Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (with commentary) · Chapter 4
FN: 'idaṃ sarvamasṛjata yadidaṃ kiñca' iti pratyakṣam /
prathamasūtreṇa śāstrārambhamupapādya śāstramārabhamāṇaḥ pūrvottarādhikaraṇayoḥ saṃgatiṃ vaktuṃ vṛttaṃ kīrtayati- brahmeti /
mumukṣuṇā brahmajñānāya vedāntavicāraḥ kartavya ityuktam /
brahmaṇo vicāryatvoktvā arthāt pramāṇādi vicārāṇāṃ pratijñātatve 'pi brahmapramāṇaṃ vinā kartumaśakyatvāt, tatsvarūpajñānāyādau lakṣaṇaṃ vaktavyaṃ, tanna saṃbhavatītyākṣipya sūtrakṛtaṃ pūjayannevalakṣaṇasūtramavadhārayati-kiṃ lakṣaṇakamiti /
kimākṣepe /
nāstyeva lakṣaṇamityarthaḥ /
ākṣepeṇāsyotthānādākṣepasaṃgatiḥ /
lakṣaṇadyotivedāntānāṃ spaṣṭabrahmaliṅgānāṃ lakṣye brahmaṇi samanvayokteḥ śrutiśāstrādhyāyapādasaṃgatayaḥ /
tathā hi-'yato vā imāni bhūtāni jāyante'ityādi vākyaṃ viṣayaḥ /
tatkiṃ brahmaṇo lakṣaṇaṃ na veti saṃdehaḥ /
tatra pūrvapakṣe brahmasvarūpasiddhyā muktyasiddhiḥ phalaṃ siddhānte tatsiddhiriti bhedaḥ /
yadyapyākṣepasaṃgatau pūrvādhikaraṇaphalameva phalamiti kṛtvā pṛthaṅna vaktavyam /
taduktam-'ākṣepe cāpavāde ca prāsyāṃ lakṣaṇa karmaṇi /
prayojanaṃ na vaktavyaṃ yacca kṛtvā pravartate'iti /
tathāpi spaṣṭārthamuktamiti mantavyam /
yatra pūrvādhikaraṇasiddhāntena parvapakṣaḥ tatrāpavādikī saṃgatiḥ prāptistadarthā cintā /
tatra neti prāptaṃ, janmāderjagaddharmatvena brahmalakṣaṇatvāyogāt /
na ca jagadupādānatve sati kartṛtvaṃ lakṣaṇamiti vācyaṃ, karturupādānatve dṛṣṭāntābhāvenānumānāpravṛtteḥ /
na ca śrautasya brahmaṇaḥ śrutyaiva lakṣaṇasiddheḥ kimanumāneneti vācyaṃ, anumānasya śrutyanugrāhakatvena tadabhāve tadvirodhe vā śrutyarthāsiddheḥ /
na ca jagatkartṛtvamupādānatvaṃ vā pratyekaṃ lakṣaṇamastviti vācyaṃ, kartṛmātrasyopādānādbhinnasya brahmatvāyogāt, vastutaḥ paricchedāditi prāpte puruṣābhyūhamātrasyānumānasyāpratiṣṭhitasyātīndriyārthe svātantryāyogāt apauruṣeyatayā nirdeṣaśrutyuktobhayakāraṇatvasya sukhādidṛṣṭāntena saṃbhāvayituṃ śakyatvāt, tadeva vakṣaṇamiti siddhāntayati- janmādyasya yataḥ iti /
atra adyapi jagajjanmasthitilayakāraṇatvaṃ lakṣaṇaṃ pratipādyate tathāpyagre 'prakṛtiśca'-ityadhikaraṇe tatkāraṇatvaṃ na kartṛtvamātraṃ kintu kartṛtvopādānatvobhayarūpatvamiti vakṣyamāṇaṃ siddhavatkṛtyobhayakāraṇatvaṃ lakṣaṇamityucyata iti na paunaruktyam /
nanu jijñāsyanirguṇabrahmaṇaḥ kāraṇatvaṃ kathaṃ lakṣaṇamiti ucyate-yathā rajataṃ śukterlakṣaṇaṃ yadrajataṃ sā śuktiriti tathā yajjagatkāraṇaṃ tadbrahmeti kalpitaṃ kāraṇatvaṃ taṭasthaṃ sadeva brahmaṇo lakṣaṇamityanavadyam //
sūtraṃ vyācaṣṭe-- janmetyādinā /
bahuvrīhau padārthāḥ sarve vākyārthasyānyapadārthasya viśeṣaṇāni /
yathā citragordevadattasya citrā gāvaḥ tadvadatrāpi janmādīti napuṃsakaikavacanadyotitasya samāhārasya janmasthitibhaṅgasya janma viśeṣaṇaṃ, tathā ca janmanaḥ samāsārthaikadeśasya guṇatvena saṃvijñānaṃ yasmin bahuvrīhau sa tadguṇasaṃvijñāna ityarthaḥ /
tatra yajjanmakāraṇaṃ tadbrahmatvavidhānamayuktaṃ, sthitilayakāraṇādbhinnatvena jñāte brahmatvasya jñātumaśakyatvāt /
ato janmasthitibhaṅgairnirūpitāni trīṇi kāraṇatvāni militānyeva lakṣaṇamiti matvā sūtre samāhāro dyotita iti dhyeyam /
nanvāditvaṃ janmanaḥ kathaṃ jñātavyaṃ, saṃsārasyānāditvādityata āha- janmanaśceti /
mūlaśrutyā vastugatyā cāditvaṃ jñātvā tadapekṣya sūtrakṛtā janmana ādityamuktamityarthaḥ /
idamaḥ pratyakṣārthamātravācitvamāśaṅkyopasthitasarvakāryavācitvamāha- asyetīti /
viyadādijagato nityatvāt na janmādisaṃbandha ityata āhaḥ- ṣaṣṭhīti /
viṣayādimahābhūtānāṃ janmādisaṃbandho vakṣyata iti bhāvaḥ /
nanu jagato janmādervā brahmasaṃbandhābhāvānna lakṣaṇatvamityāśaṅkya tatkāraṇatvaṃ lakṣaṇamiti pañcamyarthamāha- yata itīti /
yacchabdena satyaṃ jñānamanantaṃ ānandarūpaṃ vastūcyate 'ānandāddhyeva'iti nirṇītatvāt /
tathā ca svarūpalakṣaṇasiddhiriti mantavyam /
padārthamuktvā pūrvasūtrasthabrahmapadānuṣaṅgeṇa tacchabdādhyāhāreṇa ca sūtrāvākyārthamāha- asyetyādinā /
kāraṇasya sarvajñatvādisaṃbhāvānārthāni jagato viśeṣāṇāni /
yathā kumbhakāraḥ prathamaṃ kumbhaśabdābhedenāvikalpitaṃ pṛthubudhnodarākārasvarūpaṃ buddhāvālikhya tadātmanā kumbhaṃ vyākaroti-bahiḥ prakaṭayati, tathā paramakāraṇamapi svetsitanāmarūpātmanā vyākarotītyanumīyata iti matvāha- nāmarūpābhyāmiti /
itthaṃbhāve tṛtīyā /
ādyakāryaṃ cetanajanyaṃ, kāryatvāt, kumbhavaditi pradhānaśūnyayornirāsaḥ /
hiraṇyagarbhādijīvajanyatvaṃ nirasyati- aneketi /
śrāddhavaiśvānareṣṭyādau pitāputrayoḥ kartṛbhoktrorbhedātpṛthaguktiḥ /
'yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvam'sarva eta ātmano vyuccaranti"iti śrutyā sthūlasūkṣmadehopādhidvārā jīvānāṃ kāryatvena jaganmadhyapātitvānna jagatkāraṇatvamityarthaḥ /
kāraṇasya sarvajñatvaṃ saṃbhāvayati- pratiniyateti /
pratiniyatāni vyavasthitāni deśakālanimittāni yeṣāṃ kriyāphalānāṃ tadāśrayasyetyarthaḥ /
svargasya kriyāphalasya merupṛṣṭhaṃ deśaḥ /
dehapātādūrdhvaṃ kāla uttarāyaṇamaraṇādinimittaṃ ca pratinitam /
evaṃ rājasevāphale grāmāderdaiśādivyasthā jñeyā /
tathā ca yathā sevāphalaṃ deśādyabhijñadātṛkaṃ tathā karmaphalaṃ, phalatvāditisarvajñatvasiddhiriti bhāvaḥ /
sarvaśaktitvaṃ sābhāvayati- -manasāpīti /
nanvanyepi vṛddhipariṇāmadayo bhāvavikārāḥ santīti kimiti janmādityāditipadena na gṛhyante tatrāha -anyeṣāmiti /
vṛddhipariṇāmayorjanmani apakṣayasya nāśe 'ntarbhāvaḥ iti bhāvaḥ /
nanu deho 'jāyate, asti, vardhate, vipariṇamate, apakṣīyate, vinaśyati'iti yāskamunivākyaṃ etatsūtramūlaṃ kiṃ na syādata āha- yāsketi /
yāskamuniḥ kila mahābhūtānāmutpannānāṃ sthitikāle bhautikeṣu pratyakṣeṇa janmādiṣaṭkamupalabhya niruktavākyaṃ cakāra /
tanmūlīkṛtya janmādiṣaṭkakāraṇatvaṃ lakṣaṇaṃ sūtrārtha iti grahaṇe sūtrakṛtā brahmalakṣaṇaṃ na saṃgṛhītaṃ kintu mahābhūtānāṃ lakṣaṇamuktamiti śaṅkā syāt sā mā bhūtiti ye śrutyuktā janmādayasta eva gṛhyanta ityarthaḥ /
yadi niruktasyāpi śrutirmūlamiti mahābhūtajanmādijanmādikamarthastarhi sā śrutireva sūtrasya mūlamastu, kimantargaḍunā nirukteneti bhāvaḥ /
yadi jagato brahmātiriktaṃ kāraṇaṃ syāt tadā brahmalakṣaṇasya tatrātivyāptyādidoṣaḥ syāt, atastannirāsāya lakṣaṇasūtreṇa brahma vinā jagajjanmādikaṃ na saṃbhavati, kāraṇāntarāsaṃbhavāditi yuktiḥ sūtritā /
sā tarkapāde vistareṇa vakṣyate /
adhunā saṃkṣepeṇa tāṃ daryati- na yathoktetyādinā /
nāmarūpābhyāṃ vyākṛtatyetyādināṃ ca caturṇāṃ jagadviśeṣaṇānāṃ vyākhyānāvasare pradhānaśūnyayoḥ saṃsāriṇaśca nirāso darśitaḥ /
paramāṇūnāmacetanānāṃ svataḥ pravṛttyayogāt, jīvānyasya jñānaśūnyatvaniyamenānumānāt sarvajñeśvarāsiddhau teṣāṃ prārakābhāvāt, jagadārambhakatvāsaṃbhava iti bhāvaḥ /
svabhāvādeva vicitraṃ jagaditi lokāyatastaṃ pratyāha- na ceti /
jagata utpattyādi saṃbhāvayituṃ na śakyamityanvayaḥ /
kiṃ svayameva svasya heturiti svabhāva uta kāraṇānapekṣatvam /
nādyaḥ, ātmāśrayāt /
na dvitīya ityāha- viśiṣṭeti /
viśiṣṭānyasādhāraṇāni deśakālanimittāni /
teṣāṃ kāryārthibhirupādīyamānatvāt kāryasya kāraṇānapekṣatvaṃ na yuktamityarthaḥ /
anepekṣatve dhānyārthināṃ bhūviśeṣe varṣādikāle bījādinimitte ca pravṛttirna syāditi bhāvaḥ /
pūrvoktasarvajñatvādiviśeṣaṇakamīśvaraṃ muktvā jagata utpatyādikaṃ na saṃbhavatīti bhāṣyeṇa kartāraṃ vinā kāryaṃ nāstīti vyatireka uktaḥ /
tena yatkāryaṃ tatsakartṛkamiti vyāptirjñāyate /
etadeva vyāptijñānaṃ jagati pakṣe kartāraṃ sādhayat sarvajñeśvaraṃ sādhayati kiṃ śrutyeti tārkikāṇāṃ bhrāntimupanyasyati- etadeveti /
etadevānumānameva sādhanaṃ na śrutiriti manyanta iti yojanā /
athavā etadvyāptijñānameva śrutyanugrāhakayuktimātratvenāsmatsaṃmataṃ sadanumānaṃ svatantramiti manyanta ityarthaḥ /
sarvajñatvamādiśabdārthaḥ /
yadvā vyāptijñānasahakṛtametallakṣaṇamevānumānaṃ svatantraṃ manyanta ityarthaḥ /
tatrāyaṃ vibhāgaḥ-vyāptijñānāt jagataḥ kartastītyastitvasiddhiḥ /
paścāt sa kartā, sarvajñaḥ, jagatkāraṇatvāt,
vyatirekeṇa kulālādivaditi sarvajñatvasiddhirlakṣaṇāditi /
atra manyanta ityanumānasyabhāsatvaṃ sūcitam /
tathāhi-aṅkurādau tāvajjīvaḥ kartā na bhavati jīvādbhinnasya ghaṭavadacetanatvaniyamādanyaḥ kartā nāstyeveti vyatirekaniścayāt, yatkāryaṃ tatsakartṛkatamiti vyāptijñānāsiddhiḥ /
lakṣaṇaliṅkānumāne tu bādhaḥ aśarīrasya janmajñānāyogāt, yajñānaṃ tanmanojanyamiti vyāptivirodhena nityajñānāsiddherjñānācabhāvaniścayāt, tasmādatīndriyārthe śrutireva śaraṇam /
śrutyarthasaṃbhāvanārthatvenumānaṃ yuktimātraṃ na svatantramiti bhāvaḥ /
nanvidamayuktaṃ śruteranumānāntarbhāvamabhipretya bhavadīyasūtrakṛtānumānasyaivopanyasyatvāditi vaiśeṣikaḥ śaṅkate- nanviti /
ato manyante ityanumānasyābhāsoktirayukteti bhāvaḥ /
yadi śrutīnāṃ svatantramānatvaṃ na syāttarhi 'tattu samanvayāt'ityādinā tāsāṃ tātparyaṃ sūtrakṛnna vicārayet, tasmāduttarasūtrāṇāṃ śrutivicārārthatvāt janmādisūtre 'pi śrutireva svātantryeṇa vicāryate nānumānamiti pariharati- neti /
kiṃ ca mumukṣorbrahmāvagatirabhīṣaṭā yadarthamasya śāstrasyārambhaḥ, sā ca nānumānāt, 'taṃ tvaupaniṣadam'iti śruteḥ /
ato nānumānaṃ vicāryamityāha- vākyārtheti /
vākyasya tadarthasyaca vicārādyadhyavasānaṃ tātparyaniścayaḥ prameyasaṃbhavaniścayaśca tena jātā brahmāvagatirmuktaye bhavatītyarthaḥ /
saṃbhavo bādhābhāvaḥ /
nanu kimanumānamupekṣitameva nityāha- satsu tviti /
vimatamabhinnanimittopādānakaṃ, kāryatvādūrṇanābhyārabdhatantvādivat, vimataṃ cetanaprakṛtikaṃ, kāryatvāt, sukhādivadityanumānaṃ śrutyarthadārḍhyāpekṣitamityarthaḥ /
dārḍhyaṃ saṃśayaviparyāsanivṛttiḥ /
'mantavyaḥ'iti śrutārthastarkeṇa saṃbhāvanīya ityarthaḥ /
yathā kaścit gandhāradeśebhyaścorairanyatrāraṇye baddhanetra eva tyaktaḥ kenacinmuktabandhastaduktamārgagrahaṇasamarthaḥ paṇḍitaḥ svayaṃ tarkakuśalo medhāvī svadeśāneva prāpnuyāt evamevehāvidyākāmādibhiḥsvarūpānandātprācyāvyāsminnaraṇye saṃsāre kṣiptaḥ kenaciddayāparavaśenācāryeṇa nāsi tvaṃ saṃsārī kintu 'tatvamasi'ityupadiṣṭasvarūpaḥ svayaṃ tarkakuśalaścet svarūpaṃ jānīyānnānyatheti /
śrutiḥ svasyāḥ puruṣamatirūpatarkāpekṣāṃ darśayatītyāha- paṇḍita iti /
ātmanaḥ śruterityarthaḥ /
nanu brahmaṇo mananādyapekṣā na yuktā, vedārthatvāt, dharmavat /
kintu śrutiliṅgavākyādaya evāpekṣitā ityata āha- neti /
jijñāsye dharma iva jijñāsye brahmaṇīti vyākhyeyam /
anubhavo brahmasākṣātkārākhyo vidvadanubhavaḥ /
ādipadānmanananididhyāsanayorgrahaḥ /
tatra hetumāha -anubhaveti /
muktyarthaṃ brahmajñānasya śābdasya sākṣātkārāvasānatvāpekṣaṇāt pratyagbhūtasiddhabrahmagocaratvena sākṣātkāraphalakatvasaṃbhavāt, tadarthaṃ mananādyapekṣā yuktā /
dharme tu nityaparokṣe sādhye sākṣātkārasyānapekṣitatvādasaṃbhavācca śrutyā nirṇayamātramanuṣṭhānāyāpekṣitam /
liṅgādayastu śrutyantararbhūtā eva śrutirdvārā nirṇayopayogitvenāpekṣyante na mananādayaḥ anupayogādityarthaḥ /
nirapekṣaḥ śabdaḥ śrutiḥ /
śabdasyārthaprakāśanāsāmarthyaṃ liṅgam /
padaṃ yogyetarapadākāṅkṣa vākyam /
aṅgavākyasāpekṣaṃ pradhānavākyaṃ prakaraṇam /
kramapaṭhitānāmarthānāṃ kramapaṭhitairyathākramaṃ saṃbandhaḥ sthānam /
yathā aindrāgnyādaya iṣṭayo daśa krameṇa paṭhitāḥ daśamantrāśca 'indrāgnī rocanā divi'ityādyāḥ tatra prathameṣṭhau prathamamantrasya viniyoga ityādyūhanīyam /
saṃjñāsāmyaṃ samākhyā /
yathādhvaryavasaṃjñakānāṃ mantrāṇāmādhvaryavasaṃjñake karmaṇi viniyoga iti vivekaḥ /
evaṃ tāvadbrahma mananādyapekṣaṃ, vedārthatvāt, dharmavat ityanumāne sādhyatvena dharmasyānubhavāyogyatvaṃ, anapekṣitānubhavatvaṃ copādhirityuktam /
upādhivyatirekādbrahmaṇi mananādyapekṣatvaṃ coktam /
tatra yadi vedārthatvamātreṇa brahmaṇo dharmeṇa sāmyaṃ tvayocyeta tarhi kṛtisādhyatvaṃ vidhiniṣedhavikalpotsargāpavādāśca brahmaṇi dharmavat syuriti /
vipakṣe bādhakamāha- puruṣetyādinā /
puruṣakṛtyadhīnā ātmalābha utpattiryasya tadbhāvācca dharme śrutyādīnāmeva prāmāṇyamityanvayaḥ /
dharmasya sādhyatvaṃ laukikakarmadṛṣṭāntena sphuṭayati -kartumiti /
laukikavadityarthaḥ /
dṛṣṭāntaṃ sphuṭayati- yatheti /
dārṣṭāntikamāha- tatheti /
tadvaddharmasya kartumakartuṃ śakyatvamuktvā anyathākartuṃ śakyatvamāha- udita iti /
dharmasya sādhyatvamupapādya tatra vidhyādiyogyatāmāha- vidhīti /
vidhipratiṣedhāśca vikalpādayaśca dharme sādhye yer'thavantaḥ sāvakāśa bhavanti te brahmaṇyapi syurityarthaḥ /
'yajeta' 'na surāṃ pibet'ityādayovidhiniṣedhāḥ /
vrīhibhiryavairyā yajeteti saṃbhāvito vikalpaḥ grahaṇāgrahaṇayoraicchikaḥ /
uditānuditahomayorvyavasthitavikalpaḥ /
'na hiṃsyāt'ityupasargaḥ, 'agnīṣomīyaṃ paśumālabheta'ityapavādaḥ /
tathā 'āhavanīye juhoti'ityutsargaḥ, 'aśvasya pade pade juhoti'ityapavāda iti vivekaḥ /
ete brahmaṇi syurityatreṣṭāpattiṃ vārayati-na ityādinā /
bhūtavastuviṣayatvāt /
ityantena /
idaṃ vastu, evaṃ, naivaṃ, ghaṭaḥpaṭo veti prakāravikalpaḥ /
asti nāsti veti sattāsvarūpavikalpaḥ /
nanu vastunyapi ātmādau vādināmasti nāstītyādivikalpā dṛśyante tatrāha- vikalpanāstviti /
astitvādikoṭismaraṇaṃ puruṣabuddhistanmūlā manaḥspanditamātrāḥ saṃśayaviparyayavikalpā na pramārūpā ityakṣarārthaḥ /
ayaṃ bhāvaḥ-dharmo hi yathā yathā jñāyate tathā tathā kartuṃ śakyate iti yathāśāstraṃ puruṣabuddhyapekṣā vikalpāḥ sarve pramārūpā eva bhavanti, tatsāmyena brahmaṇyapi sarve vikalpā yathārthāḥ syuriti /
tatrāpyevamiti vadantaṃ pratyāha- neti /
yadi siddhavastujñānamapi sādhyajñānavatpuruṣabuddhimapekṣya jāyeta tadā siddhe vikalpā yathārthāḥ syuḥ, na siddhavastujñānaṃ pauruṣaṃ kiṃ tarhi pramāṇavastujanyaṃ, tathā ca vastuna ekarūpatvādekameva jñānaṃ pramā, anye vikalpā ayathārthā evetyarthaḥ /
atra dṛṣṭāntamāha- nahi sthāṇāviti /
sthāṇurevetyavadhāraṇe siddhe sarvevikalpā yathārthā na bhavantītyarthaḥ /
tatra yadvastutantraṃ jñānaṃ tadyathārthaṃ, yatpuruṣatantraṃ tanmithyeti vibhajate- tatreti /
sthāṇāvityarthaḥ /
sthāṇāvuktanyāyaṃ ghaṭādiṣvatīdiśati- evamiti /
prakṛtamāha- tatraivaṃ satīti /
siddher'the jñānapramātvasya vastvadhīnatve sati brahmajñānamapi vastujanyameva yathārthaṃ na puruṣatantraṃ bhūtārthaviṣatvāt, sthāṇujñānavadityarthaḥ /
ataḥ sādhyer'the sarve vikalpāḥ puntantrā na siddher'the iti vailakṣaṇyāt na dharmasāmyaṃ brāhmaṇa iti mananādyapekṣā siddheti bhāvaḥ /
nanu tarhi brahma pratyakṣādigocaraṃ, dharmavilakṣaṇatvāt, ghaṭādivat /
tathā ca janmādisūtre jagatkāraṇānumānaṃ vicāryaṃ, siddhārthe tasya mānatvāt, na śrutiḥ, siddhārthe tasyā amānatvena tadvicārasya niṣphalatvāditi śaṅkate- nānviti /
pramāṇāntaraviṣayatvameva prāptamiti kṛtvā pramāṇāntarasyaiva vicāraprāptāviti śeṣaḥ /
atra pūrvapakṣī praṣṭavyaḥ, kiṃ yatkāryaṃ tadbrahmajamityanumānaṃ brahmasādhakaṃ kiṃ vā yatkāryaṃ tatsakāraṇamiti /
nādyāḥ, vyāptyasiddherityāha- neti /
brahmaṇa indriyāgrāhyatvāt pratyakṣeṇa vyāptigrāhāyogānna pramāṇāntaraviṣayatvamityarthaḥ /
indriyāgrāhyatvaṃ kuta ityata āha -svabhāvata iti /
'parāñci khāni vyatṛṇat svayaṃbhūḥ'iti śruteḥ, brahmaṇo rūpādihīnatvāccetyarthaḥ /
indriyāgrāhyatve 'pi vyāptigrahaḥ kiṃ na syādata āha-sati hīti /
tannāstīti śeṣaḥ /
idaṃ kāryaṃ brahmajamiti vyāptipratyakṣaṃ brahmaṇo 'tīndriyatvānna saṃbhavatītyarthaḥ /
dvitīye kāraṇasiddhāvapi kāraṇasya brahmatvaṃ śrutiṃ vinā jñātumaśakyamityāha-- kāryamātramiti /
saṃbandhaṃ kṛtaṃ yasmāt śrutimantareṇa jagatkāraṇaṃ brahmeti niścayālābhastasmāt tallābhāya śrutireva prādhānyena vicāraṇīyā, anumānaṃ tūpādānatvādisāmānyadvārā mṛdādivat brāhmaṇaḥ svakāryātmakatvādiśrautārthasaṃbhāvanārthaṃ guṇatayā vicāryamityupasaṃharati- tasmāditi /
etatsūtrasya viṣayavākyaṃ pṛcchati- kiṃ punariti /
iha brahmaṇi lakṣaṇārthatvena vicārayitumiṣṭaṃ vākyaṃ kimityarthaḥ /
atra hi prathamasūtre viśiṣṭādhikāriṇo brahmavicāraṃ pratijñāya brahmajñātukāmāsya dvitīyasūtre lakṣaṇamucyate /
tathaiva śrutāvapi mumukṣorbrahmajñātukāmasya jagatkāraṇatvopalakṣaṇānuvādena brahma jñāpyata iti śrautārthakramānusāritvaṃ sūtrasya darśayituṃ sopakramaṃvākyaṃ paṭhati- bhṛguriti /
adhīhi smāraya upadiśetyarthaḥ /
atra yenetyekatvaṃ vivakṣitaṃ, nānātve brahmatvavidhānāyogāt /
yajjagatkāraṇaṃ tadekamityavāntaravākyam /
yadekaṃ kāraṇaṃ tadbrahmeti vā yatkāraṇaṃ tadekaṃ bahmeti vā mahāvākyamiti bhedaḥ /
kiṃ tarhi svarūpalakṣaṇamityāśaṅkya vākyaśeṣānnirṇito yataḥśabdārthaḥ satyajñānānanda ityāha-- tasya ceti /
'yaḥ sarvajñaḥ' 'tasmādetadbrahma nāma rūpamannaṃ ca jāyate' 'vijñānamānandaṃ brahma'ityādi śākhāntarīyavākyānyapyasya viṣaya ityāha -anyānyapīti /
evañjatīyakatvamevāha- nityeti /
tadevaṃ sarvāsu śākhāsu lakṣaṇadvayavākyāni jijñāsye brahmaṇi samanvitāni, taddhiyā muktiriti siddham
END BsCom_1,1.2.2
START BsCom_1,1.3.3
3 śāstrayonitvādhikaraṇam / sū. 3
jagatkāraṇatvaprardānena sarvajñaṃ brahmetyupakṣiptaṃ tadeva draḍhayannāha-
śāstrayonitvāt | BBs_1,1.3 |
mahata ṛgvedādeḥ śāstrasyānekavidyāsthānopabṛṃhitasya pradīpavatsarvārthāvadyotinaḥ sarvajñakalpasya yoniḥ kāraṇaṃbrahma /
nahīdṛśasya śāstrasyargvedādikṣaṇasya sarvajñaguṇānvitasya sarvajñādanyataḥ saṃbhavo 'sti /
yadyadvistarārthaṃ śāstraṃ yasmātpuruṣaviśeṣātsaṃbhavati, yathā vyākaraṇādi pāṇinyāderjñeyaikadeśārthamapi sa tato 'pyadhikataravijñāna iti prasiddhaṃ loke /
kimu vaktavyamanekaśākhābhedabhinnasya devatiryaṅmanuṣyavarṇāśramadipravibhāgahetor ṛgvedādyākhyasya sarvajñānākarasyāprayatnenaiva līlānyayena puruṣaniḥśvāsavadyasmānmahato bhūtādyoneḥ saṃbhavaḥ, 'asya mahato bhūtasya niḥśvasitametadyadṛgvedaḥ' (bṛha. 2.4.10) ityādiśruteḥ /
tasya mahato bhūtasya niratiśayaṃ sarvajñatvaṃ sarvaśaktimattvaṃ ceti /
athavā yathokta ṛgvedādiśāstraṃ yoniḥ kāraṇaṃ pramāṇamasya brahmaṇo yathāvatsvarūpādhigame /
śāstrādeva praṇāṇājjagato janmādikāraṇaṃ brahmādhigamyata ityabhiprāyaḥ /
śāstramudāhṛtaṃ pūrvasūtre- 'yato vā imāni bhūtāni jāyante' ityādi /
kimarthaṃ tarhīdaṃ sūtraṃ, yāvatā pūrvasūtra evaivañjātīyakaṃ śāstramudāharatā śāstrayonitvaṃ brahmaṇo darśitam /
ucyate- tatra pūrvasūtrākṣareṇa spaṣṭaṃ śāstrasyānupādānājjanmādi kevalamanumānamupanyastamityāśaṅkyeta tāmāśaṅkāṃ nirvartayitumidaṃ sūtraṃ pravavṛte śāstrayonitvāditi
Original text: Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (subcommentary) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0