevaṃ bodhe kāryaṃ kathaṃ bhavet //
anveṣṭavyātmavijñānātprākpramātṛtvamātmanaḥ /
anviṣṭaḥ syātpramātaiva pāpmadoṣādivarjitaḥ //
dehātmapratyayo yadvatpramāṇatvena kalpitaḥ /
laukikaṃ tadvadevedaṃ pramāṇaṃ tvā'tmaniścayāt'
iti

5.4

iti catuḥsūtrī samāptā /
FN: pūrvapakṣiṇā kriyāśeṣatayā brahma pratipādyata ityuktaṃ tadvyāvṛttyarthamiti bhāvaḥ /
pūrṇatayā juhūdvārā kratuśeṣatāvādātmano 'pi jñānadvārā karmaśeṣatvāttadarthā vedāntāstadvidhiśeṣā bhaviṣyantītyāśaṅkyāha tatkeneti /
pratipattikarma pradhānakarmaśeṣāṅgaṃ /
yatha pradhānacaruhomottaraṃ tenaiva dravyeṇa sviṣṭakṛdbalidānādi /
yathāvā śrāddhe piṇḍapradānapūjottaraṃ piṇḍānāṃ gaṅgādipravāhe prakṣepaḥ /
anunapraveśo 'saṃbandhaḥ /
pratipattervidhirniyogastasya viṣayabhūtāṃ pratipattipratyavacchedakatvema viṣayatayetyarthaḥ /
agnyādidevatoddeśena puroḍāśādidravyotsargo yāgaḥ /
aśarīraṃ videhaṃ, priyāpriye sukhaduḥkhe /
kṛtākṛtāditi /
kṛtāt kāryāt, akṛtāt kāraṇāt /
tat brahma, avet viditavat /
valkalādivaccittarañjako rāgādikaṣāyo mṛditaḥ kṣālitaḥ vināśito yasya jñānavairāgyābhyāsakṣārajalena tasmai /
adhyāsaḥ śāstrato 'tasmiṃstaddhīḥ /
ādeśa upadeśaḥ /
pralayakāle vāyuragnyādīnsaṃvṛṇoti saṃharatīti saṃvargaḥ, svāpakāle prāṇo vāgādīnsaṃharatīti saṃhārakriyāyogātsaṃvargaḥ /
tat viditājjñānaviṣayādanyadbhinnam /
atho api aviditādajñānaviṣayādapi adhi anyat /
yadvācā śabdenānabhyuditamaprakāśitaṃ, yena bhmaṇā sā vāgabhyadyate prakāśyate /
'nivṛttiviṣayatvāt' bhā.pā. /
svātmano dharmānāśrayatve 'pi nityo dharmo mokṣākhyo bhaviṣyatītyabhiprāyeṇa dharmaśabdaḥ, svarūpaparo vā /
anyo jīvātmā /
pippalaṅkarmaphalam /
abhicākaśīti prakāśate /
karmādhyakṣaḥ karmaphalapradātā /
śukramiti bāhyāśuddhiviraha uktaḥ /
avraṇamasnāviramityeva kāyaniṣedhe siddhe punastanniṣedho līlādhṛtaviṣaṇvādivigrahasyāpyanṛtatāpratipādanārthaḥ /
tathāca - 'māyā hyeṣā mayā sṛṣṭā yanmāṃ paśyasi nārada /
sarvabhūtaguṇairyuktaṃ maivaṃ māṃ draṣṭumarhasī' ti /
śarīropādānabhūtāvidyārāhityāya śuddhamiti /
tannimittarāhityāyāpāpaviddhamiti /
atrānupraveśaḥ saṃbandhaḥ /
mayedaṃ kāryamityavagatimān hi niyojyo bhavati /
kṛtisādhyaśca vidhiviṣayo bhavati /
jñānasya ca kṛtyasādhyatvānnobhayamātmajñānaṃ bhavatīti bhāvaḥ /
vidhicchāyāni prasiddhayāgādividhitulyāni /
pratyagātmani srotaścittavṛttipravāhaḥ /
'kṛtaṃ kṛtyaṃ prāpaṇīyaṃ prāptamityeva tuṣyati' pañca. /
anusaṃjvaret śarīraṃ paritapyamānamanutapyeta /
pramāpramārūpadhīmātraviṣayaḥ pratipattiśabdaḥ /
ā. /
'yaccāpnoti yadādatte yaccātti viṣayāniha /
yaccāsya saṃtato bhāvastasmādātmeti bhaṇyate' iti /
ahaṃpratyayaviṣaya aupaniṣadaḥ puruṣaḥ /
ahaṃpratyayaviṣayo yaḥ kartā kāryakaraṇasaṃghātopahito jīvātmā tadvyatirekeṇa /
'ityevamādyā' bhā.pā. /
baṭorvratamityupakrāntaṃ 'nekṣetodyantamādityaṃ' ityādi prajāpativratam /
vidhyanupraveśo vidhisaṃbandhaḥ /
kūṭasthasya kṛtyayogānna kartṛtvamityarthaḥ /
śabdaḥ śābdavodhaścetyarthaḥ /
nirupacāreṇa guṇajñānaṃvinā /
śravaṇamananakuśalatāmātreṇa paṇḍitānāṃ anutpannasākṣātkārāṇāmitiyāvat /
ahinirlvayanī sarpatvak valmīkādau pratyastā nikṣiptā mṛtā sarpeṇa tyaktābhimānā vartata evamityādyūhyam /
brahmasākṣātkāro 'vagatistadarthatvāt /
vidhiśeṣatvena brahmārpaṇe 'pi /
athāta iti tṛtīye śrutyādibhiḥ śeṣaśeṣitve siddhe satyanantaraṃ śeṣiṇaiva śeṣasya prayuktisaṃbhavātkonāma kratave kovā puruṣārtāyeti jijñāsā pravṛttā caturthādau /
tasmāt jñānasya prameyapramātṛbādhakatvābhāvāt /
gaumeti /
putradārādiṣvātmābhimāno gauṇaḥ tatra bhedānubhavāt /
dehendriyādiṣapa tvabhedānubhavānna gauṇaḥ kintu mithyā /
tadubhayātmano 'satve putradehādibādhanāt- gauṇātmano 'satve putrakalatrādibādhanaṃ, mithyātmano 'satve dehendriyādibādhanaṃ ca /
tathāca lokayātrakāryaṃ sadbrahmāhamiti bodhakāryaṃ- advaitasākṣātkāraśca kathaṃ bhavet /
anveṣṭavyātmavijñānāt- 'ya ātmāpahatapāpmā', so 'nveṣṭavyaḥ iti tadvijñānātpūrvamātmano mātṛtvaṃ pramāprameyapramāṇavibhāgaśca /
tena tadabhāve kāryaṃ notpadyata ityarthaḥ /
ātmaniścayāt ābrahmasvarūpasākṣātkārādityarthaḥ /
vedāntāḥ siddhabrahmaparā uta kāryaparā iti niṣphalatvasāpekṣatvayoḥ prasaṅgāprasaṅgābhyāṃ saṃśaye pūrvasūtre dvitīyavarṇakenākṣepasaṃgatyā pūrvapakṣamāha-- kathaṃ punarityādinā /
'sadeva somya'ityādīnāṃ sarvātmatvādispaṣṭabrahmaliṅgānāṃ brahmaṇi samanvayokteḥ, śrutyādisaṃgatayaḥ /
pūrvapakṣe vedānteṣu mumukṣupravṛttyasiddhiḥ, siddhānte tatsiddhiriti vivekaḥ /
kathamityākṣepe hetuḥ- yāvateti /
yato jaiminisūtreṇa śāstrasya vedasya kriyāparatvaṃ darśitamato 'kriyārthatvādvedāntanāmānarthakyaṃ phalavadarthaśūnyatvaṃ prāptamityanvayaḥ /
sūtrasyāyamarthaḥ-prathamasūtre tāvadvedasyādhyayanakaraṇakabhāvanāvidhibhāvyasya phalavadarthaparatvamuktam /
'codanālakṣaṇor'tho dharmaḥ'iti dvitīyasūtre dharme kārye codanā pramāṇamiti vedaprāmāṇyavyāpakaṃ kāryaparatvamavasitam /
tatra'vāyurvai kṣepiṣṭhā'ityādyarthavādānāṃ dharme prāmāṇyamasti na veti saṃśaye āmnāyaprāmāṇyasya kriyārthatvena vyāptatvāt arthavādeṣu dharmasyāpratīteḥ akriyārthānāṃ teṣāmānarthakyaṃ niṣphalārthatvam /
na cādhyayanavidhyupāttānāṃ niṣphale siddher'the prāmāṇyaṃ yuktaṃ, tasmādanityameṣāṃ prāmāṇyamucyate /
vyāpakābhāvādvyāpyaṃ prāmāṇyaṃ nāstyeveti yāvat /
evaṃ pūrvapakṣe 'pi 'vidhinā tvekavākyatvāt stutyarthena vidhīnāṃ syuḥ'iti sūtreṇa siddhāntamāha-- kriyāparatvamiti /
anityamiti prāpte darśitamityarthaḥ /
vāyurvai kṣipratamagāminī devatā taddevatākaṃ karma kṣiprameva phalaṃ dāsyati, ityevaṃ vidheyārthānāṃ stutirūpārthena dvāreṇa 'vāyavyaṃ śvetamālabheta'ityādi vidhivākyenaikavākyatvādarthavādāḥ saphalāḥ syuḥ /
stutilakṣaṇayā saphalakāryaparatvāt pramāṇamarthavādā iti yāvat /
nanvadhyayanavidhigṛhītānāṃ vedāntānāmānarthakyaṃ na yuktamityata āha- kartriti /
na vayaṃ vedāntānāmānarthakyaṃ sādhayāmaḥ kintu loke siddhasya mānābhāvāntaravedyatvānniṣphalatvācca siddhabrahmaparatve teṣāṃ mānāntarasāpekṣatvaniṣphalatvayoḥ prasaṅgādaprāmāṇyāpātāt, kāryaśeṣakartṛdevatāphalānāṃ prakāśanadvārā kāryaparatvaṃ vaktavyamiti brūmaḥ /
tatra tvantatpadārthavākyānāṃ kartṛdevatāstāvakatvaṃ, vividiṣādivākyānāṃ phalastāvakatvam /
nanu karmaviśeṣamanārabhya prakaraṇāntarādhītānāṃ vedāntānāṃ kathaṃ taccheṣakatvaṃ, mānābhāvādityarucyā pakṣāntaramāha- -upāsaneti /
mokṣakāmo 'sadbrahmābhedamāropya ahaṃ brahmāsmītyupāsīta ityupāsanāvidhiḥ, ādiśabdācchravaṇādayaḥ /
tatkāryaparatvaṃ vā vaktavyamityarthaḥ /

nanu śrutaṃ brahma vihāyāśrutaṃ kāryaparatvaṃ kimarthaṃ vaktavyamiti tatrāha-- nahīti /
paritaḥ samantānniścayena sthitaṃ pariṣṭhitaṃ kṛtyanapekṣam /
siddhamiti yāvat /
tasya pratipādanamajñātasya vedena jñāpanaṃ, tanna saṃbhavati, mānantarayogyer'the vākyasya saṃvāde satyanuvādakatvāt, 'agnirhimasya bheṣajam'iti vākyavat /
visaṃvāde tu bodhakatvāt, 'ādityo yūpaḥ'iti vākyavadityarthaḥ /
siddho na vedārthaḥ, mānāntarayogyatvādghaṭavadityuktvā niṣphalatvācca tathetyāha -tatheti /
siddhajñāpane heyopādeyāgocare phalābhāvācca tanna saṃbhavatītyarthaḥ /
phalaṃ hi sukhavyāptirduḥkhahānicca /
tacca pravṛtti nivṛttibhyāṃ sādhyam /
te copādeyasya pravṛttiprayatnakāryasya heyasyanivṛttiprayatnakāryasya jñānābhyāṃ jāyete, na siddhajñānāditi bhāvaḥ /
tarhi siddhabodhivedavādānāṃ sāphalyaṃ kathasityāśaṅya 'āmnāyasya'ityādisaṃgrahavākyaṃ vivṛṇoti- ata eveti /
siddhavastujñānātphalābhāvādevetyarthaḥ /
'devairniruddhaḥ so 'gnirarodīt'iti vākyasyāśrujatvena rajatasya nindādvārā 'barhiṣi na deyaṃ'iti sabhalaniṣedhaśeṣatvavat vedāntānāṃ vidhayādiśeṣatvaṃ vācyamityarthaḥ /
nanu teṣāṃ mantravat svātantryamastu nārthavādavadvidhyekavākyatvamityāśaṅkya dṛṣṭāntāsiddhimāha -mantrāṇāṃ ceti /
prathamādhyāye pramāṇalakṣaṇer'thavādacintānantaraṃ mantracintā kṛtā-'iṣe tvā'iti mantre 'chinadmi'ityadhyāhārācchākhācchedanakriyāpratīteḥ, 'agnirmūrdhā'ityādau ca kriyāsādhanadevatādipratīteḥ mantrāḥ śrutyādibhiḥ kratau viniyuktāḥ, te kimuccāraṇamātreṇādṛṣṭaṃ kurvantaḥ kratāvupakurvanti uta dṛṣṭenaivārthasmaraṇeneti saṃdehe cintādināpyadhyayanakālāvagatamantrārthasya smṛtisaṃbhavādadṛṣṭārthā mantrā iti prāpte siddhāntaḥ-'aviśiṣṭastu vākyārthaḥ'iti lokavedayorvākyārthasyāviśeṣānmantravākyānāṃ dṛṣṭenaiva svārthaprakāśanena kratūpakārakatvasaṃbhavāt, dṛṣṭe saṃbhavati adṛṣṭakalpanānupapatteḥ, phalavadanuṣṭhānāpekṣitena kriyātatsādhanasmaraṇena dvāreṇa mantrāṇāṃ karmāṅgatvam /
'mantrairevārthaḥ smartavyaḥ'iti niyamastvadṛṣṭārtha iti /
tathā cārthavādānāṃ stutipadārthadvārā padaikavākyatvaṃ vidhibhiḥ, mantrāṇāṃ tu vākyārthajñānadvārā tairvākyaikavākyatvamiti vibhāgaḥ /
nanvastu karmaprakaraṇasthavākyānāṃ vidhyekavākyatvaṃ,
vedāntānāṃ tu siddhe prāmāṇyaṃ kiṃ na syāditi tatrāha- na kvaciditi /
vedāntā vidhyekavākyatvenaivārthavantaḥ, siddhārthāvedakatvāt, mantrārthavādādivadityarthaḥ /
anyatrādṛṣṭāpi vedānteṣu kalpyatāmiti tatrāha- upapannā veti /
netyanuṣaṅgaḥ /
siddhe phalābhāvāsyoktatvāditi bhāvaḥ /
tarhi brahmaṇyeva svārthe vidhiḥ kalpyatāṃ kṛtaṃ vedāntānāṃ vidhyanataraśeṣatvenetyata āha-- na ceti /
nanu 'dadhnā juhoti'iti siddhe dadhani vidhirdṛṣṭastatrāha- kriyeti /
dadhnaḥ kriyāsādhanasya prayujyamānatayā sādhyatvādvidheyatā, niṣkriyabrahmaṇaḥ kathamapyasādhyatvānna vidheyatvamityarthaḥ /
bhāṭṭamatamupasaṃharati-- tasmāditi /
svayamevāruciṃ vadanpakṣāntaramāha-- atheti /
siddhāntasūtraṃ vyācaṣṭe-- tuśabda iti /
tadbrahma vedāntapramāṇakamiti pratijñāter'the hetuṃ pṛcchati-- kathamiti /
hetumāha-- samiti /
anvayatātparyaviṣayatvaṃ tasmādityeva hetuḥ /
tātparyasya samyaktvaṃ akhaṇḍārthaviṣayakatvaṃ sūcayituṃ sam-padaṃ pratijñāntargatameva /
tathā cākhaṇḍaṃ brahma vedāntajapramāviṣayaḥ, vedāntatātparyaviṣayatvāt, yo yadvākyatātparyaviṣayaḥ sa tadvākyaprameyaḥ, yathā karmavākyaprameyo dharma iti prayogaḥ /
vākyārthasyākhaṇḍatvaṃ-asaṃsṛṣṭatvam /
vākyasya cākhaṇḍārthakatvaṃ-svapadopasthitā ye padārthāsteṣāṃyaḥ saṃsarstadgocarapramājanakatvam /
na cedamaprasiddham /
prakṛṣṭaprakāśaścandra ityādi lakṣaṇavākyānāṃ loke lakṣaṇayā candrādivyaktimātrapramāhetutvāt /
sarvapadalakṣaṇā cāviruddhā sarvairarthavādapadairekasyāḥ stuterlakṣyatvaṅgīkārāt /
tathā satyajñānādipadairakhaṇḍaṃ brahma bhātīti na pakṣāsiddhiḥ /
nāpi hetvasiddhiḥ, upakramādiliṅgairvedāntānāmadvitīyākhaṇḍabrahmaṇi tātparyanirṇayāt /
chāndogyaṣaṣṭhe upakramaṃ darśayati-- sadeveti /
uddālakaḥ putramuvāca-he somya priyadarśana, idaṃ sarvaṃ jagat, agre utpatteḥ prākkāle sadabādhitaṃ brahmaivāsīt /
evakāreṇa jagataḥ pṛthaksattā niṣidhyate /
sajātīyavijātīyasvagatabhedanirāsārthaṃ 'ekamevādvitīyaṃ'iti padatrayam /
evamadvitīyaṃ brahmopakramya 'aitadātmyamidaṃ sarvam'ityupasaṃharati /
idamupakramopasaṃhāraikarūpyaṃ tātparyaliṅgaṃ, yathā 'tattvamasi'
iti navakṛtvo 'bhyāsaḥ /
rūpādihīnādvitīyabrahmaṇo mānāntarāyogyatvadapūrvatvamuktam-'atra vāva kila sat somya na nibhālayase'iti /
saṃghāte sthitaṃ pratyagbrahma na jānāsītyarthaḥ /
'tasya tāvadeva ciraṃ yāvanna vimokṣye atha saṃpatsye'iti brahmajñānātphalamuktaṃ viduṣaḥ /
tasya yāvatkālaṃ deho na vimokṣyate tāvadeva dehapātaparyanto vilambaḥ /
atha dehapātānantaraṃ vidvān brahma saṃpatsyate /
videhakaivalyamanubhachavantītyarthaḥ /
'anena jīvenātmanānupraviśya'ityādyadvitīyajñānārthor'thavādaḥ /
mṛdādidṛṣṭānataiḥ prakṛtyatirekeṇa vikāro nāstītyupapattiruktā /
evaṃ ṣaṅvidhāni tātparyaliṅgāni vyastāni samastāni vā prativedāntaṃ dṛśyanta ityaitareyopakramavākyaṃ paṭhati- ātmā vā iti /
bṛhadāraṇyake madhukāṇḍopasaṃhāravākyaṃ satātmano nirviśeṣatvārthamāha-- tadetaditi /
māyābhirbahurūpaṃ tadbrahma /
etadaparokṣam /
apūrvaṃ kāraṇaśūnyam /
anaparaṃ kāryarahitam /
anantaraṃ jātyantaramasya nāstītyanantaram /
ekarasamityarthaḥ /
abāhyam advitīyam /
tasyāparokṣatvamupapādayati-- ayamiti /
sarvamanubhavatīti sarvānubhūḥ /
cinmātramityarthaḥ /
ṛgyajuḥsāmavākyānuktvā ātharvaṇavākyamāha-- brahmaivedamiti /
yatpurastātpūrvadigvastujātamidamabrahmeva viduṣāṃ bhāti tadamṛtaṃ brahmaiva vastu ityarthaḥ /
ādipadena 'satyaṃ jñānam'ityādivākyāni gṛhyante /
nanvastu brahmaṇastātparyaviṣayatvaṃ, vedāntānāṃ kāryamevārthaḥ kiṃ na syāditi tatrāha-- na ceti /
vedāntānāṃ brahmaṇi tātparyeniścīyamāne kāryārthatvaṃ na yuktaṃ 'yatparaḥ śabdaḥ sa śabdārthaḥ'iti nyāyādityarthaḥ /
yaduktamarthavādanyāyena vedāntānāṃ kartrādistāvakatvamiti tatrāha-- na ca teṣāmiti /
teṣāṃ karmaśeṣastāvakatvaṃ na bhāti kintu jñānadvārā karma tatsādhananāśakatvameva /
tattatra vidyākāle kaḥ kartā kena karaṇena kaṃ viṣayaṃ paśyet iti śruterityarthaḥ /
arthavādānāṃ tu svārthe phalābhāvātstutilakṣaṇateti bhāvaḥ /

yaduktaṃ siddhatvena mānāntaravedyaṃ brahma na vedārtha iti tatrāha-- na ca parīti /
'tattvamasi'iti śāstramantareṇeti saṃbandhaḥ /
dharmo na vedārthaḥ, sādhyatvena pākavanmānāntaravedyatvāt /
yadi vedaṃ vinā dharmasyānirṇayānna mānāntaravedyatā tadā brahmaṇyapi tulyam /
yaccoktaṃ niṣphalatvādbrahma na vedārtha iti tadanūdya pariharati-- yattvityādinā /
rahitatvādbhinnatvāt /
brahmaṇa iti śeṣaḥ /
yadapyuktam--'upāsanāparatvaṃ vedāntānām'iti tatra kiṃ prāṇapañcāgnyādivākyānāmuta sarveṣāmiti /
tatrādyamaṅkīkaroti-- devatādīti /
jyeṣṭhatvādi guṇaḥ phalaṃ cādiśabdārthaḥ /
na dvitīyaḥ, vidhiśūnyānāṃ 'satyaṃ jñānam'ityādīnāṃ svārthe phalavatāmupāsanāparatvakalpanāyogāt /
kiñca tadarthasya brahmaṇastaccheṣatvaṃ jñānātprāgūrdhvaṃ vā /
ādye, adhyastaguṇavatastasya taccheṣatve 'pi na dvitīya ityāha-- natu tatheti /
prāṇādidevatāvadityarthaḥ /
'ahaṃ brahmāsmi'
ityekatve jñāte sati heyopādeyaśūnyatayā brahmātmanaḥ phalābhāvāt, upāsyopāsakadvaitajñānasya kāraṇasya nāśācca nopāsanāśeṣatvamityāha-- ekatva iti /
dvaitajñānasya saṃskārabalātpunarudaye vidhānamiti netyāha-- nahīti /
dṛḍhasyeti śeṣaḥ /
bhrāntitvāniścayo dārḍhyaṃ, saṃskārotthaṃ tu bhrāntitvena niścite na vidhinimittam /
yeneti /
upāsanāyāṃ kāraṇasya satvenetyarthaḥ /
vedaprāmāṇyasya vyāpakaṃ krīyārthakatvamanuvadati-- yadyapīti /
karmakāṇḍer'thavādādīnāmityarthaḥ /
tathā ca vyāpakābhāvādvedānteṣu vyāpyābhāvānumānamiti bhāvaḥ /
vedāntā na svārthe mānaṃ, akriyārthatvāt 'so 'rodīt'ityādivadityanumāne niṣphalārthakatvamupādhirityāha- tathāpīti /
arthavādānāṃ niṣphalasvārthāmānatve 'pītyarthaḥ /
tadviṣayasya tatkaraṇasya /
svārthe brahmātmanīti śeṣaḥ /
saphalajñānakaraṇatvena vedāntānāṃ svārthe mānatvasiddherna kriyārthakatvaṃ tadvyāpakamiti bhāvaḥ /
nanu mābhūdvedaprāmāṇyasya vyāpakaṃ kriyārthakatvaṃ, vyāpyaṃ tu bhaviṣyati, tadabhavādvedāntānāṃ prāṇyaṃmyaṃ durjñānamiti, netyāha-- na ceti /
yena vedaprāmāṇyaṃ svasyānumānagamyatvenānyatra kvaciddṛṣṭaṃ dṛṣṭāntamapekṣeta tadeva nāstītyarthaḥ /
cakṣurādivadvedasya svataḥprāmāṇyajñānānna tadvyāptiliṅgādyapekṣā /
prāmāṇyasaṃśaye tu phalavadajñātābādhitārthatātparyāt prāmāṇyaniścayo na kriyārthatvena /
kūpe patediti vākye vyabhicārāditi bhāvaḥ /
varṇakārthamupasaṃharati-- tasmāditi /
samanvayādityarthaḥ /
vidhivākyānāmapi phalavadajñātārthatvena prāmāṇyaṃ tattulyaṃ vedāntānāmapīti sthitam /
evaṃ padānāṃ siddher'the vyutpattimicchatāṃ brahmanāstikānāṃ mataṃ, brahmaṇomānāntarāyogyatvāt, saphalatvācca vedāntaikameyatvamityuktyā nirastam /
saṃprati sarveṣāṃ padānāṃ kāryānvitārthe śaktimicchatāṃ vidhiśeṣatvena pratyagbrahma vedāntairbodhyate na svātantryeṇeti vadatāṃ vṛttikārāṇāṃ matanirāsāya sūtrasya varṇakāntaramārabhyate /
tatra vedāntāḥ kimupāsanāvidhiśeṣatvena brahma bodhayanti uta svātantryeṇeti siddhe vyutpattyabhāvabhāvābhyāṃ saṃśaye pūrvapakṣamāha-- atrāpara iti /
brahmaṇo vedāntavedyatvoktau vṛttikārāḥ pūrvapakṣayantītyarthaḥ /
upāsanāto muktiḥ pūrvapakṣe, tattvajñānādeveti siddhānte phalam /
vidhirniyogaḥ tasya viṣayaḥ pratipattirupāsanā /
asyāḥ ko viṣaya ityākāṅkṣāyāṃ satyādivākyairvidhiparaireva brahmasamarpyata ityāha-- pratipattīti /
vidhiviṣayapratipattiviṣayatayetyarthaḥ /
vidhiparādvākyāttaccheṣalābhe dṛṣṭāntamāha-- yatheti /
'yūpe paśuṃ badhnāti' 'āhavanīye juhoti' 'indraṃ yajeta'iti vidhiṣu ke yūpādaya ityākāṅkṣāyāṃ 'yūpaṃ takṣati, aṣṭāśrīkaroti'iti takṣaṇādisaṃskṛtaṃ dāru yūpaḥ /
'agnīnādadhīta'ityādhānasaṃskṛto 'gnirāhavanīyaḥ /
'vajrahastaḥ purandaraḥ'itividhiparaireva vākyaiḥ samarpyante tadvadbrahmetyarthaḥ /
vidhiparavākyasyāpi anyārthabodhitve vākyabhedaḥ syāditi śaṅkānirāsārthamapiśabdaḥ /
mānāntarājñātānyapi śeṣatayocyante na pradhānatveneti na vākyabhedaḥ /
pradhānārthabhedasyaiva vākyabhedakatvāditi bhāvaḥ /
nanūktaṣaḍvidhaliṅgaistātparyaviṣayasyabrahmaṇaḥ kuto vidhiśeṣatvamiti śaṅkate-- kuta iti /
vṛddhavyavahāreṇa hi śāstratātparyaniścayaḥ /
vṛddhavyavahāre ca śrotuḥ pravṛttinivṛttī uddiśyāpūrvaprayogo dṛśyate /
ataḥ śāstrasyāpi te eva prayojane /
te ca kāryajñānajanye iti kāryaparatvaṃ śāstrasya /
tataḥ kāryaśeṣatvaṃ brahmaṇa ityāha-- pravṛttīti /
śāstrasya niyogaparatve vṛddhasaṃmatimāha-- na tathāhītyādinā /
kriyā, kāryaṃ, niyogo, vidhiḥ dharmo 'pūrvamityanarthāntaram /
ko vedārtha ityākāṅkṣāyāṃ śābarabhāṣyakṛtoktam-- dṛṣṭo hīti /
tasya vedasya /
kāryaṃ vedārtha ityatra codanāsūtrasthaṃ bhāṣyamāha-- codaneti /
kriyāyā niyogasya jñānadvārā pravartakaṃ vākyaṃ codanetyucyata ityarthaḥ /
śabarasvāmisaṃmatimuktvā jaiminisaṃmatimāha-- tasya jñānamiti /
tasya dharmasya jñāpakamapauruṣeyavidhivākyamupadeśaḥ /
tasya dharmeṇāvyatirekādityarthaḥ /
padānāṃ kāryānvitārthe śaktirityatra sūtraṃ paṭhati-- tadbhūtānāmiti /
tattatra vede bhūtānāṃ siddhārthaniṣṭhānāṃ padānāṃ kriyārthena kāryavācinā liṅgādipadena samāmnāyaḥ sahoccāraṇaṃ kartavyam /
padārthajñānasya vākyārtharūpakāryadhīnimittatvādityarthaḥ /
kāryānvitārthe śaktāni padāni kāryavācipadena saha padārthasmṛtidvārā kāryameva vākyārthaṃ bodhayantīti bhāvaḥ /
phalitamāha-- ata iti /
yato vṛddhā evamāhuḥ, ato vidhiniṣedhavākyameva śāstram /
arthavādādikaṃ tu taccheṣatayopakṣīṇam /
tena karmaśāstreṇa sāmānyaṃ śāstratvam /
tasmādvedāntānāṃ kāryaparatvenaiva arthavatvaṃ syādityarthoḥ /
nanu vedānteṣu niyojyasya vidheyasya cādarśanātkathaṃ kāryadhīriti /
tatrāha-- sati ceti /
nanu dharmabrahmajijñāsāsūtrakārābhyāmiha kāṇḍadvayer'thabheda uktaḥ, ekakāryārthatve śāstrabhedānupapatteḥ /
tatra kāṇḍadvaye jijñāsyabhede sati phalavailakṣyaṇyaṃ vācyam /
tathā ca na muktiphalāya jñānasya vidheyatā, muktervidheyakriyājanyatve karmaphalādaviśeṣaprasaṅgādaviśeṣe jijñāsyabhedāsiddheḥ /
ataḥ karmaphalavilakṣaṇatvānnityasiddhamuktestadvyañjakajñānavidhirayukta ityāśaṅkate-- nanviheti /
mukteḥ karmaphalādvailakṣaṇyamasiddhamiti tadarthaṃ jñānaṃ vidheyam /
na ca tarhi saphalaṃ kāryameva vedānateṣvapi jijñāsyamiti tadbhedāsiddhiriti vācyaṃ, iṣṭatvāt /
na ca brahmaṇo jijñāsyatvasūtravirodhaḥ, jñānavidhiśeṣatvena sūtrakṛtā brahmapratipādanāditi pariharati-- neti /
brahmaṇo vidhiprayuktatvaṃ sphuṭayati-- ātmā vā iti /

'brahma veda'ityatra brahmabhāvakāmo brahmavedane kuryāditi vidhiḥ pariṇamyata iti draṣṭavyam /
lokaṃ jñānasvarūpam /
vedāntānevārthato darśayati-- nitya iti /
nanu kiṃ vidhiphalamiti tadāha-- tadupāsanāditi /
pratyagbrahmopāsanāt 'brahmavidāpnoti param'iti śāstrokto mokṣaḥ svargavallokāprasiddhaḥ phalamityarthaḥ /
brahmaṇaḥ kārtavyopāsanāviṣayakavidhiśeṣatvānaṅgīkāre bādhakamāha-- kartavyeti /
vidhyasaṃbaddhasiddhabodhe pravṛttyādiphalābhāvādvedāntānāṃ vaiphalyaṃ syādityarthaḥ /
nanviti śaṅkā spaṣṭārthā /
dṛṣṭāntavaiṣamyeṇa pariharati-- syāditi /
etadarthavatvamevañcet syādityarthaḥ /
evaṃ śabdārthamāha-- yaditi /
kiñca yadi jñānādeva muktistadā śravaṇajanyajñānāntaraṃ mananādividhirna syāt, tadvidheśca kāryasādhyā muktirityāha-- śrotavya iti /
śabdānāṃ kāryānvitaśakteḥ, pravṛttyādiphalasyaiva śāstratvāt, siddhe phalābhāvāt, mananādividheśca kāryaparā vedāntā iti pūrvapakṣamupasaṃharati-- tasmāditi /
vedāntā na vidhiparāḥ svārthe phalavatve satiniyojyavidhuratvāt, na ayaṃ sarpa iti vākyavat /
'so 'rodīt' 'svargakāmo yajeta'iti vākyayornirāsāya hetau viśeṣaṇadvayamiti siddhāntayati-- atreti /
yaduktaṃ mokṣakāmasya niyojyasya jñānaṃ vidheyamiti, tannetyāha-- neti /
mokṣo na vidhijanyaḥ, karmaphalavilakṣaṇatvāt, ātmavadityarthaḥ /
uktahetujñānāya karmatatphale prapañcayati-- śārīram ityādinā varṇitaṃ saṃsāramanuvadati ityantena /
atha--vedādhyayanānantaraṃ, ato--vedasya phalavadarthaparatvāte, dharmanirṇayāya karmavākyavicāraḥ kartavya iti sūtrārthaḥ /
na kevalaṃ dharmākhyaṃ karma kintu atharmo 'pītyāha-- adharmo 'pīti /
niṣedhavākyapramāṇādityarthaḥ /
karmoktvā phalamāha-- tayoriti /
mokṣastu atīndriyoviśokaḥ śarīrādyabhogyo viṣayādyajanyo 'nātmavitsvaprasiddha iti vailakṣaṇyajñānāya pratyakṣādīni viśeṣaṇāni /
sāmānyena karmaphalamuktvā dharmaphalaṃ pṛthakprapañcayati-- manuṣyatvādīti /
'sa eko mānuṣa ānandaḥ'tataḥśataguṇo gandharvādīnāmiti śruteranubhavānusāritvamanuśabdārthaḥ /
tataśca /
sukhatāratamyādityarthaḥ /
mokṣastu niratiśayaḥ, tatsādhanaṃ ca tatvajñānamekarūpamiti vailakṣaṇyam /
kiṃ ca sādhanācatuṣṭayasaṃpanna ekarūpa eva mokṣāvidyādhikārī, karmaṇi tu nānāvidha iti vailakṣaṇyamāha-- dharmeti /
gamyate na kevalaṃ kiṃ tu prasiddhaṃ cetyarthaḥ /
arthitvaṃ phalakāmitvam /
sāmarthyaṃ laukikaṃ putrādi /
ādipadādvidvattvaṃ śāstrāninditatvaṃ ca /
kiṃ ca karmaphalaṃ mārgaprāpyaṃ, mokṣastu nityāpta iti bhedamāha-- tatheti /
upāsanāyāṃ cittasthairyaprakarṣādarcirādimārgeṇa brahmalokagamanaṃ 'te 'rciṣam'ityādinā śrūyata ityarthaḥ /
'agnihotraṃ tapaḥ satyaṃ vedānāṃ cānupālanam /
ātithyaṃ vaiśvadevaṃ ca iṣṭamityabhidhīyate //
vāpīkūpataḍākādi devatāyatanāni ca /
annapradānamārāmaḥ pūrtamityabhidhīyate //
śaraṇāgatasaṃtrāṇaṃ bhūtānāṃ cāpyahiṃsanam /
bahirvedi ca yaddānaṃ dattamityabhidhīyate //
'tatrāpi /
candraloke 'pītyarthaḥ /
saṃpatati gacchati asmāllokādamuṃ lokamaneneti saṃpātaḥ karma /
yāvatkarma bhoktavyaṃ tāvatsthitvā punarāyāntītyarthaḥ /
manuṣyatvādūrdhvaṅgateṣu sukhasya tāratamyamuktvā adhogateṣutadāha-- tatheti /
idānīṃ duḥkhatadhetutadanuṣṭhāyināṃ tāratamyaṃ vadannadharmaphalaṃ prapañcayati-- tathordhvamiti /
dvividhaṃ karmaphalaṃ mokṣasya tadvaivalakṣaṇyajñānāya prapañcitamupasaṃharati-- evamiti /
asmitākāmakrodhabhayānyādiśabdārthaḥ /
'te taṃ muktvā svargalokaṃ viśālam'ityādyā smṛtiḥ /
kāṣṭhopacayājjvālopacayadarśanāt, phalatāratamyena sādhanatāratamyānumānaṃ nyāyaḥ /
śrutimāha- tathāceti /
mokṣo na karmaphalaṃ, karmaphalaviruddhātīndriyatvaviśokatvaśarīrādyabhogyatvādidharmavatvāt, vyatirekeṇa svargādivaditi nyāyānugrāhyāṃ śrutimāha-- aśarīramiti /
vāvetyavadhāraṇe /
tattvato videhaṃ santamātmānaṃ vaiṣayike sukhaduḥkhe naiva spṛśata ityarthaḥ /
mokṣaścedupāsanārūpadharmaphalaṃ, tadeva priyamastīti tanniṣedhāyoga ityāha- dharmakāryatve hīti /
nanu priyaṃ nāma vaiṣayikaṃ sukhaṃ tanniṣidhyate, mokṣastudharmaphalameva, karmaṇāṃ vicitradānasāmarthyāditi śaṅkate-- aśarīratvameveti /
ātmano dehāsaṅgitvamaśarīratvaṃ, tasyānāditvānna karmasādhyatetyāha-- neti /
aśarīraṃ sthūladehaśūnyaṃ, deheṣvanekeṣu anityeṣu ekaṃ nityamavasthitaṃ, mahāntaṃ vyāpinam /
āpekṣikamahattvaṃ vārayati-- vibhumiti /
tamātmānaṃ jñātvā dhīraḥ san śokopalakṣitaṃ saṃsāraṃ nānubhavatītyarthaḥ /
sūkṣmadehābhāve śrutimāha-- aprāṇa iti /
prāṇamanasoḥ kriyājñānaśaktyorniṣedhāt, tadadhīnānāṃ karmajñānendriyāṇāṃ niṣedho hi yataḥ, ataḥ śuddha ityarthaḥ /
dehadvayābhāve śrutiḥ--'asaṅgo hi'iti /
nirdehātmasvarūpamokṣasyānādibhāvatve siddhe phalitamāha-- ata eveti /
nityatve 'pi pariṇāmitayā dharmakāryatvaṃ mokṣasyetyāśaṅkya nityaṃ dvedhā vibhajate-- tatra kiñciditi /
nityavastumadhya ityarthaḥ /
pariṇāmi ca tannityaṃ ceti pariṇāminityam /
ātmā tu kūṭasthanitya iti na karmasādhya ityāha-- idaṃ tviti /
pariṇāmino nityatvaṃ pratyabhijñākalpitaṃ mithyaiva /
kūṭasthasya tu nāśakābhāvānnityatvaṃ pāramārthikam /
kūṭasthatvasidhyarthaṃ parispandābhāvamāha- -vyomavaditi /
pariṇāmābhāvamāha-- sarvavikriyārahitamiti /
phalānapekṣitvānna phalārthāpi kriyetyāha-- nityatṛptamiti /
tṛptiranapekṣatvaṃ, viśokaṃ sukhaṃ vā /
niravayavatvānna kriyā /
tasya bhānārthamapi na kriyā, svayañjyotiṣṭvāt /
ataḥ kūṭasthatvānna karmasādhyo mokṣa ityuktam /
karmatatkāryāsaṅgitvācca tathetyāha-- yatreti /
kālānavacchinnatvāccetyāha-- kāleti /
kālatrayaṃ ca nopāvartata iti yogyatayā saṃbandhanīyam /
dharmādyanavacchede mānamāha-- anyatreti /
anyadityarthaḥ /
kṛtātkāryāt, akṛtācca kāraṇāt, bhūtādbhavyācca, cakārādvartamānācca anyadyatpaśyasi tadvadetyarthaḥ /
nanu uktāḥ śrutayo brahmaṇaḥ kūṭasthāsaṅgitvaṃ vadantu, mokṣasya niyogaphalatvaṃ kiṃ na syāditi, tatrāha-- ata iti /
tatkaivalyaṃ brahmaiva /
karmaphalavilakṣaṇatvādityarthaḥ /
brahmābhedānmokṣasya kūṭasthātvaṃ dharmādyasaṅgitvaṃ ceti bhāvaḥ /
yadvā tajjijñāsyaṃ tadbrahma ataḥ pṛthagjijñāsyatvāddharmādyaspṛṣṭamityarthaḥ /
ataḥ śabdābhāvapāṭhe 'pyayamevārthaḥ /
brahmaṇo vidhisparśo śāstrapṛthaktvaṃ na syāt, kāryavilakṣaṇānadhigataviṣayalābhāt /
nahi brahmātmaikyaṃ bhedapramāṇe jāgrati vidhiparavākyāllabdhuṃ śakyam /
na vā tadvinā vidheranupapattiḥ /
yoṣidagnyaikyopāstividhidarśanāditi bhāvaḥ /

athavā mokṣasya niyogāsādhyatve phalitaṃ sūtrārthamāha-- ata iti /
yadatra jijñāsyaṃ brahma tatsvatantrameva vedāntairupadiśyate /
samanvayādityarthaḥ /
vivakṣe daṇḍaṃ pātayati-- tadyadīti /
tatraivaṃ satīti /
mokṣe sādhyatvenānitye satītyarthaḥ /
ata iti /
mukterniyogāsādhyatvena niyojyālābhāt /
kartavyaniyogābhāvādityarthaḥ /
pradīpāttamonivṛttivajjñānādajñānanivṛttirūpamokṣasya dṛṣṭaphalatvācca na niyogasādhyatvamityāha-- apiceti /
yo brahmāhamiti veda sa brahmaiva bhavati /
paraṃ kāraṇamavaraṃ kāryaṃ tadrūpe tadadhiṣṭhāne tasmindṛṣṭe sati asya draṣṭuranārabdhabhalāni karmāṇi naśyanti /
brahmaṇaḥ svarūpamānandaṃ vidvān nirbhayo bhavati, dvitīyābhāvāt /
abhayaṃ brahma prāpto 'si, ajñānahānāt tajjīvākhyaṃ brahma gurūpadeśādātmānameva ahaṃ brahmāsmītyavet viditavat /
tasmādvedanāttadbrahma pūrṇamabhavat /
paricchedabhrāntihānādekatvam, ahaṃ brahma ityanubhavatastatrānubhavakāle mohaśokau na sati śrutīnāmarthaḥ /
tāsāṃ tātparyamāha-- brahmeti /
vidyātatphalayormadhya ityarthaḥ /
mokṣasya vidhiphalatve svargādivatkālāntarabhāvitvaṃ syāt, tathā ca śrutibādha iti bhāvaḥ /
itaścamokṣo vaidho netyāha-- tatheti /
tadbrahmaitatpratyagasmīti paśyan tasmājjñānāt vāmadevo munīndraḥ śuddhaṃ brahma pratipede ha tatra jñāne tiṣṭhan dṛṣṭavānātmamantrān svasya sarvātmatvaprakāśakān 'ahaṃ manuḥ'ityādīndadarśetyarthaḥ /
yadyapi sthitirgānakriyāya lakṣaṇaṃ, brahmadarśanaṃ tu brahmapratipattikriyāyā heturiti vaiṣamyamasti tathāpi 'lakṣaṇahetvoḥ kriyāyāḥ'iti sūtreṇa kriyāṃ prati lakṣaṇahetvorarthayorvartamānāddhātoḥ parasya laṭaḥ śatṛśānacāvādeśau bhavata iti vihitaśatṛpratyayasāmarthyāt tiṣṭhangāyati ityukte tatkartṛkaṃ kāryāntaraṃ madhye nabhātītyetāvatā paśyan pratipede ityasya dṛṣṭāntamāha-- yatheti /
kiṃ ca jñānādajñānanivṛttiḥ śrūyate /
jñānasya vidheyatve karmatvādavidyānivartakatvaṃ na yuktaṃ, ato bodhakā eva vedāntā na vidhāyakā ityāha-- tvaṃ hīti /
bhāradvājādayaḥ ṣaḍ ṛṣayaḥ pippalādaṃ guruṃ pādayoḥ praṇamya ūcire--tvaṃ khalvasmākaṃ pitā /
yastvamavidyāmahodadheḥ paraṃ punarāvṛttiśūnyaṃ pāraṃ brahma vidyāplavenāsmāṃstārayasi prāpayasi /
jñānenājñānaṃ nāśayasīti yavat /
praśnavākyamuktvā chāndogyamāha-- śrutamiti /
atra 'tārayatu'ityantamupakramasthaṃ, śeṣamupasaṃhārasthamiti bhedaḥ /
ātmavicchokaṃ taratīti bhagavattulyebhyo mayā śrutameva hi na dṛṣṭaṃ, so 'hamajñatvāt he bhagavaḥ, śocāmi, taṃ śocantaṃ māṃ bhagavāneva jñānaplavena śokasāgarasya paraṃ pāraṃ prāpayatviti nāradenoktaḥ sanatkumārastasmai tapasā dagdhakilbiṣāyanāradāya tamasaḥ śokanidānājñānasya jñānena nivṛttirūpaṃ pāraṃ brahma darśitavānityarthaḥ /
'etadyo veda--so 'vidyāgranthiṃ vikirati'iti vākyamādiśabdārthaḥ /
evaṃ śrutestatvapramā muktiheturna karmetyuktam /
tatrākṣapādagautamamunisaṃmatimāha-- tathā ceti /
gauro 'hamiti mithyājñānasyāpāye rāgadveṣamohādidoṣāṇāṃ nāśaḥ, doṣāpāyāddharmādharmasvarūpapravṛtterapāyaḥ, pravṛtyapāyātpunardehaprāptirūpajanmāpāyaḥ, evaṃ pāṭhakrameṇottarottarasya hetunāśānnāśe sati tasya pravṛttirūpahetoranantarasya kāryasya janmano 'pāyāduḥkhadhvaṃsarūpo 'ravargo bhavatītyarthaḥ /
nanu pūrvasūtre 'tatvajñānānniḥśreyasādhigamaḥ'ityukte satītarapadārthabhinnātmatattvajñānaṃ kathaṃ mokṣaṃ sādhayatītyākāṅkṣāyāṃ mithyājñānanivṛttidvāreṇeti vaktumidaṃ sūtraṃ pravṛttam /
tathācca bhinnātmajñānānmuktiṃ vadatsūtraṃ saṃmataṃ cet paramatānujñā syādityata āha-- mithyeti /
tattvajñānānmuktirityaṃśe saṃmatiruktā bhedajñānaṃ tu 'yatra hi dvaitamivabhavati'iti śrutyā bhrāntitvāt 'mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati'iti śrutyā anarthahetutvācca na muktiheturiti bhāvaḥ /
nanu brahmātmaikatvavijñānamapi bhedajñānavanna pramā, saṃpadādirūpatvena bhrāntitvādityata āha- na cedamityādinā /
alpālambanatiraskāreṇotkṛṣṭavastvabhedadhyānaṃ saṃpat, yathā manaḥsvavṛttyānantyādanantaṃ,
tata utkṛṣṭā viśvedevā apyanantā ityanantatvasāmyāt viśvedevā eva mana iti sampattayānantaphalaprāptirbhavati tathā cetanatvasāmyājjīve brahmābhedaḥ saṃpaditi na cetyarthaḥ /
ālambanasya prādhānyena dhyānaṃ pratīkopāstiradhyāsaḥ /
yathā brahmadṛṣṭyā manasa ādityasya vā /
tathā ahaṃ brahmeti jñānamadhyāso netyāha - na ceti /
ādeśa upadeśaḥ /
kriyāviśeṣo viśiṣṭakriyā tathā yogo nimittaṃ yasya dhyānasya tattathā /
yathā pralayakāle vāyuragnyādīnsaṃvṛṇoti saṃharatīti saṃvargaḥ, svāpakāle prāṇo vāgādīnsaṃharatīti saṃhārakriyāyogātsaṃvarga iti dhyānaṃ chāndogye vihitaṃ, tathā vṛddhikriyāyogājjīvo brahmeti jñānamiti netyāha- nāpīti /
yathā patnyavekṣitamājyaṃ bhavati iti upāṃśuyājādyaṅgasyājyasya saṃskārakamavekṣaṇaṃ vihitaṃ tathā karmaṇi kartṛtvenāṅgasyātmanaḥ saṃskārārthaṃ brahmajñānaṃ netyāha- nāpyājyeti /
pratijñācatuṣṭaye hetumāha- saṃpadādīti /
upakramādiliṅgairbrahmātmaikatvavastuni pramitiheturyaḥ samānādhikaraṇavākyānāṃ padaniṣṭhaḥ samanvayastātparyaṃ niścitaṃ tatpīḍyeta /
kiṃ ca ekatvajñānādājñānikahṛdayasyāntaḥkaraṇasya yo rāgādigranthiścinmayastādātmyarūpāhaṅkāragranthirvā naśyatītyajñānanivṛttiphalavākyabādhaḥ syāt, sampadādijñānasyāpramatvenājñānānivartakatvāt /
kiñca jīvasya brahmatvasaṃpadā kathaṃ tadbhāvaḥ /
pūrvarūpe sthite naṣṭe vānyasyānyātmatāyogāt /
tasmānna saṃpadādirūpamityarthaḥ /
saṃpadādirūpatvābhāve phalitamāha- ata iti /
pramātvānna kṛtisādhyā kiṃ tarhi nityaiva /
na pramāṇasādhyetyarthaḥ /
uktarītyā siddhabrahmarūpamokṣasya kāryasādhyatvaṃ tajjñānasya niyogaviṣayatvaṃ ca kalpayitumaśakyaṃ kṛtyasādhyatvādityāha- evaṃbhūtasyeti /
nanu brahma kāryāṅgaṃ, kārakatvāt patnyavekṣaṇakarmakārakājyavaditi cet, kiṃ jñāne brahmaṇaḥ karmakārakatvaṃ utopāsanāyām /
nādya ityāha- na ceti /
śābdajñānaṃ vidikriyāśabdārthaḥ-viditaṃ kāryaṃ aviditaṃ kāraṇaṃ tasmādadhi anyadityarthaḥ /
yenātmanā idaṃ sarvaṃ dṛśyaṃ loko jānāti taṃ kena karaṇena jānīyāt /
tasmādaviṣaya ātmetyarthaḥ /
na dvitīya ityāha- tatheti /
'yanmanasā na manute'iti śrutyā loko manasā yadbrahma na jānātītyaviṣayatvamuktvā tadevāvedyaṃ brahma tvaṃ viddhi /
tattūpādhiviśiṣṭaṃ devatādikamityupāsate janā nedaṃ brahmetyarthaḥ /
brahmaṇaḥ śābdabodhāviṣayatve pratijñāhāniriti śaṅkate- aviṣayatva iti /

vedāntajanyavṛttikṛtāvidyānivṛttiphalaśālitayā śāstrapramāṇakatvaṃ vṛttiviṣayatve 'pi svaprakāśabrahmaṇo vṛttyabhivyaktasphuraṇāviṣayatvādaprameyatvamiti pariharati- neti /
paratvāt phalatvādityarthaḥ /
nivṛttirūpabrahmatātparyāditi vārthaḥ /
uktaṃ vivṛṇoti- nahīti /
cidviṣayatvamidantvam /
aviṣayatā anidantayā /
adṛśyatve śrutimāha- tathāceti /
yasya brahmāmataṃ caitanyaviṣaya iti niścayastena samyagavagatam /
yasya tvajñasya brahma caitanyaviṣaya iti mataṃ sa na veda /
uktameva dārḍhyārthamanuvadati- avijñātamiti /
aviṣayatayā brahma vijānatāmavijñātamadṛśyamiti pakṣaḥ /
ajñānāṃ tu brahma vijñātaṃ dṛśyamiti pakṣa ityarthaḥ /
dṛṣṭerdraṣṭāraṃ cākṣuṣamanovṛtteḥ sākṣiṇaṃ, anayā dṛśyayā dṛṣṭyā na paśyervijñāterbuddhivṛtterniścayarūpāyāḥ sākṣiṇaṃ tathā na viṣayīkuryādityāha- neti /
nanvavidyādinivartakatvena śāstrasya prāmāṇye 'pi nivṛtterāgantukatvānmokṣasyanityatvaṃ syāditi netyāha- ata iti /
tattvajñānādityarthaḥ /
dhvaṃsasya nityatvādātmarūpatvācca nānityatvaprasaṅga ityarthaḥ /
utpattivikārāptisaṃskārarūpaṃ caturvidhameva kriyāphalaṃ tadbhinnatvānmokṣasya nopāsanāsādhyatvamityāha- yasya tu ityādinā tasmājjñānamekaṃ muktvā ityantena /
tathā utpādyatvavat vikāryatve cāpekṣata iti yuktamityanvayaḥ /
dūṣayati- tayoriti /
sthitasyāvasthāntaraṃ vikāraḥ /
nanvanityatvanirāsāya kriyayā sthitasyaiva brahmaṇo grāmavadāptirastu, netyāha- naceti /
brahma jīvābhinnaṃ na vā /
ubhayathāpyāptatvānna kriyāpekṣetyāha- svātmetyādinā /
yathā vrīhīṇāṃ saṃskāryatvena prokṣaṇāpekṣā tathā mokṣasya netyāha- nāpītyādinā /
guṇādhānaṃ vrīhīṣu prokṣaṇādinā, kṣālanādinā vastrādau malāpanayaḥ /
śaṅkate- svātmadharma iti /
brahmātmasvarūpa eva mokṣo 'nādyavidyāmalākṛta upāsanayā male naṣṭe 'bhivyajyata ityatra dṛṣṭāntaḥ- yatheti /
saṃskāro malanāśaḥ /
kiyātmani malaḥ satyaḥ kalpito vā /
dvitīye jñānādeva tannāśo na kriyayā /
ādye kriyā kimātmaniṣṭā anyaniṣṭā vā /
nādya ityāha- na, kriyeti /
anupapattiṃ sphuṭayati- yaditi /
kriyā hi svāśraye saṃyogādivikāramakurvatī na jāyata ityarthaḥ /
tacca vākyabādhanam /
na dvitīya ityāha- anyeti /
aviṣayatvāt /
kriyāśrayadravyāsaṃyogitvāditi yāvat /
darpaṇaṃ tu sāvayavaṃ kriyāśrayeṣṭakācūrṇādidravyasaṃyogitvātsaṃskriyata iti bhāvaḥ /
anyakriyayānyo na saṃskriyata ityatra vyabhicāraṃ śaṅkate- nanviti /
ātmano mūlāvidyāpratibimbitatvena gṛhītasya naro 'hamiti bhrāntyā dehatādātmyamāpannasya kriyāśrayatvabhrāntyā saṃskāryatvabhramānna vyabhicāra ityāha- neti /
kaściditi /
aniścitabrahmasvarūpa ityarthaḥ /
yatrātmani viṣaye ārogyabuddhirutpadyate tasya dehasaṃhatasyaivārogyaphalamityanvayaḥ /
nanu dehābhinnasya kathaṃ saṃskāraḥ, tasyāmuṣmikaphalabhoktṛtvāyogādityata āha- teneti /
dehasaṃhatenaivāntaḥkaraṇapratibimbātmanā kartāhamiti bhāsamānena pratyayāḥ kāmādayo manastādātmyādasya santīti pratyayinā kriyāphalaṃ bhujyata ityarthaḥ /
manoviśiṣṭasyāmuṣmikabhoktuḥ saṃskāro yukta iti bhāvaḥ /
viśiṣṭasya bhoktṛtvaṃ na kevalasya sākṣiṇa ityatra mānamāha- tayoriti /
pramātṛsākṣiṇormadhye sattvasaṃsargamātreṇa kalpitakartṛtvādimān pramātā pippalaṃ karmaphalaṃ bhuṅkte, sa eva śodhitatvenānyaḥ sākṣitayā prakāśata ityarthaḥ /
ātmā dehaḥ /
dehādiyuktaṃ pramātrātmānamityarthaḥ /
evaṃ sopādhikasya ciddhātormithyāsaṃskāryatvamuktvā nirupādhikasyāsaṃskāryatve mānamāha- eka iti /
sarvabhūteṣvadvitīya eko devaḥ svaprakāśaḥ /
tathāpi māyāvṛtatvānna prakāśata ityāha- gūḍha iti /
nanu jīvenāsaṃbandhādbhinnatvādvā devasyābhānaṃ na tu māyāgūhanāditi, netyāha-sarvavyāpī sarvabhūtāntarātmeti /
devasya vibhutvātsarvaprāṇipratyaktvāccāvaraṇādevābhānamityarthaḥ /
pratyaktve kartṛtvaṃ syāditi cenna, karmādhyakṣaḥ /
kriyāsākṣītyarthaḥ /
tarhi sākṣyamastīti dvaitāpattiḥ /
na sarvabhūtānāmadhiṣṭhānaṃ bhūtvā sākṣī bhavati /
sākṣyamadhiṣṭhāne sākṣiṇi kalpitamiti bhāvaḥ /
sākṣiśabdārthamāha- cetā kevala iti /
boddhṛtve sati akartā sākṣīti lokaprasiddham /
cakāro doṣā bhāvasamuccayārthaḥ /
nirguṇatvānnirdeṣatvācca guṇo doṣanāśo vā saṃskāro notyarthaḥ /
'saḥ'ityupakramācchrukrādiśabdāḥ puṃstvena vācyāḥ /
sa eva ātmā pari sarvamagāt vyāptaḥ, śukro dīptimān, akāyo liṅgaśūnyaḥ, avraṇo 'kṣataḥ, asrāviraḥ śirāvidhuraḥ anaśvara iti vā /
ābhyāṃ padābhyāṃ sthūladehaśūnyatvamuktam /
śuddho rāgādimalaśūnyāḥ /
apāpaviddhaḥ puṇyapāpābhyāmasaṃspṛṣṭa ityarthaḥ /
ata iti /
utpattyāptivikārasaṃskārebhyo 'nyatpañcamaṃ kriyāphalaṃ nāsti, yanmokṣasya kriyāsādhyatve dvāraṃ bhavedityarthaḥ /
nanu mokṣasyāsādhyatve śāstrārambho vṛthā /
na /
jñānārthatvādityāha- tasmāditi /
dvārābhāvādityarthaḥ /
vyāghātaṃ śaṅkate- nanviti /
tathā ca mokṣe kriyānupraveśo nāstīti vyāhṛtamiti bhāvaḥ /
mānasamapi jñānaṃ-na vidhiyogyā kriyā, vastutannatvāt,
kṛtyasādhyatvāccetyāha- neti /
vailakṣaṇyaṃ prapañcayati- kriyā hīti /
yatra viṣaye tadanapekṣayaiva yā codyate tatra sā hi kriyeti yojanā /
viṣayavastvanapekṣā, kṛtisādhyā ca kriyetyatra dṛṣṭāntamāha- yatheti /
gṛhītamadhvaryuṇeti śeṣaḥ /
vaṣaṭkariṣyanhotā, sandhyāṃ devatāmiti caivamādhivākyeṣu yathā yādṛśī dhyānakriyā vastvānapekṣā, puntantrā ca codyate tādṛśī kriyetyarthaḥ /
dhyānamapi mānasatvājjñānavanna kriyetyatra āha- dhyānamityādinā /
tathāpi kriyaiveti śeṣaḥ /
kṛtyasādhyatvamupādhiriti bhāvaḥ /
dhyānakriyamuktvā tato vailakṣaṇyaṃ jñānasya sphuṭayati- jñānaṃ tviti /
ataḥ pramātvānna codanātantraṃ na vidherviṣayaḥ /
puruṣaḥ kṛtidvārā tantraṃ heturyasya tatpuruṣatantraṃ, tasmādvastvavyabhicārādapuntantratvācca dhyānājjñānasya mahānbheda ityarthaḥ /
bhedameva dṛṣṭāntāntareṇāha- yathā ceti /
abhedasattve 'pi vidhito dhyānaṃ kartuṃ śakyaṃ, na jñānamityarthaḥ /
nanu pratyakṣajñānasya viṣayajanyatayā tattantratve 'pi śābdabodhasya tadabhāvādvidheyakriyātvamiti netyāha- evaṃ sarveti /
śabdānumānādyartheṣvapi jñānamavidheyakriyātvena jñātavyam /
tatrāpi mānādeva jñānasya prāptervidhyayogādityarthaḥ /
tatraivaṃ sati /
loke jñānasyāvidheyatve satītyarthaḥ /
yathābhūtatvamabādhitatvam /
nanu 'ātmānaṃ paśyeta' 'brahma tvaṃ viddhi' 'ātmā draṣṭavyaḥ'iti vijñāne liṅloṭtavyapratyayā vidhāyatāḥ śrūyante, ato jñānaṃ vidheyamityata āha- tadviṣaya iti /
tasmin jñānarūpaviṣaye vidhayaḥ puruṣaṃ pravartayitumaśaktā bhavanti /

aniyojyaṃ kṛtyasādhyaṃ niyojyaśūnyaṃ vā jñānaṃ tadviṣayakatvādityarthaḥ /
mamāyaṃ niyoga iti boddhā niyojyo viṣayaśca vidhernāstīti bhāvaḥ /
tarhi jñeyaṃ brahma vidhīyatāṃ, netyāha- aheyeti /
vastusvarūpo viṣayastattvāt /
brahmaṇo niratiśayasyādhyatvānna vidheyatvamityarthaḥ /
udāsīnavastuviṣayakatvācca jñānaṃ na vidheyaṃ, pravṛtyādiphalābhāvādityarthaḥ /
vidhipadānāṃ gatiṃ pṛcchati-- kimarthānīti /
vidhicchāyāni prasiddhayāgādividhitulyānītyarthaḥ /
vidhipratyayairātmajñānaṃ paramapuruṣārthasādhanamiti stūyate /
stutyā ātyantikeṣṭahetutvabhrāntyā yā viṣayeṣu pravṛttirātmaśravaṇādipratibandhikā tannivṛttiphalāni vidhipadānītyāha-- svābhāviketi /
vivṛṇoti-- yo hītyādinā /
tatraviṣayeṣu /
saṃghātasya yā pravṛttiḥ tadgocarācchabdāderityarthaḥ /
srotaścittavṛttipravāhaḥ /
pravṛttayanti jñānasādhanaśravaṇādāviti śeṣaḥ /
śravaṇasvarūpamāha-- tasyeti /
anveṣaṇaṃ jñānam /
yadidaṃ jagattatsarvamātmaivetyanātmabodhenātmā bodhyate /
advitīyādṛśyātmabodhe vidhistapasvī dvaitavanopajīvanaḥ kva stāsyatīti bhāvaḥ /
ātmajñāninaḥ kartavyābhāve mānamāha-- tathā ceti /
ayaṃ svayaṃ paramānandaḥ paramātmāhamasmi iti yadi kaścitpuruṣa ātmānaṃ jānīyāttadā kiṃ phalamicchan, kasya vā bhoktuḥ pritaye, śarīraṃ tapyamānamanusaṃjvaret tapyeta /
bhaktṛbhogyadvaitābhāvātkṛtakṛtya ātmavidityabhiprāyaḥ /
jñānadaurlabhyārthaścecchabdaḥ /
etadguhyatamaṃ tattvam /
vṛttikāramatanirāsamupasaṃharati-- tasmāditi /
prābhākaroktamupanyasyat i-- yadapi keciditi /
kartātmā lokasiddhatvānna vedāntārthaḥ /
tadanyadbrahma nāstyeva, vedasya kāryaparatvena manābhavādityarthaḥ /
mānābhāve 'siddha ityāha-- tanneti /
ajñātasya phalasvarūpasyātmana upaniṣadekavedyasyākāryaśeṣatvāt kṛtsnavedasya kāryaparatvamaprasiddham /
na ca pravṛttinivṛttiliṅgābhyāṃ śrotustadhetuṃ kāryabodhamanumāya vaktṛvākyasya kāryaparatvaṃ niścitya vākyasthapadānāṃ kāryānvite śaktigrahānna siddhasyāpadārthasya vākyārthatvamiti vācyam, putraste jāta iti vākyaśrotuḥ piturharṣaliṅgeneṣṭaṃ putrajanmānumāya putrādipadānāṃ siddhe saṃgatigrahāt, kāryānvitāpekṣayānvitārthe śaktirityaṅgīkāre lāghavāt, siddhasyāpi vākyārthatvādityalam /
kiñca brahmaṇo nāstītvādeva kṛtsnavedasya kāryaparatvaṃ uta vedānteṣu tasyābhānāt, atha vā kāryaśeṣatvāt, kiṃ vā lokasiddhatvādāhosvit mānāntaravirodhāt /
tatrādyaṃ pakṣatrayaṃ nirācaṣṭe-- yo 'sāviti /
ananyaśeṣatvārthaṃ 'asaṃsārī'ityādi viśeṣaṇam /
nāstītvābhāve hetuṃ vedāntamānasiddhatvamuktvā hetvantaramātmatvamāha-- sa eṣa iti /
itiridamarthe /
idaṃ na idaṃ na iti sarvadṛśyaniṣedhena ya ātmā upadiṣṭaḥ sa eṣa ityarthaḥ /
caturthaṃ śaṅkate-- nanvātmāhamiti /
ātmano 'haṅkārādisākṣitvenāhandhīviṣayatvasya nirastatvānna lokasiddhatetyāha-- neti /
yaṃ tīrthakārā api na jānanti tasyālaikikatvaṃ kimu vācyamityāha-- nahīti /
samastāratamyavarjitaḥ /
tattanmate ātmānadhigatidyotakāni viśeṣaṇāni /
pañcamaṃ nirasyati-- ata iti /
kenacidvādinā pramāṇena yuktyā vetyarthaḥ /
agamyātvānna mānāntaravirodha iti bhāvaḥ /
sākṣīkarmāṅgaṃ cotanatvāt, kartṛvaditi, tatrāha-- vidhīti /
ajñātasākṣiṇo 'nupayogājjñātasya vyāghātakatvānna karmaśeṣatvamityarthaḥ /
sākṣiṇaḥ sarvaśeṣitvādaheyānudeyatvācca na karmaśeṣatvamityāha-- ātmatvāditi /
anityatvenātmano heyatvamāśaṅkyāha-- sarvaṃ hīti /
pariṇāmitvena heyatāṃ nirācaṣṭe-- vikrīyeti /
upādeyatvaṃ nirācaṣṭe--- ata eveti /
nirvikāritvādityarthaḥ /
upādeyatvaṃ hi sādhyasya na tvātmanaḥ /
nityasiddhatvādityarthaḥ /
paraprāptyarthaṃ ātmā heyā ityata āha- tasmāt, puruṣānna paraṃ kiñciditi /
kāṣṭhā sarvasyāvadhiḥ /
evamātmano 'nanyaśeṣatvāt, abādhyatvāt, apūrvatvāt, vedānteṣu sphuṭabhānācca /
vedāntaikavedyatvamuktam /
tatra śrutimāha-- taṃ tveti /
taṃ sakāraṇasūtrasyādhiṣṭhānaṃ puruṣaṃ pūrṇaṃ he śākalya, tvā tvāṃ pṛcchāmītyarthaḥ /
ata iti /
uktaliṅgaiḥ śrutyā ca vedāntānāmātmavastuparatvaniścayādityarthaḥ /
pūrvoktamanuvadati-- yadapīti /
vedasya nairarthakye śaṅkite tasyārthavattāparamidaṃ bhāṣyam-- dṛṣṭo hīti /
tatra 'phalavadarthāvabodhanam'iti vaktavye dharmavicāraprakramāt 'karmāvabodhanaṃ'ityuktaṃ naitāvatā vedāntānāṃ brahmaparatvanirāsaḥ /
ata eva 'anupalabdher'the tatpramāṇam'iti sūtrakāro dharmasya phalavadajñātatvenaiva vedārthatāṃ darśayati taccāvaśiṣṭaṃ brahmaṇa iti na vṛddhavākyairvirodha ityāha- taddharmeti /
niṣedhaśāstrasyāpi nivṛttikāryaparatvamasti, tatsūtrabhāṣyavākyajātaṃ karmakāṇḍasya kāryaparatvābhiprāyamityarthaḥ /
vastutastu liṅarthe karmakāṇḍasya tātparyaṃ, liṅarthaśca, loke pravartakajñānagocaratvena kḷptaṃ yāgādikriyāgatamiṣṭasādhanatvameva na kriyāto 'tiriktaṃ kāryaṃ tasya kūrmalomavadaprasiddhatvāditi tasyāpi parābhimatakāryavilakṣaṇe siddhe prāmāṇyaṃ kimuda jñānakāṇḍasyeti mantavyam /
kiṃ ca vedāntāḥ siddhavastuparāḥ,phalavadbhūtaśabdatvāt, dadhyādi śabdavadityāha-- api ceti /
kimakrīyārthakaśabdānāmānarthakyamabhidheyābhāvaḥ,
phalābhāvo vā /
ādya āha-- āmnāyasyeti /
iti nyāyena etadabhidheyarāhityaṃ niyamenāṅgīkurvatāṃ 'somena yajeta' 'dadhnā juhoti'ityādi vākyeṣu dadhisomādiśabdānāmarthaśūnyatvaṃ syādityarthaḥ /
nanu kenoktamabhidheyarāhityamityāśaṅkyāha-- pravṛttīti /
kāryātirekeṇa bhavyārthatvena kāryaśeṣatvena dadhyādiśabdo bhūtaṃ vakti cet, tarhi satyādiśadabdaḥ kūṭasthaṃ na vaktītyatra ko hetuḥ, kiṃ kūṭasthasyākriyatvādutākriyāśeṣatvādveti praśnaḥ /
nanu dadhyādeḥ kāryānvayitvena kāryatvādupadeśaḥ, na kūṭasthasyākāryatvādityādyamāśaṅkya nirasyati-- nahīti /
dadhyādeḥ kāryatve kāryaśeṣatvahāniḥ /
ato bhūtasya kāryādbhinnasya dadhyādeḥ śabdārthatvaṃ labdhamiti bhāvaḥ /
dvitīyaṃśaṅkate-- akriyātve 'pīti /
kāryaśeṣaparaḥ kūṭasthasya tvakāryaśeṣatvānnopadeśava iti bhāvaḥ /
bhūtasya kāryaśeṣatvaṃ śabdārthatvāya phalāya vā, nādya ityāha-- naiṣa doṣa iti /
dadhyādeḥ kāryaśeṣatve satyapi śabdena vastumātramevopadiṣṭaṃ na kāryānvayī śabdārthaḥ /
anvitārthamātre śabdānāṃ śaktirityarthaḥ /
dvitīyamaṅgīkaroti-- kriyārthatvaṃ tviti /
tasya bhūtaviśeṣasya dadhyādeḥ kriyāśeṣatvaṃ phalamuddiśyāṅgīkriyata ityarthaḥ /
natu brahmaṇa iti tuśabdārthaḥ /
nanu bhūtasya kāryaśeṣatvāṅgīkāre svātantryeṇa kathaṃ śabdārthateti, tatrāha-- na ceti /

phalārthaṃ śeṣatvāṅgīkāramātreṇa śabdārthatvabhaṅge nāsti śeṣatvasya śabdārthatāyāmapraveśādityarthaḥ /
ānarthakyaṃ phalābhāva iti pakṣaṃ śaṅkate-- yaditi /
yadyapi dadhyādi svato niṣphalamapi kriyādvārā saphalatvādupadiṣṭaṃ tathāpi kūṭasthabrahmavādinaḥ kriyādvārābhāvāt tena dṛṣṭāntena ki phalaṃ syādityarthaḥ /
bhūtasya sāphalye kriyaiva dvāramiti na niyamaḥ, rajjvāḥjñānamātreṇa sāphalyadarśanādityāha-- ucyata iti /
tathaiva /
dadhyādivadevetyarthaḥ /
dadhyādeḥ kriyādvārā sāphalyaṃ brahmaṇastu svata iti viśeṣe satyapi vedāntānāṃ saphalabhūtārthakatvamātreṇa dadhyādyupadeśasāmyamityanavadyam /
idāniṃ vedāntānāṃ niṣedhavākyavatsiddhārthaparatvamityāha-- api ceti /
nañaḥ prakṛtyarthena saṃbandhāt hananābhāvo nañarthaḥ, iṣṭasādhanatvaṃ tadipratyayārthaḥ, iṣṭaścātra narakaduḥkhābhāvaḥ, tatparipālako hananābhāvā iti niṣedhavākyārthaḥ /
hananābhāvo duḥkhābhāvaheturityuktāvarthāddhananasya duḥkhasādhanatvadhiyā puruṣo nivartate /
nātra niyogaḥ kaściditi, tasya kriyātatsādhanadadhyādiviṣayatvāt /
na ca hananābhāvarūpā nañvācyā nivṛttiḥ kriyā, abhāvatvāt /
nāpi kriyāsādhanam /
abhāvasya bhāvārthāhetutvādbhāvārthāsattvāccetyarthaḥ /
ato niṣedhaśāstrasya siddhārthe prāmāṇyamiti bhāvaḥ /
vipakṣe daṇḍamāha-- akriyeti /
nanu svabhāvato rāgataḥ prāptena hantyarthenānurāgeṇa nañsaṃbandhena hetunā hananavirodhinī saṃkalpakrīyā bodhyate, sā ca nañartharūpā tatraprāptatvādvidhīyate, ahananaṃ kuryāditi /
tathā ca kāryārthakamidaṃ vākyamityāśaṅkya niṣedhati- na ceti /
audāsīnyaṃ puruṣasya svarūpaṃ tacca hananakriyānivṛttyupalakṣitaṃ nivṛttyaudāsīnyaṃ hananābhāva iti yāvat /
tadvyatirekeṇa nañaḥ kriyārthatvaṃ kalpayituṃ na ca śakyamiti yojanā /
mukhyārthasyābhāvasya nañarthatvasaṃbhave tadvirodhikriyālakṣaṇāyā anyāyyatvāt niṣedhavākyasyāpi kāryārthakatve vidhiniṣekabhedaviplavāpatteśceti bhāvaḥ /
nanu tadabhāvavattadanyatadviruddhayorapi nañaḥ śaktiḥ kiṃ na syāt, abrāhmaṇaḥ adharma iti prayogadarśanāditi cenna, anekārthatvasyānyāyyatvādityāha- nañaśceti /
gavādiśabdānāṃ tu agatyā nānārthakatvaṃ, svargeṣuvāgvajrādīnāṃ śakyapaśusaṃbandhābhāvena lakṣaṇānavatārāt /
anyaviruddhayostu lakṣyatvaṃ yuktam, śakyasaṃbandhāt /
brāhmaṇādanyasmin kṣatriyādau, dharmaviruddhe vā pāpe brahmaṇādyabhāvasya nañśakyasya saṃbandhāt /
prakṛte ca ākhyātayogānnañ prasajyapratiṣedhaka eva na paryudāsalakṣakaḥ iti mantavyam /
yadvā nañaḥ prakṛtyā na saṃbandhaḥ prakṛteḥ pratyayārtho 'saparjanatvāt, pradhānasaṃbandhāccāpradhānānāṃ kintu prakṛtyarthaniṣṭhena pratyayārtheneṣṭasādhanatvena saṃbandho nañaḥ, iṣṭaṃ ca svāpekṣayā balavadaniṣṭānanubandhi yattadeva na tātkālikasukhamātraṃ, viṣasaṃyuktānnabhogasyāpi iṣṭatvāpatteḥ /
tathā ca na 'hantavyaḥ'hananaṃ balavadaniṣṭāsādhanatve sati iṣṭasādhanaṃ na bhavatītyarthaḥ /
atra ca 'hantavyaḥ'iti hanane viśiṣṭeṣṭasādhanatvaṃ bhrāntiprāptamanūdya netyabhāvabodhane balavadaniṣṭasādhanaṃ hananamiti buddhirbhavati, hanane tātkālikeṣṭasādhanatvarūpaviśeṣyasatvena viśiṣṭābhāvābuddherviśeṣaṇābhāvaparyavasānāt /
viśeṣaṇaṃ balavadaniṣṭāsādhanatvamiti tadabhāvo balavadaniṣṭasādhanatvaṃ nañarthaṃ iti paryavasannam /
tadbuddhiraudāsīnyaparipāliketyāha- abhāveti /
co 'pyarthaḥ pakṣāntaradyotī /
prakṛtyarthābhāvabuddhivatpratyayārthābhāvabuddhirapītyarthaḥ /
buddheḥ kṣaṇikatvāttadabhāve satyaudāsīnyātpracyutirūpā hananādau pravṛttiḥ syāditi, atrāha- sā ceti /
yathāgnirindanaṃ dagdhvā śyāmyati evaṃ sā nañarthābhāvabuddhiḥ hananādāviṣṭasādhanatvabhrāntimūlaṃ rāgendhanaṃ dagdhvaiva śāmyatītyakṣarārthaḥ /
rāganāśe kṛte pracyutiriti bhāvaḥ /
yadvā rāgataḥ prāptā sā kriyā rāganāśe svayameva śāmyatītyarthaḥ /
parapakṣe tu hananavirodhikriyā kāryetyukte 'pi hananasyeṣṭasādhanatvabhrāntyanirāsāt pracyutirdurvārā /
tasmāttadabhāva eva nañartha ityupasaṃharati-- tasmāditi /
bhāvārthābhāvena tadviṣayakakṛtyabhāvāt kāryābhāvastacchabdārthaḥ /
yadvetyuktapakṣe nivṛttyupalakṣitamaudāsīnyaṃ yasmādviśiṣṭābhāvāyattameveti vyākhyeyam /
svataḥsiddhasyaudāsīnyasya nañarthasādhyatvopapādanārthaṃ nivṛttyupalakṣitatvamiti dhyeyam /
'tasya baṭorvratam'ityanuṣṭheyakriyāvācivrataśabdena kāryamupakramya 'nekṣetodyantamādityam'iti prajāpativratamuktam /
ata upakramabalāttatra naña īkṣaṇavirodhisaṃkalpakriyālakṣaṇāṅgīkṛtā /
evamagaurasurā adharma ityādau nāmadhātvarthayuktasya nañaḥ pratiṣedhavācitvāyogāt anyaviruddhalakṣakatvam /
etebhyaḥ prajāpativratādibhyo 'nyatrābhāvameva nañarthaṃ manyāmaha ityarthaḥ /
duḥkhābhāvaphalake nañarthe siddhe niṣedhaśāstramānatvavadvedāntānāṃ brahmaṇi mānatvamiti bhāvaḥ /
tarhyakriyārthānāmānarthakyamiti sūtraṃ kiṃviṣayamiti, tatrāha- tasmāditi /
vedāntānāṃ svārthe phalavatvādvyarthakathāviṣayaṃ tadityarthaḥ /
yadapītyādi spaṣṭārtham /
śravaṇajñānamātrātsaṃsārānivṛttāvapi sākṣātkārājjīvata eva muktirdurapahnayeti sadṛṣṭāntamāha- atrocyata ityādinā /
brahmāhamiti sākṣītkāravirodhādityarthaḥ /
tattvavido jīvanmuktau mānamāha- taduktaṃ śrutyeti /
jīvato 'śarīratvaṃ viruddhamiti śaṅkate- śarīra iti /
ātmano dehasaṃbandhasya bhrāntiprayuktatvāttatvadhiyā tannāśarūpamaśarīratvaṃ jīvato yuktamityāha- netyādinā /
asaṅgātmarūpaṃ tvaśarīratvaṃ tatvadhiyā jīvato vyajyata ityāha- nityamiti /
dehātmanoḥ saṃbandhaḥ satya iti śaṅkate- tatkṛteti /
tannāśārthaṃ kāryāpekṣeti bhāvaḥ /
ātmanaḥ śarīrasaṃbandhe jāte dharmādharmotpattiḥ, tasyāṃ satyāṃ saṃbandhajanmetyanyonyāśrayādekasyāsiddhyā dvitīyasyāpyasiddhiḥ syāditi pariharati- netyādinā /
nanvetaddehajanyadharmādharmakarmaṇa etadehasaṃbandhahetutve syādanyonyāśrayaḥ /
pūrvadehakarmaṇa etaddehasaṃbandhotpattiḥ, pūrvadehaśca tatpūrvadehakṛtakarmaṇa iti bījāṅkuravadanāditvānnāyaṃ doṣa ityata āha- andheti /
aprāmāṇikītyarthaḥ /
na hi bījāṅkuraḥ tato bījāntaraṃ ca yathā pratyakṣeṇa dṛśyate tadvadātmano dehasaṃbandhaḥ pūrvakarmakṛtaḥ pratyakṣaḥ /
nāpyasti kaścidāgamaḥ /
pratyuta 'asaṅgo hi'ityādiśrutiḥ sarvakartṛtvaṃ vārayatīti bhāvaḥ /
tatra yuktimāha- kriyeti /
kūṭasthasya kṛtyayogānna kartṛtvamityarthaḥ /
svato niṣkriyasyāpi kārakasaṃnidhinā kartṛtvamiti śaṅkāṃ dṛṣṭāntavaiṣamyeṇa nirasyati- neti /
rājādīnāṃ svakrītabhṛtya kartṛtvaṃ yuktaṃ nātmana ityarthaḥ /

dehakarmaṇoravidyābhūmau bījāṅkuravadāvartamānayorātmanā saṃbandho bhrāntikṛta evetyāha- mithyeti /
nanu 'yajeta'iti vidhyanupapasyātmanaḥ kartṛtvameṣṭavyamiti, tatrāha- eteneti /
bhrāntikṛtena dehādisaṃbandhena yāgādikartṛtvamābrahmabodhādvyākhyātamityarthaḥ /
atrāhuḥ /
prābhākarā ityarthaḥ /
bhrāntyabhāvāddehasaṃbandādikaṃ satyamiti bhāvaḥ /
bhedajñānābhāvānna gauṇa ityāha- neti /
prasiddho jñāto vastunorbhedo yena tasya gauṇamukhyajñānāśrayatva prasiddherityarthaḥ /
yasya tasya puṃso gauṇau bhavatā ityanvayaḥ /
śauryādiguṇaviṣayāvityarthaḥ /
tasya tviti /
bhedajñānaśūnyasya puṃsa ityarthaḥ /
śabdapratyayāviti /
śabdaḥ śābdabodhaścetyarthaḥ /
saṃśayamūlau tāvudāharati- yathā mandeti /
yadā saṃśayamūlayorna gauṇatvaṃ tadā bhrāntimūlayoḥ kiṃ vācyamityāha- yathā veti /
akasmāditi /
atarkitādṛṣṭādināṃ saṃskārodbodhe satītyarthaḥ /
nirupacāreṇa guṇajñānaṃ vinetyarthaḥ /
dehādivyatiriktātmavādināmiti /
dehātmavādināṃ tu prametyabhimāna iti bhāvaḥ /
jīvanmuktau pramāṇamāha- tathā ceti /
tattatra jīvanmuktasya dehe /
yathā dṛṣṭāntaḥ ahinirlvayanī sarpatvak vālmīkādau pratyastā nikṣiptā mṛtā sarpeṇa tyaktābhimānā vartate, evamevedaṃ viduṣā tyaktābhimānaṃ śarīraṃ tiṣṭhati /
atha tathā tvacā nirmuktasarpavadevāyaṃ dehastho 'śarīraḥ viduṣo dehe sarpasya tvacīvābhimānābhāvādaśarīratvādamṛtaḥ prāṇitīti prāṇo jīvannapi brahmaiva, kiṃ tadbrahma tejaḥ svayañjyotirānanda evetyarthaḥ /
vastuto 'cakṣurapi bādhitacakṣurādyanivṛtyā sacakṣurivetyādi yojyam /
ityanavadyamiti /
brahmātmajñānānmuktilābhātsiddhaṃ vedāntānāṃ prāmāṇyaṃ, hitaśāsanācchāstratvaṃ ca nirdeṣatayā sthitamityarthaḥ /
brahmajñānamuddiśya śravaṇavanmanananididhyāsanayorapyavāntaravākyabhedena vidhyaṅgīkārānna brahmaṇo vidhiśeṣatvaṃ uddeśyajñānalabhyatayā prādhānyādityāha- neti /
śravaṇaṃ jñānakaraṇavedāntagocaratvātpradhānaṃ, manananididhyāsanayoḥ prameyagocaratvāttadaṅgatvaṃ, niyamādṛṣṭasya jñāna upayogaḥ sarvāpekṣānyāyāditi mantavyam /
tarhi jñāne vidhiḥ kimiti tyaktaḥ, tatrāha- yadi hīti /
yadi jñāne vidhimaṅgīkṛtya vedānatairavagataṃ brahma vidheyajñāne karmakārakatvena viniyujyeta tadā vidhiśeṣatvaṃ syāt /
na tvavagatasya viniyuktatvamasti, prāptāvagatyā phalalābhe vidhyayogādityarthaḥ /
tasmāt --vidhyasaṃbhavāt /
ataḥ -śeṣatvāsaṃbhavāt /
satyādivākyairlabdhajñānenājñānanivṛttirūpaphalalābhe satītyarthaḥ /
sūtraṃ yojayati- svatantramiti /
evaṃ ca satīti /
co 'vadhāraṇe /
uktarītyā brahmaṇaḥ svātantrye satyeva bhagavato vyāsasya pṛthakśāstrakṛtiryuktā, dharmavilakṣaṇaprameyalābhāt /
vedāntānāṃ kāryaparatve tu prameyābhedānna yuktetyarthaḥ /
nanu mānasadharmavicārārthaṃ pṛthagārambha ityāśaṅkyāha- ārabhyamāṇaṃ ceti /
atha bāhyasādhanadharmavicārānantaram /
ato bāhyadharmasya śuddhidvārā mānasopāsanādharmahetutvātpariśiṣṭo mānasadharmo jijñāsya iti sūtraṃ syāditi /
atra dṛṣṭāntamāha- atheti /
tṛtīyādhyāye śrutyādibhiḥśeṣaśeṣitvanirṇayānantaraṃ śeṣiṇāśeṣasya prayogasaṃbhavāt kaḥ kratuśeṣaḥ ko vā puruṣaśeṣaḥ iti vijñāsyata ityarthaḥ /
evamārabhyeta /
natvārabdhaṃ, tasmādavāntaradharmārthamārambha ityayuktamiti bhāvaḥ /
svamate sūtrānuguṇyamastītyaha- brahmeti /
jaimininā brahma na vicāritamiti tajjijñāsyatvasūtraṇaṃ yuktamityarathaḥ /
vedāntārthaścedadvaitaṃ tarhi dvaitasāpekṣavidhyādīnāṃ kā gatirityāśaṅkya jñānātprāgeva teṣāṃ prāmāṇyaṃ na paścādityāha- tasmāditi /
jñānasya prameyapramātṛbādhakatvādityarthaḥ /
brahma na kāryaśeṣaḥ, tadbodhātprāgeva sarvavyavahāra ityatra brahmavidāṃ gāthāmudāharati- apiceti /
sadabādhitaṃ brahma pūrvamātmā viṣayānādatta iti sarvasākṣyahamityevaṃbodhe jāte sati putradehādeḥ sattābādhanāt māyāmātratvaniśyayāt putradārādibhirahamiti svīyaduḥkhasukhabhāvatvaguṇayogādgauṇātmābhimānasya naro 'haṃ kartā mūḍha iti mithyātmābhimānasya ca sarvavyavahārahetorasatve kāryaṃ vidhiniṣedhādivyavahāraḥ kathaṃ bhavet hetvabhāvānna kathañcidbhavedityarthaḥ /
nanvahaṃ brahmeti bodho bādhitaḥ, ahamarthasya pramātuḥ brahmatvāyoghādityāśaṅkyā pramātṛtvasyājñānavilasitāntaḥkaraṇatādātmyakṛtatvānna bādha ityaha- anveṣṭavyeti /
'ya ātmāpahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśokaḥ so 'nveṣṭavya'iti śruteḥ
jñātavyaparamātmavijñānātprāgevājñānācciddhātorātmānaḥ pramātṛtvaṃ pramātaiva jñātaḥ san pāpmarāgadveṣamaraṇavivarjitaḥ paramātmā syādityarthaḥ /
pramātṛtvasya kalpitatve tadāśritānāṃ pramāṇānāṃ prāmāṇya kathamityata āha- deheti /
dehātmatvapratyayaḥ kalpito bhramo 'pi vyavahārāṅgatayā mānatveneṣyate vaidikaiḥ, tadvallaukikamadhyakṣādikamātmabodhāvadhi vyavahārakāle bādhābhāvāt vyāvahārikaṃ prāmāṇyamiṣyatāṃ, vedāntānāṃ tu kālatrayābādhyabodhitvāt tatvāvedakaṃ prāmāṇyamiti tu śabdārthaḥ /
ā'tmaniścayāt /
ātmaniśacayādityāṅmaryādāyām /
pramātṛtvasya kalpitatve 'pi viṣayābādhāt prāmāṇyamitibhāvaḥ //
rāmanāmnipare dhāmni kṛtsnāmnāyasamanvayaḥ /
kāryatātparyabādhena sādhitaḥ śuddhabuddhaye

5.5

iti catusūtrī samāptā //
END BsCom_1,1.4.4
START BsCom_1,1.5.5
5 īkṣatyadhikaraṇam / sū. 5 - 11
evaṃ tāvadvedāntavākyānāṃ brahmātmāvagatiprayojanānāṃ brahmātmani tātparyeṇa samanvitānāmantareṇāpi kāryānupraveśaṃ, brahmaṇi paryavasānamuktam /
brahma ca sarvajñaṃ sarvaśakti jagadutpattisthitināśakāraṇamityuktam /
sāṃkhyādayastu pariniṣṭhitaṃ vastu pramāṇāntaragamyameveti manyamānāḥ pradhānādīni kāraṇāntarāṇyanumimānāstatparatayaiva vedāntavākyāni yojayanti /
sarveṣveva vedāntavākyeṣu sṛṣṭiviṣayeṣvanumānenaiva kāryeṇa kāraṇaṃ lilakṣayiṣitam /
pradhānapuruṣasaṃyogā nityānumeyā iti sāṃkhyā manyante /
kāṇādāstvetebhya eva vākyebhya īśvaraṃ nimittakāraṇamanumimate aṇūṃśca samavāyikāraṇam /
evamanye 'pi tārkikā vākyābhāsayuktyābhāsāvaṣṭambhāḥ pūrvapakṣavādina ihottiṣṭante /
tatra padavākyapramāṇajñenācāryeṇa vedāntavākyānāṃ brahmāvagatiparatvadarśanāya vākyābhāsayuktābhāsavipratipattayaḥ pūrvapakṣīkṛtya nirākriyante /
tatra sāṃkhyāḥ pradhānaṃ triguṇamacetanaṃ jagataḥ kāraṇamiti manyamānā āhuḥ- yāni vedāntavākyāni sarvajñasya sarvaśakterbrahmaṇo jagatkāraṇatvaṃ darśayantītyavocastāni pradhānakāraṇapakṣe 'pi yojayituṃ śakyante /
sarvaśaktitvaṃ tāvatpradhānasyāpi svavikāraviṣayamupapadyate /
evaṃ sarvajñatvamapyupapadyate /
katham /
yattu jñānaṃ manyase sa sattvadharmaḥ , 'sattvātsaṃjāyate jñānam' (gī. 14.17) iti smṛteḥ /
tena ca sattvadharmeṇa jñānena kāryakāraṇavantaḥ puruṣāḥ sarvajñā yoginaḥ prasiddhāḥ /
sattvasya hi niratiśayotkarṣe sarvajñatvaṃ prasiddham /
na kevalasyākāryakāraṇasya puruṣopalabdhimātrasya sarvajñatvaṃ kiñcijjñatvaṃ vā kalpayituṃ śakyam /
triguṇatvāttu pradhānasya sarvajñānakāraṇabhūtaṃ sattvaṃ pradhānāvasthāyāmapi vidyata iti pradhānasyācetanasyaiva sataḥ sarvajñatvamupacaryate /
vedāntavākyeṣvavaśyaṃ ca tvayāpi sarvajñaṃ brahmābhyupagacchatā sarvajñānāktimattvenaiva sarvajñatvamupagantavyam /
nahi sarvaviṣayaṃ jñānaṃ kurvadeva brahma vartate /
tathāhi- jñānasya nityatve jñānakriyāṃ prati svātantryaṃ brahmaṇo hīyeta /
athānityaṃ taditi jñānakriyāyā uparametāpi brahma, tadā sarvajñānāktimattvenaiva sarvajñatvamāpatati /
apica prāgutpatteḥ sarvakārakāśūnyaṃ brahmeṣyate tvayā /
naca jñānasādhanānāṃ śarīrendriyādīnāmabhāve jñānotpattiḥ kasyacidupapannā /
apica pradhānasyanekātmakasya pariṇāmāsaṃbhavātkāraṇatvopapattirmṛdādivat, nāsaṃhatasyaikātmakasya brahmaṇa ityevaṃ prāptaṃ idaṃ sūtramārabhyate-
FN: kāryasaṃbandhaṃvināpi anumeyā iti /
buddhau yaḥ pratibimbaḥ sa tādṛśabimbapūrvakaḥ pratibimbatvāt /
darpaṇe mukhābhāsādityanumānam /
vyākaraṇamīmāṃsānyāyāḥ padavākyapramāṇāni /
vākyābhāseṣu yuktyābhāseṣu ca vipratipattiryeṣāṃ te /
jñānakriyāṃprati jñādhātvarthaṃprati, svātantryaṃ kartṛtvam /
ādipadena jñeyajñātrādisaṃgrahaḥ /
pradhānādeḥ kāraṇatvaṃ tarkapāde yuktibhirnirasyati /
brahmaṇaḥ kāraṇatvaṃ smṛtipāde samarthyate /
īkṣater nāśabdam | BBs_1,1.5 |
na sāṃkhyaparikalpitamacetanaṃ pradhānaṃ jagataḥ kāraṇaṃ śakyaṃ vedānteṣvāśrayitum /
aśabdaṃ hi tat /
kathamaśabdatvaṃ, īkṣateḥ- īkṣitṛtvaśravaṇātkāraṇasya /
katham /
evaṃhi śrūyate- 'sadeva somyedamagra āsīdekamevādvitīyam' /
(chāndo. 6.2.1) ityupakramya 'tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeyeti tattejo 'sṛjata' (chāndo. 6.2.3) iti /
tatredaṃśabdavācyaṃ nāmarūpavyākṛtaṃ jagatprāgutpatteḥ sadātmanāvadhārya tasyaiva prakṛtasya sacchabdavācyasyekṣaṇapūrvakaṃ tejaḥprabhṛteḥ sraṣṭṛtvaṃ darśayati /
tathānyatra- 'ātmā vā idameka evāgra āsīt /
nānyatkiñcana miṣat /
sa īkṣata lokānnu sṛjā iti /
sa imāṃlokānasṛjata' (aita. 1.1.1) itīkṣāpūrvikāmeva sṛṣṭimācaṣṭe /
Dvacicca ṣoḍaṣakalaṃ puruṣaṃ prastutyāha- 'sa īkṣāñcakre /
sa prāṇamasṛjata' (praśna. 6.3) iti /
īkṣateriti ca dhātvarthanirdeśo 'bhipretaḥ, yajateritivat /
na dhātunirdeśaḥ /
tena 'yaḥ sarvajñaḥ sarvavidyasya jñānamayaṃ tapaḥ /
tasmādetadbrahma nāma rūpamannaṃ na jāyate' (muṇḍa. 1.1.9) ityevamādīnyapi sarvajñeśvarakāraṇaparāṇi vākyānudāhartavyāni /
yattūktaṃ sattvadharmeṇa jñānena sarvajñaṃ pradhānaṃ bhaviṣyatīti, tannopapadyate /
nahi pradhānāvasthāyāṃ guṇasāmyātsattvadharmo jñānaṃ saṃbhavati /
nanūktaṃ sarvajñānaśaktimattvena sarvajñaṃ bhaviṣyatīti /
tadapi nopapadyate /
yadi guṇasāmye sati sattvavyapāśrayāṃ jñānāktimāśritya sarvajñaṃ pradhānamucyeta kāmaṃ rajastamovyapāśrayāmapi jñānapratibandhakaśaktimāśritya kiñcijjñamucyeta /
apica nāsākṣikā sattvavṛttirjānātinābhidhīyete /
na cācetanasya pradhānasya sākṣitvamasti /
tasmādanupapannaṃ pradhānasya sarvajñatvam /
yogināṃ tu cetanatvātsattvotkarṣanimittaṃ sarvajñatvamupapannamityanudāharaṇam /
atha punaḥ sākṣinimittamīkṣitṛtvaṃ kalpyeta, yathāgninimittamayaḥpiṇḍāderdagdhṛtvam /
tathāsati yannimittamīkṣitṛtvaṃ pradhānasya tadeva sarvajñaṃ mukhyaṃ brahma jagataḥ kāraṇamiti yuktam /
yatpunaruktaṃ brahmaṇo 'pi na mukhyaṃ sarvajñatvamupapadyate, nityajñānakriyatve jñānakriyāṃprati svātantryāsaṃbhavāditi /
atrocyate- idaṃ tāvadbhavānpraṣṭavyaḥ, kathaṃ nityajñānakriyatve sarvajñatvahāniriti /
yasya hi sarvaviṣayāvabhāsanakṣamaṃ jñānaṃ nityamasti so 'sarvajña iti vipratiṣiddham /
anityatve hi jñānasya kadācijjānāti kadācinnajānātītyasarvajñatvamapi syāt /
nāsau jñānanityatve doṣo 'sti jñānanityatve jñānaviṣayaḥ svātantryavyapadeśo nopapadyata iti cenna, pratatauṣṇyaprakāśe 'pi savitari dahati prakāśayatīti svātantryavyapadeśadarśanāt /
nanu saviturdāhyaprakāśasaṃyoge sati dahati prakāśayatīti vyapadeśaḥ syāt, natu brahmaṇaḥ prāgutpatterjñānakarmasaṃyogo 'stīti viṣamo dṛṣṭāntaḥ /
na /
asatyapi karmaṇi savitā prakāśata iti kartṛtvavyapadeśadarśanāt /
evamasatyapi jñānakarmaṇi brahmaṇaḥ 'tadaikṣata' iti kartṛtvavyapadeśopapatterna vaiṣamyam /
karmāpekṣāyāṃ tu brahmaṇīkṣitṛtvaśrutayaḥ sutarāmupapannāḥ /
kiṃ punastatkarma, yatprāgutpatterīśvarajñānasya viṣayo bhavatīti /
tattvānyatvābhyāmanirvacanīye nāmarūpe avyākṛte vyācikīrṣite iti brūmaḥ /
yatprasādāddhi yogināmapyatītānāgataviṣayaṃ pratyakṣaṃ jñānamicchanti yogaśāstravidaḥ, kimu vaktavyaṃ tasya nityasiddhasyeśvarasya sṛṣṭisthitisaṃhṛtiviṣayaṃ nityajñānaṃ bhavatīti /

yadapyuktaṃ prāgutpatterbrahmaṇaḥ śarīrādisaṃbandhamantareṇekṣitṛtvamanupapannamiti, na taccodyamavatarati, savitṛprakāśavadbrahmaṇo jñānasvarūpanityatve jñānasādhanāpekṣānupapatteḥ /
apicāvidyādimataḥ saṃsāriṇaḥ śarīrādyapekṣā jñānotpattiḥ syānna jñānapratibandhakāraṇarahitasyeśvarasya /
mantrau cemāvīśvarasya śarīrādyanapekṣatāmanāvaraṇajñānatāṃ ca darśayataḥ- 'na tasya kāryaṃ karaṇaṃ ca vidyate na tatsamaścābhyadhikaśca dṛśyate /
parāsya śaktirvividhaiva śrūyate svābhāvikī jñānabalakriyā ca' (śvetā. 6.8) iti /
'apāṇipādo javano grahītā paśyatyacakṣuḥ sa śṛṇotyakarṇaḥ /
sa vetti vedyaṃ na ca tasyāsti vettā tamāhuragryaṃ puruṣaṃ mahāntam' (śvetā. 3.19) iti ca /
nanu nāsti tāvaj jñānapratibandhakāraṇavānīśvarādanyaḥ saṃsārī, 'nānyo 'stī draṣṭā nānyo 'to 'stī vijñātā' (bṛha. 3.7.23) iti śruteḥ /
tatra kimidamucyate saṃsāriṇaḥ śarīrādyapekṣā jñānotpattirneśvarasyeti /
atrocyate - satyaṃ, neśvarādanyaḥ saṃsārī /
tathāpi dehādisaṃghātopādhisaṃbandha ityata eva, ghaṭakarakagiriguhādyupādhisaṃbandha iva vyomnaḥ /
tatkṛtaśca śabdapratyayavyavahāro lokasya dṛṣṭo ghaṭacchidraṃ karakādicchidramityādirākāśāvyatireke 'pi tatkṛtā cākāśe ghaṭākāśādibhedamithyābuddhirdṛṣṭā /
tathehāpi dehādisaṃghātopādhisaṃbandhāvivekakṛteśvarasaṃsāribhedamithyābuddhiḥ /
dṛśyate cātmana eva sato dehādisaṃghāte 'nātmanyātmatvābhiniveśo mithyābuddhimātreṇa pūrveṇa /
sati caivaṃ saṃsāritve dehādyapekṣamīkṣitṛtvamupapannaṃ saṃsāriṇaḥ /
yadapyuktaṃ pradhānasyānekātmakatvānmṛdādivatkāraṇatvopapattirnāsaṃhatasya brahmaṇa iti, tatpradhānasyāśabdatvenaiva pratyuktam /
yathā tu tarkeṇāpi brahmaṇa eva kāraṇatvaṃ nirvoḍhuṃ śakyate na pradhānādīnāṃ tathā prapañcayiṣyati- 'na vilakṣaṇatvādasya'- (bra. 2.1.4) ityevamādinā

5.5

vṛttamanūdyākṣepalakṣaṇāmavāntarasaṃgatimāha- sāṃkhyādayastviti /
bhavatu siddhe vedāntānāṃ samanvayaḥ tathāpi mānāntarāyoge brahmaṇi śaktigrahāyogāt, kūṭasthatvenāvikāritvena kāraṇatvāyogācca na samanvayaḥ /
kintu sargādyaṃ kāryaṃ jaḍaprakṛtikaṃ, kāryatvāt, ghaṭavat ityanumānagamye triguṇe pradhāne samanvaya ityākṣipantītyarthaḥ /
siddhaṃ mānāntaragamyamevetyāgrahaḥ śaktigrahārthaḥ /
ata eva pradhānādavanumānopasthite śaktigrahasaṃbhavāt tatparatayā vākyāni yojayantītyuktam /
kiṃ ca 'tejasā somyaśuṅgena sanmūlamanviccha'ityādyāḥ śrutayaḥ /
śuṅgena liṅgena kāraṇasya svato 'nveṣaṇaṃ darśayanto mānāntarasiddhameva jagatkāraṇaṃ vadantītyāha- sarveṣviti /
nanvatīndriyatvena prathānādervyāptigrahāyogātkathamanumānam, tatrāha- pradhānamiti /
yatkāryaṃ tajjaḍaprakṛtikaṃ yathā ghaṭaḥ /
yajjaḍaṃ taccetanasaṃyuktaṃ, yathā rathādiriti sāmānyatodṛṣṭānumānagamyāḥ pradhānapuruṣa saṃyogā ityarthaḥ /
advitīyabrahmaṇaḥ kāraṇatvavirodhimatāntaramāha- kāṇādāstviti /
sṛṣṭivākyebhya eva parārthānumānarūpebhyo yatkāryaṃ tadbuddhimatkartṛkamitīśvaraṃ kartāraṃ, paramāṇūṃśca yatkāryadravyaṃ tatsvanyūnaparimāṇadravyārabdamityanumimata ityarthaḥ /
anye 'pi bauddhādayaḥ /
'asadvā idamagra āsīt ityādi vākyābhāsaḥ /
yadvastu tacchūnyāvasānaṃ, yathā dīpa iti yuktyābhāsaḥ /
evaṃ vādivipratipattimuktvā tannirāsāyottarasūtrasandarbhamamavatārayati-- tatreti /
vādivivāde satītyarthaḥ /
vyākaraṇamīmāṃsānyāyanidhitvātpadavākyapramāṇajñatvam /
yajjagatkāraṇaṃ taccetanamacetanaṃ veti
īkṣaṇasyamukhyatvagauṇatvābhyāṃ saṃśaye pūrvapakṣamāha-- tatra sāṃkhyā iti /
apiśabdāvayavakārārtho /
'sadeva'ityādi spaṣṭabrahmaliṅgavākyānāṃ pradhānaparatvanirāsena brahmaparatvokteḥ śrutyādisaṃgatayaḥ /
pūrvapakṣe jīvasyapradhānaikyopāstiḥ, siddhāntebrahmaikyajñānamiti vivekaḥ /
acetanasatvasyaiva sarvajñatvaṃ, na cetanasyetyāha- tena ca satvadharmeṇeti /
na kevalasyeti /
janyajñānasya satvadharmatvānnityopalabdherakāryatvāccinmātrasya na sarvajñānakartṛtvamityarthaḥ /
nanu guṇānāṃ sāmyāvasthāyāṃ satvasyotkarṣābhāvātkathaṃ sarvajñatetyāha- triguṇatvāditi /
trayo guṇā eva pradhānaṃ tasyasāmyavasthā tadabhedapradhānamityucyate /
tadavasthāyāmapi pralaye sarvajñānaktimatvarūpaṃ sarvajñatvamakṣatamityarthaḥ /
nanu mayā kimiti śaktimatvarūpaṃ gauṇaṃ sarvajñatvamaṅgīkāryamiti, tatrāha- nahīti /
anityajñānasya pralaye nāśācchaktimatvaṃ vācyaṃ kārakābhāvāccetyāha- api ceti /
matadvayasāmyamuktvā svamate viśeṣamāha- api ceti /
brahmaṇaḥ kāraṇatvaṃ smṛtipāde samarthyate /
pradhānādeḥ kāraṇatvaṃ tarkapāde yuktibhirnirasyati /
adhunā tu śrutyā nirasyati- īkṣaternāśabdamiti /
īkṣaṇaśravaṇādvedāvācyamaśabdaṃ pradhānam /
aśabdatvānna kāraṇamiti sūtrayojanā /
tatsacchabdavācyaṃ kāraṇamaikṣata /
īkṣaṇamevāha-- bahviti /
bahu prapañcarūpeṇa sthityarthamahamevopādānatayā kāryābhedājjaniṣyāmītyāha- prajeti /
evaṃ tatsadīkṣitvā ākāśaṃ vāyuṃ ca sṛṣṭvā tejaḥ sṛṣṭavadityāha- taditi /
miṣaccalat /
satvākrāntamiti yāvat sa jīvābhinnaḥ paramātmā 'prāṇamasṛjata prāṇācchraddhāṃ khaṃ vāyurjyotirāpaḥ pṛthivīndriyaṃ mano annamannādvīryaṃ tapo mantrāḥ karmalokālokeṣu nāma ca'ityuktāḥ ṣoḍaśakalāḥ /
nanu 'ikśitapo dhātunirdeśe'iti kātyāyanasmaraṇādīkṣateriti padena śtibantena dhāturucyate /
tena dhātvarthaṃ īkṣaṇaṃ kathaṃ vyākhyāyata ityaśaṅkya lakṣaṇayetyāha- īkṣiteriticeti /
'itikartavyatāvidheryajateḥ pūrvavatvaṃ'iti jaiminisūtre yathā yajatipadena lakṣaṇayā dhātvartho yāga ucyate tadvidihāpītyarthaḥ /
sauryādivikṛtiyāgasyāṅgānāmavidhānāt pūrvadarśādiprakṛtisthāṅgavatvamiti sūtrārthaḥ /
dhātvarthanirdeśena lābhamāha- teneti /
sāmānyataḥ sarvajño viśeṣataḥ sarvaviditi bhedaḥ /
jñānamīkṣaṇameva tapaḥ /
tapasvinaḥ phalamāha- tasmāditi /
etatkāryaṃ sūtrākhyaṃ brahma /
kevalasattvavṛtterjñānatvamaṅgīkṛtya pradhānasya sarvajñatvaṃ nirastam /
saṃprati na kevalajaḍavṛttirjñānaśabdārthaḥ kintu sākṣibodhaviśiṣṭā vṛttirvṛttivyaktabodho vā jñānam /
taccāndhasya pradhānasya nāstītyāha- apiceti /
sākṣitvamasti, yenoktajñānavatvaṃ syāditi śeṣaḥ /
nanu sattvavṛttimātreṇa yogināṃ sarvajñatvamuktamityata āha- yogināṃt tviti /
seśvarasāṃkhyāmatamāha- atheti /
sarvajñatvaṃ nāma sarvaghocarajñānatvaṃ, na jñānakartṛtvaṃ, jñānasya kṛtyasādhyatvāditi hṛdikṛtvā pṛcchati- idaṃ tāvaditi /
sarvaṃ jānātīti śabdāsādhutvaṃ śaṅkate- jñānanityatva iti /
nityasyāpi jñānasya tattadarthopahitatvena brahmasvarūpādbhedaṃ kalpayitvā kāryatvopacārādbrahmaṇastatkartṛtvavyapadeśaḥ sādhuriti sadṛṣṭāntamāha- na pratateti /
saṃtatetyarthaḥ /
asatyapi avivakṣite 'pi /
nanu prakāśaterakarmakatvātsavitā prakāśata iti prayoge 'pi jānāteḥ sakarmakatvātkarmābhāve 'tadaikṣata'ityayuktamiti, tatrāha- karmāpekṣāyāṃ tviti /
karmāvivakṣāyāmapi prakāśarūpe savitari prakāśata iti kathañcitprakāśakriyāśrayatvena kartṛtvopacāravaccidātmanyapi cidrūpekṣaṇakartṛtvopacārānna vaiṣamyamityuktaṃ pūrvam /
adhunā tu kumbhakārasya svopādhyantaḥkaraṇavṛttirūpekṣaṇavadīśvarasyāpi svopādhyavidyāyāḥ vividhasṛṣṭisaṃskārāyāḥ pralayāvasānenodbuddhasaṃskārāyāḥ sargonmukhaḥ kaścitpariṇāmaḥ saṃbhavati, ataḥ tasyāṃ sūkṣmarūpeṇa nilīna sarvakāryaviṣayakamīkṣaṇaṃ, tasya kāryatvātkarmasadbhāvācca tatkartṛtvaṃ mukhyamiti dyotayati- sutarāmiti /
nanu māyopādhikabimbacinmātrasyeśvarasya kathamīkṣaṇaṃ prati mukhyaṃ kartṛtvaṃ, kṛtyabhāvāditi cenna, kāryānukūlajñānavata eva kartṛtvādīśvarasyāpi īkṣaṇānukūlanityajñānavattvāt /
na ca nityajñānenaiva kartṛtvanirvāhātkimīkṣaṇeneti vācyam, vāyvādereva śabdavattvasaṃbhavātkimākāśenetyatiprasaṅgāt /
ataḥ śrutatvādvāyvādikāraṇatvenākāśavadaikṣatetyāgantukatvena śrutamīkṣaṇamākāśādihetutvenāṅgīkāryamityalam /
avyākṛte sūkṣmātmanā sthite vyākartuṃ sthūlīkartumiṣṭe ityarthaḥ /
avyākṛtakāryoparaktacaitanyarūpekṣaṇasya kārakānapekṣatve 'pi vṛttirūpekṣaṇasya kārakaṃ vācyamityāśaṅkyāha- apicāvidyādimata iti /
yathaikasya jñānaṃ tathānyasyāpīti niyamābhāvānmāyino 'śarīrasyāpi janyekṣaṇakārakatvamiti bhāvaḥ /
nanu yajjanyajñānaṃ taccharīrasādhyamiti vyāptirastītyāśaṅkya śrutibādhamāha- mantrau ceti /
kāryaṃ śarīram /
kāraṇamindriyam /
asyeśvarasya śaktirmāyā svakāryāpekṣayā parā, vicitrakāryakāritvāddvividhā /

sā tvaitihyamātrasiddhā na pramāṇasiddhetyāha- śruyata iti /
jñānarūpeṇa balena yā sṛṣṭikriyā sā svābhāvikī /
anādimāyātmakatvādityarthaḥ /
jñānasya caitanyasya balaṃ māyāvṛttipratibimbitattvena sphuṭatvaṃ tasya kriyānāma bimbatvena brahmaṇo janakatā jñātṛtāpi svābhāvikīti vārthaḥ /
apāṇirapi grahītā /
apādopi javanaḥ /
īśvarasyasvakārye laukikahetvapekṣā nāstīti bhāvaḥ /
agryamanādiṃ, puruṣamanantaṃ, mahāntaṃ vibhumityarthaḥ /
apasiddhāntaṃ śaṅkate- nanviti /
jñāne pratibandhakakāraṇānyavidyārāgādīni śrutāvata īśvarādanyo nāstītyanvayaḥ /
aupādikasya jīveśvarabhedasyamayoktatvānnāpasiddhānta ityāha- atrocyata iti /
tatkṛta upādhisaṃbandhakṛtaḥ śabdatajjanyapratyayarūpo vyavahāraḥ /
asaṃkīrṇa iti śeṣaḥ /
avyatireke kathamasaṃkarastatrāha- tatkṛtā ceti /
upādhisaṃbandhakṛtetyarthaḥ /
tatheti /
dehādisaṃbandhatya heturaviveko 'nādyavidyā tayā kṛta ityarthaḥ /
avidyāyāṃ hi pratibimbo jīvaḥ, bimbacaitanyamīśvara iti bhedo 'vidyādhīnasattākaḥ, anādibhedasya kāryatvāyogāt /
kāryabuddhyādikṛtapramātrādibhedaśca kārya eveti vivekaḥ /
nanvakhaṇḍasvaprakāśātmani kathamavivekaḥ, tatrāha- dṛśyate ceti /
vastuto dehādibhinnasvaprakāśasyaiva sata ātmano naro 'hamiti bhramodṛṣṭatvāddurapahnavaḥ /
sa ca mithyābuddhyā mīyata iti mithyābuddhimātreṇa bhrāntisiddhājñānena kalpita iti cakārārthaḥ /
yadvoktamithyābuddhau lokānubhavamāha- dṛśyate ceti /
itthaṃbhāve tṛtīyā /
bhrāntyātmanā dṛśyata ityarthaḥ /
pūrvapūrvabhrāntimātreṇa dṛśyate na ca prameyatayeti vārthaḥ /
kūṭhasthasyāpi māyikaṃ kāraṇatvaṃ yuktamityāha- yathā tviti /
yattvavedye śabdaśaktigrahāyoga iti, tanna /
satyādipadānāmabādhitādyartheṣu lokāvagataśaktikānāṃ vāccaikadeśatvenopasthitākhaṇḍabrahmalakṣakatvāditi sthitam

5.6

END BsCom_1,1.5.5
START BsCom_1,1.5.6
atrāha- yaduktaṃ nācetanaṃ pradhānaṃ jagatkāraṇamīkṣitṛtvāditi tadanyathāpyupapadyate, acetane 'pi cetanavadupacāradarśanāt /
yathā pratyāsannapatanatāṃ nadyāḥ kūlasyālakṣya kūlaṃ pipātiṣatītyacetane 'pi kūle cetanavadupacāro dṛṣṭaḥ, tadvadacetano 'pi pradhāne pratyāsannasarge cetanavadupacāro bhaviṣyati 'tadaikṣata' iti /
yathā loke kaściccetanaḥ snātvā bhuktvā cāparāhne grāmaṃ rathena gamiṣyāmītīkṣitvānantaraṃ tathaiva niyamena pravartate, tathā pradhānamapi mahadādyākāreṇa niyamena pravartate /
tasmāccetanavadupacaryate /
kasmātpunaḥ kāraṇādvihāya mukhyamīkṣitṛtvamaupacārikaṃ kalpyate, 'tatteja aikṣata', 'tā āpa aikṣanta' (chāndo. 6.2.3,4) iti cācetanayorapyaptejasoścetanavadupacāradarśanāt /
tasmātkartṛkamapīkṣaṇamaupacārikamiti gamyate, 'upacāraprāye vacanāt' iti /
evaṃ prāpta idaṃ sūtramārabhyate-
FN: sāmānyataḥ sarve jānātīti sarvajñaḥ /
tattadviśeṣadharmaghaṭādipuraskāreṇa sarve vettīti sarvavit /
etadbrahma jāyamānaṃ hiraṇyagarbhākhyaṃ kāryam /
sāṃkhyīyaṃ svamatasamādhānamupanyasya dūṣayati- yattūktamiti /
acetanasyājñātṛtvaṃ tacchabdārthaḥ /
seśvarasāṃkhyamatamāha- atheti /
pratatetyasya saṃtatetyarthaḥ /
asatyapi avivakṣitepi /
prakṛtyarthavatpratyayārthasyāpi bādhābhāvātsutarāmityuktam /
kāryaṃ śarīram, karaṇamindriyajātam /
abhiniveśo mithyābhimānaḥ /
gauṇaścennātmaśabdāt | BBs_1,1.6 |
yaduktaṃ pradhānamacetanaṃ sacchabdavācyaṃ tasminnaupacārika īkṣatiḥ, aptejasoriveti, tadasat /
kasmāt, ātmaśabdāt /
'sadeva somyedamagra āsīt' ityupakramya 'tadaikṣata tattejo 'sṛjata' (chāndo. 6.2.1,3) iti ca tejo 'bannānāṃ sṛṣṭimuktvā tadeva prakṛtaṃ sadīkṣitṛ, tāni ca tejo 'bannāni, devatāśabdena parāmṛśyāha- 'seyaṃ devataikṣata hantāhamimāstisro devatā anena jīvenātmanānupravaśya nāmarūpe vyākaravāṇi' (chāndo. 6.3.2) iti /
tatra yadi pradhānamacetanaṃ guṇavṛttyekṣitṛ kalpyeta tadeva prakṛtatvātseyaṃ devateti parāmṛśyeta /
na tadā devatā jīvātmaśabdenābhidadhyāt /
jīvo hi nāma cetanaḥ śarīrādhyakṣaḥ prāṇānāṃ dhārayitā, tatprasiddhernirvacanācca /
sa kathamacetanasya pradhānasyātmā bhavet /
ātmā hi nāma svarūpam /
nācetanasya pradhānasya cetano jīvaḥ svarūpaṃ bhavitumarhati /
atha tu cetanaṃ brahma mukhyamīkṣitṛ parigṛhyate tasya jīvaviṣaya ātmaśabdaprayoga upapadyate /
tathā 'sa ya eṣo 'ṇimaitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi śvetaketo' (chāndo. 6.14.3) ityatra 'sa ātmā' iti prakṛtaṃ sadaṇimānamātmānamātmaśabdenopadiśya 'tattvamasi śvetaketo' iti cetanasya śvetaketorātmatvenopadiśati, aptejasostu viṣayatvādacetanatvaṃ, nāmarūpavyākaraṇādau ca prayojyatvenaiva nirdeśāt, nacātmaśabdavatkiñcinmukhyatve kāraṇamastīti yuktaṃ kūlavadgauṇatvamīkṣitṛtvasya /
tayorapi ca sadadhiṣṭhitatvāpekṣamevekṣitṛtvam /
satastvātmaśabdānna gauṇamīkṣitṛtvamityuktam

5.6

saṃpratyuttarasūtranirasyāśaṅkāmāha- atrāheti /
anyathāpi acetanatve 'pi /
nanu pradhānasya cetanena kiṃ sāmyaṃ yena gauṇamīkṣaṇamiti tatrāha- yatheti /
niyatakramavatkāryakāritvaṃ sāmyamityarthaḥ /
'upacāraprāye vacanāt'iti gauṇārthapracure prakaraṇe samāmnānādityarthaḥ /
aptejasorivācetane sati gauṇī īkṣatiriti cenna, ātmaśabdātsataścetanatvaniścayāditi sūtrārthamāha- yaduktamityādinā /
sā prakṛtā sacchabdavācyā iyamīkṣitrī devatā parokṣā hanta idānīṃ bhūtasṛṣṭyanantaraṃ imāḥ sṛṣṭāstisrastejo 'bannarūpāḥ /
parokṣatvāddevatā iti dvitīyābahuvacanam /
anena pūrvakalpānubhūtenajīvenātmanā mama svarūpeṇa tā anupraviśya tāsāṃ bhogyatvāya nāma ca rūpaṃ ca sthūlaṃ kariṣyāmītyaikṣatetyanvayaḥ /
laukikaprasiddheḥ, 'jīva prāṇadhāraṇe'iti dhātorjīvatiprāmadhārayatīti nirvacanāccetyarthaḥ /
ata tviti /
svapakṣe tu bimbapratibimbayorloke bhedasyakalpitatvadarśanājjīvo brāhmaṇaḥ sata ātmeti yuktamityarthaḥ /
jīvasya sacchabdārthaṃ pratyātmaśabdāt sanna pradhānamityuktvā satau jīvaṃ pratyātmaśabdānna pradhānamiti vidhāntareṇa hetuṃ vyācaṣṭe- tatheti /
sa yaḥsadākhya eṣoṇimāsūkṣmaḥ, aitadātmakamidaṃ sarvaṃ jagat, tatsadeva satyaṃ, vikārasya mithyātvāt /
saḥ satpadārthaḥ sarvasyātmā /
he śvetaketo, tvaṃ ca nāsi saṃsārī, kintu tadeva sadabhādhitaṃ sarvātmakaṃ brahmāsīti śrutyarthaḥ /
ityatropadiśati /
ataścetanātmākatvāt satvāt saccetanameveti vākyaśeṣaḥ /
yaduktamaptejasoriva sata īkṣaṇaṃ gauṇamiti, tatrāha- attejasostviti /
nāmarūpayorvyākaraṇaṃ sṛṣṭiḥ /
ājipadānniyamanaṃ /
āptejasodṛgviṣayatvātsṛjyatvānniyamyatvāccācetanatvamīkṣaṇasya mukhyatve bādhakamasti sādhakaṃ ca nāstīti hetoryuktamīkṣaṇasya gauṇatvamiti yojanā /
cetanavatkāryakāritvaṃ guṇaḥ 'teja aikṣata'cetanavatkāryakārityarthaḥ /
yadvā tejaḥpadena tadadhiṣṭhānaṃ sallakṣyate /
tathāca mukhyamīkṣaṇamityāha- tayoriti /
syādetadyadi sata īkṣaṇaṃ mukhyaṃ syāttadeva kuta ityata āha- satastviti /
gauṇamukhyayoratulyayoḥ saṃśayābhāvena gauṇaprāyapāṭhasyaniścāyakatvādātmaśabdācca sata īkṣaṇaṃ mukhyamityarthaḥ

5.7

END BsCom_1,1.5.6
START BsCom_1,1.5.7
athocyetācetane 'pi pradhāne bhavatyātmābdaḥ, ātmanaḥ sarvārthakāritvāt, yathā rājñaḥ sarvārthakāriṇi bhṛtye bhavatyātmaśabdo mamātmā bhadrasena iti /
pradhānaṃ hi puruṣasyātmano bhogāpavargo kurvadupakaroti, rājña iva bhṛtyaḥ saṃdhivigrahādiṣu vartamānaḥ /
athavaika evātmaśabdaścetanācetanaviṣayo bhaviṣyati,
bhūtātmendriyātmeti ca prayogadarśanāt /
yathaika eva jyotiḥśabdaḥ kratujvalanaviṣayaḥ /
tatra kuta etadātmaśabdādīkṣateragauṇatvamityata uttaraṃ paṭhati-
FN: anena pūrvasṛṣṭyanubhūtena prāṇadhṛtihetunāmātmanā sadrūpeṇa yathoktā devatāḥ sargānantaraṃ praviśya nāma rūpaṃ ceti vispaṣṭamāsamantātkaravāṇīti parā devatekṣitavatītyarthaḥ /
kūlasya guṇavṛttyā pipatiṣāvadyuktamaptejasorgauṇamīkṣitṛtvamityarthaḥ /
tanniṣṭhasya mokṣopadeśāt | BBs_1,1.7 |
na pradhānamacetanamātmaśabdālambanaṃ bhavitumarhati, 'sa ātmā' iti prakṛtaṃ sadaṇimānamādāya 'tattvamasi śvetaketo' iti cetanasya śvetaketormokṣayitavyasya tanniṣṭhamupadiśya 'ācāryavānpuruṣo veda' 'tasya tāvadeva ciraṃ yāvanna vimokṣye 'tha saṃpatsye' (chāndo. 6.14.2) iti mokṣopadeśāt /
yadi hyacetanaṃ pradhānaṃ sacchabdavācyaṃ tadasīti grāhayenmumukṣuṃ cetanaṃ santamacetano 'sīti tadā viparītavādī śāstraṃ puruṣasyānarthāyetyapramāṇaṃ syāt /
natu nirdeṣaṃ śāstramapramāṇaṃ kalpayituṃ yuktam /
yadi cājñasya sato mumukṣoracetanamanātmānamātmetyupadiśetpramāṇabhūtaṃ śāstraṃ sa śraddhadhānatayāndhagolāṅgūlanyāyena tadātmadṛṣṭiṃ na parityajet, tadvyatiriktaṃ cātmānaṃ na pratipadyeta, tathā sati puruṣārthādvihanyetānarthaṃ na ṛcchet /
tasmādyathā svargādyarthino 'gnihotrādisādhanaṃ yathābhūtamupadiśati tathā mumukṣorapi 'sa ātmā tattvamasi śvetaketo' iti yathābhūtamevātmānamupaduśatīti yuktam /
evañca sati taptaparaśugrahaṇamokṣadṛṣṭāntena satyābhisandhasya mokṣopadeśa upapadyate /
anyathā hyamukhye sadātmatattvopadeśe 'ahamukthamasmīti vidyāt' (ai. āra. 2.1.2.6) itivatsaṃpanmātramidamanityaphalaṃ syāt /
tatra mokṣopadeśo nopapadyeta /
tasmānna sadaṇimanyātmaśabdasya gauṇatvam /
bhṛtye tu svāmibhṛtyabhedasya pratyakṣatvādupapanno gauṇa ātmaśabdo mamātmā bhadrasena iti /
apica Dvacidgauṇaḥ śabdo dṛṣṭa iti naitāvatā śabdapramāṇaker'tho gauṇī kalpanā nyāyyā, sarvatrānāśvāsaprasaṅgāt /
yattūktaṃ cetanācetanayoḥ sādhāraṇa ātmābdaḥ kratujvalanayoriva jyotiḥśabda iti, tanna, anekārthatvāsyānyāyyatvāt /
tasmāccetanaviṣaya eva mukhya ātmaśabdaścetanatvopacārādbhūtādiṣu prayujyate bhūtātmendriyātmeti ca /
sādhāraṇatve 'pyātmaśabdasya na prakaraṇamupapadaṃ vā kiñcinniścāyakamantareṇānyataravṛttitā nirdhārayituṃ śakyate /
nacātrācetanasya niścāyakaṃ kiñcitkāraṇamasti /
prakṛtaṃ tu sadīkṣitṛ, saṃnihitaścetanaḥ śvetaketuḥ nahi cetanasya śvetaketoracetana ātmā saṃbhavatītyavocāma /
tasmāccetanaviṣaya ihātmaśabda iti niścīyate /
jyotiḥśabdo 'pi laukikena prayogeṇa jvalana eva rūḍhor'thavādakalpitena tu jvalanasādṛśyena kratau pravṛtta ityadṛṣṭāntaḥ /
athavā pūrvasūtra evātmaśabdaṃ nirastasamastagauṇatvasādhāraṇatvaśaṅkatayā vyākhyāya tataḥ svatantra eva pradhānakāraṇanirākaraṇaheturvyākhyeyaḥ 'tanniṣṭhasya mokṣopadeśāt' iti /
tasmānnācetanaṃ pradhānaṃ sacchabdavācyam

5.7

FN: atrottamapuruṣastūbhayatra prathamapuruṣe chāndasavat /
tadā cetanaṃ santaṃ mumukṣumacetano 'sītibruvacchāstraṃ viparītavādibhūtvā puṃso 'narthāyetikṛtvā syādapramāṇamiti yojanā /
atra vihatirmuktibhāktvābhāvaḥ /
'yathā satyābhisaṃdhastaptaṃ paraśuṃ sa na dahyate 'tha mucyate' iti /
ukthaṃ prāṇaḥ /
mahāvākyotthaṃ jñānamidamucyate /
ātmahitakāritvaguṇayogādātmaśabdo 'pi pradhāne gauṇa iti śaṅkate- athetyādinā /
ātmaśabdo pradhāne 'pi mukhyo nānārthakatvādityāha- athaveti /
nānārthatve dṛṣṭāntaḥ- yatheti /
'athaiṣa jyotiḥ'śrutyā sahasradakṣiṇāke kratau jyotiṣṭome lokaprayogādagnau ca jyotiḥśabdo yathā mukhyastadvadityarthaḥ /
tasminsatpadārthe niṣṭā abhedajñānaṃ yasya sa sanniṣṭhastasya muktiśravaṇāditi sūtrārthamāha- netyādinā /
śrutiḥ samanvayasūtrevyākhyātā /
anarthāyetyuktaṃ prapañcayati- yadi cājñasyeti /
kaścitkila duṣṭātmā mahāraṇyamārge patitamandhaṃ svabandhunagaramaṃ jagamiṣuṃ babhāṣe, kimātrāyuṣmatā duḥkhitena sthīyata iti /
sa cāndhaḥ sukhāṃ vāṇīmākarṇya tamāptaṃ matvovāca, aho madbhāgadheyaṃ, yadatra bhavānmāṃ dīnaṃ svābhīṣṭanagaraprāpyasamarthaṃ bhāṣata iti /
sa ca vipralipsurduṣṭagoyuvānamānīya tadīyalāṅgūlamandhaṃ grāhayāmāsa /
upadideśa ca enamandhaṃ, eṣa goyuvā tvāṃ nagaraṃ neṣyati, mā tyaja lāṅgūlamiti /
sa cāndhaḥ śraddhālutayā tadatyajansvābhīṣṭamaprāpyānarthaparaṃparāṃ prāptaḥ /
tena nyāyenetyarthaḥ /
tathā satīti /
ātmajñānābhāve sati vihanyeta mokṣaṃ na prāpnuyāt pratyutānarthaṃ saṃsāraṃ ca prāpnuyādityarthaḥ /
nanu jīvasya pradhānaikyasaṃpadupāsanārthamidaṃ vākyāmastviti, tatrāha- evaṃ ca satīti /
ahādhitātmapramāyāṃ satyāmityārthaḥ /
kasyacidāropitacoratvasya satyena taptaṃ paraśuṃ gṛhṇato mokṣo dṛṣṭaḥ, taddṛṣṭāntena satye brahmaṇi ahamityabhisaṃdhimato mokṣo yathā 'satyābhisaṃdhastaptaṃ paraśuṃ gṛhṇāti sa na dahyate 'tha mucyate'iti śrutyopadiṣṭaḥ /
sa upadeśaḥ saṃpatpakṣe na yuktaḥ ityāha- anyatheti /
dehamutthāpayatītyukthaṃ prāṇaḥ /
tasmānmokṣopadeśānmukhye saṃbhavati gauṇatvasyānyāyyatvāccātmaśabdaḥ sati mukhya ityāha- api ceti /
kvacidbhṛtyādau /
sarvatrāhamātmetyatrāpi mukhya ātmaśabdo na syādityarthaḥ /
cetanatvopacārādbhūtādiṣu /
sarvatra caitanyatādātmyādityarthaḥ /
ātmaśabdaścetanasyaivāsādhāraṇa ityuktam /
astuvāvyāpivastūnāṃ sādhāraṇastathāpi tasyātra śrutau pradhānaparatve 'pi niścāyakābhāvānna pradhānavṛttitetyāha- sādhāraṇatve 'pīti /
cetanavācitve tu prakaraṇaṃ śetaketupadaṃ ca niścāyakamastītyāha- prakṛtaṃ tviti /
upapadasya niścāyakatvaṃ sphuṭayati- nahīti /
tataḥ kiṃ, tatrāha- tasmāditi /
ātmaśabdo jyotiḥśabdavannānārthaka ityuktaṃ dṛṣṭāntaṃ nirasyati- jyotiriti /
kathaṃ tarhi 'jyotiṣā yajeta'iti jyotiṣṭome prayogaḥ, tatrāha- arthavādeti /
'etāni vāva tāni jyotīṃṣi ya etasya stomāḥ'ityarthavādena kalpitaṃ jvalanena sādṛśyam /
trivṛtpañcadaśastrivṛtsaptadaśastrivṛdekaviṃśa iti stomāstattadarthaprakāśakatvena guṇena jyotiṣpadoktā ṛksaṃghāḥ /
tathā ca jyotīṃṣi stomā asyeti jyotiṣṭoma ityatra jyotiḥśabdo gauṇa ityarthaḥ /
nanvātmaśabdāditi pūrvasūtra evātmaśabdasya pradhāne gauṇatvasādhāraṇatvaśaṅkānirāsaḥ kartumucitaḥ, mukhyārthasya lāghavenoktisaṃbhave gauṇatvanānārthakatvāśaṅkāyā durbalatvena tannirāsārthaṃ pṛthaksūtrāyāsānapekṣaṇāt /
tathā ca śaṅkottaratvenāsūtrākhyānaṃ nātīva śobhata ityarucerāha- athaveti /
nirastā samastā gauṇatvanānārthakatvaśaṅkā yasyātmaśabdasya sa tacchaṅkastasya bhāvastattā tayetyarthaḥ /
tata iti /
sata ātmaśabde jīvābhinnatvāditi hetvapekṣayā mokṣopadeśaḥ svatantra eva pradhānakāraṇatvanirāse heturityarthaḥ

5.8

END BsCom_1,1.5.7
START BsCom_1,1.5.8
kutaśca na pradhānaṃ sacchabdavācyam /
heyatvāvacanācca | BBs_1,1.8 |
yadyānātmaiva pradhānaṃ sacchabdavācyaṃ 'sa ātmā tattvamasi' itīhopadiṣṭaṃ syātsa tadupadeśaśravaṇādanātmajñatayā tanniṣṭho mā bhūditi mukhyamātmānamupadidikṣustasya heyatvaṃ brūyāt /
yathārundhatīṃ didarśayiṣustatsamīpasthāṃ sthūlāṃ tārāmamukhyāṃ prathamamarundhatiti grāhayitvā tāṃ pratyākhyāya paścādarundhatīmeva grāhayati tadvannāyamātmeti brūyāt /
nacaivamavocat /
sanmātrātmāvagatiniṣṭhaiva hi ṣaṣṭhaprapāṭhakaparisamāptirdṛśyate /
caśabdaḥ
[pratijñāvirodhāt | BBs_1,1.8a |]
pratijñāvirodhābhyuccayapradarśanārthaḥ /
satyapi heyatvavacane pratijñāvirodhaḥ prasajyeta /
kāraṇavijñānāddhi sarvaṃ vijñātamiti pratijñātam /
'uta tamādeśamaprākṣyo yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavatyamataṃ matamavijñātaṃ vijñātamiti kathaṃ nu bhagavaḥ sa ādeśo bhavatīti yathā somyaikena mṛtpiṇḍena sarvaṃ mṛnmayaṃ vijñātaṃ syādvācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyam' /
'evaṃ somya sa ādeśo bhavati' (chāndo. 6.1.1,3) iti vākyopakrame śravaṇāt /
naca sacchabdavācye pradhāne bhogyavargakāraṇe heyatvenāheyatvena vā vijñāte bhoktṛvargo vijñāto bhavati, apradhānavikāratvādbhoktṛvargasya /
tasmānna pradhānaṃ sacchabdavācyam

5.8

nanu yathā kaścidarundhatīṃ darśayituṃ nikaṭasthāṃ sthūlāṃ tārāmarundhatītvenopadiśati, tadvadanātmana eva pradhānasya satpadārthasyātmatvopadeśa iti śaṅkate- kutaśceti /
pradhānaṃ sacchabdavācyaṃ neti kuta ityarthaḥ /
sautraścakāro 'nuktasamuccayārtha ityāha- caśabda iti /
vivṛṇoti- satyapīti /
apiśabdānnāstyeveti sūcayati /
vedānadhītyāgataṃ stabdhaṃ putraṃ pitovāca-he putra uta api, ādiśyata ityādeśa upadeśaikalabhyaḥ sdātmā tamapyaprākṣyaḥ gurunikaṭepṛṣṭavānasi, yasya śravaṇena mananena vijñānenānyasya śravaṇādikaṃ bhavatītyanvayaḥ /
nanvanyena jñātena kathamanyadajñātamapi jñātaṃ syāditi putraḥ śaṅkate- kathamiti /
he bhagavaḥ, kathaṃ nu khalu sa bhavatītyarthaḥ /
kāryasya kāraṇānyatvaṃ nāstītyāha- yatheti /
piṇḍaḥ svarūpaṃ tena /
vijñāteneti śeṣaḥ /
tatra yuktimāha- vāceti /
vācā vāgindriyeṇārabhyata iti vikāro vācārambhaṇam /
nanu vācā nāmaivārabhyate, na ghaṭādirityāśaṅkya nāmamātrameva vikāra ityāha- nāmadheyamiti /
'nāmadheyaṃ vikāro 'yaṃ vācā kevalamucyate /
vastutaḥ kāraṇādbhinno nāsti tasmānmṛṣaiva saḥ //
'iti bhāvaḥ /
vikārasya mithyātve tadabhinnakāraṇasyāpi mithyātvamiti, netyāha- mṛttiketi /
kāraṇaṃ kāryādbhinnasattākaṃ na kāryaṃ kāraṇādbhinnam, ataḥ kāraṇātiriktasya kāryasvarūpasyābhāvātkāraṇajñānena tajjñānaṃ bhavatīti sthite dārṣṭāntikamāha- evamiti /
mṛdvadbrahmaiva satyaṃ viyadādivikāro mṛṣeti brahmajñāne sati jñeyaṃ kiñcinnāvaśiṣyata ityarthaḥ /
yadyapi pradhāne jñāte tādātmyādvikārāṇāṃ jñānaṃ bhavati tathāpi na puruṣāṇāṃ, teṣāṃ pradhānavikāratvābhāvādityāha- naceti /
asmākaṃ jīvānāṃ sadrūpatvāttajjñāne jñānamiti bhāvaḥ

5.9

END BsCom_1,1.5.8
START BsCom_1,1.5.9
kutaśca na pradhānaṃ sacchabdavācyam-
he śvetaketo, uta api ādisyata ityādeśastaṃ śāstrācāryoktigamyaṃ vastvaprākṣyaḥ pṛṣṭavānasyācāryam /
vācārabhyamāṇamuccāryamāṇaṃ nāmadheyameva vikāro na tu ghaṭaśarāvādināmātirikto mṛdi vikāro vastuto 'sti paramārthato mṛttikaiva tu satyaṃ vastvastīti /
svāpyayāt | BBs_1,1.9 |
tadeva sacchabdavācyaṃ kāraṇaṃ prakṛtya śrūyate- 'yatraitatpuruṣaḥ svapiti nāma satā somya tadā saṃpanno bhavati svamapīto bhavati tasmādenaṃ svapitītyācakṣate svaṃ hyapīto bhavati' (chāndo. 6.8.1) iti /
eṣā śrutiḥ svapitītyetatpuruṣasya lokaprasiddhaṃ nāma nirvakti /
svaśabdenehātmocyate /
yaḥ prakṛtaḥ sacchabdavācyastamapīto bhavatyapigato bhavatītyarthaḥ /
apipūrvasyaiterlaryārthatvaṃ prasiddhaṃ, prabhavāpyayāvityutpattipralayayoḥ prayogadarśanāt /
manaḥpracāropādhiviśeṣasaṃbandhādindriyārthāngṛhyaṃstadviśeṣāpanno jīvo jāgarti /
tadvāsanāviśiṣṭaḥ svapnānpaśyanmanaḥśabdavācyo bhavati /
sa upādhidvayoparame suṣuptāvasthāmupādhikṛtaviśeṣābhāvātsvātmani pralīna iveti 'svaṃ hyapīto bhavati' ityucyate /
yathā hṛdayaśabdanirvacanaṃ śrutvā darśitam- 'sa vā eṣa ātmā hṛdi tasyaitadeva niruktaṃ hṛdyayamiti tasmādhṛdayamiti' (chāndo. 8.3.3) iti /
yathāvāśanāyodanyāśabdapravṛttimūlaṃ darśayati śrutiḥ- 'āpa eva tadaśitaṃ nayante' 'teja eva tatpītaṃ nayante' (chā. 6. 8. 3,5) iti ca /
evaṃ svamātmānaṃ sacchabdavācyamapīto bhavatītīmamarthaṃ svapitināmanirvacanena darśayati /
naca cetana ātmācetanaṃ pradhānaṃ svarūpatvena pratipadyeta /
yadi punaḥ pradhānamevātmīyātvātsvāśabdenaivocyeta, evamapi cetano 'cetanamapyetīti viruddhamāpadyeta /
śrutyantaraṃ ca - 'prājñenātmanā saṃpariṣvakto na bāhyaṃ kiñcana veda nāntaram' /
(bṛha. 4.3.21) iti suṣuptāvasthāyāṃ cetane 'pyayaṃ darśayati /
ato yasminnapyayaḥ sarveṣāṃ cetanānāṃ taccetanaṃ sacchabdavācyaṃ jagataḥ kāraṇaṃ na pradhānam

5.9

FN: yatra suptau puṃsaḥ svapitītyetannāma bhavati tadā puruṣaḥ satā saṃpannastenaikībhūta iti yojanā /
kutaśceti /
punarapi kasmādhetorityarthaḥ /
suṣuptau jīvasya sadātmani svasminnapyayaśravaṇātsaccetanameveti sūtrayojanā /
etatsvapanaṃ yathā syāttathā yatra suṣuptau svapitīti nāma bhavati tadā puruṣaḥ satā saṃpanna ekībhavati /
sadaikye 'pi nāmapravṛttiḥ kathaṃ, tatrāha- svamiti /
tatra lokaprasiddhimāha- tasmāditi /
hi yasmātsvaṃ sadātmānamapīto bhavati tasmādityarthaḥ /
śrutestātparyamāha- eṣetyādinā /
kathametāvatā pradhānanirāsa ityata āha- svaśabdeneti /
eterdhātorgatyarthasyāpipūrvasya layārthatve 'pi kathaṃ nityasya jīvasya laya ityāśaṅkya upādhilayāditi vaktuṃ jāgratsvapnayorupādhimāha- mana iti /
aindriyakamanovṛttaya upādhayaḥ, tairghaṭādisthūlārthaviśeṣāṇāmātmanā saṃbandhādātmā tānindriyārthānpaśyansthūlaviśeṣeṇa dehenaikyabhrāntimāpanno viśvasaṃjño jāgarti /
jāgradvāsanāśrayamanoviśiṣṭaḥ saṃstaijasasaṃjñaḥ svapne vicitravāsanāsahakṛtamāyāpariṇāmānpaśyan 'somya tanmanaḥ'iti śrutisthamanaḥśabdavācyo bhavati /
sa ātmā sthūlasūkṣmopādhidvayoparame 'haṃ naraḥ karteti viśeṣābhimānābhavāllīna ityupacaryata ityarthaḥ /
nanu svapitīti nāmanirukterarthavādatvānna yathārthatetyata āha- yatheti /
tasya hṛdayaśabdasyaitannirvacanam /
tadaśitamannaṃ dravīkṛtya nayante jarayantītyāpa evāśanāyāpadārthaḥ /
tatpītamudakaṃ nayate śoṣayatīti teja evodanyam /
atra dīrghaśchāndasaḥ /
evamidamapi nirvacanaṃ yathārthamityāha- evamiti /
idaṃ ca pradhānapakṣe na yuktamityāha- na ceti /
svaśabdasyātmanīvātmīye 'pi śaktirastītyāśaṅkyāha- yadīti /
prājñena bimbacaitanyeneśvareṇa saṃpariṣvaṅgo bhedabhramābhāvenābheda ityarthaḥ

5.10

END BsCom_1,1.5.9
START BsCom_1,1.5.10
kutaśca na pradhānaṃ jagataḥ kāraṇam-
gatisāmānyāt | BBs_1,1.10 |
yadi tārkikasamaya iva vedānteṣvapi bhinnā kāraṇāvagatirabhaviṣyatkvaciccetanaṃ brahma jagataḥ kāraṇaṃ Dvacidanyadeveti, tataḥ kadācitpradhānakāraṇavādānurodhenāpīkṣatyādiśravaṇamakalpayiṣyat /
natvetadasti /
samānaiva hi sarveṣu vedānteṣu cetanakāraṇāvagatiḥ /
'yathāgnerjvalataḥ sarvā diśo visphuliṅgā vipratiṣṭherannevamevaitasmādātmanaḥ sarve prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāḥ' (kau. 3.3) iti /
'tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ saṃbhūtaḥ' (tai. 2.1) iti /
'ātmata evedaṃ sarvam' (chāndo. 7.26.1) iti /
'ātmana eṣa prāṇo jāyate' (pra. 3.3) iti cātmanaḥ kāraṇatvaṃ darśayanti sarve vedāntāḥ /
ātmaśabdaśca cetanavacana ityavocāma /
mahacca prāmāṇyakāraṇametadyadvedāntavākyānāṃ cetanakāraṇatve samānagatitvaṃ, cakṣurādīnāmiva rūpādiṣu /
ato gatisāmānyātsarvajñaṃ brahma jagataḥ kāraṇam

5.10

FN: gatiravagatiḥ /
vipratiṣṭheran nānāgatitvena diśo daśāpi prasṛtāḥ syurityarthaḥ /
ajñātajñāpakatvaṃ prāmāṇyam /
tattadvedāntajanyānāmavagatīnāṃ cetanakāraṇaviṣayakatvena sāmānyānnācetanaṃ jagataḥ kāraṇamiti sūtrārthaṃ vyatirekamukhenāha- yadi tārkiketyādinā /
anyatparamāṇvādikam /
na tvetaditi /
avagativaiṣamyamityarthaḥ /
vipratiṣṭharanvividhaṃ nānādiśaḥ prati gaccheyuḥ /
prāṇaścakṣurādayo yathāgolakaṃ prādurbhavanti, prāṇebhyo 'nantaraṃ devāḥ sūryādayastadanugrāhakāḥ, tadanantaraṃ lokyanta iti lokā viṣayā ityarthaḥ /
nanu vedāntānāṃ svataprāmāṇyatvena pratyakaṃ svārthaniścāyakatvasaṃbhavātkiṃ gatisāmānyenetyata āha- mahacceti /
ekarūpāvagatihetutvaṃ vedāntānāṃ prāmāṇyasaṃśayanivṛttiheturityatra dṛṣṭāntamāha- cakṣuriti /
yathā sarveṣāṃ cakṣuṣāmekarūpāvagatihetutvaṃ, śravaṇānāṃ śabdāvagatihetutvaṃ ghrāṇādīnāṃ gandhādiṣu, evaṃ brahmaṇi vedāntānāṃ gatisāmānyaṃ prāmāṇyadārḍhye heturityarthaḥ

5.11

END BsCom_1,1.5.10
START BsCom_1,1.5.11
kutaśca sarvajñaṃ brahma jagataḥ kāraṇam-
śrutatvāc ca | BBs_1,1.11 |
svaśabdenaiva ca sarvajña īśvaro jagataḥ kāraṇamiti śrūyate śvetāśvatarāṇāṃ mantropaniṣadi sarvajñamīśvaraṃ prakṛtya 'sa kāraṇaṃ karaṇādhipādhipo na cāsya kaścijjanitā na cādhipaḥ' (śve. 6.9) iti /
tasmāt sarvajñaṃ brahma jagataḥ kāraṇaṃ, nācetanaṃ pradhānamanyadveti siddham

5.11

FN: kāraṇādhipā jīvasteṣāmadhipaḥ /
vastutantraṃ bhavejjñānaṃ karmatantramupāsanam /
āvistarāmatiśayena prakaṭam /
evamīkṣatyādiliṅgairacetane vedāntānāṃ samanvayaṃ nirasya cetanavācakaśabdenāpi nirasyati- śrutatvācceti /
sūtraṃ vyācaṣṭe- svaśabdeneti /
svasya cetanasya vācakaḥ sarvavicchabdaḥ /
'jñaḥ kālakālo guṇī sarvavidyaḥ'iti sarvajñaṃ parameśvaraṃ prakṛtya 'sa sarvavitkāraṇam'iti śrutatvānnācetanaṃ kāraṇamiti sūtrārthaḥ /
karaṇādhipā jīvāsteṣāmadhipaḥ /
adhikaramārthamupasaṃharati- tasmādīti /
īkṣaṇātmaśabdādikaṃ paramāṇvādāvapyayuktamiti matvāha- anyadveti

5.12

END BsCom_1,1.5.11
START BsCom_1,1.6.12
6 ānandamayādhikaraṇam / sū. 12-19
'janmādyasya yataḥ' ityārabhya 'śrutatvācca' ityevamantaiḥ sūtrairyānyudāhṛtāni vedāntavākyāni teṣāṃ sarvajñaḥ sarvaśaktirīśvaro jagato janmasthitilayakāraṇamityetasyārthasya pratipādakatvaṃ nyāyapūrvakaṃ pratipāditam /
gatisāmānyopanyāsena ca sarve vedāntāścetanakāraṇavādina iti vyākhyātam /
ataḥ parasya granthasya kimutthānamiti /
ucyate- dvirūpaṃ hi brahmāvagamyate, nāmarūpavikārabhedopādhiviśiṣṭaṃ, tadviparītaṃ ca sarvopādhivivarjitam /
'yatra hi dvaitamiva bhavati taditara itaraṃ paśyati yatra tvasya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ paśyet' (bṛha. 4.5.15) 'yatra nānyatpaśyati nānyacchṛṇoti nānyadvijānāti sa bhūmātha yatrānyatpaśyatyanyacchṛṇotyanyadvijānāti tadalpaṃ vo vai bhūmā tadamṛtamatha yadalpaṃ tanmartyam' (chāndo. 7.24.1) 'sarvāṇi rūpāṇi vicitya dhīro nāmāni kṛtvābhivadanyadāste' (tai.ā. 3.12.7) 'niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntaṃ niravadyaṃ nirañjanam /
amṛtasya paraṃ setuṃ dagdhendhanamivānalam' (śve. 6.19) 'neti neti' (bṛ. 2.3.6) iti 'asthūlamanaṇu' (bṛ. 3.8.8) 'nyūnamanyatsthānaṃ saṃpūrṇamanyat' iti caivaṃ sahasraśo vidyāvidyāviṣayabhedena brahmaṇo dvirūpatāṃ darśayanti vākyāni /
tatrāvidyāvasthāyāṃ brahmaṇa upāsyopāsakādikṣaṇaḥ sarvo vyavahāraḥ /
tatra kānicidbrahmaṇa upāsanānyabhyudayārthāni, kānicitkramamuktyarthāni, kānicitkarmasamṛddhyarthāni /
teṣāṃ guṇaviśeṣopādhibhedena bhedaḥ /
eka eva tu paramātmeśvarastaistairguṇaviśeṣairviśiṣṭa upāsyo yadyapi bhavati tathāpi yathāguṇopāsanameva phalāni bhidyante /
'taṃ yathā yathopāsate tadeva bhavati' iti śruteḥ, 'yathākraturasmiṃloke puruṣo bhavati tathetaḥ pretya bhavati' (chā. 3.14.1) iti ca /
smṛteśca- 'yaṃ yaṃ vāpi smaranbhāvaṃ tyajatyante kalevaram /
taṃ tamevaiti kaunteya sadā tadbhāvabhāvitaḥ //' (gī. 8.6) iti /
yadyapyeka ātmā sarvabhūteṣu sthāvarajaṅgameṣu gūḍhastathāpi cittopādhiviśeṣatāratamyādātmanaḥ kūṭasthanityasyaikarūpasyāpyuttarottaramāviṣkṛtasya tāratamyamaiśvaryaśaktiviśeṣaiḥ śrūyate- 'tasya ya ātmānamāvistarāṃ veda' (ai.ā. 2.3.2.1) ityatra /
smṛtāvapi- 'yadyadvibhūtimatsarvaṃ śrīmadūrjitameva vā /
tattadevāvagaccha tvaṃ mama tejoṃ'śasaṃbhavam /' (gī. 10.41) iti /
yatra yatra vibhūtyādyatiśayaḥ sa sa īśvara ityupāsyatayā codyate /
evamihāpyādityamaṇḍale hiraṇmayaḥ puruṣaḥ sarvapāpmodayaliṅgātpara eveti vakṣyati /
evaṃ 'ākāśastalliṅgāt' (bra. 1.1.22) ityādiṣu draṣṭavyam /
evaṃ sadyomuktikāraṇamapyātmajñānamupādhiviśeṣadvāreṇopadiśyamānamapyavivakṣitopādhisaṃbandhaviśeṣaṃ parāparaviṣayatvena saṃdihyamānaṃ vākyagatiparyālocanayā nirṇetavyaṃ bhavati /
yathehaiva tāvat 'ānandamayo 'bhyāsāt' iti /
evamekamapi brahmāpekṣitopādhisaṃbandhaṃ nirastopādhisaṃbandhaṃ copāsyatvena jñeyatvena ca vedānteṣūpadiśyata iti pradarśayituṃ paro grantha ārabhyate /
yacca 'gatisāmānyāt' ityacetanakāraṇanirākaraṇamuktaṃ tadapi vākyāntarāṇi brahmaviṣayāṇi vyācakṣāṇena brahmaviparītakāraṇaniṣedhena prapañcyate-
ānandamayo 'bhyāsāt | BBs_1,1.12 |
taittirīyake 'nnamayaṃ, prāṇamayaṃ, manomayaṃ, vijñānamayaṃ,cānukramyāmnāyate- 'tasmādvā etasmādvijñānamayāt /
anyo 'ntara ātmānandamayaḥ' (tai. 2.5) iti /
tatra saṃśayaḥ- kimihānandamayaśabdena parameva brahmocyate yatprakṛtam 'satyaṃ jñānamanantaṃ brahma' (tai. 2.1) iti, kiṃvānnamayādibrahmaṇor'thāntaramiti /
kiṃ tāvatprāptaṃ brahmaṇor'thāntaramamukhya ātmānandamayaḥ syāt /
kasmāt /
annamayādyamukhyātmapravāhapatitatvāt /
athāpi syātsarvāntaratvādānandamayo mukhya evātmeti /
na syātpriyādyavayavayogāccharīratvaśravaṇācca /
mukhyaścedātmānandamayaḥ syānna priyādisaṃsparśaḥ syāt /
iha tu 'tasya priyameva śiraḥ' ityādi śrūyate /
śārīratvaṃ ca śrūyate- 'tasyaiṣa eva śārīra ātmā /
yaḥ pūrvasya' iti /
tasya pūrvasya vijñānamayasyaiṣa eva śārīra ātmā ya eṣa ānandamaya ityarthaḥ /
naca saśarīrasya sataḥ priyāpriyasaṃspārśo vārayituṃ śakyaḥ /
tasmātsaṃsāryevānandamaya ātmetyavaṃ prāpta idamucyate- 'ānandamayo 'bhyāsāt' /
para evātmānandamayo bhavitumarhati /
kutaḥ /
abhyāsāt /
parasminneva hyātmanyānandaśabdo bahukṛtvo 'bhyasyate /
ānandamayaṃ prastutya 'raso vai saḥ' iti tasyaiva rasatvamuktvocyate- 'rasaṃhyevāyaṃ labdhvā'nandī bhavati' iti, 'ko hyevānyātkaḥ prāṇyāt /
yadeṣa ākāśa ānando na syāt /
eṣa hyevānandayāti' /
(tai. 2.7) 'saiṣānandasya mīmāṃsā bhavati', ' etamānandamayamātmānamupasaṃkrāmati', 'ānandaṃ brahmaṇo vidvān na bibheti kutaścana' (tai. 2.8,9) iti /
'ānando brahmeti vyajānāt' (tai. 3.6) iti ca /
śrutyantare ca 'vijñānamānandaṃ brahma' (bṛ. 3.9.28) iti brahmaṇyevānandaśabdo dṛṣṭaḥ /
evamānandaśabdasya bahukṛtvo brahmaṇyabhyāsādānandamaya ātmā brahmeti gamyate /
yattūktamannamayādyamukhyātmapravāhapatitatvādānandamayasyāpyamukhyatvamiti, nāsau doṣaḥ /
ānandamayasya sarvāntaratvāt /
mukhyameva hyātmānamupadidikṣu śāstraṃ lokabuddhimanusarat, annamayaṃ śarīramanātmānamatyantamūḍhānāmātmatvena prasiddhamanūdya mūṣāniṣiktadrutatāmrādipratimāvattato 'nantaraṃ tato 'ntaramityevaṃ pūrveṇa pūrveṇa samānamuttaramuttaramanātmānamātmeti grāhayat, pratipattisaukaryāpekṣayā sarvāntaraṃ mukhyamānandamayamātmānamupadideśeti śliṣṭataram /
yathārundhatīnidarśane barhvīṣvapi tārāsvamukhyāsvarundhatīṣu darśitāsu yāntyā pradarśyate sā mukhyaivārundhatī bhavati, evamihāpyānandamayasya sarvāntaratvānmukhyamātmatvam /
yattu brūṣe, priyādīnāṃ śirastvādikalpanānupapannā mukhyasyātmana iti, ātītānantaropādhijanitā sā na svābhāvikītyadoṣaḥ /
śārīratvamapyānandamayasyānnamayādiśarīraparamparayā pradarśyamānatvāt, na punaḥ sākṣādeva śārīratvaṃ saṃsārivat, tasmādāndamayaḥ para evātmā

5.12

FN: tasya niṣkalatvaśrutyā niraṃśatvādityarthaḥ /
kovānyāccalet, ko vā viśiṣya prāṇyājjīvet /
ānandayāti ānandayatītyarthaḥ /
upasaṃkramaṇaṃ prāptiḥ brahmaṇaḥ svarūpamiti śeṣaḥ /
lokabuddheḥ sthūlagrāhitāmanusaradityarthaḥ /
ihāpi amukhyapravāhe patitasyāpi /
vṛttānuvādenottarasūtrasaṃdarbhamākṣipati- janmāditi /
prathamasūtrasya śāstropodghātatvājjanmādisūtramārabhyetyuktam /
sarvavedāntānāṃ kārye pradhānādyacetane ca samanvayanirāsena brahmaparatvaṃ vyākhyātam /
ataḥ prathamādhyāyārthasyasamāptatvāduttaragranthārambhe kiṃ kāraṇamityarthaḥ /
vedānteṣu saguṇanirguṇabrahmavākyānāṃ bahulamupalabdheḥ, tatra kasya vākyasya saguṇopāsanāvidhidvārā niguṇe samanvayaḥ kasya vā guṇavivakṣāṃ vinā sākṣādeva brahmaṇi samanvaya ityākāṅkṣaiva kāraṇamityāha- ucyata iti /
saṃkṣipya saguṇanirguṇavākyārthamāha- dvirūpaṃ hīti /
nāmarūpātmako vikāraḥ sarvaṃ jagat, tadbhedo hiraṇyaśmaśrutvādiviśeṣa iti vākyārthaḥ /
vākyānudāharati- yatra hītyādinā /
yasyāṃ khalvajñānāvasthāyāṃ dvaitamiva kalpitaṃ bhavati tattadetaraḥ sannitaraṃ paśyatīti dṛśyopādhikaṃ vastu bhāti /
yatra jñānakāle viduṣaḥ sarvaṃ jagadātmamātramabhūttattadā tu kena kaṃ paśyedityākṣepānnirupādhikaṃ tattvaṃ bhāti /
yatra bhumni niścito vidvān dvitīyaṃ kimapi na vetti so 'dvitīyo bhūmā paramātmā nirguṇaḥ /
atha nirguṇoktyanantaraṃ saguṇamucyate /
yatra saguṇe sthito dvitīyaṃ vetti tadalpaṃ paricchinnaṃ, yastu bhūmā tadamṛtaṃ nityam /
atheti /
pūrvavadvyākhyeyam /
dhīraḥ paramātmaiva sarvāṇi rūpāṇi vicitya sṛṣṭvā nāmāni ca kṛtvā buddhyādau praviśya jīvasaṃjño vyavaharanyo vartate sa saguṇastaṃ nirguṇatvena vidvānapyamṛto bhavati /
nirgatāḥ kalā aṃśā yasmāttanniṣkalam /
ato niraṃśatvānniṣkriyam /
ataḥ śāntamapariṇāmi /
niravadyaṃ rāgādidoṣaśūnyam /
añjanaṃ mūlatamaḥsaṃbandho dharmādikaṃ vā tacchūnyaṃ nirañjanam /
kiñcāmṛtasya mokṣasya svayameva vākyotthavṛttisthatvena paramutkṛṣṭaṃ setuṃ laukikasetuvatprāpakam /
yathā dagdhendhano 'nalaḥ śāmyati tamivāvidyāṃ tajjaṃ ca dagdhvā praśāntaṃ nirguṇamātmānaṃ vidyādityarthaḥ /
neti netīti /
vyākhyātam /
sthūlādidvaitaśūnyam /
rūpadvaye śrutimāha- nyūnamiti /
dvaitasthānaṃ nyūnamalpaṃ saguṇarūpaṃ nirguṇādanyat, tathā saṃpūrṇaṃ nirguṇaṃ saguṇādanyadityarthaḥ /
ekasya dvirūpatvaṃ viruddhamityata āha- vidyeti /
vidyāviṣayo jñeyaṃ nirguṇatvaṃ satyaṃ avidyāviṣaya upāsyaṃ saguṇatvaṃ kalpitamityavirodhaḥ /
tatrāvidyāviṣayaṃ vivṛṇoti- tatreti /
nirguṇajñānārthamāropitaprapañcamāśrityabādhātprākkāle guḍajihvikānyāyena tattatphalārthānyupāsanāni vidhīyante, teṣāṃ cittaikāgryadvārā jñānaṃ mukhyaṃ phalamiti tadvākyānāmapi mahātātparyaṃ brahmaṇīti mantavyam /
'nāma brahma'ityādyupāstīnāṃ kāmācārādirabhyudayaḥ phalaṃ, daharādyupāstīnāṃ kāmācārādirabhyudayaḥ phalaṃ, daharādyupāstīnāṃ kramamuktiḥ, udbhīthādidhyānasya karmasamṛddhiḥ phalamiti bhedaḥ /
dhyānānāṃ mānasatvāt, jñānāntaraṅgatvācca, jñānakāṇḍe vidhānamiti bhāvaḥ /
nanūpāsyabrahmaṇa ekatvātkathamupāsanānāṃ bhedaḥ, tatrāha- teṣāmiti /
guṇaviśeṣāḥ satyakāmatvādayaḥ /
hṛdayādirupādhiḥ /
atra svayamevāśaṅkya pariharati- eka iti /
paramātmasvarūpābhede 'pyupādhibhedenopahitopāsyarūpabhedādupāsananāṃ bhede sati phalabheda iti bhāvaḥ /
taṃ paramātmānaṃ yadyadguṇatvena lokā rājānamivopāsate tattadguṇavatvameva teṣāṃ phalaṃ bhavati /
kratuḥ saṃkalpo dhyānam /
iha yādṛśadhyānavān bhavati mṛtvā tādṛśopāsyarūpo bhavati /
atraiva bhagavadvākyamāha- smṛteśceti /
nanu sarvabhūteṣu niratiśayātmana ekatvādupāsyopāsakayostāratamyaśrutayaḥ kathamityāśaṅkya pariharati- yadyapyeka iti /
uktānāmupādhīnāṃ śuddhitāratamyādaiśvaryajñānasukharūpaśaktīnāṃ tāratamyarūpā viśeṣā bhavanti tairekarūpasyātmana uttarottaraṃ manuṣyādihiraṇyagarbhāntepvāvirbhāvāvatāratamyaṃ śrūyate /
tasyātmana ātmānaṃ svarūpamāvistarāṃ prakaṭataraṃ yo veda upāste so 'śnute taditi tarappratyayādityarthaḥ /
tathāca nikṛṣṭhopādhirātmaivopāsakaḥ, utkṛṣṭopādhirīśvara upāsya ityaupādhikaṃ tāratamyamaviruddhamiti bhāvaḥ /
atrārthe bhagavadgītāmudāharati- smṛtāviti /
atra sūryāderapi na jīvatvenopāsyatā kintvīśvaratvenetyuktaṃ bhavati /
tatra sūtrakārasaṃmatimāha- evamiti /
udayaḥ asaṃbandhaḥ /
evaṃ yasminvākye upādhirvivakṣitaḥ tadvākyamupāsanaparamiti vaktumuttarasūtrasaṃdarbhasyārambha ityuktvā yatra na vivakṣitaḥ tadvākyaṃ jñeyabrahmaparamiti nirṇayārthamārambha ityāha- evaṃ sadya iti /
annamayādikośā upādhiviśeṣāḥ /
vākyagatistātparyam /
ārambhasamarthanamupasaṃharati- evamekamapīti /
siddhavaduktagatisāmānyasya sādhanārthamapyuttarārambha ityāha- yacceti /
annaṃ prasiddhaṃ, prāṇamanobuddhyaḥ hiraṇyagarbharūpāḥ bimbacaitanyāmīśvara ānandaḥ /
teṣāṃ pañcānāṃ vikārā ādhyātmikā dehaprāṇamanobuddhijīvā annamayādayaḥ pañcakośāḥ iti śruteḥ paramārthaḥ /
pūrvādhikaraṇe gauṇamukhyekṣaṇayoratulyatvena saṃśayābhāvādgauṇaprāyapāṭho na niścāyaka ityuktaṃ tarhi mayaṭo vikāre prācurye ca mukhyatvātsaṃśaye vikāraprāyapāṭhādānandādhikāro jīva ānandamaya iti niśacayo 'stīti pratyudāharamasaṃgatyā pūrvapakṣamāha kiṃ tāvadityākāṅkṣāpūrvakam- kimiti /
ānandamayapadasyāmukhyārthagrahe hetuṃ pṛcchati- kasmāditi /
vikāraprāyapāṭhahetumāha- annamayādīti /
śrutyādisaṃgatayaḥ sphuṭā eva /
pūrvapakṣe vṛttikāramatejīvopāstyā priyādiprāptiḥ phalaṃ, siddhānte tu brahmopāstyeti bhedaḥ /
śaṅkate- athāpīti /
pariharati- na syāditi /
saṃgṛhītaṃ vivṛṇoti- mukhya iti /
paramātmetyarthaḥ /
śārīratve 'pīśaratvaṃ kiṃ na syādityata āha- naceti /
jīvatvaṃ durvāramityarthaḥ /
nanvānandapadābhyāse 'pyānandamayasya brahmatvaṃ kathamityāśaṅkya jyotiṣṭomādhikāre jyotiṣpadasya jyotiṣṭomaparatvavadānandamayaprakaraṇasthānandamayapadasyānandamayaparatvāttadabhyāsastasya brahmatvasādhaka ityabhipretyāha-
ānandamayaṃ prastutyeti /
rasaḥ sāraḥ /
ānanda ityarthaḥ /
ayaṃ lokaḥ /
yadyapi eṣa ākāśaḥ pūrṇaḥ ānandaḥ sākṣiprerako na syāttadā ko vānyāccalet, ko vā viśiṣyā prāṇyājjīvet, tasmādeṣa evānandayāti, ānandayatītyarthaḥ /
'yuvā syātsādhuyuvā'ityādinā vakṣyamāṇā manuṣyayuvānanadamārabhya brahmānandāvasānā eṣā saṃnihitā ānandasya tāratamyamīmāṃsā bhavati /
upasaṃkrāmati vidvānprāpnoti ityekadeśināmarthaḥ /

mukhyasiddhānte tūpasaṃkramaṇaṃ viduṣaḥ kośānāṃ pratyaṅmātratvena vilāpanamiti jñeyam /
śiṣṭamuktārtham /
ānandaśabdādbrahmāvagatiḥ sarvatra samāneti gatisāmānyārthamāha- śrutyantare ceti /
liṅgādamukhyātmasaṃnidherbādha iti matvāha- nāsāviti /
sarvāntaratvaṃ na śrutamityāśaṅkya tato 'nyasyānuktestasya sarvāntaratvamiti vivṛṇoti- mukhyamiti /
lokabuddhimiti /
tasyāḥ sthūlagrāhitāmanusaradityarthaḥ /
tāmrasya mūṣākāratvavatprāṇasya dehākāratvaṃ dehena sāmānyaṃ, tathā manaḥ prāṇākāraṃ tena samamityāha- pūrveṇeti /
atīto yo 'nantara upādhirvijñānakośastatkṛtā sāvayavatvakalpanā, śarīreṇa jñeyatvācchārīratvamiti liṅgadvayaṃ durbalam /
ataḥ sahāyābhāvādābhyāsasarvāntaratvābhyāṃ vikārasaṃnidherbādha iti bhāvaḥ

5.13

END BsCom_1,1.6.12
START BsCom_1,1.6.13
vikāraśabdān neti cen na prācuryāt | BBs_1,1.13 |
atrāha- nānandamayaḥ para ātmā bhavitumarhati /
kasmāt, vikāraśabdāt /
prakṛtivacanādayamanyaḥ śabdo vikāravacanaḥ samadhigataḥ, ānandamaya iti mayaṭo vikārthatvāt /
tasmādannamayādiśabdavadvikāraviṣaya evānandamayaśabda iticet, na /
prācuryārthe 'pi mayaṭaḥ smaraṇāt /
'tatprakṛtavacane mayaṭ' (pā. 5.4.21) iti hi pracuratāyāmapi mayaṭ smaryate /
yathā 'annamayo yajñaḥ' ityannapracura ucyate, evamānandapracuraṃ brahmānandamaya ucyate /
ānandapracuratvaṃ ca brahmaṇo manuṣyatvādārabhyottarasminnuttarasminsthāne śataguṇa ānanda ityuktvā brahmānandasya niratiśayatvāvadhāraṇāt /
tasmātprācuryārthe mayaṭ

5.13

vikārārthakamayaṭ śrutisahāya ityāśaṅkya mayaṭaḥ prācurye 'pi vidhānānmaivamityāha- vikāretyādinā /
tatprakṛtavacane mayaḍiti /
taditiprathamāsamarthācchabdātprācuryaviśiṣṭasya prastutasya vacane 'bhidhāne gamyamāne mayaṭpratyayo bhavatīti sūtrārthaḥ /
atra vacanagrahaṇātprakṛtasya prācuryavaiśiṣṭyasiddhiḥ, tādṛśasya loke mayaṭo 'bhidhānāt, yathā 'annamayo yajñaḥ'iti /
atra hyannaṃ pracuramasminnityannaśabdaḥ prathamāvibhaktiśaktastasmānmayaṭ yajñasya prakṛtyarthānnaprācuryavācī dṛśyate na śuddhaprakṛtavacana iti dhyeyam

5.14

END BsCom_1,1.6.13
START BsCom_1,1.6.14
taddhetuvyapadeśāc ca | BBs_1,1.14 |
itaśca prācuryārthe mayaṭ /
yasmādānandahetutvaṃ brahmaṇo vyapadiśati śrutiḥ- 'eṣa hyevānandayāti' iti /
ānandayatītyarthaḥ /
yo hyanyānānandayati sa pracurānanda iti prasiddhaṃ bhavati /
yathā loke yo 'nyeṣāṃ dhanikatvamāpādayati sa pracuradhana iti gamyate, tadvat /
tasmātprācuryārthe 'pi mayaṭaḥ saṃbhavādānandamayaḥ para evātmā

5.14

sūtrasthacaśabdo 'nuktasamuccayārtha iti matvā vyacaṣṭe- itaśceti /
taccānuktaṃ brahmānandasya niratiśayatvavadhāraṇaṃ pūrvamuktam

5.15

END BsCom_1,1.6.14
START BsCom_1,1.6.15
māntravarṇikameva ca gīyate | BBs_1,1.15 |
itaścānandamayaḥ para evātmā /
yasmāt 'brahmavidāpnoti param' ityupakramya 'satyaṃ jñānamanantaṃ brahma' (tai. 2.1)
ityasminmantre yatprakṛtaṃ brahma satyajñānānantaviśeṣaṇairnirdharitaṃ, yasmādākāśādikrameṇa sthāvarajaṅgamāni bhūtānyajāyanta, yacca bhūtāni sṛṣṭvā tānyanupraviśya guhāyāmavasthitaṃ, sarvāntaraṃ, yasya vijñānāya 'anyo 'ntara ātmānyo 'ntara ātmā' iti prakrāntaṃ tanmāntravarṇikameva brahmeha gīyate 'anyo 'ntara ātmānandamayaḥ' (tai. 2.5) iti /
mantrabrāhmaṇayoścaikārthatvaṃ yuktaṃ, avirodhāt /
anyathā hi prakṛtahānāprakṛtaprakriye syātām /
na cānnamayādibhya ivānandamayādanyo 'ntara ātmābhidhīyate /
etanniṣṭhaiva ca 'saiṣā bhārgavī vāruṇī vidyā' (tai. 3.6) tasmādānandamayaḥ para evātmā

5.15

FN: yasmādityasya tasmāditi vyavahitena saṃbandhaḥ /
yannirdhāritaṃ tadeveha gīyata iti yojanā /
ekārthatvesatyupāyopeyatvayogādityarthaḥ /
ānandamayatasya brahmatve liṅgamuktvā prakaraṇamāha- māntreti /
yasmādevaṃ prakṛtaṃ tasmāttanmāntrāvarṇikameva brahmānandamaya iti vākye gīyata iti yojanā /
nanu mantroktamevātra grāhmamiti ko nirbandhaḥ, tatrāha- mantreti /
brāhmaṇasya mantravyākhyānatvādupāyatvamasti, mantrastūpeyaḥ, tadidamuktam- avirodhāditi /
tayorupāyopeyabhāvādityarthaḥ /
tarhyannamayādīnāmapi māntravarṇikabrahmatvaṃ syādityata āha- na ceti /
kiñca bhṛgave proktā, varuṇenopadiṣṭā bhṛguvallī pañcamaparyāyasthānande pratiṣṭhitā /
tatra sthānanyāyena tadekārthabrahmavallyā ānandamaye niṣṭetyāha- etanniṣṭhaiveti

5.16

END BsCom_1,1.6.15
START BsCom_1,1.6.16
netaro 'nupapatteḥ | BBs_1,1.16 |
itaścānandamayaḥ para evātmā /
netaraḥ /
itara īśvarādanyaḥ saṃsārī jīva ityarthaḥ /
na jīva ānandamayaśabdenābhidhīyate /
kasmāt /
anupapatteḥ /
ānandamayaṃ hi prakṛtya śrūyate- 'so 'kāmayata /
bahu syāṃ prajāyeyeti /
sa tapo 'tapyata /
sa tapastaptvā /
idaṃsarvamasṛjata /
yadidaṃ kiñca' (tai. 2.6) iti /
tatra prākśarīrādyutpatterabhidhyānaṃ sṛjyamānānāṃ ca vikārāṇāṃ sraṣṭuravyatirekaḥ sarvavikārasṛṣṭiśca, na parasmādātmano 'nyatropapadyate

5.16

sa īśvaraḥ tapaḥ sṛṣṭyālocanamatapyata kṛtavānityarthaḥ /
abhidhyānaṃ kāmanā /
'buhu syām'ityavyatirekaḥ

5.17

END BsCom_1,1.6.16
START BsCom_1,1.6.17
bhedavyapadeśāc ca | BBs_1,1.17 |
itaśca nānandamayaḥ saṃsārī /
yasmādānandamayādhikāre- 'raso vai saḥ /
rasaṃhyevāyaṃ labdhvānandī bhavati' (tai. 2.7) iti jīvānandamayau bhedena vyapadiśati /
nahi labdhaiva labdhavyo bhavati /
kathaṃ tarhi 'ātmānveṣṭavyaḥ', 'ātmalābhānna paraṃ vidyate' iti śrutismṛtī, yāvatā na labdhaiva labdhavyo bhavatītyuktam /
bāḍham /
tathāpyātmano 'pracyutātmabhāsyaiva satastatvānavabodhanimitto dehādiṣvanātmasvātmatvaniścayo laukiko dṛṣṭaḥ /
tena dehādibhūtasyātmano 'pyātmānanviṣṭo 'nveṣṭavyo 'labdho labdhavyo 'śrutaḥ śrotavyo 'mato mantavyo 'vijñāto vijñātavya ityādibhedavyapadeśa upapadyate /
pratiṣidhyata eva tu paramārthataḥ sarvajñātparameśvarādanyo draṣṭā śrotā vā 'nānyo 'to 'sti draṣṭā' (bṛ. 3.7.23) ityādinā /
parameśvarastvavidyākalpitāccharīrātkartṛbhoktṛvijñānātmākhyādanyaḥ /
yathā māyāvinaścarmakhaḍgadharātsūtreṇākāśamadhirohataḥ sa eva māyāvī paramārtharūpo bhūmiṣṭho 'nyaḥ /
yathāvā dhaṭākāśādupādhiparicchinnādanupādhiraparicchinna ākāśo 'nyaḥ /
īdṛśaṃ ca vijñānātmaparamātmabhedamāśritya 'netaro 'nupapatteḥ', 'bhedavyapadeśācca' ityuktam

5.17

FN: adhikāraḥ prakaraṇam /
sa ānandamayo rasaḥ sāraḥ /
akhaṇḍaikarasasya /
lokādanapeto laukiko 'prāmāṇikaḥ /
adhikāre prakaraṇe /
sa ānanadamayo rasaḥ /
nanu labdhṛlabdhavyabhāve 'pyabhedaḥ kiṃ na syadata āha- nahi labdhaiveti /
nanulabdhṛlabdhavyayorbhedasyāvaśyakatve śrutismṛtyorbādhaḥ syādityāśaṅkate- kathamiti /
yāvatā yatastvayetyuktamataḥ śrutismṛtī kathamityanvayaḥ /
uktāṃ śaṅkāmaṅgīkaroti- bāḍhamiti /
tarhyātmana evātmanā labhyatvoktibādhaḥ abhedādityāśaṅkya kalpitabhedānna bādha ityāha- tathāpīti /
abhede 'pītyarthaḥ /
laukikaḥ bhramaḥ /
ātmanaḥ svājñānajabhrameṇa dehādyabhinnasya bhedabhrāntyā paramātmano jñeyatvādyuktirityarthaḥ /
anveṣṭavyo dehādiviviktatayā jñeyaḥ, vivekajñānena labdhavyaḥ sākṣātkartavyaḥ, tadarthaṃ śrotavyaḥ, vijñānaṃ nididhyānaṃ sākṣātkāro vā śrutyantarasyārthānuvādādapaunaruktyam /
nanu bhedaḥ satya evāstu, tatrāha- pratiṣidhyata iti /
ata īśvarāddraṣṭā jīvo 'nyo nāstīti cejjīvabhedādīśvarasyāpi mithyātvaṃ syādata āha- parameśvara iti /
avidyāpratibimbatvena kalpitājjīvāccinmātra īśvaraḥ pṛthagastīti na mithyātvam /
kalpitasyādhiṣṭhānābhede 'pyadhiṣṭhānasya tato bheda ityatra dṛṣṭāntamāha- yatheti /
sūtrārūḍhaḥ svato 'pi mithyā, na jīva ityarucyābhedamātramidhyātve dṛṣṭāntāntaramāha- yathāveti /
nanu sūtrabalādbhedaḥ satya ityata āha- īdṛśaṃ ceti /
kalpitamevetyarthaḥ /
sūtre bhedaḥ satya iti padābhāvāt, 'tadananyatva'ādisūtrāṇācchrutyanusārācceti bhāvaḥ

5.18

END BsCom_1,1.6.17
START BsCom_1,1.6.18
kāmāc ca nānumānāpekṣā | BBs_1,1.18 |
ānandamayādhikāre ca 'so 'kāmayata bahusyāṃ prajāyeya' (tai. 2.6) iti kāmayitṛtvanirdeśānnānumānikamapi sāṃkhyaparikalpitamacetanaṃ pradhānamānandamayatvena kāraṇatvena vāpekṣitavyam /
'īkṣaternāśabdam' (bra. 1.1.5) iti nirākṛtamapi pradhānaṃ pūrvasūtrodāhṛtāṃ kāmayitṛtvaśrutimāśritya prasaṅgātpunarnirākriyate gatisāmānyaprapañcanāya

5.18

nanvānandātmakasattvapracuraṃ pradhānamānandamayamastu, tatrāha- kāmācceti /
anumānagamyamānumānikam /
punaruktimāśaṅkyāha- īkṣateriti

5.19

END BsCom_1,1.6.18
START BsCom_1,1.6.19
asminn asya ca tadyogaṃ śāsti | BBs_1,1.19 |
itaśca na pradhāne jīve vānandamayaśabdaḥ /
yasmādasminnānandamaye prakṛta ātmani pratibuddhasyāsya jīvasya tadyogaṃ śāsti /
tadātmanā yogastadyogaḥ, tadbhāvāpattiḥ /
muktirityarthaḥ /
tadyogaṃ śāsti śāstraṃ- 'yadā hyevaiṣa etasminnadṛśye 'nātmye 'nirukte 'nilayane 'bhayaṃ pratiṣṭhāṃ vindate /
atha so 'bhayaṃ gato bhavati /
yadā hyevaiṣa etasminnudaramantaraṃ kurute /
atha tasya bhayaṃ bhavati' (tai. 2.7) iti /
etaduktaṃ bhavati-
yadaitasminnānandamaye 'lpamapyantaramatādātmyarūpaṃ paśyati tadā saṃsārabhayānna nivartate /
yadā tvetasminnānandamaye nirantaraṃ tādātmyena pratitiṣṭhati tadā saṃsārabhayānnivartata iti /
tacca paramātmaparigrahe ghaṭate, na pradhānaparigrahe jīvaparigrahe vā /
tasmādānandamayaḥ paramātmeti sthitam /
idaṃ tviha vaktavyam- 'sa vā eṣa puruṣo 'nnarasamayaḥ' /
'tasmādvā etasmādannarasamayāt /
anyo 'ntara ātmā prāṇamayaḥ' tasmāt 'anyo 'ntara ātmā manomayaḥ' tasmāt 'anyo 'ntara ātmā vijñānamayaḥ' (tai. 2.1,2,3,4) iti ca vikārārthe mayaṭpravāhe satyānandamaya evākasmādardhajaratīyanyāyena kathamiva mayaṭaḥ prācuryarthātvaṃ brahmaviṣayatvaṃ cāśrīyata iti /
māntravarṇikabrahmādhikārāditi cet, na /
annamayādīnāmapi tarhi brahmatvaprasaṅgaḥ /
atrāha- yuktamannamayādīnāmabrahmatvaṃ, tasmāttasmādāntarasyāntarasyānyasyānyasyātmana ucyamānatvāt ānandamayāttu na kaścidanya āntara ātmocyate, tenānandamayasya brahmatvam, anyathā prakṛtahānāprakṛtaprakriyāprasaṅgāditi /
atrocyate- yadyapyannamayādibhya ivānandamayādanyo 'ntara ātmeti na śrūyate tathāpi nānandamayasya brahmatvaṃ, yata ānandamayaṃ prakṛtya śrūyate- 'tasya priyameva śiraḥ /
modo dakṣiṇaḥ pakṣaḥ /
pramoda uttaraḥ pakṣaḥ /
ānanda ātmā /
brahma pucchaṃ pratiṣṭhā' (tai. 2.5) iti /
tatra yadbrahma mantravarṇe prakṛtam- 'satyaṃ jñānamanantaṃ brahma' iti, tadiha 'brahma pucchaṃ pratiṣṭhā' ityucyate /
tadvijijñāpayiṣayaivānnamayādaya ānandamayaparyantāḥ pañca kośāḥ kalpyante /
tatra kutaḥ prakṛtahānāprakṛtaprakriyāprasaṅgaḥ /
nanvānandamayasyāvayavatvena 'brahma pucchaṃ pratiṣṭhā' ityucyate, annamayādīnāmiva 'idaṃ pucchaṃ pratiṣṭhā' ityādi /
tatra kathaṃ brahmaṇaḥ svapradhānatvaṃ śakyaṃ vijñātum /
prakṛtatvāditi brūmaḥ /
nanvānandamayāvayavatvenāpi brahmaṇi vijñāyamāne na prakṛtatvaṃ hīyate, ānandamayasya brahmatvāditi /
atrocyate- tathā sati tadeva brahmānandamaya ātmāvayavī tadeva ca brahmapucchaṃ pratiṣṭhāvayava ityasāmañjasyaṃ syāt /
anyataraparigrahe tu yuktaṃ 'brahma pucchaṃ pratiṣṭhā' ityatraiva brahmanirdeśa āśrayituṃ, brahmaśabdasaṃyogāt /
nānandamayavākye brahmaśabdasaṃyogābhāvāditi /
apica brahma pucchaṃ pratiṣṭhā ityuktatvedamucyate- 'tadapyeṣa śloko bhavati /
asanneva sa bhavati /
asadbrahmeti veda cet /
asti brahmeti cedveda /
santamenaṃ tato viduriti' (tai. 2.6) asmiṃśca śloke 'nanukṛṣyānandamayaṃ, brahmaṇa eva bhāvābhāvavedanayorguṇadoṣābhidhānādgamyate 'brahma pucchaṃ pratiṣṭhā' ityatra brahmaṇa eva svapradhānatvamiti /
na cānandamayasyatmano bhāvābhāvāśaṅkā yuktā, priyamodādiviśeṣasyānandamayasya sarvalokaprasiddhatvāt /
kathaṃ punaḥ svapradhānaṃ sadbrahma, ānandamayasya pucchatvena nirdiśyate- 'brahma pucchaṃ pratiṣṭhā' iti /
naiṣa doṣaḥ /
pucchavatpucchaṃ , pratiṣṭhā parāyaṇamekanīḍaṃ laukikasyānandajātasya brahmānanda ityetadanena vivakṣyate, nāvayavatvaṃ, 'etasyaivānandasyānyāni bhūtāni mātrāmupajīvanti' (bṛha. 4.3.32) iti śrutyantarāt /
apica ānandamayasya brahmatve priyādyavayavatvena saviśeṣaṃ brahmābhyupagantavyam /
nirviśeṣaṃ tu brahma vākyaśeṣe śrūyate, vāṅmanasayoragocaratvābhidhānāt- ' yato vāco nivartante /
aprāpya manasā saha /
ānandaṃ brahmaṇo vidvān /
na bibheti kutaścaneti' (tai. 2.9) /
apica ānandapracura ityukte duḥkhāstitvamapi gamyate prācuryasya loke pratiyogyalpatvāpekṣatvāt /
tathāca sati, 'yatra nānyatpaśti nānyacchṛṇoti nānyadvijānāti sa bhūmā' (chā. 7.24.1) iti bhūmni brahmaṇi tadvyatiriktābhāvaśrutirūparudhyeta /
pratiśarīraṃ ca priyādibhedādānandamayasyāpi bhinnatvam /
brahma tu na pratiśarīraṃ bhidyate, 'satyaṃ jñānamanantaṃ brahma' (taitti. 2.1) ityānantaśruteḥ, 'eko devaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaḥ sarvavyāpī sarvabhūtāntarātmā' (śve. 6.11) iti ca śrutyantarāt /
nacānandamayasyābhyāsaḥ śrūyate /
prātipadikārthamātrameva hi sarvatrābhyasyate- 'raso vai saḥ, rasaṃhyevāyaṃ labdhvānandī bhavati, ko hyevānyātkaḥ prāṇyāt, yadeṣa ākāśa ānando na syāt' /
'saiṣānandasya mīmāṃsā bhavati' /
'ānandaṃ brahmaṇo vidvānna bibheti kutaścaneti' (tai.2.7.8.9) 'ānando brahmeti vyajānāt' (tai. 6.6) iti ca /
yadica ānandamayaśabdasya brahmaviṣayatvaṃ niścitaṃ bhavet, tata uttareṣvānandamātraprayogeṣvapyānandamayābhyāsaḥ kalpyeta /
na tvānandamayasya brahmatvamasti, priyaśirastvādibhirhetubhirityavocāma /
tasmācchrutyantare 'vijñānamānandaṃ brahma' (bṛ. 3.9.28) ityānandaprātipadikasya brahmaṇi prayogadarśanāt, 'yadeṣa ākāśa ānando na syāt' ityādirbrahmaviṣayaḥ prayogo na tvānandamayābhyāsa ityavagantavyam /
yatsvayaṃ mayaḍantasyaivānandaśabdasyābhyāsaḥ - 'etamānandamayātmānamupasaṃkrāmati' (tai. 2.8) iti, na tasya brahmaviṣayatvamasti, vikārātmanāmevānnamayādīnāmanātmanāmupasaṃkramitavyānāṃ pravāhe paṭhitatvāt /
nanvānandamayasyopasaṃkramitavyasyānnamayādivadbrahmatve sati naiva viduṣo brahmaprāptiphalaṃ nirdiṣṭaṃ bhavet /
naiṣa doṣaḥ /
ānandamayopasaṃkramaṇanirdeśenaiva pucchapratiṣṭhābhūtabrahmaprāpteḥ phalasyanirdiṣṭatvāt /
'tadapyeṣa śloko bhavati /
yato vāco nivartante' ityadinā ca prapañcyamānatvāt /
yā tvānandamayasaṃnidhāne 'so 'kāmayata bahusyāṃ prajāyeyeti' iyaṃ śrutirudāhṛtā sā 'brahma pucchaṃ pratiṣṭhā' ityanena saṃnihitatareṇa brahmaṇā saṃbadhyamānā nānandamayasya brahmatāṃ pratibodhayati /
tadapekṣatvāccottarasya granthasya 'raso vai saḥ' ityādernānandamayaviṣayatā /
nanu 'so 'kāmayata' iti brahmaṇi puṃliṅganirdeśo nopapadyate /
nāyaṃ doṣaḥ /
'tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ saṃbhūtaḥ' ityatra puṃliṅgenāpyātmaśabdena brahmaṇaḥ prakṛtatvāt /
yā tu bhārgavī vāruṇī vidyā 'ānando brahmeti vyajānāt' iti tasyāṃ mayaḍaśravaṇāt, priyaśirastvādyaśravaṇācca yuktamānandasya brahmatvam /

tasmādaṇumātramapi viśeṣamanāśritya na svata eva priyaśirastvādi brahmaṇa upapadyate /
naceha saviśeṣaṃ brahma pratipipādayiṣitaṃ, vāṅmanasagocarātikramaśruteḥ /
tasmādannamayādiṣvivānandamaye 'pi vikārārtha eva mayaḍvijñeyo na prācuryārthaḥ /
sūtrāṇi tvevaṃ vyākhyeyāni- 'brahma pucchaṃ pratiṣṭhā' ityatra kimānandamayāvayavatvena brahma vivakṣyata uta svapradhānatveneti /
pucchaśabdādavayavatveneti prāpta ucyate- 'ānandamayo 'bhyāsāt' ānandamaya ātmetyatra 'brahma pucchaṃ pratiṣṭhā' iti svapradhānameva brahmopadiśyate, abhyasāt /
'asanneva sa bhavati' ityasminnigamanāśloke brahmaṇa eva kevalasyābhyasyamānatvāt /
vikāraśabdānneti cenna prācuryāt /
vikāraśabdenāvayavaśabdo 'bhipretaḥ /
pucchamityavayavaśabdānna svapradhānatvaṃ brahmaṇa iti yaduktaṃ, tasya parihāro vaktavyaḥ /
atrocyate- nāyaṃ doṣaḥ, prācuryādapyavayavaśabdopapatteḥ /
prācuryaṃ prāyāpattiḥ, avayavaprāye vacanamityarthaḥ /
annamayādīnāṃ hi śiraādiṣu pucchāntevavayaveḥṣūkte tvānandamayasyāpi śiraādīnyavayavāntarāṇyuktvāvayavaprāyāpattyā 'brahma pucchaṃ pratiṣṭhā' ityāha, nāvayavavivakṣayā /
yatkāraṇamabhyāsāditi svapradhānatvaṃ brahmaṇaḥ samarthitam /
'taddhetuvyapadeśācca' /
sarvasya vikārajātasya sānandamayasya kāraṇatvena brahma vyapadiśyate- idaṃ sarvamasṛjata /
yadidaṃ kiñca (tai. 2.6) iti /
naca kāraṇaṃ sat brahma svavikārasyānandamayasya mukhyayā vṛttyāvayava upapadyate /
aparāṇyapi sūtrāṇi yathāsaṃbhavaṃ pucchavākyanirdiṣṭasyaiva brahmaṇa upapādakāni draṣṭavyāni

5.14

FN: anātmye sasaṃbandhitayādhyastendriyajātenāpañcākṛtabhūtakāryeṇātmyena tādātmyādihīne, anirukte nikṛṣyocyanta iti niruktāni bhūtasūkṣmāṇi taiścābhedavarjite, niḥśeṣalayasthānaṃ nilayanaṃ māyā tacchūnye /
udaramiti ut api aramalpam antaraṃ bhedam /
ānandamayāttviti brahmaṇyāntaratvamaśrutaṃ pucchatvaṃ tu śrutamityarthaḥ /
pucchamityādhāratvamātraṃ pratiṣṭheti /
ekanīḍamadhiṣṭhānaṃ sopādānasya jagataḥ /
yato yasmāt vācaḥ śaktivṛttyā tamaprakāśyaiva nivartante /
pratiyogī virodhī tasyātmatvamapekṣate /
yathā vipramayo grāma ityatra śūdralpatvam /
upakramaṇaṃ bādhaḥ /
upasaṃkratimitavyānāṃ vivekena tyājyānām /
prāyāpattiravayavakramasya buddhau prāptiḥ /
asminniti viṣayasaptamī ānandamayaviṣayakaprabodhavato jīvasya tadyogaṃ yasmācchāsti tasmānna pradhānamiti yojanā /
jīvasya pradhānayogo 'pyastītyata āha- tadātmaneti /
jīvasya jīvābhedo 'stītyata āha- muktiriti /
adṛśye sthūlaprapañcaśūnye, ātmasaṃbandhamātmātmyaṃ liṅgaśarīraṃ tadrahite, niruktaṃ śabdaśakyaṃ tadbhinne, niḥśeṣalayasthānaṃ nilayanaṃ māyā tacchūnye brahmaṇi, abhayaṃ yathā syattathā yadaiva pratiṣṭhāṃ manasaḥ prakṛṣṭāṃ vṛttimeṣa vidvāṃllabhate atha tadaivābhayaṃ brahma prāpnotītyarthaḥ /
ut api aramalpamapyantaraṃ bhedaṃ yadaivaiṣa naraḥ paśyati atha tadā tasya bhayamiti yojanā iti /
vṛttikāramataṃ dūṣayati- idaṃ tviti /
iha paravyākhyāyāṃ vikārārthake mayaṭibuddhisthe satyakasmātkāraṇaṃ vinā ekaprakaraṇasthasya mayaṭaḥ pūrvaṃ vikārārthakatvaṃ, ante prācuryārthakatvamityardhajaratīyaṃ kathamiva kena dṛṣṭāntenāśrīyata itīdaṃ vaktavyamityanvayaḥ /
praśnaṃ matvāśaṅkyate- māntreti /
spuṭamuttaram /
kimāntara iti na śrūyate, kiṃvā vastuto 'pyāntaraṃ brahma na śrūyata iti vikalpya ādyamaṅgīkaroti- atrocyate-yadyapīti /
vikāraprāyapāṭhānugrahītamayaṭśruteḥ sāvayavatvaliṅgāccetyāha- tathāpīti /
iṣṭārthasya dṛṣṭyā jātaṃ sukhaṃ priyaṃ, smṛtyā modaḥ, sa cābhāyāsātprakṛṣṭaḥ pramodaḥ, ānandastu kāraṇaṃ, bimbacaitanyamātmā, śiraḥpucchayormadhyakāryaḥ brahmaśuddhamiti śrutyarthaḥ /
dvitīyaṃ pratyāha- tatra yaditi /
yanmantre prakṛtaṃ guhānihitatvena sarvāntaraṃ brahma, tadiha pucchavākye brahmaśabdātpratyabhijñāyate /
tasyaiva vijñāpanecchayā pañcakośarūpā guhā prapañcitā /
tatra tātparyaṃ nāstīti vaktuṃ kalpyanta ityuktam /
evaṃ pucchavākye prakṛtasvapradhānabrahmapare sati na prakṛtahānyādidoṣa ityarthaḥ /
brahmaṇaḥ pradhānatvaṃ pucchaśrutiviruddhamiti śaṅkate- nanviti /
atra brahmaśabdātprakṛtasvapradhānabrahmapratyabhijñāne sati pucchaśabdavirodhaprāptau, ekasminvākye prathamacaramaśrutaśabdayorādyasyānupasaṃjātavirodhino balīyastavāt, pucchaśabdena prāptaguṇatvasya bādha iti matvāha- prakṛtatvāditi /
prakaramasyānyathāsiddhimāha- nanviti /
ekasyaivagumatvaṃ pradhānatvaṃ ca viruddhamityāha- atrocyata iti /
tatra virodhanirāsāyānyatarasmanvākye brahmasvīkāre pucchavākye brahma svīkāryamityāha- anyatareti /
vākyaśeṣāccaivamityāha- apiceti /
tattatrabrahmaṇiśloko 'pītyarthaḥ /
pucchaśabdasya gatiṃ pṛcchati- kathaṃ punariti /
tvayāpi pucchaśabdasya mukhyārtho vaktumaśakyaḥ, brahmaṇa ānandamayalāṅgūlatvābhāvāt /
pucchadṛṣṭilakṣaṇāyāṃ cādhāralakṣaṇā yuktā, pratiṣṭhāpadayogāt, brahmaśabdasya mukhyārthalābhācca /
tvatpakṣe brahmapadasyāpyavayavalakṣakatvādityāha- naiṣa doṣa iti /
pucchamityādhāratvamātramuktam /
pratiṣṭhatvekanīḍatvam /
ekaṃ mukhyaṃ nīḍamadhiṣṭhānaṃ sopādānasya jagata ityarthaḥ /
nanu vṛttikārairapi taittirīyavākyaṃ brahmaṇisamanvitamiṣṭaṃ, tatra kimudāharamabhedenetyāśaṅkyāha- apiceti /
yatra saviśeṣatvaṃ tatra vāṅmanasagocaratvamiti vyāpteratra vyāpakābhāvoktyā nirviśeṣamucyata ityāha- nirviśeṣamiti /
nivartante aśaktā ityarthaḥ /
saviśeṣasya mṛṣātvādabhayaṃ cāyuktam /
ato nirviśeṣajñānārthaṃ pucchavākyamevodāharaṇamiti bhāvaḥ /
prācuryārthakamayaṭā saviśeṣoktau nirviśeṣaśrutibādha uktaḥ /
doṣāntaramāha- apiceti /
pratyayārthatvena pradhānasya prācuryasya prakṛtyartho viśeṣaṇaṃ, viśeṣasya yaḥ pratiyogī virodhīti tasyālpatvamapekṣate, yathā vipramayo grāma iti śūdrālpatvam /
astu ko doṣaḥ, tatrāha- tathāceti /
prakṛtyarthaprādhānye tvayaṃ doṣo nāsti, pracuraprakāśaḥ savitetyatra tamaso 'lpasyāpyābhānāt /
parantvānandamayapadasya pracurānandalakṣaṇādoṣaḥ syāditi mantavyam /
kiñca bhinnatvādghaṭavanna brahmatetyāha- pratiśarīramiti /
nanvabhyasyamānānandapadaṃ lakṣaṇayānandamayaparamityabhyāsasiddhirityata āha- yadi ceti /
ānandamayasya brahmatve nirṇīte satyānandapadasya tatparatvajñānādabhyasasiddhiḥ, tatsiddhau tannirṇaya iti parasparāśraya iti bhāvaḥ /
ayamabhyāsaḥ pucchabrahmaṇa ityāha- tasmāditi /
upasaṃkramaṇaṃ bādhaḥ /
nanu 'sa ya evaṃvit'iti brahmavidaṃ prakramyopasaṃkramaṇavākyena phalaṃ nirdiśyate tattasyābrahmatve na sidhyatīti śaṅkate- nanviti /
upasaṃkramaṇaṃ prāptirityaṅgīkṛtya viśiṣṭaprāptyuktyā viśeṣaṇaprāptiphalamuktamityāha- naiṣa iti /
jñānena kośānāṃ bādhastaditi siddhānte bādhāvadhipratyagānandalābhor'thādukta uttaraślokena sphuṭīkṛta ityāha- tadapīti /
tadapekṣatvāditi /
kāmayitṛpucchabrahmaviṣayatvādityarthaḥ /
yaduktaṃ pañcamasthānasthatvādānandamaye brahmavallī samāptā, bhṛguvallīvaditi, tatrāha- yattviti /
yā tvityarthaḥ /
mayaṭśrutyā sāvayavatvādiliṅgena ca sthānaṃ bādhyamiti bhāvaḥ /
gocarāti kramo gocaratvābhāvaḥ /
vedasūtrayorvirodhe 'guṇe tvanyāyyakalpanā'iti sūtrāṇyanyathā netavyānītyāha- sūtrāṇīti /
pūrvamīkṣateḥ saṃśayābhāvāditi yuktyā prāyapāṭho na niścāyaka ityuktam /
tarhyatra pucchapadasyādhārāvayavayorlakṣaṇāsāmyātsaṃśayo 'stītyavayavaprāyapāṭho niścāyaka iti pūrvādhikaraṇasiddhāntayuktyabhāvena pūrvapakṣayati- pucchaśabdāditi /
tathāca pratyudāharaṇasaṃgatiḥ /
pūrvapakṣe saguṇopāstiḥ, siddhānte nirguṇapramitiḥ phalam /
vedāntavākyasamanvayokteḥ śrutyādisaṃgatayaḥ sphuṭā eva /
sūtrasthānandamayapadena tadvākyasthaṃ brahmapadaṃ lakṣyate /
vikriyate 'neneti vikāro 'vayavaḥ /
prāyāpattiriti /
avayavakramasya buddhau prāptirityarthaḥ /
atra hi prakṛtasya brahmaṇo jñānārthaṃ kośāḥ pakṣitvena kalpyante, nātra tātparyamasti /
tatrānandamayasyāpi avayavāntaroktyanantaraṃ kasmiṃścitpucche vaktavye prakṛtaṃ brahma pucchapadenoktam /
tasyānandamayādhāratvenāvaśyaṃvaktavyatvādityarthaḥ /

taddhetuvyapadeśācca

5.15

tasya brahmaṇaḥ sarvakāryahetutvavyapadeśāt /
priyādiviśiṣṭatvākāreṇānandamayasya jīvasya kāryatvāttaṃ prati śeṣatvaṃ brahmaṇo na yuktamityarthaḥ /
māntravarṇikameva ca gīyate

5.16

'brahmavidāpnoti param'iti yasya jñānānmuktiruktā, yat 'satyam jñānam'iti mantroktaṃ brahma, tadatraiva pucchavākye gīyate brahmapadasaṃyogāt /
nānantamayavākya ityarthaḥ /
netarau anupapatteḥ

5.17

itarā ānandamayo jīvo 'tra na pratipādyaḥ /
sarvasraṣṭṛtvādyanupapatterityarthaḥ /
bhedavyapadeśācca

5.18

ayamānandamayo brahmarasaṃ labdhvānandī bhavatīti bhedokteśca tasyāpratipādyatetyarthaḥ /
ānandamayo brahma, taittarīyakapañcamasthānasthatvāt bhṛguvallisthānandavadityāśaṅkyāha- kāmācca nānumānāpekṣā

5.19

kāmyata iti kāmānandaḥ tasya bhṛguvallyāṃ pañcamasya brahmatvadṛṣṭerānandamayasyāpi brahmatvānumānāpekṣā na kārya, vikārārthakamayaḍvirodhādityarthaḥ /
bhedavyapadeśāccetsaguṇaṃ brahmātra vedyaṃ syādityāśaṅkyāha- asminnasya ca tadyogaṃ śāsti

5.19

guhānihitatvena pratīci 'sa ekaḥ'ityupasaṃhṛte pucchāvākyokte brahmaṇyahameva paraṃ brahmeti prabodhavata ānandamayasya 'yadā hi 'iti śāstraṃ brahmabhāvaṃ śāsti, ato nirguṇabrahmaukyajñānārthaṃ jīvabhedānuvāda ityabhipretyāha- aparāṇyapi

5.20

END BsCom_1,1.6.19
START BsCom_1,1.7.20
antaradhikaraṇam /
20-21
antas taddharmopadeśāt | BBs_1,1.20 |
idamāmnāyate- 'atha ya eṣo 'ntarāditye hiraṇmayaḥ puruṣo dṛśyate hiraṇyaśmaśrurhiraṇyakeśa āpraṇakhātsarvaṃ eva suvarṇaḥ' 'tasya yathā kapyāsaṃ puṇḍarīkamevamakṣiṇī tasyoditi nāma sa sarvebhyaḥ pāpmabhya udita udeti ha vai sarvebhyaḥ pāpmabhyo ya evaṃ veda' 'ityadhidaivatam' ( chā. 1.6.7.8) /
'athādhyātmam' 'atha ya eṣo 'ntarapakṣiṇi puruṣo dṛśyate' (chā. 1.7.1.5) ityādi /
tatra saṃśayaḥ- kiṃ vidyākarmātiśayavaśātprāptotkarṣaḥ kaścitsaṃsārī sūryamaṇḍale cakṣuṣi copāsyātvena śrūyate kiṃvā nityasiddhaḥ parameśvara iti /
kiṃ tāvatprāptaṃ, saṃsārīti /
kutaḥ rūpavattvaśravaṇāt /
ādityapuruṣe tāvat 'hiraṇyaśmaśruḥ' ityādi rūpamudāhṛtam /
akṣipuruṣe 'pi tadevātideśena prāpyate- 'tasyaitasya tadeva rūpaṃ yadamuṣya rūpam' iti /
naca parameśvarasya rūpavattvaṃ yuktam, 'aśabdarmaspāmarūpamavyayam' (kā. 1.3.15) iti śruteḥ, ādhāraśravaṇācca- 'ya eṣo 'ntarāditye', 'ya eṣo 'ntarakṣiṇi' iti /
nahyanādhārasya svamahimapratiṣṭhasya sarvavyāpinaḥ parameśvarasyādhāra upadiśyeta /
'sa bhagavaḥ kasminpratiṣṭhita iti sve mahimni' (chā. 7.24.1) iti /
'ākāśavatsarvagataśca nityaḥ' iti ca śrutī bhavataḥ /
aiśvaryamaryādāśruteśca /
' sa eṣa ye cāmuṣmātparāñco lokāsteṣāṃ ceṣṭe devakāmānāṃ ca' (chāṃ 1.6.8) ityādityapuruṣasyaiśvaryamaryādā /
'sa eṣa ye caitasmādarvāñco lokāsteṣāṃ ceṣṭe manuṣyakāmānāṃ ca' ityakṣipuruṣasya /
naca parameśvarasya maryādāvadaiśvaryaṃ yuktam, 'eṣa sarveśvara eṣa bhūtādhipatireṣa bhūtapāla eṣa seturvidhāraṇa eṣāṃ lokānāmasaṃbhedāya' (bṛ. 4.4.22) ityaviśeṣaśruteḥ /
tasmānnākṣyādityayorantaḥ parameśvara ityevaṃ prāpte brūmaḥ- 'antastaddharmopadeśāt' iti, 'ya eṣo 'ntarāditye' 'ya eṣo 'ntarakṣiṇi' iti ca śrūyamāṇaḥ puruṣaḥ parameśvara eva, na saṃsārī /
kutaḥ, taddharmopadeśāt /
tasya hi parameśvarasya dharmā ihopadiṣṭāḥ /
tadyathā- 'tasyoditi nāma' iti śrāvayitvā asyādityapuruṣasya nāma 'sa eṣa sarvebhyaḥ pāpmabhya uditaḥ' iti sarvapāpmāpagamena nirvakti /
tadeva ca kṛtanirvacanaṃ nāmākṣipuruṣasyāpyatidiśati- 'yannāma tannāma' iti /
sarvapāpmāpagamaśca paramātmana eva śrūyate- 'ya ātmāpahatapāpmā' (chāṃ. 8.7.1) ityādau /
tathā cākṣuṣe puruṣe 'saivarktatsamāsa tadukthaṃ tadyajustadbrahma' ityṛksamāsādyātmakatāṃ nirdhārayati /
sā ca parameśvarasyopapadyate,
sarvakāraṇatvātsarvātmakatvopapatteḥ /
pṛthivyagnyādyātmake cādhidaivataṃ ṛksāme, vākprāṇādyātmake cādhyātmamanukramyāha- 'tasyarkca sāma ca geṣṇau' ityadhidaivatam /
tathādhyātmamapi- ' yāvamuṣya geṣṇau tau geṣṇau' iti /
tacca sarvātmana evopapadyate /
tadya ime vīṇāyāṃ gāyantyetaṃ te gāyanti tasmātte dhanasanayaḥ' (chā. 1.7.6) iti ca laukikeṣvapi gāneṣvasyaiva gīyamānatvaṃ darśayati /
tacca parameśvaraparigrahe dhaṭate, 'yadyadvibhūtimatsattvaṃ śrīmadūrjitameva vā /
tattadevāvagaccha tvaṃ mama tejoṃśasaṃbhavam /
(10.41) iti bhagavadgītādarśanāt /
lokakāmeśititṛtvamapi niraṅ kuśaṃ śrūyamāṇaṃ parameśvaraṃ gamayati /
yattūktaṃ hiraṇyaśmaśrutvādirūpaśravaṇaṃ parameśvare nopapadyata iti, atra brūmaḥ- syātparameśvarasyāpīcchāvaśānmāyāmayaṃ rūpaṃ sādhakānugrahārtham /
'māyā hyeṣā mayā sṛṣṭā yanmāṃ paśyasi nārada /
sarvabhūtaguṇairyuktaṃ maivaṃ māṃ jñātumarhasi' iti smaraṇāt /
apica yatra tu nirastasarvaviśeṣaṃ pārameśvaraṃ rūpamupadiśyate, bhavati tatra śāstram- 'śabdarmasparśamarūpamavyayam' ityādi /
sarvakāraṇattvāttu vikāradharmairapi kaiścidviśiṣṭaḥ parameśvara upāsyatvena nirdiśyate- 'sarvakarmā sarvakāmaḥ sarvagandhaḥ sarvarasaḥ' (chāṃ 3.14.2) ityādinā /
tathā hiraṇyaśmaśrutvādinirdeśo 'pi bhaviṣyati /
yadapyādhāraśravaṇānna parameśvara iti, atrocyate- svamahimapratiṣṭhasyāpyādhāraviśeṣopadeśa upāsanārtho bhaviṣyati, sarvagatatvādbrahmaṇo vyomavatsarvāntaratvopapatteḥ /
aiśvaryamaryādāśravaṇamapyadhyātmādhidaivatavibhāgāpekṣamupāsanārthameva /
tasmātparameśvara evākṣyādityayorantarupadiśyate

5.20

FN: antarāditye ādityamaṇḍalamadhye /
hiraṇmayo jyotirmayaḥ /
aprāṇakhānnakhāgramabhivyāpya /
kapermarkaṭasyāsaḥ pṛṣṭa(puccha) bhāgo 'tyantatejasvī tattulyaṃ puṇḍarīkaṃ yathātyantadīptimattathāsya devasyākṣiṇī prakṛṣṭadīptimatī, tasya uditīti udita udgataḥ sakāryasarvapāpāspṛṣṭa ityarthaḥ /
sa eṣa ityādhidaivikapuruṣoktiḥ /
amuṣmādādityādūrdhvagā ye lokāsteṣāmīśitā ye ca devānāṃ kāmā bhogāsteṣāṃ cetyarthaḥ /
yau sarvātmakaṛksāmātmakau tāvamuṣyādityarathasya geṣṇau pādaparvaṇī /
saniryāñcāyāṃ /
antastaddharmopadeśāt /
chāndogyavākyamudāharati- atha ya iti /
athetyupāstiprārambhārthaḥ /
hiraṇmayo jyotirvikāraḥ, puruṣaḥ pūrṇo 'pi mūrtimānupāsakairdṛśyate /
mūrtimāha- hiraṇyeti /
praṇakho nākhāgraṃ tena sahetyabhividhāvāṅṣa netrayorviśeṣamāha- tasyeti /
kapermarkaṭasya āsaḥ pucchabhāgo 'tyantatejasvī tattulyaṃ puṇḍarīkaṃ yathā dīptimadevaṃ tasya puruṣasyākṣiṇī, sadyovikasitaraktāmbhojanayana ityarthaḥ /
upāsanārthamādityamaṇḍalaṃ sthānaṃ, rūpaṃ coktvā nāma karoti- tasyoditi /
tannāma nirvakti- sa iti /
udita udgataḥ /
sarvapāpmāspṛṣṭa ityarthaḥ /
nāmājñāna phalamāha- udeti heti /
devatāsthānamādityamadhikṛtyopāstyuktyanantaramātmānaṃ dehamadhikṛtyāpi taduktirityāha- atheti /
pūrvatra brahmapadamānandamayapadamānandapadābhyāsaśceti mukhyatritayādibahupramāṇavaśānnirguṇanirṇayavat, rūpavattvādibahupramāṇavaśājjīvo hiraṇmaya itipūrvadṛṣṭāntasaṃgatyā pūrvamutsargataḥ siddhanirguṇasamanvayasyāpavādārthaṃ pūrvapakṣayati- saṃsārīti /
atra pūrvottarapakṣayorjīvabrahmaṇorupāstiḥ phalam /
akṣiṇītyādhāraśravaṇācca saṃsārīti saṃvandhaḥ /
śrutimāha- sa eṣa iti /
ādityasthaḥ puruṣaḥ, amuṣmādādityādūrdhvagā ye kecana lokāsteṣāmīśvaro devabhogānāṃ cetyarthaḥ /
sa eṣo 'kṣisthaḥ puruṣa etasmādakṣṇo 'dhastanā ye lokāḥ, ye ca manuṣyakāmā bhogāsteṣāmīśvara iti maryādā śrūyate /
ataḥ śruteśca saṃsārityarthaḥ /
'eṣa sarveśvaraḥ'ityaviśeṣaśruteriti saṃbandhaḥ /
bhūtādhipatiryamaḥ bhūtapāla indrādiśca eṣa eva /
kiñca jalānāmasaṃkarāya loke vidhārako yathā setuḥ, evameṣāṃ lokānāṃ varṇāśramādīnāṃ maryādāhetutvātsetureṣa eva /
ataḥ sarveśavara ityarthaḥ /
sūtraṃ vyācaṣṭe- ya eṣa iti /
yadyapyekasminvākye prathamaśrutānusāreṇa caramaṃ neyaṃ, tathāpyatra prathamaṃ śrutaṃ rūpavatvaṃ niṣphalaṃ, dhyānārthamīśvare netuṃ śakyaṃ ca /
sarvapāpmāsaṅgitvaṃ sarvātmaikatvaṃ tu saphalaṃ, jīve netumaśakyañceti prabalaṃm /
naca 'na ha vai devānpāpaṃ gacchati'iti śruterādityajīvasyāpi pāpmāsparśitvamiti vācyam /
śruteradhunā karmānadhikāriṇāṃ devānāṃ kriyamāṇapāpmāsaṃmbandhe tatphalāsparśe vā tātaparyāt, teṣāṃ saṃcitapāpābhāve 'kṣīṇe puṇye martyalokaṃ viśanti 'ityayogātyabhipretyāha-- sarvapāpmāpagamaśca paramātmana eveti /
sārvātmyamāha- tatheti /
atra tacchabdaiścākṣuṣaḥ puruṣa ucyate /
ṛgādyapekṣayā liṅgavyatyayaḥ /
ukthaṃ śastraviśeṣaḥ, tatsāhacaryātsāma stotram, ukthādanyacchastramṛgucyate, yajurvedo yajuḥ, brahma trayo vedā ityarthaḥ /
pṛthivyāgnyādyātmaka iti /
ādhidaivatamṛk pṛthivyantarikṣadyunakṣatrādityagataśuklabhārūpā pañcavidhā śrutyuktā, sāma cāgnivāyvādityacandrādityagatātikṛṣṇarūpamuktaṃ pañcavidham /
adhyātmaṃ tu ṛk, vākcakṣuḥśrotrākṣisthaśuklabhārūpā caturvidhā, sāma ca prāṇacchāyātmamano 'kṣigatātinīlarūpaṃ caturvidhamuktam /
evaṃ krameṇa ṛksāme anukramyāha śrutiḥ- tasyeti /
yau sarvātmakarksāmātmakau geṣṇāvamuṣyādityasthasyai, tāvevākṣisthasya geṣṇau parvaṇītyarthaḥ /
tacceti /
ṛtksāmageṣṇatvamityarthaḥ /
sarvagānageyatvaṃ liṅgāntaramāha- tadya iti /
tattatra loke, dhanasya sanirlābho yeṣāṃ dhanasanayaḥ, vibhūtimanta ityarthaḥ /
nanu loke rājāno gīyante neśvara ityata āha- yadyaditi /
paśuvittādirvibhūtiḥ, śrīḥ kāntiḥ, ūrjitatvaṃ balaṃ, tadyuktaṃ satvaṃ rajādikaṃ madaṃśa eveti tadgānamīśvarasyaivetyarthaḥ /
niraṅguśamananyādhīnam /
eṣā vicitrarūpā mūrtirmāyāvikṛtitvānmāyā mayā sṛṣṭetyarthaḥ /
taduktam-'aśabdam'ityādivākyaṃ tañjñeyaparamityāha- apiceti /
tarhi rūpaṃ kutaḥ, tatrāha- sarveti /
yatra tūpāsyatvenocyate tatretyadhyāhṛtya sarvakāraṇatvātprāptarūpavatvaṃ 'sarvakarmā'ityādiśrutyā nirdiśyata iti yojanā /
maryādāvadaiśvaryamīśvarasya netyuktaṃ nirākaroti- aiśvaryeti /
adhyātmādhidaivatadhyānayorvibhāgaḥ pṛthakprayogastadapekṣameva, natvaiśvaryasya paricchedārthamityarthaḥ

5.21

END BsCom_1,1.7.20
START BsCom_1,1.7.21
bhedavyapadeśāc cānyaḥ | BBs_1,1.21 |
asti cādityādiśarīrābhimānibhyo jīvebhyo 'nya īśvaro 'ntaryāmī, 'ya āditye tiṣṭhannādityāntaro yamādityo na veda yasyādityaḥ śarīraṃ ya ādityamantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ' (bṛ. 3.7.9) iti śrutyantare bhedavyapadeśāt /
tatra hi 'ādityādantaro yamādityo na veda' iti vediturādityādvijñānātmano 'ntaryāmī spaṣṭaṃ nirdiśyate /
sa evehāpyantarāditye puruṣo bhavitumarhati, śrutisāmānyāt /
tasmātparameśvara evehopadiśyata iti siddham /
nanu upāsyoddeśenopāstividhervidheyakriyākarmaṇorvrīhyādivadanyataḥ siddhirvācyetyāśaṅkyāha- bhedeti /
ādityajīvādīśvarasya bhedokteḥ śrutyantare jīvādanya īśvaraḥ siddha iti sūtrārthamāha- astīti /
āditye sthitaraśminirāsārthamādityādantara iti jīvaṃ nirasyati- yamiti /
aśarīrasya kathaṃ niyantṛtvaṃ, tatrāha- yasyeti /
antaryāmipadārthamāha- ya iti /
tasyānātmatvanirāsāyāha- eṣa ta iti /
te tava svarūpamityarthaḥ /
ādityāntaratvaśruteḥ samānatvādityarthaḥ /
tasmātpara evādityādisthānaka udgīthe upāsya iti siddham

5.22

END BsCom_1,1.7.21
START BsCom_1,1.8.22
8 ākāśādhikaraṇam / sū. 22
ākāśas talliṅgāt | BBs_1,1.22 |
idamāmananti- 'asya lokasya kā gatirityākāśa iti hovāca sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyākāśādeva samutpadyanta ākāśaṃ pratyastaṃ yantyākāśo hyevaibhyo jyāyānākāśaḥ parāyaṇam' (chāndo. 1.9.1) iti /
tatra saṃśayaḥ- kimākāśaśabdena paraṃ brahmābhidhīyata uta bhūtākāśamiti /
kutaḥ saṃśayaḥ, ubhayatra prayogadarśanāt /
bhūtaviśeṣe tāvatsuprasiddho lokavedayorākāśaśabdaḥ /
brahmaṇyapi kvacitprayujyamāno dṛśyate /
yatra vākyaśeṣavaśādasādhāraṇaśravaṇādvā nirdhāritaṃ brahma bhavati, yathā- 'yadeṣa ākāśa ānando na syāt' (tai. 2.7) iti 'ākāśo vai nāma nāmarūpayornirvahitā te yadantarā tadbrahma' (chā. 8.14.1) iti caivamādau /
ataḥ saṃśayaḥ /
kiṃ punaratra yuktaṃ, bhūtākāśamiti /
kutaḥ, taddhi prasiddhatareṇa prayogeṇa śīghraṃ buddhimārohati /
nacāyamākāśaśabda ubhayoḥ sādhāraṇaḥ śakyo vijñātuṃ, anekārthatvaprasaṅgāt /
tasmādbrahmaṇi gauṇa ākāśaśabdo bhavitumarhati /
vibhutvādibhirhi bahubhirdharmaiḥ sadṛśamākāśena brahma bhavati /
naca mukhyasaṃbhave gauṇor'tho grahaṇamarhati /
saṃbhavati ceha mukhyasyaivākāśasya grahaṇam /
nanu bhūtākāśaparigrahe vākyaśeṣo nopapadyate- 'sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyākāśādeva samutpadyante' ityādiḥ /
naiṣa doṣaḥ /
bhūtākāśasyāpi vāyvādikrameṇa kāraṇatvopapatteḥ /
vijñāyate hi- 'tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ saṃbhūtaḥ /
ākāśādvāyuḥ /
vāyoragniḥ' (tai. 2.1) ityādi /
jyāyastvaparāyaṇatve api bhūtāntarāpekṣayopapadyete bhūtākāśasyāpi /
tasmādākāśaśabdena bhūtākāśasya grahaṇamityevaṃ prāpte brūmaḥ- 'ākāśastalliṅgāt' ākāśaśabdena brahmaṇo grahaṇaṃ yuktam /
kutaḥ, talliṅgāt /
parasya hi brahmaṇa idaṃ liṅgam- 'sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyākāśādeva samutpadyante' iti /
parasmāddhi brahmaṇo bhūtānāmutpattiriti vedānteṣu maryādā /
nanu bhūtākāśasyāpi vāyvādikrameṇa kāraṇatvaṃ darśitam /
satyaṃ darśitam /
tathāpi mulakāraṇasya brahmaṇo 'parigrahādākāśādevetyavadhāraṇaṃ, sarvāṇīti ca bhūtaviśeṣaṇaṃ nānukūlaṃ syāt /
tathā 'ākāśaṃ pratyastaṃ yanti' iti brahmaliṅgaṃ 'ākāśo hyevaibhyo jyāyānākāśaḥ parāyaṇam' iti ca jyāyastvaparāyaṇatve /
jyāyastvaṃ hyānāpekṣikaṃ paramātmanyevaikasminnāmnātam- 'jyāyānpṛthivyā jyāyamantarikṣājjyāyāndivo jyāyānebhyo lokebhyaḥ' (chāṃ 3.14.3) iti /
tathā parāyaṇatvamapi paramakāraṇatvātparamātmanyevopapannataram /
śrutiśca bhavati- 'vijñānamānandaṃ brahma rāterdātuḥ parāyaṇam' (bṛ. 3.9.28) iti /
api cāntavattvadoṣeṇa śālāvatyasya pakṣaṃ ninditvā, anantaṃ kiñcidvaktukāmena jaivalinā ākāśaḥ parigṛhītaḥ, taṃ cākāśamudgīthe saṃpādyopasaṃharati- 'sa eṣa parovarīyānudgīthaḥ sa eṣo 'nantaḥ' (chāṃ 1.9.2) iti /
taccānantyaṃ brahmaliṅgam /
yatpunaruktaṃ bhūtākāśaṃ prasiddhibalena prathamataraṃ pratīyata iti, atra brūmaḥ- prathamataraṃ pratītamapi sat vākyaśeṣagatānbrahmaguṇāndṛṣṭvā na parigṛhyate /
darśitaśca brahmaṇyapyākāśaśabdaḥ- 'ākāśo vai nāma nāmarūpayornirvahitā' ityādau /
tathākāśaparyāyavācināmapi brahmaṇi prayogo dṛśyate- 'ṛco akṣare parame vyomandevā adhi viśve niṣeduḥ' (ṛ.saṃ 1.164.39) 'saiṣā bhārgavī vāruṇī vidyā parame vyomanpratiṣṭhitā' (tai. 3.6) 'oṃ kaṃ brahma khaṃbrahma' (chāṃ 4.10.5) 'khaṃ purāṇam' (bṛ. 5.1) iti caivamādau /
vākyopakrame 'pi vartamānasyākāśaśabdasya vākyaśeṣavaśādyuktā brahmaviṣayatvāvadhāraṇā /
'agniradhīte 'nuvākam' iti hi vākyopakramagato 'pyagniśabdo māṇavakaviṣayo dṛśyate /
tasmādākāśaśabdaṃ brahmeti siddham

5.22

FN: vedituḥ pramātuḥ, vijñānātmanaḥ antaḥkaraṇopahitāt /
asyeti śālāvatyo brāhmaṇo jaivarājaṃ pṛcchati /
nirvahitā utpattisthitihetuḥ, te nāmarūpe yadantarā yasmādanye yasya vā madhye staḥ tannāmarūpāspṛṣṭaṃ brahmeti vākyoṣādatrākāśo brahmetyarthaḥ /
rāterdhanasya dātuḥ yajamānasya /
deśato 'nantatvaṃ paratvaṃ, guṇata utkṛṣṭatvaṃ varīyastvaṃ, kālato vastutaścāparicchinnatvamānantyam /
parebhyaḥ svarādibhyo 'tiśayena śraiṣṭhyaṃ vā parovarīyastvam /
vyoman vyomni, parame prakṛṣṭe, aśrare kūṭasthe brahmaṇi, ṛco ṛgupakṣitāḥ sarve vedā jñāpakāḥ santi /
yasminnakṣare viśvedevā adhiniṣeduradhiṣṭhitāḥ /
bhavatu rūpavattvādidurbalaliṅgānāṃ pāpāsparśitvādyavyabhicāribrahmaliṅgairanyathānayanam /
iha tvākāśapadaśrutirliṅgādbalīyasīti pratyudāhaṇena prāpte pratyāha- ākāśastalliṅgāditi /
chandogyavākyamudāharati- idamiti /
śālāvatyo brāhmaṇo jaivaliṃ rājānaṃ pṛcchati, asya pṛthvilokasyānyasya ca ka ādhāra iti /
rājābrūte, 'ākāśa iti ha'iti /
'yadeṣa ākāśaḥ'ityānandatvasyāsādhāraṇasya śravaṇādākāśo brahmetyavadhāritam /
'ākāśo vai nāma'ityatra 'tadbrahma'iti vākyaśeṣāditi vibhāgaḥ /
nirvahitā
utpattisthitihetuḥ /
te nāmarūpe, yadantarā yasmādbhinne /
yatra kalpitatvena madhye sta iti vārthaḥ /
akṣa pūrvapakṣe bhūtākāśātmanodgīthopāstiḥ, siddhānte brahmātmanā iti phalam /
upāsye spaṣṭabrahmaliṅgavākyasamanvayokterāpādaṃ śrutyādisaṃgatayaḥ /
spaṣṭamatra bhāṣyam /
tejaḥprabhṛtiṣu vāyvāderapi kāraṇatvādevakāraśrutibādhaḥ, sarvaśruteścākāśātiriktaviṣayatvena saṃkocaḥ syādityāha- satyaṃ darśitamiti /
brahmaṇastu sarvātmakatvāt 'tasmādeva sarvam'iti śrutiryukteti bhāvaḥ /
tathā sarvalayādhāratvaṃ, niratiśayamahattvaṃ, sthitāvapi paramāśrayatvamityetāni spaṣṭāni brahmaliṅgānītyāha- tathā ākāśamityādinā /
rāterdhanasya dātuḥ /
rātiriti pāṭe bandhurityarthaḥ /
liṅgāntaramāha- api ceti /
dālbhyaśālāvatyau brāhmaṇau rājā ceti traya udgīthavidyākuśalā vicārayāmāsuḥ, kimudgīthasya parāyaṇamiti /
tatra svargādāgatābhiradbhirjīvitena prāṇena kriyamāṇodgīthasya svarga eva parāyaṇamiti dālbhyapakṣamapratiṣṭhādoṣeṇa śālāvatyo ninditvā svargasyāpi karmadvārā heturayaṃ lokaḥ pratiṣṭhetyuvāca /
taṃ śālāvatyasya pakṣaṃ 'antavadvai te kila śālāvatyasāma'iti rājā ninditvānantamevākāśaṃ vakti /
bhūtākāśoktāvantavattvadoṣatādavasthyādityarthaḥ /
nanvākāśo 'nanta iti na śrutamityāśaṅkyāha- taṃ ceti /
udgītha ākāśa eveti saṃpādanādudgīthasyānantatvādikaṃ na svata iti bhāvaḥ /
sa udgīthāvayava oṅkāraḥ, eṣa ākāśātmakaḥ, paraḥ rasatamadvādirguṇairutkṛṣṭaḥ, ato 'kṣarāntarebhyo varīyān /
śreṣṭha ityarthaḥ /
paraḥ ityavyayaṃ sakārāntaṃ vā, paraḥ kṛtsnamiti prayogāt /
paraścāsau varebhyo 'tiśayena varaḥ /
parovarīyānityarthaḥ /
prādhamyāt, śrutatvāccākāśaśabdo balīyānityuktaṃ smārayati- yatpunariti /
evakārasarvaśabdānugṛhītānantyādibahuliṅgānāmanugrahāya 'tyajedekaṃ kulasyārthe'iti nyāyenaikasyāḥ śruterbādho yukta ityāha- atra brūma iti /
ākāśapadādbhūtasyaiva prathamapratītiriti niyamo nāstītyapiśabdena dyotitam /
tatra yuktimāha- darśitaśceti /
ākāśapadādgauṇārthasya brahmaṇo 'pi prathamapratītirasti, tasya tatparyāyāṇāṃ ca brahmaṇi prayogaprācuryāditi bhāvaḥ /
akṣare kūṭasthe vyoman vyomni ṛco vedāḥ santi /
pramāṇatvena yasminnakṣare viśve devā adhiṣṭhitā ityarthaḥ /
oṅkāraḥ kaṃ sukhaṃ brahma khaṃ vyāpakamityupāsīta /
śrutyantaraprayogamāhaḥ khaṃ purāṇamiti /
vyāpyanādi brahmetyarthaḥ /
'kaṃ brahma khaṃ brahma'iti chāndogyam, 'oṃ khaṃ brahma khaṃ purāṇam'iti bṛhadāraṇyakamiti bhedaḥ /
kiñca tatraiva prathamānusāreṇottaraṃ neyaṃ, yatra tannetuṃ śakyam /
yatra tvaśakyaṃ tatrottarānusāreṇa prathamaṃ neyamityāha- vākyeti /
tasmādupāsye brahmaṇi vākyaṃ samanvitamityupasaṃharati- tasmāditi

5.23

END BsCom_1,1.8.22
START BsCom_1,1.9.23
9 prāṇādhikaraṇam / sū. 23
ata eva prāṇaḥ | BBs_1,1.23 |
udgīthe- 'prastotaryā devatā prastāvamanvāyattā' ityupakramya śrūyate- katamā sā devateti prāṇā iti hovāca sarvāṇi ha vā imāni bhūtāni prāṇamevābhisaṃviśanti prāṇamabhyujjihate saiṣā devatā prastāvamanvāyattā' (chāṃ. 1.11.4,5) iti /
tatra saṃśayanirṇayau pūrvavadeva draṣṭavyau /
'prāṇabandhanaṃ hi somya manaḥ' (chāṃ. 6.8.2) 'prāṇasya prāṇam' (bṛ. 4.4.18)
iti caivamādau brahmaviṣayaḥ prāṇaśabdo dṛśyate, vāyuvikāre tu prasiddhataro lokavedayoḥ, ata iha prāṇaśabdena katarasyopādānaṃ yuktamiti bhavati saṃśayaḥ /
kiṃ punaratra yuktam /
vāyuvikārasya pañcavṛtteḥ prāṇasyopādānaṃ yuktam /
tatra hi prasiddhataraḥ prāṇaśabda ityavocāma /
nanu pūrvavadihāpi talliṅgādbrahmaṇa eva grahaṇaṃ yuktam /
ihāpi vākyaśeṣe bhūtānāṃ saṃveśanodgamanaṃ pārameśvaraṃ karma pratīyate /
na /
mukhyo 'pi prāṇe bhūtasaṃveśanodgamanasya darśanāt /
evaṃ hyāmnāyate- 'yadā vai puruṣaḥ svapiti prāṇaṃ tarhi vāgapyete prāṇaṃ cakṣuḥ prāṇaṃ manaḥ sa yadā prabudhyate prāṇadevādhi punarjāyante' (śa.brā. 10.3.3.6) iti. pratyakṣaṃ caitatsvāpakāle prāṇavṛttāvaparilupyamānāyāmindriyavṛttayaḥ parilupyante prabodhakāle ca prādurbhavantīti /
indriyasāratvācca bhūtānāmaviruddho mukhye prāṇe 'pi bhūtasaṃveśanodgamanavādī vākyaśeṣaḥ /
apicādityo 'nnaṃ codgīthapratihārayordevate prastāvadevatāyāḥ prāṇasyantaraṃ nirdiśyete /
naca tayorbrahmatvamasti, tatsāmānyācca prāṇasyāpi na brahmatvamityevaṃ prāpte sūtrakāra āha- 'ata eva prāṇaḥ' iti /
'talliṅgāt' iti pūrvasūtre nirdiṣṭam /
ata eva talliṅgātprāṇaśabdamapi paraṃ brahma bhavitumarhati /
prāṇasyāpi hi brahmaliṅgasaṃbandhaḥ śrūyate- 'sarvāṇi ha vā imāni bhūtāni prāṇamevābhisaṃviśanti prāṇamabhyujjihate' (chāṃ 1.115) iti /
prāṇanimittau sarveṣāṃ bhūtānāmutpattipralayāvucyamānau prāṇasya brahmatāṃ gamayataḥ /
nanūktaṃ mukhyaprāṇaparigrahe 'pi saṃveśanod gamanadarśanamaviruddhaṃ, svāpaprabodhayordarśanāditi /
atrocyate- svāpaprabodhayorindriyāṇāmeva kevalānāṃ prāṇāśrayaṃ saṃveśanodgamanaṃ dṛśyate, na sarveṣāṃ bhūtānām /
ihatu sendriyāṇāṃ saśarīrāṇāṃ ca jīvāviṣṭānāṃ bhūtānāṃ, 'sarvāṇi ha vā imāni bhūtāni' iti śruteḥ /
yadāpi bhūtaśrutirmahābhūtaviṣayā parigṛhyate tadāpi brahmaliṅgatvamaviruddham /
nanu sahāpi viṣayairindriyāṇāṃ svāpaprabodhayoḥ prāṇe 'pyayaṃ prāṇācca prabhavaṃ śṛṇumaḥ- 'yadā suptaḥsvapnaṃ na kañcana paśyatyathāsminprāṇa evaikadhā bhavati tadainaṃ vāksarvairnāmabhiḥ sahāpyeti' (kau. 3.3) iti /
tatrāpi talliṅgātprāṇaśabdaṃ brahmaiva /
yatpunarannādityasaṃnidhānātprāṇasyābrahmatvamiti, tadayuktam /
vākyaśeṣabalena prāṇaśabdasya brahmaviṣayatāṃ pratīyamānāyāṃ saṃnidhānasyākiñcitkaratvāt /
yatpunaḥ prāṇaśabdasya pañcavṛttau prasiddhataratvaṃ, tadākāśaśabdasyeva pratividheyam /
tasmātsiddhaṃ prastāvadevatāyāḥ prāṇasya brahmatvam /
atra kecidudāharanti- 'prāṇasya prāṇam', 'prāṇabandhanaṃ hi somya manaḥ' iti ca /
tadayuktam /
śabdabhedātprakaraṇācca saṃśayānupapatteḥ /
yathā pituḥ piteti prayoge 'nyaḥ pitā ṣaṣṭīnirdiṣṭo 'nyaḥ prathamānirdiṣṭaḥ pituḥ piteti gamyate, tadvat 'prāṇasya prāṇam' iti śabdabhedātprasiddhātprāṇādanyaḥ prāṇasya prāṇa iti niścīyate /
nahi sa eva tasyeti bhedanirdeśārhe bhavati /
yasya ca prakaraṇe yo nirdiśyate nāmāntareṇāpi sa eva tatra prakaraṇī nirdiṣṭa iti gamyate /
yathā jyotiṣṭomādhikāre- 'vasante vasante jyotiṣā yajeta' ityatra jyotiḥśabdo jyotiṣṭomaviṣayo bhavati, tathā parasya brahmaṇaḥ prakaraṇe 'prāṇabandhanaṃ hi somya manaḥ' iti śrutaḥ prāṇaśabdo vāyuvikāramātraṃ kathamavagamayet /
ataḥ saṃśayaviṣayatvānnaitadudāharaṇaṃ yuktam /
prastāvadevatāyāṃ tu prāṇe saṃśayapūrvapakṣanirṇayā upapāditāḥ

5.23

FN: cākrāyaṇarṣirdhanārthī rājño yajñaṃ gatvovāca- he prastotaḥ, yā devatā prastāvaṃ sāmabhaktimanvāyattānugatā /
saṃveśanodgamanaṃ layodayau /
tarhi tasyāmavasthāyāṃ, vāk anuktakarmendriyopalakṣaṇam, cakṣuḥśrotre tādṛgbuddhīndriyāṇāṃ, buddhirapi manasā lakṣyate /
bhūteṣvindriyāṇi sūkṣmatvādbhoktṛsāmīpyācca sārāṇi atasteṣāṃ layodayoktyetareṣāmapi tatsiddheḥ śeṣaghaṭanetyarthaḥ /
vākyātsaṃnidhānaṃ durlabhamityarthaḥ /
prāṇaḥ paramātmā bandhanamāśrayaḥ svarūpaṃ yasyeti vigrahaḥ /
ākāśavākyoktanyāyaṃ taduttaravākye 'tidiśati- ata eva prāṇaḥ /
udgīthaprakaraṇamiti jñāpanārthamudgītha iti bhāṣyapadam /
udgīthaprakaraṇe śrūyata ityanvayaḥ /
kaścidṛṣiścākrāyaṇaḥ prastotāramuvāca, he prastotaḥ, yā devatā prastāvaṃ sāmabhaktimanugatā dhyānārthaṃ, tāṃ cedajñātvā mama viduṣo nikaṭe prastoṣyasi mūrdhā te patiṣyatīti /
tato bhītaḥ san papraccha, katamā sā devateti /
uttaram, prāṇa iti /
prāṇamabhilakṣya samyagviśanti līyante, tamabhilakṣyojjihate utpadyanta ityarthaḥ /
atideśatvātpūrvavatsaṃśayādi draṣṭavyamityuktaṃ vivṛṇoti- prāṇeti /
manaupādhiko jīvaḥ prāṇena brahmaṇā badhyate suṣuptāvekībhavati /
prāṇasya vāyoḥ prāṇaṃprerakaṃ tasya sattāsphūrtipradamātmānaṃ ye viduste brahmavida ityarthaḥ /
pūrveṇa gatarthātvātpṛthaksūtraṃ vyarthamiti śaṅkate- nanu pūrvavaditi /
adhikāśaṅkānirāsārthamatideśasūtramiti matvā śaṅkāmāha- na /
mukhye 'pīti /
tarhi tadā cakṣurapyetītyevaṃprakāreṇa sarvatra saṃbandhaḥ /
nanvatrendriyāṇāṃ prāṇe layodayau śrūyete, tāvatā mahābhūtalayādipratipādakavākyaśeṣopapattiḥ kathamityata āha- indriyasāratvāditi /
'tasya hyeṣa rasaḥ'iti śruteḥ /
indriyāṇi liṅgātmarūpāṇi apañcīkṛtabhūtānāṃ sārāṇi teṣāṃ layādyuktyā bhūtānāmapi prāṇe layādisiddheḥ vākyaśeṣopapattirityarthaḥ /
abrahmasahapāṭhācca prāṇo na brahmetyāha- api ceti /
udgātṛpratihartṛbhyāmudgīthe pratihāre ca kā devateti pṛṣṭena cākrāyaṇenādityo 'nnaṃ ca nirdiśyate /
'āditya iti hovāca' 'annamiti hovāca'iti śrutāvityarthaḥ /
sāmānyaṃ sannidhānam /
saṃnidhyanugrahītaprathamaśrutaprāṇaśrutyā mukhyaprāṇanirṇaye taddṛṣṭyā prastāvopāstiriti pūrvapakṣaphalam, siddhānte brahmadṛṣṭirūpopāstiḥ /
tasyādhikaraṇasyātideśatvameva pūrveṇa saṃgatiriti vibhāgaḥ /
bhavantīti bhūtānīti vyutpatyā yatkiñcidbhavanadharmakaṃ kāryamātraṃ tasya layodayau vāyuvikāre prāṇe na yuktāvityuktvā bhūtaśabdasya rūḍhārthagrahe 'pi layāderbrahmanirṇāyakatvamityāha- yadāpīti /
bhaitikaprāṇasya bhūtayonitvāyogādityarthaḥ /
tasya tadyonitvaṃ śrutyāśaṅkate- nanviti /
atha yadā suṣupto jīvaḥ prāṇe brahamaṇyekībhavati tadā enaṃ prāṇaṃ saviṣayavāgadayo 'piyantītyarthaḥ /
atra jīvābhannatve sarvalayādhāratvaliṅgānna mukhyaḥ prāṇa ityāha- tatrāpīti /
vākyāntarasaṃnidhyapekṣayā svavākyagataṃliṅgaṃ balīya ityāha- tadayuktamiti /
ekavākyatvaṃ vākyaśeṣaḥ tasya balaṃ tadgataṃ liṅgaṃ tenetyarthaḥ /
prāṇamevetyavadhāraṇena sarvabhūtaprakṛtitvaliṅgana ca prāṇapadena tatkāraṇaṃ brahma lakṣyamityāha- tadākāśaśabdasyeveti /
vṛttikṛtāmudāharaṇaṃ saṃśayābhāvenāyuktamityāha- atretyādinā /
śabdabhedamuktvā prakaraṇaṃ prapañcayati- yasya ceti

5.24

END BsCom_1,1.9.23
START BsCom_1,1.10.24
jyotiścaraṇādhikaraṇam / sū. 24-27
jyotiś caraṇābhidhānāt | BBs_1,1.24 |
idamāmananti- 'atha yadataḥ paro jyotirdīpyate viśvataḥpṛṣṭeṣu sarvataḥpṛṣṭeṣvanuttameṣūttameṣu lokeṣvidaṃ vāva tadyadidamasminnantaḥpuruṣe jyotiḥ' (chā. 3.13.7) iti /
tatra saṃśayaḥ-kimiha jyotiḥśabdenādityādi jyotirabhidhīyate kiṃvā paramātmeti /
arthāntaraviṣayasyāpi śabdasya talliṅgādabrahmaviṣayatvamuktam /
iha tu talliṅgamevāsti nāstīti vicāryate /
kiṃ tāvatprāptam /
ādityādikameva jyotiḥśabdena parigṛhyata iti /
kutaḥ, prasiddheḥ /
tamo jyotiriti hīmau śabdau parasparapratidvandvī vīṣayau prasiddhau /
cakṣurvṛtternirodhakaṃ śārvarādikaṃ tama ucyate /
tasyā evānugrāhakamādityādikaṃ jyotiḥ /
tathā 'dīpyate' itīyamapi śrutirādityādiviṣayā prasiddhā /
nahi rūpādihīnaṃ brahma 'dīpyate' iti mukhyāṃ śrutirmahati /
dyumaryādatvaśruteśca /
nahi carācarabījasya brahmaṇaḥ sarvātmakasya dyaurmaryādā yuktā /
kāryasya tu jyotiṣaḥ paricchinnasya dyaurmaryādā syāt /
'paro divo jyotiḥ' iti ca brāhmaṇam /
nanu kāryasyāpi jyotiṣaḥ sarvatra gamyamānatvāddyumaryādāvattvamasamañjasam /
astu tarhyatrivṛtkṛtaṃ tejaḥ prathamajam /
na /
atrivṛtkṛtasya tejasaḥ prayojanābhāvāditi /
idameva prayojanaṃ yadupāsyatvamiti cet /
na /
prayojanāntaraprayuktasyaivādityaderupāsyatvadarśanāt /
'tāsāṃ trivṛtaṃ trivṛtamekaikāṃ karavāṇi' (chā. 6.3.3) iti cāviśeṣaśruteḥ /
nacātrivṛtkṛtasyāpi tejaso dyumaryādatvaṃ prasiddham /
astu tarhi trivṛtkṛtamevat tejo jyotiḥśabdam /
nanūktamarvāgapi divo 'vagamyate 'gnyādikaṃ jyotiriti /
naiṣa doṣaḥ /
sarvatrāpi gamyamānasya jyotiṣaḥ 'paro divaḥ' ityupāsanārthaḥ pradeśaviśeṣaparigraho na virudhyate /
natu niṣpradeśasyāpi brahmaṇaḥ pradeśaviśeṣakalpanā bhāginī /
'sarvataḥpṛṣṭeṣvanuttameṣūttameṣu lokeṣu' iti cādhārabahutvaśrutiḥ kārye jyotiṣyupapadyatetarām /
'idaṃ vāva tadyadidamasminnāntaḥ puruṣe jyotiḥ' (chā. 3.13.7) iti ca kaukṣeye jyotiraṣi paraṃ jyotiradhyasyamānaṃ dṛśyate /
sārūpyanimittāścādhyasā bhavanti /
yathā- 'tasya bhūriti śira ekametadakṣaram' (bṛ. 5.5.3) iti /
kaukṣeyasya tu jyotiṣaḥ prasiddhamabrahmatvam /
'tasyaiṣā dṛṣṭiḥ' (chā. 3.13.7) 'tasyaiṣā śrutiḥ' iti cauṣṇyaghoṣaviśiṣṭatvasya śravaṇāt /
'tadetaddṛṣṭaṃ ca śrutaṃ cepyupāsīta' iti ca śruteḥ /
'cakṣuṣyaḥ śruto bhavati ya evaṃ veda' (chā. 3.13.8) iti cālpaphalaśravaṇādabrahmatvam /
mahate hi phalāya brahmopāsanamiṣyate /
nacānyadapi kiñcitsvavākye prāṇākāśavajjyotiṣo 'sti brahmaliṅgam /
naca pūrvasminnapi vākye brahma nirdiṣṭamasti, 'gāyatrī vā idaṃ sarvaṃ bhūtam' iti chandonirdeśāt /
athāpi kathañcitpūrvasminvākye brahma nirdiṣṭaṃ syādevamapi na tasyeha pratyabhijñānamasti /
tatra hi 'tripādasyāmṛtaṃ divi' (3.12.1,6) iti dyauradhikaraṇatvena śrūyate /
atra punaḥ 'paro divo jyotiḥ' iti dyaurmaryādātvena /
tasmātprākṛtaṃ jyotiriha grāhyamityevaṃ prāpte brūmaḥ-jyotiriha brahma grāhyam /
kutaḥ. caraṇābhidhānāt /
pādābhidhānādityarthaḥ /
pūrvasminhi vākye catuṣpādbrahma nirdiṣṭam- 'tāvānasya mahimā tato jyāyāṃśca pūruṣaḥ /
pādo 'sya sarvā bhūtāni tripādasyāmṛtaṃ divi' (chā. 3.12.6) ityanena mantreṇa /
tatra yaccatuṣpādo brahmaṇastripādamṛtaṃ dyusaṃbandhirūpaṃ nirdiṣṭaṃ tadeveha dyusaṃbandhānnirdiṣṭamiti pratyabhijñāyate /
tatparityajya prākṛtaṃ jyotiḥ kalpayataḥ prakṛtahānāprakṛtaprakriye prasajyeyātām /
na kevalaṃ pūrvavākyājjyotirvākya eva brahmānuvṛttiḥ, parasyāmapi śāṇḍilyavidyayāmanuvartiṣyate brahma /
tasmādiha jyotiriti brahma pratipattavyam /
yattūktam- 'jyotiradīpyate' iti caitau śabdau kārye jyotiṣi prasiddhāviti /
nāyaṃ doṣaḥ /
prakaraṇādbrahmāvagame satyanayoḥ śabdayoraviśeṣakatvāt /
dīpyamānakāryajyotirupalakṣite brahmaṇyapi prayogasaṃbhavāt /
'yena sūryastapati tejaseddhaḥ' (tai.brā. 3.12.9.7) iti ca mantravarṇāt /
yadvā nāyaṃ jyotiḥśabdaścakṣurvṛtterevānugrāhake tejasi vartate, anyatrāpi prayogadarśanāt /
'vācaivāyaṃ jyotiṣāste' (bṛ. 4.3.5), 'mano jyotirjuṣatām' (tai.brā. 1.6.3.3) iti ca, tasmādyadyatkasyacidavabhāsakaṃ tattajyotiḥśabdenābhidhīyate /
tathā sati brahmaṇo 'pi caitanyarūpasya samastajagadavabhāsahetutvādupapanno jyotiḥśabdaḥ /
'tameva bhāntamanubhāti sarvaṃ tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti' (kau. 2.5.15) 'taddevā jyotiṣāṃ jyotirāyurhepāsate 'mṛtam' (bṛ. 4.4.16) ityādiśrutibhyaśca /
yadapyuktaṃ dyumaryādatvaṃ sarvagatasya brahmaṇo nopapadyata iti /
atrocyate- sarvagatasyāpi brahmaṇa upāsanārthaḥ pradeśaviśeṣaparigraho na virudhyate /
nanuktaṃ niṣpradeśasya brahmaṇaḥ pradeśaviśeṣakalpanā nopapadyata iti /
nāyaṃ doṣaḥ /
niṣpradeśasyāpi brahmaṇa upādhiviśeṣasaṃbandhātpradeśaviśeṣakalpanopapatteḥ /
tathāhi- ādityo, cakṣuṣi, hṛdaye, iti pradeśaviśeṣasaṃbandhāni brahmaṇa upāsanāni śrūyante /
etena 'viśvataḥpṛṣṭheṣu' ityādhārabahutvamupapāditam /
yadapyetaduktaṃ, auṣṇyaghoṣānumite kaukṣeye kārye jyotiṣyadhyasyamānatvātparamapi divaḥ kāryaṃ jyotireveti /
tadapyayuktam /
parasyāpi brahṇaṇo nāmādipratīkatvatkaukṣeyajyotiṣpratīkatvopapatteḥ /
'dṛṣṭaṃ ca śrutaṃ cetyupāsīta' iti tu pratīkadvārakaṃ dṛṣṭatvaṃ śrutatvaṃ ca bhaviṣyati /
yadapyalpaphalaśravaṇānna brahmeti, tadapyanupapannam /
nahīyate phalāya brahmāśrayaṇīyaṃ, iyate neti niyamaheturasti /
yatra hi nirastasarvaviśeṣasaṃbandhaṃ paraṃ brahmātmatvenopadiśyate, tatraikarūpameva phalaṃ mokṣa ityavagamyate /
yatra tu guṇaviśeṣasaṃbandhaṃ pratīkaviśeṣasaṃbandhaṃ vā brahmopadiśyate, tatra saṃsāragocarāṇyevoccāvacāni phalāni dṛśyante- 'annādo vasudāno vidante vasu ya evaṃ veda' (bṛ. 4.4.24) ityādyāsu śrutiṣu /
yadyapi na svavākye kiñcijjyotiṣo brahmaliṅgamasti tathāpi pūrvasminvākye dṛśyamānaṃ grahītavyaṃ bhavati /
taduktaṃ sūtrakāreṇa- 'jyotiścaraṇābhidhānāt' iti kathaṃ punarvākyāntaragatena brahmasaṃnidhānena jyotiḥśrutiḥ svaviṣayācchakyā pracyāvayitum /
naiṣa doṣaḥ /
'yadataḥ paro jyotiḥ' iti prathamatarapaṭhitena yacchabdena sarvanāmnā dyusaṃbnandhātpratyabhijñāyamāne pūrvavākyanirdiṣṭe brahmaṇi svasāmārthyena parāmṛṣṭe satyarthājjyotiḥśabdasyāpi brahmaviṣayatvopapatteḥ /
tasmādiha jyotiriti brahma pratipattavyam

5.24

FN: gāyatryupādhibrahmopāstyanantaramupāstyantaroktyartho 'thaśabdaḥ /
ato dyulokātparaḥparastādyajjyotirdīpyate tadidamiti jāṭhare jyotiṣyadhyasyate /
viśvasmātprāṇivargāt sarvasmādbhūrādilokācca pṛṣṭeṣūparītyarthaḥ /
nahīti rūpādimataḥ sāvayavasyaiva dīptiyogādityarthaḥ /
yattejobannābhyāmasaṃpṛktaṃ tadatrivatkṛtamucyate /
prayojanāntaraṃ tamonāśādikam /
tāsāṃ tejobannānāmekaikaṃ dvidhā vibhajya punaścekaikaṃ bhāgaṃ dvedhā kṛtvā svabhāgāditarabhāgayornikṣipya trivṛtkaraṇaṃ saṃpadyate /
bhāginī yuktā /
ekatvasāmyādbhūrityasminnakṣare prajāpateḥ śirodṛṣṭiruktā tathātrāpi sārūpyaṃ vācyaṃ anyathādhyāsāsiddheḥ /
eṣā dṛṣṭiryadetaduṣṇimānaṃ sparśena vijānāti /
eṣā śrutiryatkarṇāvapidhāya ninadamiva śṛṇotīti śeṣaḥ /
cakṣuṣyo darśanīyaḥ /
śruto viśrutaḥ /
prākṛtaṃ prakṛterjātaṃ, kāryamiti yāvat /
brahmaṇo vyavacchidya tejaḥsamarpakatvaṃ viśeṣakatvaṃ tadabhāvo 'viśeṣakatvaṃ, aviśeṣakatvādbrahmavyāvartakatvādityarthaḥ /
pramityarthatvena upāstyarthatvena vā maryādāvattvam /
divaḥ paramapītyanvayaḥ /
kaukṣeyakaṃ hi jyotirjīvabhāvenānupraviṣṭasya paramātmano vikāraḥ jīvābhāve dehasya śaithilyāt jīvataścauṣṇyājjāyate /
tasmātpratīkopāsanamupapannam /
jīvarūpeṇānnamattītyannādaḥ, annasyāsamantāddātā vā /
vasu hiraṇyaṃ karmaphalaṃ dadātīti vasudāna iti guṇaviśeṣasaṃbandhaḥ /
sarvanāmnā svasāmarthyena svasya sarvanāmnaḥ sāmartyaṃ saṃnihitavācitvaṃ tadbalena parāmṛṣṭe satīti yojanā /
jyotiścaraṇābhidhānāt /
chāndogyamevodāharati- idamiti /
gāyatryupādhikabrahmopāstyānandaryārtho 'thaśabdaḥ /
ato divo dyulokātparaḥ parastādyajjyotirdīpyate tadyatadidamiti jāṭharāgnāvadhyasyate /
kutra dīpyate, tatrāha- viśvata iti /
viśvasmātprāṇivargādupari sarvasmādbhūrādilokādupari ye lokāsteṣūttameṣu na vidyante uttamā yebhya ityanuttameṣu sarvasaṃsāramaṇḍalātītaṃ paraṃ jyotiridameva, yaddehasthamityarthaḥ /
asya pūrveṇāgatārthatvaṃ vadanpratyudāharaṇasaṃtimāha- arthāntareti /
atra svavākye spaṣṭabrahmaliṅgābhāve 'pi 'pādosya'iti pūrvavākye bhūtapādatvaṃ liṅgamastīti pādasaṃgatiḥ /
pūrvottarapakṣayorjaḍabrahmajyotiṣorupāstiḥ phalamiti bhedaḥ /
nanvajñānatamovirodhitvādbrahmāpi jyotiḥpadaśakyatayā prasiddhamasti, netyāha- cakṣuriti /
śarvaryāṃ rātrau bhavaṃ śārvaram /
nīlamiti yāvat /
anenāvarakatvādrūpavattvācca kuḍyavadbhāvarūpaṃ tama ityarthāduktaṃ bhavati /
jyotiḥśruteranugrāhakaliṅgānyāha- tathetyādinā /
bhāsvararūpātmikā dīptistejasa eva liṅgamityāha- na hīti /
māstu maryādetyāśaṅkya śrutatvānmaivamityāha- paro diva iti /
maryādāṃ brūta iti śeṣaḥ /
brahmavat kāryasyāpi maryādāyogānnirarthakaṃ brāhmaṇamiti kaścidākṣipati- nanviti /
ekadeśī brūte- astviti /
svargādau jātaṃ kiñcidatīndriyaṃ tejo divaḥ parastādasti, śrutiprāmāṇyādityarthaḥ /
adhyayanavidhyupāttaśruterniṣphalaṃ vastu nārtha ityākṣipya brūte- neti /
dhyānaṃ phalamityāśaṅkya niṣphalasya kvāpi dhyānaṃ nāstītyāha- idamevetyādinā /
prayojanāntaraṃ tamonāśādikam /
atrivṛtkṛtaṃ tejo 'ṅgīkṛtyāphalatvamuktvā tadeva nāstītyāha- tāsāmiti /
tejo 'bannānāṃ devatānāmekaikaṃ dvidhā vibhajya punaścaikaikaṃ bhāgaṃ dvedhā kṛtvā svabhāgāditarabhāgayornikṣipya tantriguṇarajjuvantrivṛttaṃ karavāṇītyaviśeṣokternāstyatrivṛtkṛtaṃ kiñcidityarthaḥ /
kiñcātra 'yadataḥ paraḥ'iti yacchabdenānyataḥ prasiddhaṃ dyumaryādatvaṃ dhyānāyānūdyate /
na cātrivṛtkṛtasya tasya tatkvacitprasiddhamityāha- na ceti /
ekadeśimate niraste sākṣātpūrvapakṣī brūte- astu tarhīti /
pradeśaviśeṣaḥ divaḥ parastāddedīpyamānaḥ sūryāditejovayavaviśeṣaḥ, tasya parigraha upasanārtho na viruddhata ityanvayaḥ /
sa eva kaukṣeye jyotiṣi upāsyate /
tasyāpi tejastvāditi bhāvaḥ /
brahmaṇo 'pi dhyānārthaṃ pradeśasthatvaṃ kalpyatāṃ, netyāha- natviti /
niṣpradeśasya niravayavasya viśeṣe 'pi divaḥ parastāddedīpyamānabrahmāvayavakalpanā bhāginī yuktā na tvityanvayaḥ /
apramāṇikagauravāpātāditi bhāvaḥ /
tataḥ kiṃ, tatrāha- sārūpyeti /
yathā ekatvasāmyādbhūritivyāhṛtau prajāpateḥ śirodṛṣṭiḥ śrutā tathā jāṭharāgnāvabrahmatvaṃ ghoṣādiśrutyā prasiddhamiti jaḍajyotiṣṭvaṃ sāmyaṃ vācyamityarthaḥ /
yaddehasparśanenauṣṇyajñānaṃ prasiddhaṃ saiṣā tasya jāṭharāgnerdṛṣṭiḥ, yatkarṇapidhānena ghoṣaśravaṇaṃ, saiṣā tasya śrutirityarthaḥ /
jyotiṣo jaḍatve liṅgāntaramāha- tadetaditi /
jyotirityarthaḥ /
cakṣuṣyaścakṣurhitaḥ sundaraḥ, śruto vikhyātaḥ /
na cānyadapīti /
brahmaliṅgamapi kiñcidanyannāstītyanvayaḥ /
nanu 'tripādasyāmṛtaṃ divi'iti pūrvavākyoktaṃ brahmātra jyotiḥpadena gṛhyatāmityāśaṅkyāha- na ceti /
nanu sarvātmakatvāmṛtatvābhyāṃ brahmoktamityata āha- athāpīti /
kathañcicchandodvāretyarthaḥ /
divi diva iti vibhaktibhedānna pratyabhijñetyarthaḥ /
prakṛterjātaṃ prākṛtaṃ, kāryamityarthaḥ /
ācāraṃ nirasyati- pādeti /
'gāyatrī vā idaṃ sarvaṃ bhūtam' 'vāgvai gāyatrī' 'yeyaṃ pṛthivī' 'yadidaṃ śarīram' 'yadasminpuruṣe hṛdayam' 'ime prāṇāḥ'iti bhūtavākpṛthivīśarīrahṛdayaprāṇātmikā ṣaḍvidhā ṣaḍbhirakṣaraiścatuṣpadā gāyatrīti /
yaduktaṃ tāvān tatparimāṇaḥ sarvaḥ prapañco 'sya gāyatryanugatasya brahmaṇo mahimā vibhūtiḥ, puruṣastu pūrṇabrahmarūpaḥ, ataḥ prapañcājjyāyānadhikaḥ /
ādhikyamevāha- pāda iti /
sarvaṃ jagadekaḥ pādo 'ṃśaḥ, 'viṣṭabhyāhamidaṃ kṛtsnamekāṃśena sthito jagat'iti smṛteḥ /
asya puruṣasya divi svaprakāśasvarūpe tripādamṛtaṃ rūpamasti, divi sūryamaṇḍale vā dhyanārthamasti, kalpitājjagato brahmasvarūpāmanantamastītyarthaḥ /
yathā loke pādātpādatrayamadhikaṃ tathedamadhikamiti bodhanārthaṃ tripādamṛtamityuktaṃ, na tripādatvaṃ vivakṣitamiti mantavyam /
'yadataḥ paraḥ'iti yacchabdasya prasiddhārthavācitvātpūrvavākyaprasiddhaṃ brahma grāhmamityāha- tatreti /
nanu 'yadāgneyo 'ṣṭākapālaḥ'ityatra yatpadasyāprakṛtārthakatvaṃ dṛṣṭimityata āha- tatparatyajyeti /
tatra yāgasyānyataḥ prasiddherabhāvenāpūrvatvādagatyā yado 'prasiddhārthatvamāśritam /
iha tu pūrvavākyaprasiddhasya brahmaṇo dyusaṃbandhena pratyabhijñātasya yadarthatvaniśacayādyatpadaikārthakajyotiḥpadasyāpi sa evārtha ityarthaḥ /
saṃdaṃśanyāyādapyevamityāha- na kevalamiti /
'sarvaṃ khalvidaṃ brahma'ityuttaratra brahmānuvṛttermadhyasthaṃ jyotirvākyaṃ brahmaparamityarthaḥ /
prakaraṇāditi /
prakṛtāpekṣayatpadaśrutyā dyusaṃbandhabhūtapādatvādiliṅgaiścetyarthaḥ /

ataḥ prakaraṇājjyotiḥśrutibādho na yukta iti nirastam /
aviśeṣakatvāditi /
brahmavyāvartakatvābhāvādityarthaḥ /
yena cetasā caitanyeneddhaḥ prakāśitaḥ sūryastapati prakāśayati taṃ bṛhantamavedavinna manuta ityarthaḥ /
jyotiḥśabdasya kāryajyotiṣyeva śaktirityaṅgīkṛtya kāraṇabrahmalakṣakatvamuktvā brahmaṇyapi śaktimāha- yadveti /
gāḍhāndhakāre vācaiva jyotiṣā loka āsanādivyavahāraṃ karotītyarthaḥ /
ājyaṃ juṣatāṃ pibatāṃ mano jyotiḥ prakāśakaṃ bhavati ityājyastutiḥ /
yathā gacchantamanugacchataḥ svasyāpi gatirasti tathā sarvasya svaniṣṭhaṃ bhānaṃ syādityata āha- tasya bhāseti /
tat kālānavacchinnaṃ brahma sūryādijyotiṣāṃ sākṣibhūtamāyuramṛtamiti ca devā upāsata ityarthaḥ /
yoṣito 'gnitvavat dyumaryādatvādikaṃ dhyānārthaṃ kalpitaṃ brahmaṇo yuktamityāha- atrocyata ityādinā /
divaḥ paramapītyanvayaḥ /
āropyasya dhyeyasyālambanasya ca sādṛśyaniyamo nāstītyāha- parasyāpīti /
bhaviṣyati brahmajyotiṣa iti śeṣaḥ /
'taṃ yathā yathopāsate tathā tathā phalaṃ bhavati'iti śruterityāha- na hīyata iti /
jñānaphalavadupāstīphalamekarūpaṃ kiṃ na syādata āha- yatra hīti /
jñeyaikatvādityarthaḥ /
dhyeyaṃ tu nānetyāha- yatra tviti /
īśvaro jīvarūpeṇānnamattītyannādaḥ annasyāsamantāddātā vā vasu hiraṇyaṃ dadātīti vasudāna iti guṇaviśeṣasaṃbandhaṃ yo veda sa dhanaṃ vindate, dīptāgniśca bhavati /
nāmno vāguttamā, mano vā pratīkaṃ vāco bhūya iti pratīkaviśeṣadhyānaśrutisaṃgrahārthamādyapadam /
saṃnidheḥ śrutirbalīyasīti śaṅkate- kathaṃ punariti /
atha prathamaśrutyanusāreṇa caramaśrutirnīyata ityāha- naiṣa iti /
sarvanāmnā svasāmarthyena svasya sarvanāmnaḥ sāmarthyaṃ saṃnihitavācitvaṃ tadbalena parāmṛṣṭe satīti yojanā /
arthādyatpadasāmānādhikaraṇyādityarthaḥ

5.25

END BsCom_1,1.10.24
START BsCom_1,1.10.25
chando 'bhidhānān neti cen na tathā ceto'rpaṇanigadāt tathā hi darśanam | BBs_1,1.25 |
atha yaduktaṃ pūrvasminnapi vākye na brahmabhihitamiti, 'gāyatrī vā idaṃ sarvaṃ bhūtaṃ yadidaṃ kiñca' (chāṃ. 3.12.1) iti gāyatryākhyasya chandaso 'bhihitatvāditi, tatparihartavyam /
kathaṃ punaśchandobhidhānānna brahmābhihitamiti śakyate vaktuṃ, yāvatā 'tāvānasya mahimā' ityetasyāmṛci catuṣpādbrahma darśitam /
naitadasti /
'gāyatrī vā idaṃ sarvam' iti gāyatrīmupakramya tāmeva bhūtapṛthivīśarīrahṛdayavākyapramāṇabhedairvyakhyāya 'saiṣā catuṣpādā ṣaḍvidhā gāyatrī tadetadṛcābhyanuktaṃ tāvānasya mahimā' iti tasyāmeva vyākhyātarūpāyāṃ gāyatryāmudāhṛto mantraḥ kathamakasmādbrahma catuṣpādabhidadhyāt /
yo 'pi tatra 'yadvai tadbrahma' (chā. 3.12.5,6) iti brahmaśabdaḥ so 'pi chandasaḥ prakṛtatvācchandoviṣaya eva 'ya etāmevaṃ brahmopaniṣadaṃ veda' (chāṃ 3.11.3) ityatra hi vedopaniṣadamiti vyācakṣate, tasmācchandobhidhānānna brahmaṇaḥ prakṛtatvamiticet /
naiṣa doṣaḥ /
'tathā cetorpaṇanigahāt' tathā gāyatryākhyacchandodvāreṇa tadanugate brahmaṇi cetasor'paṇaṃ cittasamādhānamanena brahmaṇavākyena nigadyate- 'gāyatrī vā idaṃ sarvam' iti /
nahyakṣarasaṃniveśamātrāyā gāyatryāḥ sarvātmakatvaṃ saṃbhavati /
tasmādyādgāyatryākhyavikāre 'nugataṃ jagatkāraṇaṃ brahma tadiha sarvamityucyate /
yathā 'sarvaṃ khalvidaṃ brahma' (chā. 3.14.1) iti /
kāryaṃ ca kāraṇādavyatiriktamiti vakṣyāmaḥ- 'tadananyatvamārambhaṇaśabdādibhyaḥ' (bra. 2.1.14) ityatra /
tathānyatrāpi vikāradvāreṇa brahmaṇa upāsanaṃ dṛśyate- 'etaṃ hyeva bahvṛcā mahatyukthe mīmāṃsanta etamagnāvadhvaryava etaṃ mahāvrate chandogāḥ' (ai.ā. 3.23.12) iti /
tasmādasti chandobhidhāne 'pi pūrvasminvākye catuṣpādbrahma nirdiṣṭam /
tadeva jyotirvākye 'pi parāmṛśyata upāsanāntaravidhānāya /
apara āha- sākṣādeva gāyatrīśabdena brahma pratipādyate, saṃkhyāsāmānyāt /
yathā gāyatrī catuṣpadā ṣaḍakṣaraiḥ pādaistathā brahma catuṣpāt /
tathānyatrāpi chandobhidhāyī śabdor'thāntare saṃkhyāsāmānyātprayujyamāno dṛśyate /
tadyathā- 'te vā ete pañcānye pañcānye daśa santastatkṛtam' ityupakramyāha 'saiṣā virāḍannādi' (chā. 4.3.8) iti /
asminpakṣe brahmaivābhihitamiti na chandobhidhānam /
sarvathāpyasti pūrvasminvākye prakṛtaṃ brahma

5.25

FN: ya etāṃ prakṛtāṃ brahmopaniṣadaṃ vedarahasyaṃ madhuvidyārūpaṃ veda tasyodayāstamayarahitabrahmaprāptirbhavatītyarthaḥ /
etamṛgvedino mahatyukthe śastre upāsate, adhvaryavo yajurvedinaḥ kratau chandogāḥ sāmavedino mahāvrate kratau /
saṃvargavidyāyāṃ adhidaivamagnisūryacandrāmbhāṃsi vāyau līyate /
adhyatmaṃ vāk cakṣuḥśrotramanasi prāṇamapiyanti /
te vā ete pañcānye ādhidaivikāḥ, pañcānye ādhyātmikāste militvā daśa santaḥ kṛtamityucyate /
kṛtaṃ dyūtam /
chandobhidhānādbrahma prakṛtaṃ nāstīti śaṅkāmekadeśī dūṣayati- kathamiti /
śaṅkāṃ sādhayati- naitadityādinā /
catuṣpadatvādikaṃ pūrvameva vyākhyātam /
ya etāmevamiti /
vedarahasyabhūtāṃ madhuvidyāmevamuktarītyā yaḥ kaścidveda tasyodayāstamayarahitabrahmā prāptirbhavatītyarthaḥ /
tathāca vedatvādgāyatryāṃ brahmaśabdo yukta iti bhāvaḥ /
gāyatrīśabdena tadupādānatvenānugatabrahmalakṣaṇāyāṃ bījamanupapattimāha- na hyakṣareti /
brahmaṇo 'pi kathaṃ sarvātmakatvaṃ, tatrāha- kāryaṃ ceti /
naca gāyatryā dhyānārthaṃ sarvātmatvāropa iti vācyaṃ, svataḥ sarvātmano dhyānasaṃbhavenāsadāropāyogādīti bhāvaḥ /
'tathāhi darśanam'iti sūtraśeṣaṃ vyācaṣṭe- tathānyatreti /
dṛśyata iti darśanam /
dṛṣṭamityarthaḥ /
etaṃ paramātmānaṃ bahvṛcā ṛgvedino mahatyukthe śastre tadanugatamupāsate /
etamevāgnirahasye 'tametamagnirityadhvaryava upāsate'iti śruteḥ yajurvedino 'gnau upāsate /
etameva chantogāḥ sāmavedino mahāvrate kratau upāsata ityaitareyake dṛṣṭamityarthaḥ /
gāyatrīśabdo brahmalakṣaka iti vyākhyāya gauṇa ityāha- apara iti /
sākṣādeva /
vācyārthagrahaṇaṃ vinaiveti yāvat /
pūrvaṃ tūpāsyatayā gāyatrīpadenājahallakṣaṇayā gāyatrībrahmaṇī dve api lakṣite /
naca gāyatrī sarvamityanvayāsaṃbhavaḥ, ghaṭo rūpīti padārthaikadeśe vyaktau rūpānvayavat, gāyatrīpadārthaikadeśe gāyatryanugate brahmaṇi pradhāne sarvātmakatvānvayasaṃbhavāditi bhāvaḥ /
tathāca sūtre siddhāntabhāgasyāyamarthaḥ-tathā gāyatrīvaccatuṣpātvaguṇasāmānyāt, ceto brahmaṇi samarpyate yena sa cetorpaṇo gāyatrīśabdastena brahmaṇa eva nigadādabhidhānāt chandobhidhānamasiddhamiti /
adhunā 'tathāhi darśanam'iti śeṣaṃ vyācaṣṭe- tatheti /
saṃvargavidyāyāmādhidaivamagnisūryacandrāmbhāṃsi vāyau līyante, adhyātmaṃ vākcakṣuḥśrotramanāṃsi prāṇamapiyantītyuktam /
te vā ete pañcānye ādhidaivikāḥ, pañcānye ādhyātmikāste militvā daśasaṃkhyākāḥ santaḥ kṛtamityucyante /
santi hi kṛtatretādvāparakalisaṃjñakāni catvāri dyutāni krameṇa caturaṅkatryaṅkadvyaṅkaikāṅkāni /
tatra kṛtaṃ daśātmakaṃ bhavati, caturṣvaṅkeṣu trayāṇāṃ triṣu dvayordvayorekasya cāntarbhāvāt /
tathācca daśatvaguṇena vāyvādeḥ kṛtaśabdenocyanate /
eve kṛtatvaṃ vāyvādīnāmupakramyāha- saiṣeti /
vidheyāpekṣayā strīliṅganirdeśaḥ /
virāṭpadaṃ chantovācakaṃ, 'daśākṣarā virāṭ'iti śruteḥ /
daśatvasāmyena vāyvādayo virāḍityucyante /
evañca daśatvadvārā vāyvādiṣu kṛtatvaṃ virāṭtvaṃ ca dhyeyam /
tatra virāṭtvadhyānātsarvamasyānnaṃ bhavati, 'annaṃ virāṭ'iti śruteḥ /
kṛtatvadhyānādannādo bhavati, kṛtatadyūtasyānnādatvāt /
kṛtaṃ hi svīyacaturaṅgeṣu tryaṅkādikamantarbhāvayadannamattīva lakṣyate /
ata eva kṛtajayāditaradyūtajayaḥ śrutyuktaḥ-'kṛtāyavijitāyādhareyāḥ saṃyanti'iti /
ayo dyūtaṃ, kṛtasaṃjño 'yaḥ kṛtāyaḥ sa vijito yena tasmai, adhareyāstryaṅkādayaḥ ayāḥ saṃyanti upanamante /
tena jitā bhavantītyarthaḥ /
evañca sā vāyvādidaśātmikā eṣā kṛtaśabditā virāḍannaṃ, kṛtatvādannādinītyarthaḥ /
sarvathāpīti /
gāyatrīti padasya lakṣakatve gauṇatve 'pi cetyarthaḥ /
atrāpara āhetyaparapadena gauṇatve svamataṃ neti dyotayati /
ajahallakṣaṇāpakṣe hi 'vāgvai gāyatrī'iti vāgātmatvaṃ gāyati ca trāyate ca iti niruktanāmakatvaṃ ca gāyatryā upādhitvenopāsyatvādupapannataram /
gauṇapakṣe gāyatrītyāgāttadubhayaṃ sarvātmakatvamātreṇopapādanīyam /
evaṃ gāyatrīpadasya svārthatyāgaḥ, aprasiddhacatuṣpāttvaguṇadvārā viprakṛṣṭalakṣaṇā ceti bahvasamañjasam

5.26

END BsCom_1,1.10.25
START BsCom_1,1.10.26
bhūtādipādavyapadeśopapatteś caivam | BBs_1,1.26 |
itaścaivamabhyupagantavyamiti, pūrvasminvākye prakṛtaṃ brahmeti /
yato bhūtādīnpādānvyapadiśati /
bhūtapṛthivīśarīrahṛdayāni hi nirdiśyāha- 'saiṣā catuṣpadā ṣaḍvidhā gāyatrī' iti /
nahi brahmānāśrayaṇe kevalasya chandaso bhūtādayaḥ pādā upapadyante /
apica brahmānāśrayaṇe neyamṛksaṃbodhyeta- 'tāvānasya' iti /
anayā hi ṛcā svarasena brahmaivābhidhīyate, 'pādo 'sya sarvā bhūtāni tripādasyāmṛtaṃ divi' (chā. 3.12.5) iti sarvātmatvopapatteḥ /
puruṣasūkte 'pīyamṛgbrahmaparatayaiva samāmnāyate /
smṛtiśca brahmaṇa evaṃrūpatāṃ darśayati- 'viṣṭabhyāhamidaṃ kṛtsnamekāṃśena sthito jagat' (bhaga. 10.42) iti /
'yadvai tadbrahma' (chā. 3.12.7) iti ca nirdeśa evaṃ sati mukhyārtha upapadyate /
'pañca brahmapuruṣāḥ' (chā. 3.13.6) iti ca hṛdayasuṣiṣu brahmapuruṣaśrutirbrahmasaṃbandhitāyāṃ vivakṣitāyāṃ saṃbhavati /
tasmādasti pūrvasminvākye brahma prakṛtam /
tadeva brahma jyotirvākye dyusaṃbandhātpratyabhijñāyamānaṃ parāmṛśyata iti sthitam

5.26

FN: bhūtapṛthivīśarīrahṛdayavākprāṇa iti ṣaṭprakārā gāyatryākhyasya brahmaṇaḥ śrūyante /
suṣayaśchidrāṇi /
nanu 'gāyatrī vā idaṃ sarvam'iti prathama gāyatrīśruteḥ kathaṃ lakṣaṇetyāśaṅkya vākyaśeṣagatasarvātmakatvādyanekabalavatpramāṇasaṃvādena brahmami tātparyāvagamādityāha- bhūtādipādeti /
evaṃ padārthamāha- itaśceti /
sūtrasthādipadārthaṃ darśayati- bhūtapṛthivīti /
atra sūtrabhāṣyakārayorbhūtādibhiścatuṣpadā gāyatrīti saṃmatam, ṣaḍakṣaraiśacatuṣpātvaṃ vṛttikāroktamaprasiddhaṃ cakārasūcitam /
yuktyantaramāha- api ceti /
brahmaparasūktotpannatvācca tasyāstatparatvamityāha- puruṣeti /
brahmapadasya chandovācitvamuktaṃ nirasyati- yadvai tadbrahmeti /
pūrvasyāmṛci brahmoktāvityarthaḥ /
hṛdayasya caturdikṣūrdhvaṃ ca pañca suṣayaḥ santi /
teṣu brahmasthānahṛnnagarasya prāgādidvāreṣu krameṇa prāṇavyānāpānasamānodānāḥ pañcadvārapālā iti dhyānārthaṃ śrutyā kalpitam /
tatra hṛdayacchidrasthaprāṇeṣu brahmapuruṣatvaśrutirhṛdi gāyatryākhyabrāhmaṇa upāsanāsaṃbandhitāyāṃ brahmaṇo dvārapālatvādbrahmapuruṣā iti saṃbhavatītyāha- pañca brahmeti

5.27

END BsCom_1,1.10.26
START BsCom_1,1.10.27
upadeśabhedān neti cen nobhayasminn apy avirodhāt | BBs_1,1.27 |
yadapyetaduktaṃ pūrvatra- 'tripādasyāmṛtaṃ divi' iti saptamyā dyaurādhāratvenopadiṣṭā iti, punaḥ 'atha yadataḥ paro divaḥ' iti pañcamyā maryādātvena, tasmādupadeśabhedānna tasyeha pratyabhijñānamasti, tatparihartavyam /
atrocyate- nāyaṃ doṣaḥ, ubhayasminnapyavirodhāt /
ubhayasminnapi saptamyante pañcamyante copadeśe na pratyabhijñānaṃ virudhyate /
yathā loke vṛkṣāgrasaṃbaddho 'pi śyena ubhayathopadiśyamāno dṛśyate, vṛkṣāgre śyeno vṛkṣāgrātparataḥ śyena iti ca /
evaṃ divyeva sadbrahma divaḥ paramityupadiśyate /
apara āha- yathā loke vṛkṣāgreṇāsaṃbaddho 'pi śyena ubhayathopadiśyamāno dṛśyate, vṛkṣāgre śyeno vṛkṣāgrātpurataḥ śyena iti ca /
evaṃ ca divaḥ paramapi sadbrahma divītyupadiśyate /
tasmādasti pūrvanirdiṣṭasya brahmaṇa iha pratyabhijñānam /
ataḥ parameva brahma jyotiḥśabdamiti siddham

5.27

divi diva iti vibhaktibhedātprakṛtapratyabhijñā nāstītyuktaṃ nopakṣaṇīyamityāha- tatparihartavyamiti /
parihāraṃ pratījānīte- atreti /
sūtre nañarthaṃ vadanparihāramāha- nāyamiti /
evaṃ sarvatra vyākhyoyam /
pradhānaprātipadikārthadyusaṃbandhena pratyabhijñāyā vibhaktyarthabhedo na pratibandhakaḥ, kathañcidādhārasyāpi maryādātvasaṃbhavāt /
yathā vṛkṣāgraṃ svalagnabhagāvacchinnaśyenasyādhāraḥ sanneva svālagnabhāgāvacchinnasya tasyaiva maryādā bhavati, evaṃ divi sūrye hārdākāśe vā mukhye ādhāre sabrahmadivo maryadātvaṃ tadalagnākāśāvacchinnaṃ brahma prati kalpayitvā divaḥ paramityucyata ityarthaḥ /
yadyākāśena anavacchinnaṃ brahma gṛhītvā pañcamyā divo maryādātvameva mukhyaṃ tadā gaṅgāyāṃ gheṣa itivatsaptamyā sāmīpyalakṣaṇayādhāratvaṃ vyākhyeyamityāha- apara iti /
sabaddhaṃ pratyādhāratvaṃ mukhyaṃ pūrvamuktaṃ divyeva saditi /
asaṃbaddhaṃ prati maryādātvaṃ mukhyamadhunocyate divaḥ paramapīti bhedaḥ /
tasmājjyotirvākyamupāsye brahmaṇi samanvitamiti siddham

5.28

END BsCom_1,1.10.27
START BsCom_1,1.11.28
pratardanādhikaraṇam / sū. 28-31
prāṇas tathānugamāt | BBs_1,1.28 |
asti kauṣītakibrāhmaṇopaniṣadīndrapratardanākhyāyikā- 'pratardano ha vai daivodāsirindrasya priyaṃ dhāmopajagāma yuddhena ca pauruṣeṇa ca' ityārabhyāmnātā /
tasyāṃ śrūyate- 'sa hovāca praṇo 'smi prajñātmā taṃ māmāyuramṛtamityupāḥsva' iti /
tathottaratrāpi 'atha khalu prāṇa eva prajñātmedaṃ śarīraṃ parigṛhyotthāpayati' (ko. 1.1,2,3) iti /
tathā 'na vācaṃ vijijñāsīta vaktāraṃ vidyāt' ityādi /
ante ca 'sa eṣa prāṇa eva prajñātmānando 'jaro 'mṛtaḥ' (ko. 3.8) ityādi /
tatra saṃśayaḥ- kimiha prāṇaśabdena vāyumātramabhidhīyata upa devatātmeti, jīvo 'thavā paraṃ brahmeti /
nanu 'ata eva prāṇaḥ' ityatra varṇitaṃ prāṇaśabdasya brahmaparatvam /
ihāpi ca brahmaliṅgamasti- 'ānando 'jaro 'mṛtaḥ' ityādi /
kathamiha punaḥ saṃśayaḥ saṃbhavati /
anekaliṅgadarśanāditi brūmaḥ /
na kevalamiha brahmaliṅgamevopalabhyate /
santi hītaraliṅgānyapi /
'māmeva vijānīhi' (kau. 3.1) itīndrasya vacanaṃ devatātmaliṅgam /
idaṃ śarīraṃ parigṛhyotthāpayatīti prāṇaliṅgam /
'na vācaṃ vijijñāsīta vaktāraṃ vidyāt' ityādi jīvaliṅgam /
ata upapannaḥ saṃśayaḥ /
tatra prasiddhervāyuḥ prāṇa iti prāpta ucyate-prāṇaśabdaṃ brahma vijñeyam /
kutaḥ, tathānugamāt /
tathāhi- paurvāparyeṇa paryalocyamāne vākye padārthānāṃ samanvayo brahmapratipādanapara upalabhyate /
upakrame tāvat, 'varaṃ vṛṇīṣva' itīndreṇoktaḥ pratardanaḥ paramaṃ puruṣārthaṃ varamupacikṣepa- 'tvameva me vṛṇīśva yaṃ tvaṃ manuṣyāya hitatamaṃ manyase' iti /
tasmai hitatamatvenopadiśyamānaḥ prāṇaḥ kathaṃ paramātmā na syāt /
nahyanyatra paramātmajñānāddhitatamaprāptirasti /
'tameva viditvātimṛtyumeti nānyaḥ panthā vidyate 'yanāya' (śvetā. 3.8) ityādiśrutibhyaḥ /
tathā 'sa yo māṃ veda na ha vai tasya kenacana karmaṇā loko mīyate na steyena na bhrūṇahatyayā' (kau. 3.1) ityādi ca brahmaparigrahe ghaṭate /
brahmavijñānena hi sarvakarmakṣayaḥ prasiddhaḥ- 'kṣīyante cāsya karmāṇi tasmindṛṣṭe parāvare' (mu. 2.2.8) ityādyāsu śrutiṣu /
prajñātmatvaṃ ca brahmapakṣa evopapadyate /
nahyacetanasya vāyoḥ prajñātmatvaṃ saṃbhavati /
tathopasaṃhāre 'pi 'ānando 'jaro 'mṛtaḥ' ityānandatvādīni na brahmaṇo 'nyatra samyak saṃbhavati /
'sa na sādhunā karmaṇā bhūyānbhavati no evāsādhunā karmaṇā kanīyāneṣa hyeva sādhu karma kārayati taṃ yamebhyo lokasya unninīṣate /
eṣa u bhavāsādhu karma kārayati taṃ yamebhyo lokebhyo 'dho ninīṣate' iti, 'eṣa lokādhipatireṣa lokeśaḥ' (kau. 3.8) iti ca /
sarvametatparasmaninbrahmaṇyāśrīyamāṇe 'nugantuṃ śakyate na mukhye prāṇe /
tasmātprāṇo brahma

5.28

FN: brahmapratipādanaparatvenaiva padānāmanvayadṛṣṭerityarthaḥ /
sa netyādinā dharmādyaspṛṣṭatvaṃ tatkārayitṛtvaṃ tadīśitṛtvaṃ ca sarvamuktam /
prāṇastathānugamāt /
divodāsyāpatyaṃ daivodāsiḥ pratardano nāma rājā yuddhena puruṣakāreṇa ca karaṇenendrasya premāspadaṃ gṛhaṃ jagāma /
taṃ ha indra uvāca, pratardana varaṃ te dadānīti /
sa hovāca pratardanaḥ, yaṃ tvaṃ martyāya hitatamaṃ manyase taṃ varaṃ tvamevālocya mahyaṃ dehīti /
tata indra idamāha-'prāṇosmi'ityādi /
mukhyaṃ prāṇaṃ nirasituṃ prajñātmatvamuktam /
nirviśeṣacinmātraṃ nirasyati- taṃ māmiti /
idaṃ prāṇasyendridevatātve liṅgam /
mukhyaprāṇatve liṅgamāha- atheti /
vāgādīnāṃ dehadhāraṇaśaktyabhāvaniścayānantaramityarthaḥ /
prāṇasya dehadhārakatvamutthāpakatvaṃ ca prasiddhamiti vaktuṃ khalvityuktam /
prāṇasya jīvatve vaktṛtvaṃ liṅgamāha- na vācamiti /
ānantatvādikaṃ brahmaliṅgamāha- ante ceti /
anekeṣu liṅgeṣu dṛśyamāneṣu balābalanirṇayārthamidamadhikaramamityagatārthamāha- anekaliṅgeti /
pūvartra prakṛtabrahmavācakayacchabdabalājjyotiḥśrutiḥbrahmaparetyuktaṃ, na tatheha prāṇaśrutibhaṅge kiñcidbalamasti, mitho viruddhānekaliṅgānāmaniścāyakatvāditi pratyudāharaṇasaṃgatyā pūrvapakṣayati- tatreti /
pūrvaṃ pradhānaprātipadikārthabalāt vibhaktyarthabādhavadvākyārthajñānaṃ prati hetutvena pradhānānekapadārthabalādekavākyatābhaṅga iti dṛṣṭāntasaṃgatirvāstu /
pūrvapakṣe prāṇādyanekopāstiḥ, siddhānte pratyagbrahmadhīriti vivekaḥ /
tathā brahmaparatvena padānāmanvayāvagamāditi hetvarthamāha- tathāhīti /
hitatamatvakarmakṣayādipadārthānāṃ saṃbandho brahmaṇi tātparyaniścāyaka upalabhyata ityuktaṃ vivṛṇoti- upakrama ityādinā /
yaṃ manyase taṃ varaṃ tvameva prayacchetyarthaḥ /
sa yaḥ kaścinmāṃ brahmarūpaṃ vedasākṣādanubhavati, tasya viduṣo loko mokṣo mahatāpi pātakena na ha mīyate naiva hiṃsyate na pratibadhyate jñānāgninā karmatūlarāśerdagdhatvādityāha- sa ya iti /
sādhvasādhunī puṇyapāpe /
tābhāyāmaspṛṣṭatvaṃ, tatkārayitṛtvaṃ, niraṅkuśaiśvaryaṃ ca sarvametaditityarthaḥ

5.29

END BsCom_1,1.11.28
START BsCom_1,1.11.29
na vaktur ātmopadeśād iti ced adhyātmasaṃbandhabhūmā hy asmin | BBs_1,1.29 |
yaduktaṃ prāṇo brahmeti, tadākṣipyate /
na paraṃ brahma prāṇaśabdam /
kasmāt, vakturātmopadeśāt /
vaktā hīndro nāma kaścidvigrahavāndevatāviśeṣaḥ svamātmānaṃ pratardanāyācacakṣe- 'māmeva vijānīhi' ityupakramya 'prāṇo 'smi prajñātmā' ityahaṅkāravādena /
sa eṣa vakturātmatvenopadiśyamānaḥ prāṇaḥ kathaṃ brahma syāt /
nahi brahmaṇo vaktṛtvaṃ saṃbhavati 'avāgamanāḥ' (bṛha /
3.8.8) ityādiśrutibhyaḥ /
tathā vigrahasaṃbandhibhireva brahmaṇyasaṃbhavadbhirdharmairātmānaṃ tuṣṭāva- 'triśīrṣāṇaṃ tvāṣṭramahanamarunmukhānyatīñśālāvṛkebhyaḥ prāyaccham' ityevamādibhiḥ /
prāṇatvaṃ cendrasya balavatvādupapadyate /
'prāṇo vai balam' iti hi vijñāyate /
balasya cendro devatā prasiddhā /
'yā ca kācidbalakṛtirindrakarmaiva ta' diti hi vadanti /
prajñātmatvamapyapratihatajñānatvāddevatātmanaḥ saṃbhavati /
apratihatajñānā devatā iti hi vadanti /
niścite caivaṃ devatātmopadeśe hitatamatvādivacanāni yathāsaṃbhavaṃ tadviṣayāṇyeva yojayitavyāni /
tasmādukturindrasyātmopadeśānna prāṇo brahmetyākṣipya pratisamādhīyate- 'adhyātmasaṃbhandhabhūmā hyasmin' iti /
adhyātmasaṃbandhaḥ pratyagātmasaṃbandhasya bhūmābāhulyasminnadhyāya upalabhyate /
'yāvaddhyasmiñsarīre prāṇo vasati tāvadāyuḥ' iti prāṇasyaiva prajñātmanaḥ pratyagbhūtasyāyuṣyapradhānopasaṃhārayoḥ svātantryaṃ darśayati na devatāviśeṣasya parācīnasya /
tathāstitve ca prāṇānāṃ niḥśreyasamityadhyātmamevendriyāśrayaṃ prāṇaṃ darśayati /
tathā 'prāṇa eva prajñātmedaṃ śarīraṃ parigṛhyotthāpayati' (kau. 3.3) iti, 'na vācaṃ vijijñāsīta vaktāraṃ vidyāt' iti cepakramya 'tadyathā rathasyāreṣu nemirarpitā nābhāvarā arpitā evamevaitā bhūtamātrāḥ prajñāmātrāsvarpitāḥ prajñāmātrāḥ prāṇe 'rpitāḥ sa eṣa prāṇa eva prajñātmānando 'jaro 'mṛtaḥ' iti viṣayondriyavyavahārānabhibhūtaṃ pratyagātmānamevopasaṃharati /
'sa ma ātmeti vidyāt' iti copasaṃhāraḥ pratyagātmaparigrahe sādhurna parācīnaparigrahe /
'ayamātmā brahma sarvānabhūḥ' (bṛha. 2.5.19) iti ca śrutyantaram /
tasmādadhyātmasaṃbandhabāhulyādbrahmopadeśa evāyaṃ na devatātmopadeśaḥ

5.29

kathaṃ tarhi vakturātmopadeśaḥ-
FN: tvaṣṭṛputraṃ viśvarūpaṃ brāhmaṇaṃ ahanaṃ, arunmukhān rauti yathārthaṃ śabdayatīti rut vedāntavākyaṃ tanmukhe yeṣāṃ te runmukhāstebhyo 'nyānvedāntabahirmukhānyatīn sālāvṛkebhyo 'raṇyaśvabhyo dattavānasmi /
yasyāreṣu neminābhyormadhyasthaśalākāsu cakropāntarūpā nemirarpitā, nābhau cakrapiṇḍikāyāmarā arpitāḥ evaṃ bhūtāni pṛthivyādīni pañca mīyanta iti mātrā bhogyāḥ śabdādayaḥ pañceti daśa bhūtamātrāḥ /
ahaṅkāravādena svātmavācakaśabdairācacakṣe, uktavānityarthaḥ /
vākyasya indropapāsanāparatve liṅgāntaramāha- tathā vigraheti /
trīṇi śīrṣāṇi yasyeti triśīrṣā tvaṣṭuḥ putro viśvarūpo nāma brāhmaṇaḥ taṃ hatavānasmi /
rauti yathārthaṃ śabdayatīti rut vedāntavākyaṃ, tanmukhe yeṣāṃ te runmukhāstebhyo 'nyānvedāntabahirmukhān yatīnaraṇyaśvabhyo dattavānasmītyarthaḥ /
indre prāṇaśabdopapattimāha- prāṇatvaṃ ceti /
vadanti laukikā apītyarthaḥ /
balavācinā prāṇaśabdena baladevatā lakṣyata iti bhāvaḥ /
indro hitapradātṛtvādhitatamaḥ, karmānadhikārādapāpa ityevaṃ vyākhyeyānītyāha- niścite ceti /
kimindrapadena vigrahopalakṣitaṃ cinmātramucyate uta vigrahaḥ /
ādye vākyasya brahmaparatvaṃ siddham /
na dvitīya ityāha- adhyātmeti /
ātmani dehe 'dhigata ityadhyātmaṃ pratyagātmā /
sa saṃbadhyate yaiḥ śarīrasthatvādibhirindratanāvasaṃbhāvitairdharmaiste adhyātmasaṃbandhāsteṣāṃ bhūmetyarthaḥ /
āyuratra dehe prāṇavāyusaṃcāraḥ /
astitve prāṇasthitau prāṇānāmindriyāṇāṃ sthitirityarthataḥ śrutimāha- astitva iti /
'athāto niśreyasādānam'ityādyā śrutiḥ /
indriyasthāpakatvavaddehotthāpakatvamāha- tatheti /
vaktṛtvamuktvā sarvādhiṣṭhānatvaṃ darśitamityāha- iti copakramyeti /
tattatra nānāprapañcasyātmani kalpanāyāṃ yathā dṛṣṭāntaḥ, loke prasiddhasya rathasyāreṣu neminābhyormadhyasthaśalākāsu cakropāntarūpā nemirarpitā, nābhaucakrapiṇḍikāyāmarā arpitāḥ, evaṃ bhūtāni pañca pṛthivyādīni mīyanta iti, mātrāḥ bhogyāḥ śabdādayaḥ pañceti daśa bhūtamātrāḥ prajñāmātrāsu daśasvarpitāḥ /
indriyajāḥ pañca śabdādiviṣayaprajñāḥ mīyante ābhiriti mātrāḥ pañca dhīndriyāṇi /
nemivadgrāhyaṃ grāhakeṣu areṣu kalpitamityuktvā nābhisthānīye prāṇe sarvaṃ kalpitamityāha- prāṇe 'rpitā iti /
sa prāṇo mama svarūpamityāha- sa ma iti /
tarhi pratyagātmani samanvayo na tu brahmaṇi, tatrāha- ayamiti

5.30

END BsCom_1,1.11.29
START BsCom_1,1.11.30
śāstradṛṣṭyā tūpadeśo vāmadevavat | BBs_1,1.30 |
indro nāma devatātmānaṃ svamātmānaṃ paramātmatvenāhameva paraṃ brahmetyārṣeṇa darśanena yathāśāstraṃ paśyannupadiśati sma- 'māmeva vijānīhi' iti /
yathā 'taddhaitatpaśyannṛṣirvāmadevaḥ pratipede 'haṃ manurabhavaṃ sūryaśca' iti tadvat /
'tadyo yo devānāṃ pratyabudhyata sa eva tadabhavat' (bṛ. 1.4.10) iti śruteḥ /
yatpunaruktaṃ 'māmeva vijānīhi' ityuktvā vigrahadharmairindra ātmānaṃ tuṣṭāva tvāṣṭravadhādibhiriti, tatparihartavyam /
atrocyate- na tvāṣṭravadhādīnāṃ vijñeyendrastutyarthatvenopanyāso yasmādevaṅkarmāhaṃ tasmānmāṃ vijānīhīti /
kathaṃ tarhi /
vijñānastutyarthatvena /
yatkāraṇaṃ tvāṣṭravadhādīni sāhasānyupanyasya pareṇa vijñānastutimanusaṃdadhāti- 'tasya me tatra lobha ca na mīyate sa yo māṃ veda na ha vai tasya kena ca karmaṇā loko mīyate' ityādinā /
etaduktaṃ bhavati-
yasmādīdṛśānyapi krūrāṇi karmāṇi kṛtavato mama brahmabhūtasya lomāpi na hiṃsyate, sa yo 'nyo 'pi māṃ veda na tasya kenacidapi karmaṇā loko hiṃsyata iti /
vijñeyaṃ tu brahmaiva 'prāṇo 'smi prajñātmā' iti vakṣyamāṇam /
tasmādbrahmavākyametat

5.30

ahaṅkāravādasya gatiṃ pṛcchati- kathamiti /
sūtramuttaram /
tadvyākhyāti- indra iti /
janmāntarakṛtaśravaṇādinā asmiñjanmani svataḥsiddhaṃ darśanamārṣam /
vijñeyendrastutyartha upanyāso na cetkathaṃ tarhi sa iti pṛcchati- kathamiti /
brahmajñānastutyarthaḥ sa ityāha- vijñāneti /
niyāmakaṃ brūte- yaditi /
pareṇa /
'tasya me'ityādinā vākyenetyanvayaḥ /
stutimāha- etaduktamiti /
tasmājjñānaṃ śreṣṭhamiti śeṣaḥ /
stutajñānaviṣaya indra ityata āha- vijñeyaṃ tviti

5.31

END BsCom_1,1.11.30
START BsCom_1,1.11.31
jīvamukhyaprāṇaliṅgān neti cen nopāsātraividhyādāśritatvād iha tadyogāt | BBs_1,1.31 |
yadyapyadhyātmasaṃbandhabhūmadarśanānna parācīnasya devatātmana upadeśaḥ tathāpi na brahmavākyaṃ bhavitumarhati /
kutaḥ, jīvaliṅgānmukhyaprāṇaliṅgācca /
jīvasya tāvadasminvākye vispaṣṭaṃ liṅgamupalabhyate 'na vācaṃ vijijñāsīta vaktāraṃ vidyāt' ityādi /
atra hi vāgādibhiḥ karaṇairvyāpṛtasya kāryakaraṇādhyakṣasya jīvasya vijñeyatvamabhidhīyate /
tathā mukhyaprāṇaliṅgamapi- 'atha khalu prāṇa eva prajñātmedaṃ śarīraṃ parigṛhyotthāpayati' iti /
śarīradhāraṇaṃ ca mukhyaprāṇasya dharmaḥ, prāṇasaṃvāde vāgādīnprāṇānprakṛtya- 'tānvariṣṭhaḥ prāṇa uvāca mā mohamāpadyathāhamevaitatpañcadhātmānaṃ pravibhajyaitadprāṇamavaṣṭabhya vidhārayāmi' (pra. 2.3) iti śravaṇāt /
ye tu imaṃ śarīraṃ parigṛhya iti paṭhanti teṣāmimaṃ jīvamindriyagrāmaṃ vā parigṛhya śarīramutthāpayatīti vyākhyeyam /
prajñātmatvamapi jīve tāvaccetanatvādupapannam /
mukhye 'pi prāṇe prajñāsādhanaprāṇāntarāśrayatvādupapannameva /
jīvamukhyaprāṇaparigrahe ca prāṇaprajñātmanoḥ sahavṛttitvenābhedanirdeśaḥ svarūpeṇa ca bhedanirdeśa ityubhayayā nirdeśa upapadyate- 'yo vai prāṇaḥ sā prajñā yā vai prajñā sa prāṇaḥ saha hyetāvasmiñśarīre vasataḥ sahotkrāmataḥ' iti /
brahmaparigrahe tu kiṃ kasmadbhidyeta /
tasmādihajīvamukhyaprāṇayorantara ubhau vā pratīyeyātāṃ na brahmeti cet, naitadevaṃ, upāsātraividyāt /
evaṃ sati trividhamupāsanaṃ prasajyeta- jīvopāsane mukhyaprāṇopāsanaṃ brahmopāsanaṃ ceti /
nacaitadekasminvākye 'bhyupagantuṃ yuktam /
upakramopasaṃhārābhyāṃ hi vākyaikatvamavagamyate /
'māmeva vijānīhi' ityupakramya 'prāṇo 'smi prajñātmā taṃ māmāyuramṛtamityupāḥsva' ityuktvānte 'sa eṣa prāṇa eva prajñātmānando 'jaro 'mṛtaḥ' ityekarūpāvupakramopasaṃhārau dṛśyete /
tatrārthaikatvaṃ yuktamāśrayitum /
naca brahmaliṅgamanyaparatvena pariṇetuṃ śakyam /
daśānāṃ bhūtamātrāṇāṃ prajñāmātrāṇāṃ ca brahmaṇo 'nyatrārpaṇānupapatteḥ /
āśritatāvāccānyatrāpi brahmaliṅgavaśātprāṇaśabdasya brahmaṇi vṛtteḥ /
ihāpi ca hitatamopanyāsādibrahmaliṅgayogādbrahmopadeśa evāyamiti gamyate /
yattu mukhyaprāṇaliṅgaṃ darśitam- 'idaṃ śarīraṃ parigṛhyotthāpayati' iti, tadasat /
prāṇavyāpārasyāpi paramātmāyattatvātparamātmanyupacarituṃ śakyatvāt /
'na prāṇena nāpānena martyo jīvati kaścana /
itareṇa tu jīvanti yasminnetāvupāśritau' (kāṭha. 2.5.5) iti śruteḥ /
yadapi na vācaṃ vijijñāsīta vaktāraṃ vidyāt ityādi jīvaliṅgaṃ darśitaṃ tadapi na brahmapakṣaṃ nivārayati /
nahi jīvo nāmātyantabhinno brahmaṇaḥ, 'tattvamasi', 'ahaṃ brahmāsmi' ityādiśrutibhyaḥ /
buddhyādyupādhikṛtaṃ tu viśeṣamāśritya brahmaiva sañjīvaḥ kartā bhoktā cetyucyate /
tasyopādhikṛtaviśeṣaparityāgena svarūpaṃ brahma darśayituṃ 'na vācaṃ vijijñāsīta vaktāraṃ vidyāt' ityādinā pratyagātmābhimukhīkaraṇārthamupadeśo na virudhyate /
'yadvācānabhyuditaṃ yena vāgabhyudyate /
tadeva brahma tvaṃ viddhi nedaṃ yadidamupāsate //
' (ke. 1.4) ityādi ca śrutyantaraṃ vacanādikriyāvyāpṛtasyaivātmano brahmatvaṃ darśayati /
yatpunaretaduktam- 'saha hyetāvasmiñśarīre vasataḥ sahotkrāmataḥ' iti prāṇaprajñātmanorbhedadarśanaṃ brahmavāde nopapadyata iti /
naiṣa doṣaḥ /
jñānakriyāśaktidvayāśrayayorbuddhiprāṇayoḥ pratyagātmopādhibhūtayorabhedanirdeśopapatteḥ upādhidvayopahitasya tu pratyagātmanaḥ svarūpeṇābheda ityataḥ prāṇa eva prajñātmetyekīkaraṇamaviruddham /
athavā nopāsātraividhyādāśritatvādiha tadyogāt ityasyāyamanyor'thaḥ- na brahmavākyo 'pi jīvamukhyaprāṇaliṅgaṃ virudhyate /
katham, upāsātraividhyāt /
trividhamiha brahmopāsane vivakṣitaṃ prāṇadharmeṇa prajñādharmeṇa svadharmeṇa ca /
tatra 'āyuramṛtamupāḥsvāyuḥ prāṇaḥ' iti, 'idaṃ śarīraṃ parigṛhyotthāpayati' iti, 'tasmādetadevokthamupāsīta' iti ca prāṇadharmaḥ /
'atha yathāsyai prajñāyai sarvāṇi bhūtānyekībhavanti tadvyākhyāsyāmaḥ' ityupakramya 'vāgevāsyā ekamaṅgamadūduhattasyai nāma parastātprativihitā bhūtamātrā prajñayā vācaṃ samāruhya vācā sarvāṇi nāmānyāpnoti' ityādiḥ prajñādharmaḥ /
tā vā etā daśaiva bhūtamātrā adhiprajñaṃ daśa prajñāmātrā adhibhūtam /
yaddhi bhūtamātrā na syurna prajñāmātrāḥ syuḥ /
yaddhi prajñāmātrā na syurna bhūtamātrāḥ syuḥ /
nahyantarato rūpaṃ kiñcana siddhyet /
no etannānā /
'tadyathā rathasyāreṣu nemirarpitā nābhāvarā arpitā evamevaitā bhūtamātrāḥ prajñāmātrāsvarpitāḥ prajñāmātrāḥ prāṇe 'rpitāḥ sa eṣa prāṇa eva prajñātmā' ityādirbrahmadharmaḥ /
tasmādbrahma evaitadupādhidvayadharmeṇa svadharmeṇa caikamupāsanaṃ trividhaṃ vivakṣitam /
anyatrāpi 'manomayaḥ prāṇaśarīraḥ' (chā. 3.14.2) ityādāvupādhidharmeṇa brahmaṇa upāsanamāśritam /
ihāpi tadyujyate vākyasyopakramopasaṃhārābhyāmekārthatvāvagamātprāṇaprajñābrahmaliṅgāvagamācca /
tasmādbrahmavākyametaditi siddham

Original text: Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (subcommentary) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc