Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (with commentary) · Chapter 6
iti śrīmacchārīrakamīmāṃsābhāṣye śrīśaṅkarabhagavatpādakṛtau prathamādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ
FN: yathāyogaṃ kiñcidatra jīvavākyaṃ kiñcinmukhyaprāṇavākyaṃ kiñcidbrahmavākyamityarthaḥ /
prāṇasaṃvāde- vāgādayaḥ sarve pratyekamātmanaḥ śraiṣṭhyaṃ manyamānāstannirdidhārayiṣayā prajāpatimupajagmuḥ /
sa tānuvāca yasminnutkrānte śarīraṃ pāpiṣṭhataramiva bhavati sa vaḥ śreṣṭha iti /
tataḥ krameṇa vāgādiṣūtkrānteṣvapi śarīraṃ svasthamasthat /
mukhyaprāṇasyoccikramiṣāyāṃ sarveṣāṃ vyākulatve /
variṣṭhaḥ prāṇo 'bravīdahameva pañcadhā prāṇāpānādibhāvenātmānaṃ vibhajya etadbhāti gacchatīti vānaṃ tadeva bāṇamasthiraṃ śarīramavaṣṭabhyāśrityeti /
pañca śabdādayaḥ pañca pṛthivyādaya iti daśa bhūtamātrāḥ /
pañca buddhīndriyāṇi pañca buddhaya iti daśa prajñāmātrāḥ /
anyatra 'ata eva prāṇa' ityādau /
yena caitanyena vāgabhyudyate preryate vadanasāmarthyamāpadyate tadeva vāgāderagamyaṃ brahma /
upāseti svatantrāṇāṃ trayāṇāmupāstau vākyabhedaḥ, natvekasyaiva brahmaṇastaddharmeṇetyarthaḥ /
tasyāyuṣṭvaṃ jīvanasya tadadhīnatvāt /
utthāpayatītyukthamiti prāṇadharmaḥ /
atheti jīvadharmaḥ /
dehotthāpanaṃ jīvaliṅgaṃ kiṃ na syāt, tatrāha- śarīradhāraṇaṃ ceti /
sarve vāgādayaḥ prāṇā ahamahaṃ śreṣṭha iti vivadamānāḥ prajāpatimupajagmuḥ /
sa ca tānuvāca, yasminnutkrānte śarīraṃ pāpiṣṭhataraṃ patiṣyati sa vaḥ śreṣṭha iti tathākrameṇa vāgādipūtkrānteṣvapi mūkādibhāvena śarīraṃ svasthamasthāt /
mukhyaprāṇasya tu uccikramiṣāyāṃ sarveṣāṃ vyākulatvāptau tānvāgādīnvariṣṭhaḥ prāṇa uvāca, yūyaṃ mohaṃ māpadyatha yato 'hamevaitatkaromi /
kiṃ tat, pañcadhā prāṇāpānādibhāvenātmānaṃ vibhajya etadvāti gacchatīti vānaṃ tadeva bāṇamasthiraṃ śarīramavaṣṭabhyāśritya dhārayāmītyarthaḥ /
dvivacanasahavāsotkrāntiśruteśca na brahma grāhyamityāha- jīvamukhyeti /
abhedanirdeśamāha- yo vā iti /
bhedamāha- saheti /
yadi jīvamukhyaprāṇayorliṅgādupāstatvaṃ tarhi brahmaṇo 'pi liṅgānāmuktatvādupāsanaṃ syāt /
na ceṣṭāpattiḥ. upakramādina niścitaikavākyatābhaṅgaprasaṅgādityāha- naitadevamityādinā /
naca svatantrapadārthabhedādvākyabhedaḥ kiṃ na syāditi vācyaṃ, jīvamukhyaprāṇayoruktaliṅgānāṃ brahmaṇinetaṃ śakyatayā svātantryāsiddheḥ, aphalapadārthasya phalavadvākyārthaśeṣatvena pradhānavākyārthānusāreṇa talliṅganayasyocitatvācca /
nahi pradhānavākyārthabrahmaliṅgamanyathā netuṃ śakyaṃ, na vā taducitamityāha- naca brahmaliṅgamiti /
sūtraśeṣaṃ vyācaṣṭe- āśritatvācceti /
anyatra 'ata eva prāṇaḥ'ityādau vṛtterāśritvādihāpi tasya brahmaliṅgasya yogādbrahmapara eva prāṇaśabda ityarthaḥ /
prāṇādiliṅgāni sarvātmake brahmaṇyanāyāsena netuṃ śakyanītyāha- yattvityādinā /
yasminnetau preryatvena sthitau tenetareṇa brahmaṇā sarve prāṇādivyāpāraṃ kurvantītyarthaḥ /
viśeṣaṃ paricchedābhimānamityarthaḥ /
'vatkāraṃ vidyāt'iti na vakturjñeyatvamucyate, tasya lokasiddhatvāt, kintu tasya brahmatvaṃ bodhyate /
tadbodhābhimukhyāya liṅgādaya ityatra śrutyantaramāha- yadvāceti /
yena caitanyena vāgabhyudyate svakāryābhimukhyena preryate tadeva vāgādiragamyaṃ brahmetyarthaḥ /
tattvaṃpadavācyayoḥ svarūpato bhedasthābhyāmupalakṣyātmasvarūpābhedādekatvaṃ nirdiśyata ityāha- naiṣa doṣa iti /
svamatena sūtraṃ vyākhyāya vṛttikṛnmatena vyācaṣṭe- athaveti /
upāsanātritvaprasaṅgāditi pūrvamuktam /
atra triprakārakasyaikabrahmaviśeṣekasyaikasyopāsanasya vivakṣitatvādityarthaḥ /
ato na vākyobheda iti bhāvaḥ /
dehaceṣṭātmakajīvanahetutvaṃ prāṇasyāyuṣṭvaṃ dehāpekṣayā tasya āmukteravasthānādamṛtatvaṃ, utthāpayatītyukthatvamiti prāṇadharmaḥ /
jīvadharmānāha- atheti /
buddhiprāṇayoḥ sahasthityutkrāntyuktyanantaramityarthaḥ /
atra prajñāpadena sābhāsā jīvākhyā buddhirucyate /
tasyāḥ saṃbhandhīni dṛśyāni sarvāṇi bhūtāni yathaikaṃ bhavantyadhiṣṭhānacidātmanā tathā vyākhyāsyāma ityupakramyoktam-'vāgeva'ityādi /
cakṣurevāsyā ekamaṅgamadūduhadityādiparyāyāṇāṃ saṃkṣiptārthaṃ ucyate /
utpannāyā asatkalpanāyāḥ sābhāsabuddhernāmaprapañcaviṣayitvamardhaṃ śarīram, arthātmakarūpaprapañcaviṣayitvamardhaṃ śarīramiti militvā viṣayitvākhyaṃ pūrṇaṃ śarīramindriyasādhyam /
tatra karmendriyeṣu vāgevāsyāḥ prajñāyā ekamaṅgaṃ dehārdhamadūduhat pūrayāmāsa /
vāgindriyadvārā nāmaprapañcaviṣayitvaṃ buddhirlabhata ityarthaḥ /
caturthī ṣaṣṭhyarthā /
tasyāḥ punarnāma kila cakṣurādinā prativihitā jñāpitābhūtamātrā rūpādyartharūpā parastādaparārdhe kāraṇaṃ bhavati /
jñānakāraṇadvarārthaprapañcaviṣayitvaṃ buddhiḥ prāpnotītyarthaḥ /
evaṃ buddheḥ sarvārthadraṣṭṛtvamupapādya tanniṣṭhacitpratibimbadvārā sākṣiṇi draṣṭṛtvādhyāsamāha- prajñayeti /
buddhidvārā cidātmā vācamindriyaṃsamāruhya tasyāḥ prerako bhūtvā vācā karaṇena sarvāṇi nāmāni vaktavyatvenāpnoti, cakṣuṣā sarvāṇi rūpāṇi paśyatītyevaṃ draṣṭā bhavatītyarthaḥ /
tathāca sarvadraṣṭṛtvaṃ cidātmani draṣṭṛtvādhyāsanimittatvaṃ ca buddherdharma ityuktaṃ bhavati sarvādhāratvāndatvādiḥ brahmadharma ityāha- tā vā iti /
daśatvaṃ vyākhyātam /
prajñā indriyajātyā adhikṛtya grāhyā bhūtamātrā vartante, prajñāmātrā indriyāṇi grāhyaṃ bhūtajātamadhikṛtya vartanta iti grāhya grāhakayormithaḥ sāpekṣatvamuktaṃ sādhayati- yaditi /
tadeva sphuṭayati- na hīti /
grāhyeṇa grāhyasvarūpaṃ na sidhyati kintu grāhakeṇa /
evaṃ grāhakamapi grāhyamanapekṣyā na sidhyati /
tasmātsāpekṣatvādetadgrāhyagrāhakadvayaṃ vastuto na bhinnaṃ kintu cidātmanyaropitamityāha-
no iti /
tadyathetyādi kṛtavyākhyānam /
sūtrārthamupasaṃharati- tasmāditi /
anyadharmeṇānyasyopāsanaṃ kathamityāśaṅkyāśritatvādityāha- anyatrāpīti /
upādhirjīvaḥ /
tat anyadharmeṇopāsanam /
iyamasaṃgatā vyākhyā /
tathāhi-na tāvadāruṇyādyanekaguṇaviśiṣṭaprāptakrayaṇavadupāsātrayaviśiṣṭasya brahmaṇo vidhiḥ saṃbhavati, siddhasya vidhyanarhatvāt /
nāpi brahmānuvādenopāsātrayavidhiḥ, vākyabhedāt /
naca nānādharmaviśiṣṭamekamupāsanaṃ vidhīyata iti vācyaṃ, tādṛśavidhivākyasyātrāśravaṇāt /
naca 'taṃ māmāyuramṛtamityupāḥsva'ityatra māmiti jīvena, āyuriti prāṇena, amṛtamiti brahmaṇā svasvadharmavatā viśiṣṭopāsanāvidhiriti vācyaṃ, sarveṣāṃ dharmāṇāmaśravaṇāt, brahmāśruteśca /
'prāṇo vā amṛtam'iti prāṇasyaivāmṛtatvaśruteḥ /
ata upāsanāvidhilubdhena 'vaktāraṃ vidyāt' 'etadevokthamupāsīta' 'sa ma ātmeti vidyāt'iti jīvaprāṇabrahmopāsanavidhayaḥ, anye guṇavidhaya iti svīkṛtyaikavākyatvaṃ tyājyaṃ, taccāyuktaṃ, upakramādinaikavākyatānirṇayāditi /
tasmājjñeyapratyagbrahmaparamidaṃ vākyamityupasaṃharati- tasmāditi
Original text: Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (subcommentary) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0