બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5

fન્: ઉપબૃંહણીયાશ્ચત્વારો વેદાઃ તત્ર ।
પુરાણાનિ સૃષ્ટ્યાદિપ્રતિપાદકવાક્યાનિ પરકૃતિપુરાકલ્પરૂપાનર્થવાદાંશ્ચ પ્રાધાન્યેનોપબૃંહયન્તિ પ્રસઙ્ગાદદ્વૈતભાગં કર્મભાગં ચ ।
ન્યાયશાસ્ત્રં તુ પ્રમાણપ્રમેયલક્ષણાનિરૂપણેન પદાર્થાન્વિવિચ્ય જ્ઞાપયદુપબૃંહયતિ ।
પૂર્વોત્તરમીમાંસે તુ તાત્પર્યનિર્ણયદ્વારોપયુક્તે ।
ધર્મશાસ્ત્રં શ્રુતમનુસ્મૃતિં વા વિધિભાગમુપબૃંહયતિ ।
શિક્ષા સ્થાનકરણાદિનિરૂપણદ્વારા સ્વાધ્યાયો ઽધ્યેતવ્ય ઇતિ વિધ્યર્થમુપબૃંહયતિ ।
કલ્પાસ્તુ પ્રયોગનિરૂપણાર્થમુપયુક્તાઃ ।
વ્યાકરણં તાવદસ્મિન્નર્થે ઇદં પદં સાધ્વિતિ પદાર્થાન્વ્યાકરોતિ ।
નિરુક્તં તેષુ તેષુ પદેષુ યૌગિકમર્થં પ્રદર્શયતિ ।
છન્દઃશાસ્ત્રં વેદગતાન્ગાયત્ર્યાદિછન્દાન્ લક્ષણમુખેન વિશદયતિ ।
જ્યોતિષં પૌર્ણમાસ્યાં જયેદ્દેતામાવાસ્યાયામમાવાસ્યયા યજેતેત્યાદિનોપાત્તં કાલવિશેષં વ્યવસ્થાપયતિ ।
તથાચ તત્તદ્દેશવ્યાખ્યાનાય બહવો મહર્ષયઃ પુરાણાદિનિબન્ધપ્રણેતારો યત્ર પ્રવૃત્તાસ્તસ્ય મહત્ત્વં વ્યક્તમેવ ।
વિસ્તરરૂપોર્ઽથો ધર્મો યસ્યેતિ વિગ્રહઃ ।
વિસ્તૃતમિત્યર્થઃ ।
યસ્ય નિશ્વસિતં વેદાઃ સર્વાર્થજ્ઞાનશક્તયઃ ।
શ્રીરામં સર્વવેત્તારં વેદવેદ્યમહં ભજે

વૃત્તાનુવાદેન સંગતિં વદન્નુત્તરસુત્રમવતારયતિ- જગદિતિ ।
ચેદનસ્ય બ્રહ્મણો જગત્કારણત્વોક્ત્યા સર્વજ્ઞત્વમર્થાત્પ્રતિજ્ઞાતં સૂત્રકૃતા, ચેતનસૃષ્ટેર્જ્ઞાનપૂર્વકત્વાત્ ।
તથા ચ બ્રહ્મ સર્વજ્ઞં, સર્વકારણત્વાત્, યો યત્કર્તા સ તજ્જ્ઞઃ, યથા કુલાલ ઇતિ સ્થિતમ્ ।
તદેવાર્થિકં સર્વજ્ઞત્વં પ્રધાનાદિનિરાસાય વેદકર્તૃત્વહેતુના દ્રઢયન્નાહેત્યર્થઃ ।
હેતુદ્વયસ્યૈકાર્થસાધનત્વાત્, એકવિષયત્વમવાન્તરસંગતિઃ ।
યદ્વા વેદસ્ય નિત્યત્વાદ્બ્રહ્મણઃ સર્વહેતુતા નાસ્તીત્યાક્ષેપસંગત્યા વેદહેતુત્વમુચ્યતે ઽઅસ્ય મહતો ભૂતસ્ય નિશ્વસિતમેતદ્યદૃગ્વેદો યજુર્વેદઃ સામવેદો ઽથર્વાઙ્ગિરસઃઽ
ઇતિ વાક્યં વિષયઃ તત્કિં વેદહેતુત્વેન બ્રહ્મણઃ સર્વજ્ઞત્વં સાધયતિ ઉત ન સાધયતિ ઇતિ સંદેહઃ ।
તત્ર વ્યાકરણાદિવદ્વેદસ્ય પૌરુષેયત્વે મૂલપ્રમાણસાપેક્ષત્વેનાપ્રામાણ્યાપાતાન્ન સાધયતીતિ પૂર્વપક્ષે જગદ્ધેતોશ્ચેતનત્વાત્સિદ્ધિઃ ફલમ્ ।
સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિઃ ।
અસ્ય વેદાન્તવાક્યસ્ય સ્પષ્ટબ્રહ્મલિઙ્ગસ્ય વેદકર્તરિ સમન્વયોક્તેઃ શ્રુતિશાસ્ત્રાધ્યાયપાદસંગતયઃ ।
એવમાપાદં શ્રુત્યાદિસંગતય ઊહ્યાઃ ।
વેદે હિ સર્વાર્થપ્રકાશનશક્તિરુપલભ્યતે, સા તદુપાદાનબ્રહ્મગતશક્તિપૂર્વિકા તદ્ગતા વા, પ્રકાશનશક્તિત્વાત્ ।
કાર્યગતશક્તિત્વાદ્વા, પ્રદીપશક્તિવદિતિવેદોપાદાનત્વેન બ્રહ્મણઃ સ્વસંબદ્ધાશેષાર્થપ્રકાશનસામર્થ્યરૂપંસર્વસાક્ષિત્વં સિધ્યતિ ।
યદ્વા યથા અધ્યેતારઃ પૂર્વક્રમં જ્ઞાત્વા વેદં કુર્વન્તિ, તથા વિચિત્રગુણમાયાસહાયો ઽનાવૃતાનન્તસ્વપ્રકાશચિન્માત્રઃ પરમેશ્વરઃ સ્વકૃતપૂર્વકલ્પીયક્રમસજાતીયક્રમવન્તં વેદરાશિં તદર્થાંશ્ચ યુગપજ્જાનન્નેવ કરોતીતિ ન વેદસ્ય પૌરુષેયતા ।
યત્ર હ્યર્થજ્ઞાનપૂર્વકં વાક્યજ્ઞાનં વાક્યસૃષ્ટૌ કારણં તત્ર પૌરુષેયતા, અત્ર ચ યૌગપદ્યાન્ન સા, અતો વેદકર્તા વેદમિવ તદર્થમપિ સ્વસંબદ્ધં નાન્તરીયકતયા જનાતીતિ સર્વજ્ઞ ઇતિ સિદ્ધાન્તયતિ -શાસ્ત્રેતિ ।
શાસ્ત્રં પ્રતિ હેતુત્વાત્, બ્રહ્મ સર્વજ્ઞં સર્વકારણં ચ ઇતિ સંગતિદ્વયાનુસારેણ સૂત્રયોજનામભિપ્રેત્ય પદાનિ વ્યાચષ્ટે-- મહત ઇતિ ।
હેતોઃ સર્વજ્ઞત્વસિદ્ધયે વેદસ્ય વિશેષણાનિ ।
તત્ર ગ્રન્થતોર્ઽથતશ્ચ મહત્ત્વં, હિતશાસનાત્ શાસ્ત્રત્વમ્ ।
શાસ્ત્રશબ્દઃ શબ્દમાત્રોપલક્ષણાર્થ ઇતિ મત્વાહ-- અનેકેતિ ।
પુરાણન્યાયમીમાંસાધર્મશાસ્ત્રાણિ શિક્ષાકલ્પવ્યાકરણનિરુક્તચ્છન્દોજ્યોતિષાણિ ષડઙ્ગાનિ ઇતિ દશ વિદ્યાસ્થાનાનિ વેદાર્થજ્ઞાનહેતવઃ ।
તૈરુપકૃતસ્યેત્યર્થઃ ।
અનેન મન્વાદિભિઃ પરિગૃહીતત્વેન વેદસ્ય પ્રામાણ્યં સૂચિતમ્ ।
અબોધકત્વાભાવાદપિ પ્રામાણ્યમિત્યાહ-- પ્રદિપવદિતિ ।
સર્વાર્થપ્રકાશનશક્તિમત્વે ઽપ્યચેતનત્વાત્ સર્વજ્ઞકલ્પત્વં યોનિરુપાદાનં કર્તૃ ચ ।
નનુ સર્વજ્ઞસ્ય યો ગુણઃ સર્વાર્થજ્ઞાનશક્તિમત્વં વેદસ્ય તદન્વિતત્વે ઽપિ તદ્યોનેઃ સર્વજ્ઞત્વં કુત ઇત્યત આહ-- ન હીતિ ।
ઉપાદાને તચ્છક્તિં વિના કાર્યે તદયોગાદ્વેદોપાદાનસ્ય સર્વજ્ઞત્વમ્, અનુમાનં તુ પૂર્વં દર્શિતમ્ ।
ન ચાવિદ્યાયાસ્તદાપત્તિઃ ।
શક્તિમત્વે ઽપ્યચેતનત્વાદિતિ ભાવઃ ।
વેદઃ સ્વવિષયાદધિકાર્થજ્ઞાનવજ્જન્યઃ પ્રમાણવાક્યત્વાત્, વ્યાકરણરામાયણાદિવદિત્યનુમાનાન્તરમ્ ।
તત્ર વ્યાપ્તિમાહ--યદ્યદિતિ ।
વિસ્તરઃ શબ્દાધિક્યમ્, અનેનાર્થતો ઽલ્પત્વં વદન્ કર્તૃર્જ્ઞાનસ્યાર્થાધિક્યં સૂચયતિ, દૃશ્યતે ચાર્થવાદાધિક્યં વેદે ।
અત્રૈષા યોજના--યદ્યચ્છાસ્ત્રં યસ્માદાપ્તાત્સંભવતિ સ તતઃ શાસ્ત્રાદધિકાર્થજ્ઞાન ઇતિ પ્રસિદ્ધં યથા શબ્દસાધુત્વાદિર્જ્ઞેયૈકદેશોર્ઽથો યસ્ય તદપિ વ્યાકરણાદિ પાણિન્યાદેરધિકાર્થજ્ઞાત્સંભવતિ ।
યદ્યલ્પાર્થમપિ શાસ્ત્રમધિકાર્થજ્ઞાત્ સંભવતિ તદા ઽઅસ્ય મહતઃઽઇત્યાદિશ્રુતેર્યસ્માન્મહતો ઽપરિચ્છિન્નાદ્ભૂતાત્સત્યાદ્યોનેઃ સકાશાત્ અનેકશાખેત્યાદિવિશિષ્ટસ્ય વેદસ્ય પુરુષનિશ્વાસવદપ્રયત્નેનૈવ સંભવઃ તસ્ય સર્વજ્ઞત્વં સર્વશક્તિમત્વં ચેતિ કિમુ વક્તવ્યમિતિ ।
તત્ર વેદસ્ય પૌરુષેયત્વશઙ્કાનિરસાર્થં શ્રુતિસ્થનિઃશ્વસિતપદાર્થમાહ-- અપ્રયત્નેનેતિ ।
પ્રમાણાન્તરેણાર્થજ્ઞાનપ્રયાસં વિના નિમેષાદિન્યાયેનેત્યર્થઃ ।
અત્રાનુમાનેન ઽયઃ સર્વજ્ઞઃ ઽઇતિ શ્રુત્યુક્તસર્વજ્ઞત્વદાર્ઢ્યાય પાણિન્યાદિવદ્વેદકર્તરિ અદિકાર્થજ્ઞાનસત્તામાત્રં સાધ્યતે ન ત્વર્થજ્ઞાનસ્ય વેદહેતુત્વં નિઃશ્વસિતશ્રુતિવિરોધાત્, વેદજ્ઞાનમાત્રેણાધ્યેતૃવદ્વેદકર્તૃત્વોપપત્તેશ્ચ ।
ઇયાન્ વિશેષઃ--અધ્યેતા પરાપેક્ષઃ ઈશ્વરસ્તુ સ્વકૃતવેદાનુપૂર્વીસ્વયમેવ સ્મૃત્યા તથૈવ કલ્પાદૌ બ્રહ્માદિપ્વાવિર્ભાવયન્ અનાવૃતજ્ઞાનત્વાત્તદર્થમત્યવર્જનીયતયા જાનાતીતિ સર્વજ્ઞ ઇત્યનવદ્યમ્ ॥
અધુના બ્રહ્મણો લક્ષણાનન્તરં પ્રમાણજિજ્ઞાસાયાં વર્ણકાન્તરમાહ-- અતવેતિ ।
લક્ષણપ્રમાણયોર્બ્રહ્મનિર્ણયાર્થત્વાદેકફલકત્વં સંગતિઃ ।
ઽતં ત્વૌપનિષદં પુરુષમ્ઽઇતિ શ્રુતિર્બ્રહ્મણો વેદૈકવેદ્યત્વં બ્રૂતે ન વેતિ શંશયે, કાર્યલિઙ્ગેનૈવલાઘવાત્ કર્તુરેકસ્ય સર્વજ્ઞસ્ય બ્રહ્મણઃ સિદ્ધેર્ન બ્રૂતે ઇતિ પ્રાપ્તે વેદપ્રમાણકત્વાત્ બ્રહ્મણો ન પ્રમાણાન્તરવેદ્યત્વમિતિ સિદ્ધાન્તયતિ-- શાસ્ત્રયોનિત્વાદિતિ ।
તદ્વ્યાચષ્ટે- યથોક્તમિતિ ।
સર્વત્ર પૂર્વોત્તરપક્ષયુક્તિદ્વયં સંશયબીજં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અત્ર પૂર્વપક્ષે અનુમાનસ્યૈવ વિચાર્યતાસિદ્ધિઃ ફલં સિદ્ધાન્તે વેદાન્તાનામિતિ ભેદઃ ।
અનુમાનાદિના બ્રહ્મસિદ્ધિઃ પૂર્વસૂત્રે પ્રસઙ્ગાન્નિરસ્તા ।
કિઞ્ચ વિચિત્રપ્રપઞ્ચસ્ય પ્રાસાદાદિવદેકકર્તૃકતાબાધાન્ન લાઘવાવતારઃ ।
ન ચ સર્વજ્ઞત્વાત્કર્તુરેકત્વસંભવઃ ।
એકત્વજ્ઞાનાત્ સર્વજ્ઞત્વજ્ઞાનં તતસ્તદિત્યન્યોન્યાશ્રયમભિપ્રેતેયાહ- -શાસ્ત્રાદેવેતિ ।
કિં તચ્છાસ્ત્રમિતિ તદાહ- શાસ્ત્રમિતિ ।
પૃથગારમ્ભમાક્ષિપતિ- કિમર્થમિતિ ।
યેન હેતુના દર્શિતં તતઃ કિમર્થમિત્યર્થઃ ।
જન્માદિલિઙ્ગકાનુમાનસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યેણોપન્યાસશઙ્કાનિરાસાર્થં પૃથક્સૂત્રમિત્યાહ-- ઉચ્યત ઇતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,1.3.3
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,1.4.4
4 સમન્વયાધિકરણમ્ । સૂ. 4
કથં પુનર્બ્રહ્મણઃ સાસ્ત્રપ્રમાણકત્વમુચ્યતે, યાવતા, ઽ આમ્નાયસ્ય ક્રિયાર્થત્વાદાનર્થક્યમતદર્થાનામ્ઽ ।
(જૈ.સૂ. 1.2.1) ઇતિ ક્રિયાપરત્વં શાસ્ત્રસ્ય પ્રદર્શિતિમ્ ।
અતો વેદાન્તાનામાનર્થક્યં, અક્રિયાર્થત્વાત્ ।
કર્તૃદેવતાદિપ્રકાશનાર્થત્વેન વા ક્રિયાવિધિશેષત્વં, ઉપાસનાદિક્રિયાન્તવિધાનાર્થત્વં વા ।
નહિ પરિનિષ્ઠિતવસ્તુપ્રતિપાદનં સંભવતિ, પ્રત્યક્ષાદિવિષયત્વાત્પરિનિષ્ઠિતવસ્તુનઃ ।
તત્પ્રતિપાદને ચ હેયોપાદેયરહિતે પુરુષાર્થાભાવાત્ ।
અત એવ ઽસો ઽરોદીત્ઽ ઇત્યેવમાદિનામાનર્થક્યં મા ભૂદિતિ ઽવિધિના ત્વેકવાક્યત્વાત્સ્તુત્યર્થેન વિધિના સ્યુઃઽ ।
(જૈ.સૂ. 1.2.7) ઇતિ સ્તાવકત્વેનાર્થવત્ત્વમુક્તમ્ ।
મન્ત્રાણાં ચ ઽઇષે ત્વાઽ ઇત્યાદીનાં ક્રિયાતત્સાધનાભિધાયિત્વેન કર્મસમવાયિત્વમુક્તમ્ ।
ન દ્વચિદપિ વેદવાક્યાનાં વિધિસંસ્પર્શમન્તરેણાર્થવત્તા દૃષ્ટોપપન્ના વા ।
ન ચ પરિનિષ્ઠિતે વસ્તુસ્વરૂપે વિધિઃ સંભવતિ, ક્રિયાવિષયત્વાદ્વિધેઃ ।
તસ્માત્કર્માપેક્ષિતકર્તૃસ્વરૂપદેવતાદિપ્રકાશનેન ક્રિયાવિધિશેષત્વં વેદાન્તાનામ્ ।
અથ પ્રકરણાન્તરભયાન્નૈતદભ્યુપગમ્યતે તથાપિ સ્વવાક્યગતોપાસનાદિકર્મપરત્વમ્ ।
તસામાન્ન બ્રહ્મણઃ શાસ્ત્રયોનિત્વમિતિ પ્રાપ્તે ઉચ્યતે-
fન્: આમ્નાયસ્યેતિ પૂર્વપક્ષમ્ ।
અસ્યાર્થઃ - આમ્નાયસ્ય વેદસ્ય ક્રિયાપ્રતિપાદનપરત્વાદતદર્થાનામક્રિયાર્થાનાં ઽસો ઽરોદીઽ દિત્યાદિવાક્યાનામાનર્થકત્વં ।
તસ્માદનિત્યમનિયતં વેદાનાં પ્રામાણ્યમુચ્યતે ।
તદ્ભૂતાનાં ક્રિયાર્થેન સમન્વય ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ ।
તત્તેષુ વેદવાક્યેષુ ભૂતાનાં સિદ્દાર્થપ્રતિપાદકવાક્યાનાં ક્રિયાર્થેન ક્રિયાપ્રતિપાદકવાક્યેન ઽબર્હિષિ રજતં ન દેયં, પશુના યજેતેઽ ત્યાદિના સહાન્વયઃ ।
તથાચ નિન્દ્યત્વાદ્યર્થપૂરણેનાન્વયે કૃતે ક્રિયાપરત્વસિદ્ધ્યા પ્રામાણ્યં સિદ્ધમ્ ।
સિદ્ધવસ્તુજ્ઞાનાત્ફલભાવાદેવેત્યર્થઃ ।
તત્ તુ સમન્વયાત્ । બ્બ્સ્_1,1.4 ।
તુ શબ્દઃ પૂર્વપક્ષવ્યાવૃત્ત્યર્થઃ ।
તદ્બ્રહ્મ સર્વજ્ઞં સર્વશક્તિ જગદુત્પત્તિ સ્થિતિલયકારણં વેદાન્તશાસ્ત્રાદેવાવગમ્યતે ।
કથમ્, સમન્વયાત્ ।
સર્વેષુ હિ વેદાન્તેષુ વાક્યાનિ તાત્પર્યેણૈતસ્યાર્થસ્ય પ્રતિપાદકત્વેન સમનુગતાનિ ।
ઽસદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્ઽ ।
ઽએકમેવાદ્વિતાયમ્ઽ ।
(છાન્દો. 6.2.1) ઽઆત્માવા ઇદમેક એવાગ્ર આસીત્ઽ ।
(ઐત. 2.1.1.1) ઽતદેતદ્બ્રહ્માપૂર્વમનપરમનન્તરમબાહ્યમ્ઽ ।
ઽઅયમાતમા બ્રહ્મ સર્વાનુભૂઃઽ ।
(બૃહ. 2.5.19) ઽબ્રહ્મૈવેદમમૃતં પુરસ્તાત્ઽ ।
(મુણ્ડ. 2.2.11) ઇત્યાદીનિ ।
નચ તદ્ગતાનાં પદાનાં બ્રહ્મસ્વરૂપવિષયે નિશ્ચિતે સમન્વયે ઽવગમ્યમાનેર્ઽથાન્તરકલ્પના યુક્તા, શ્રુતિહાનન્યશ્રુતકલ્પનાપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચ તેષાં કર્તૃસ્વરૂપપ્રતિપાદનપરતાવસીયતે, ઽતત્કેન કં પયેત્ઽ (બૃહ. 2.4.13) ઇત્યાદિ ક્રિયાકારકફલનિરીકરણશ્રુતેઃ ।
નચ પરિનિષ્ઠિતવસ્તુસ્વરૂપત્વે ઽપિ પ્રત્યક્ષાદિવિષયત્વં બ્રહ્મણઃ, ઽતત્ત્વમસિઽ (છાન્દો. 6.8.7) ઇતિ બ્રહ્માત્મભાવસ્ય શાસ્ત્રમન્તરેણાનવગમ્યમાનત્વાત્ ।
યત્તુ હેયોપાદેયરહિતત્વાદુપદેશાનર્થક્યમિતિ, નૈષ દોષઃ, હેયોપાદેયાશૂન્યબ્રહ્માત્મતાવગમાદેવ સર્વક્લેશપ્રાહાણાત્પુરુષાર્થસિદ્ધેઃ ।
દેવતાદિપ્રતિપાદનાસ્ય તુ સ્વવાક્યગતોપાસનાર્થત્વે ઽપિ ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ ।
નતુ તથા બ્રહ્મણ ઉપાસનાવિધિશેષિત્વં સંભવતિ, એકત્વે હેયોપાદેયાશૂન્યતયા ક્રિયાકારકાદિદ્વૈતવિજ્ઞાનોપમર્દેપપત્તેઃ ।
નહ્યેકત્વવિજ્ઞાનેનોન્મથિતસ્ય દ્વૈતવિજ્ઞાનસ્ય પુનઃ સંભવો ઽસ્તિ, યેનોપાસનાવિધિશેષિત્વં બ્રહ્મણઃ પ્રતિપદ્યેત ।
યદ્યપ્યન્યત્ર વેદવાક્યાનાં વીધિસંસ્પર્શમન્તરેણ પ્રમાણત્વં ન દૃષ્ટં, તથાપ્યાત્મવિજ્ઞાનસ્ય ફલપર્યન્તત્વાન્ન તદ્વિષયસ્ય શાસ્ત્રસ્ય પ્રામાણ્યં શક્યં પ્રત્યાખ્યાતુમ્ ।
ન ચાનુમાનગમ્યં શાસ્ત્રપ્રામાણ્યં, યેનાન્યત્ર દૃષ્ટં નિદર્શનમપેક્ષેત ।
તસ્માત્સિદ્ધં બ્રહ્મણઃ શાસ્ત્રપ્રમાણકત્વમ્ ।
અત્રાપરે પ્રત્યવતિફષ્ઠન્તે- યદ્યપિ શાસ્ત્રપ્રમાણકં બ્રહ્મ તથાપિ પ્રતિપત્તિવિધિવિષયતૈવ શાસ્ત્રેણ બ્રહ્મ સમર્પ્યતે ।
યથા યૂપાહવહનીયાદીન્યલૌકિકાન્યપિ વિધિશષતયા શાસ્ત્રેણ સમર્પ્યન્તે તદ્વત્ ।
કુત એતત્ ।
પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિપ્રયોજનત્વાચ્છાસ્ત્રસ્ય ।
તથાહિ શાસ્ત્રતાત્પર્યવિદ આહુઃ- ઽદૃષ્ટો હિ તસ્યાર્થઃ કર્માવબોધનમ્ઽ ઇતિ ।
ઽચોદનેતિ ક્રિયાયાઃ પ્રવર્તકં વચનમ્ઽ ।
ઽતસ્ય જ્ઞાનમુપદેશઃઽ- (જૈ.સૂ. 1.1.5) ઽતદ્ભૂતાનાં ક્રિયાર્થેન સમામ્નાયઃઽ- (જૈ.સૂ. 1.1.25) ઽઆમ્નાયસ્ય ક્રિયાર્થત્વાદાનર્થક્યમતદર્થાનામ્-ઽ
(જૈ.સૂ. 1.2.1) ઇતિચ ।
અતઃ પુરુષં દ્વચિદ્વિષયવિશેષે પ્રવર્તયત્કુતશ્ચિદ્વિષયવિશેષાન્નિવર્તયચ્ચાર્થવચ્છાસ્ત્રમ્ ।
તચ્છેષતયા ચાન્યદુપયુક્તમ્ ।
તત્સામાન્યાદ્વેદાન્તાનામપિ તથૈવાર્થવત્ત્વં સ્યાત્ ।
સતિ ચ વિધિપરત્વે યથા સ્વર્ગાદિકામસ્યાગ્નિહોત્રાદિસાધનં વિધીયત એવમમૃતત્વકામસ્ય બ્રહ્મજ્ઞાનં વિધીયત ઇતિ યુક્તમ્ ।
નન્વિહ જિજ્ઞાસ્યવૈલક્ષણ્યમુક્તમ્- કર્મકાણ્ડે ભવ્યો ધર્મો જિજ્ઞાસ્ય ઇહ તુ ભૂતં નિત્યનિવૃત્તં બ્રહ્મ જિજ્ઞાસ્યમિતિ ।
તત્ર ધર્મજ્ઞાનફલાદનુષ્ઠાનાપેક્ષાદ્વિલક્ષણં બ્રહ્મજ્ઞાનફલં ભવિતુમર્હતિ ।
નાર્હત્યેવં ભવિતુમ્ ।
કાર્યવિધિપ્રયુક્ત્તસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ પ્રતિપાદ્યમાનત્વાત્ ।
ઽઆત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃઽ (બૃહ. 2.4.5) ઇતિ ।
ઽય આત્માપહતપાપ્મા-સો ઽન્વેવ્યઃ સ વિજિજ્ઞાસિતવ્યઃઽ (છાન્દો. 8.7.1) ઽઆત્મેત્યોવોપાસીતઽ (બૃહ.1.4.7) ઽઆત્માનમેવ લોકમુપાસતઽ (બૃહ. 1.4.15) ।
ઽબ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિઽ (મુણ્ડ. 3.2.9) ઇત્યાદિવિધાનેષુ સત્સુ કો ઽસાવાત્મા કિં તદ્બ્રહ્મ ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયાં તત્સ્વરૂપસમર્પણેન સર્વે વેદાન્તા ઉપયુક્તાઃ- ઽનિત્યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વગતો નિત્યતૃપ્તો નિત્યાશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવો વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મ. ઇત્યેવમાદયઃ ।
તદુપાસનાચ્ચ શાસ્ત્રદૃષ્ટો ઽપિ મોક્ષઃ ફલં ભવિષ્યતીતિ ।
કર્તવ્યવિધ્યનનુપ્રવેશે વસ્તુમાત્રકથને હાનોપાદાનસંભવાત્, સપ્તદ્વીપા વસુમતી, રાજાસૌ ગચ્છતીત્યાદિવાક્યવદ્વેદાન્તવાક્યાનામાનર્થક્યમેવ સ્યાત્ ।
નનુ વસ્તુમાત્રકથને ઽપિ રજુરિયં નાયં સર્પ ઇત્યાદૌ ભ્રાન્તિજનિતભીતિનિવર્તનેનાર્થવત્ત્વં દૃષ્ટં તથેહાપ્યસંસાર્યાત્મવસ્તુકથનેન સંસારિત્વભ્રાન્તિનિવર્તનેનાર્થવત્ત્વં સ્યાત્ ।
સ્યાદેતદેવં, યદિ રજુસ્વરૂપશ્રવણ ઇવ સર્પભ્રાન્તિઃ, સંસારિત્વભ્રાન્તિર્બ્રહ્મસ્વરૂપશ્રવણમાત્રેણ નિવર્તેત ।
નતુ નિવર્તતે, શ્રુતબ્રહ્મણો ઽપિ યથાપૂર્વં સુખદુઃખાદિસંસારિધર્મદર્શનાત્, ઽશ્રોતવ્યો મન્તવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્યઃઽ (બૃહ. 2.4.5) ઇતિ ચ શ્રવણોત્તરકાલયોર્મનનનિદિધ્યાસનયોર્વિધિર્દર્શનાત્ ।
તસ્માત્પ્રતિપત્તિવિધિવિષયતયૈવ શાસ્ત્રપ્રમાણકં બ્રહ્માભ્યુપગન્તવ્યમિતિ ।
અત્રાભિધીયતે- ન ।
કર્મબ્રહ્મવિદ્યાફલયોર્વૈલક્ષણ્યાત્ ।

શારીરં વાચિકં માનસં ચ કર્મ શ્રુતિસ્મૃતિસિદ્ધં ધર્માખ્યં, યદ્વિષયા જિજ્ઞાસા ઽઅથાતો ધર્મજિજ્ઞાસાઽ (જૈ.સૂ. 1.1.1) ઇતિ સૂત્રિતા, અધર્મો ઽપિ હિંસાદિઃ પ્રતિષેધચોદનાલક્ષણત્વાજ્જિજ્ઞાસ્યઃ પરિહારાય ।
તયોશ્ચોદનાલક્ષણયોરર્થાનર્થયોર્ધર્માધર્મયોઃ ફલે પ્રત્યક્ષે સુખદુઃખે શરીરવાઙ્મનોભિરેવોપભુજ્યમાને વિષયેન્દ્રિયસંયોગજન્યે બ્રહ્માદિષુ સ્થાવરાન્તેષુ પ્રસિદ્ધે ।
મનુષ્યત્વાદારભ્ય બ્રહ્માન્તેષુ દેહવત્સુ સુખતારતમ્યમનુશ્રૂયતે ।
તતશ્ચ તદ્ધેતોર્ધર્મસ્ય તારતમ્યં ગમ્યતે ।
ધર્મતારતમ્યાદધિકારિતારતમ્યમ્ ।
પ્રસિદ્ધં ચાર્થિત્વસાર્મથ્યાદિકૃતમધિકારિતારતમ્યમ્ ।
તથાચ યાગાદ્યનુષ્ઠાયિનામેવ વિદ્યાસમાધિવિશેષાદુત્તરેણ પથા ગમનં, કેવલૈરિષ્ટાપૂર્તદત્તસાધનૈર્ધૂમાદિક્રમેણ દક્ષિણેન પથા ગમનં, તત્રાપિ સુખતારતમ્યં તત્સાધનતારતમ્યં ચ શાસ્ત્રાત્ ઽયાવત્સંપાતમુષિત્વાઽ (છાન્દો. 5.10.5)
ઇત્યસ્માદ્ગમ્યતે ।
તથા મનુષ્યાદિષુ નારકસ્થાવરાન્તેષુ સુખલવશ્ચોદનાલક્ષણધર્મસાધ્ય એવેતિ ગમ્યતે તારતમ્યેન વર્તમાનઃ ।
તથોર્ધ્વગતેષ્વધોગતેષુ ચ દેહવત્સુ દુઃખતારતમ્યર્દાનાત્તદ્ધેતોરધર્મસ્ય પ્રતિષેધચોદનાક્ષણસ્ય તદનુષ્ઠાયિનાં ચ તારતમ્યે ગમ્યતે ।
એવમવિદ્યાદિદોષવતાં ધર્માધર્મતારતમ્યનિમિત્તં શરીરોપાદાનપૂર્વકં સુખદુઃખતારતમ્યનિમિત્તં સંસારરૂપં શ્રુતિસ્મૃતિન્યાયપ્રસિદ્ધમ્ ।
તથાચ સ્મૃતિઃ- ઽન હ વૈ સશરીરસ્ય સતઃ પ્રિયાપ્રિયયોરપહતિરસ્તિઽ ઇતિ યથાવર્ણિતં સંસારરૂપમનુવદતિ ।
અશરીરં વાવ સન્તં ન પ્રિયાપ્રિયે સ્પૃશતઃઽ (છાન્દો. 8.12.1) ઇતિ પ્રિયાપ્રિયસ્પર્શનપ્રતિષેધાચ્ચોદનાલક્ષણધર્મકાર્યત્વં મોક્ષાખ્યસ્યાશરીરત્વસ્ય પ્રતિષિધ્યત ઇતિ ગમ્યતે ।
ધર્મકાર્યત્વે હિ પ્રિયાપ્રિયસ્પર્શનપ્રતિષેધો નોપપદ્યતે ।
અશરીરત્વમેવ ધર્મકાર્યમિતિચેન્ન, તસ્ય સ્વાભાવિકત્વાત્ ।
ઽઅશરીરં શરીરેશ્વનવસ્થેષ્વવસ્થિતમ્ ।
મહાન્તં વિભુમાત્માનં મત્વા ધીરો ન શોચતિઽ (કાઠ. 1.2.21) ઽઅપ્રાણો હ્યમનાઃ શુભ્રઃઽ (મુણ્ડ. 2.1.2) ઽઅસઙ્ગો હ્યયં પુરુષઃઽ (બૃહ. 4.3.15) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
અત એવાનુષ્ઠેયકર્મફલવિલક્ષણં મોક્ષાખ્યમશરીરત્વં નિત્યમિતિ સિદ્ધમ્ ।
તત્ર કિઞ્ચિત્પરિણામિ નિત્યં યસ્મિન્વિક્રિયમાણે ઽપિ તદેવેદમિતિ બુદ્ધિર્ન વિહન્યતે ।
યથા પૃથિવ્યાદિજગન્નિત્યત્વવાદિનામ્ ।
યથા ચ સાંખ્યાનાં ગુણાઃ ।
ઇદં તુ પારમાર્થિકં, કૂટસ્થનિત્યં, વ્યોમવત્સર્વવ્યાપિ, સર્વવિક્રિયારહિતં, નિત્યતૃપ્તં, નિરવયવં, સ્વયઞ્જ્યોતિઃસ્વભાવમ્ ।
યત્ર ધર્માધર્મી સહ કાર્યેણ કાલત્રયં ચ નોપાવર્તેતે ।
તદેદારીરત્વં મોક્ષાખ્યમ્ ।
ઽઅન્યત્ર ધર્માદન્યત્રાધર્માદન્યત્રાસ્માત્કૃતાકૃતાત્ ।
અન્યત્ર ભૂતાચ્ચ ભવ્યાચ્ચઽ (ક. 2.14)
ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
અતસ્તદ્બ્રહ્મ યસ્યેયં જિજ્ઞાસા પ્રસ્તુતા, તદ્યદિ કર્તવ્યોષત્વેનોપદિયેત, તેન ચ કર્તવ્યેન સાધ્યશ્ચેન્મોક્ષો ઽભ્યુપગમ્યેત, અનિત્ય એવ સ્યાત્ ।
તત્રૈવં સતિ યથોક્તકર્મફલેષ્વેવ તારતમ્યાવસ્થિતેષ્વનિત્યેષુ કશ્ચિદતિશયો મોક્ષ ઇતિ પ્રસજ્યેત, નિત્યશ્ચ મોક્ષઃ સર્વૈર્મોક્ષવાદિભિરભ્યુપગમ્યતે, અતો ન કર્તવ્યશેષત્વેન બ્રહ્મોપદેશો યુક્તઃ ।
અપિચ ઽબ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિઽ (મુણ્ડ. 3.2.9) ઽક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્દૃષ્ટે પરાપરેઽ (મુણ્ડ. 2.2.8) ।
ઽઆનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્ ।
ન બિભેતિ કુતશ્ચયનઽ (તૈત્તિ. 2.9) ।
ઽઅભયં વૈ જનક પ્રાપ્તો ઽસિઽ (બૃહ. 4.2.4) ઽતદાત્માનમેવાવેદેહં બ્રહ્માસ્મીતિ તસ્માત્તત્સર્વમભવત્ઽ ।
(વાજસનેયબ્રાહ્મણોપ. 1.4.10) ઽતત્ર કો મોહઃ કઃ શોક એકત્વમનુપયતઃઽ (ઈ(?). 7) ઇત્યેવમાદ્યાઃ શ્રુતયો બ્રહ્મવિદ્યાનન્તરં મોક્ષં દર્શયન્ત્યો મધ્યે કાર્યાન્તરં વારયન્તિ ।
તથા ઽતદ્વૈતત્પશયન્નૃષિર્વામદેવઃ પ્રતિપેદે ઽહં મનુરભવં સૂર્યશ્ચઽ (બૃહ. 1.4.10)ઇતિ બ્રહ્મદર્શનસર્વાત્મભાવયોર્મધ્યે કર્તવ્યાન્તરવારણાયોદાહાર્યમ્ ।
યથા તિષ્ઠન્ગાયતીતિ તિષ્ઠતિગાયત્યયોર્મધ્યે તત્કર્તૃકં કાર્યાન્તરં નાસ્તીતિ ગમ્યતે ।
ઽત્વં હિ નઃ પિતા યો ઽસ્માકમવિદ્યાયાઃ પરં પારં તારયસિઽ (પ્ર. 6.8) ઽશ્રુતં હ્યેવ મે ભગવદ્દૃશેભ્યસ્તરતિ શોકમાત્મવિદિતિ સો ઽહં ભગવઃ શોચામિ ત્વં મા ભગવચ્છોકસ્ય પારં તારયતુઽ (છાન્દો. 7.1.3) ઽતસ્મૈ મૃદિતકષાયાય તમસઃ પારં દર્શયતિ ભગવાન્સનત્કુમારઃઽ (છાન્દો. 7.26.2) ઇતિ ચૈવમાદ્યાઃ શ્રુતયો મોક્ષપ્રતિબન્ધનિવૃત્તિમાત્રમેવાત્મજ્ઞાનસ્ય ફલં દર્શયન્તિ ।
તથાચાર્યપ્રણીતં ન્યાયોપબૃંહિતં સૂત્રમ્- ઽદુઃખજન્મપ્રવૃત્તિદોષમિથ્યાજ્ઞાનાનામુત્તરોત્તરાપાયે તદનન્તરાપાયાદપવર્ગઃઽ (ન્યા. સૂ. 1.1.2) ઇતિ ।
મિથ્યાજ્ઞાનાપાયશ્ચ બ્રહ્માત્મૈકત્વવિજ્ઞાનાદ્ભવતિ ।
નચેદં બ્રહ્માત્મૈકત્વવિજ્ઞાનં સંપદ્રૂપમ્ ।
યથા ઽઅનન્તં વૈ મનો ઽનન્તા વિશ્વેદેવા અનન્તમેવ સ તેન લોકં જયતિઽ (બૃહ. 3.1.9) ઇતિ ।
ન ચાધ્યાસરૂપમ્ ।
યથા ઽમનો બ્રહ્મેત્યુપાસીતઽ (છાન્દો. 3.18.1) ઽઆદિત્યો બ્રહ્મેત્યાદેઃશઃઽ (છાન્દો. 3.19.1) ઇતિ ચ મન આદિત્યાદિષુ બ્રહ્મદૃષ્ટધ્યાસઃ ।
નાપિ વિશિષ્ટક્રિયાયોગનિમિત્તં ઽવાયુર્વાવ સંવર્ગઃઽ ઽપ્રાણો વાવ સંવર્ગઃઽ (છાન્દો. 4.3.1) ઇતિવત્ ।
નાષ્વાજ્યાવેક્ષણાદિકર્મવત્કર્માઙ્ગસંસ્કારરૂપમ્ ।
સંપદાદિરૂપે હિ બ્રહ્માત્મૈકત્વવિજ્ઞાને ઽભ્યુપગમ્યમાને ઽતત્વમસિઽ (છાન્દો. 6.8.7) ઽઅહં બ્રહ્માસ્મિઽ (બૃહ. 14.10) ઽઅયમાત્મા બ્રહ્મઽ (બૃહ. 2.5.19) ઇત્યેવમાદીનાં વાક્યાનાં બ્રહ્માત્મૈકત્વવસ્તુપ્રતિપાદનપરઃ પદસમન્વયઃ પીડ્યેત ।
ઽભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશિછદ્યન્તે સર્વસંશયાઃઽ (મુણ્ડ. 2.2.8) ઇતિ ચૈવમાદીન્યવિદ્યાનિવૃત્તિફલશ્રવણાન્યુપરુધ્યેરન્ ।
ઽબ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિઽ (મુણ્ડ. 3.2.9) ઇતિ ચૈવમાદીનિ તદ્ભાવાપત્તિવચનાનિ સંપદાદિપક્ષે ન સામઞ્જસ્યેનોપપદ્યેરન્ ।
તસ્માન્ન સંપદાદિરૂપં બ્રહ્માત્મૈકત્વવિજ્ઞાનમ્ ।
અતો ન પુરુષવ્યાપારતન્ત્રા બ્રહ્મવિદ્યા ।
કિં તર્હિ પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણવિષયવસ્તુજ્ઞાનવદ્વસ્તુતન્ત્રા ।
એવંભૂતસ્ય બ્રહ્મણસ્તજ્ જ્ઞાનસ્ય ચ ન કયાચિદ્યુક્ત્યા શક્યઃ કાર્યાનુપ્રવેશઃ કલ્પયિતુમ્ ।
નચ વિદિક્રિયાકર્મત્વેન કાર્યાનુપ્રવેશો બ્રહ્મણઃ, ઽઅન્યદેવ તદ્વિદિતાદથો અવિદિતાદધિઽ (કેન. 1.3) ઇતિ વિદિક્રિયાકર્મત્વપ્રતિષેધાત્, ઽયેનેદં સર્વં વિજાનાતિ તં કેન વિજાનીયાત્ઽ (બૃહ. 2.4.13) ઇતિ ચ ।
તથોપાસ્તિક્રિયાકર્મત્વપ્રતિષેધો ઽપિ ભવતિ- યદ્વાચાનભ્યુદિતં યેન વાગભ્યુદ્યતે ઇત્યવિષયત્વં બ્રહ્મણ ઉપન્યસ્ય, ઽતદેવ બ્રહ્મ ત્વં વિદ્ધિ નેદં યદિદમુપાસતેઽ (કેન. 1.4) ઇતિ ।
અવિષયત્વે બ્રહ્મણઃ શાસ્ત્રયોનિત્વાનુપપત્તિરિતિચેત્ ।
ન ।
અવિદ્યાકલ્પિતભેદનિવૃત્તિપરત્વાચ્છાસ્ત્રસ્ય ।
નહિ શાસ્ત્રમિદન્તયા વિષયભૂતં બ્રહ્મ પ્રતિપિપાદયિષતિ ।
કિં તર્હિ, પ્રત્યગાત્મત્વેનાવિષયતયા પ્રતિપાદયવિદ્યાકલ્પિતં વેદ્ય-વેદિતૃ-વેદનાદિભેદમપનયતિ ।
તથાચ શાસ્ત્રમ્- ઽયસ્યામતં તસ્ય મતં, મતં યસ્ય ન વેદ સઃ ।

અવિજ્ઞાતં વિજાનતાં વિજ્ઞાતમવિજાનતામ્ઽ (કેન. 2.3) ઽન દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટારં પશ્યેઃઽ, ઽન વિજ્ઞાતેર્વિજ્ઞાતારં વિજાનીયાઃઽ (બૃહ. 3.4.2) ઇતિ ચૈવમાદિ ।
અતો ઽવિદ્યાકલ્પિતસંસારિત્વનિવર્તનેન નિત્યમુક્તાત્મસ્વરૂપસમર્પણાન્ન મોક્ષસ્યાનિત્યત્વદોષઃ ।
યસ્ય તૂત્પાદ્યો મોક્ષસ્તસ્ય માનસં, વાચિકં, કાયિકં વા કાર્યમપેક્ષત ઇતિ યુક્તમ્ ।
તથા વિકાર્યત્વે ચ તયોઃ પક્ષયોર્મોક્ષસ્ય ધ્રુવમનિત્યત્વમ્ ।
નહિ દધ્યાદિ વિકાર્યં, ઉત્પાદ્યં વા ધટાદિ, નિત્યં દૃષ્ટં લોકે ।
નચાપ્યત્વેનાપિ કાર્યાપેક્ષા, સ્વાત્મસ્વરૂપત્વે સત્યનાપ્યત્વાત્ ।
સ્વરૂપવ્યતિરિક્તત્વે ઽપિ બ્રહ્મણો નાપ્યત્વં, સર્વગતત્વેન નિત્યાપ્તસ્વરૂપત્વાત્સર્વેણ બ્રહ્મણઃ, આકાશસ્યેવ ।
નાપિ સંસ્કાર્યો મોક્ષઃ, યેન વ્યાપારમપેક્ષેત ।
સંસ્કારો હિ નામ સંસ્કાર્યસ્ય ગુણાધાનેન વા સ્યાદ્દોષાપનયનેન વા ।
ન તાવદ્ગુણાધાનેન સંભવતિ, અનાધેયાતિશયબ્રહ્મસ્વરૂપત્વાન્મોક્ષસ્ય ।
નાપિ દોષાપનયનેન, નિત્યાશુદ્ધબ્રહ્મસ્વરૂપત્વાન્મોક્ષસ્ય ।
સ્વાત્મધર્મ એવ સંસ્થિરોભીતો મોક્ષઃ ક્રિયયાત્મનિ સંસ્ક્રિયમાણે ઽભિવ્યજ્યતે, યથાઽદર્શે નિઘર્ષણક્રિયયા સંસ્ક્રયમાણે ભાસ્વરત્વં ધર્મ ઇતિચેત્ ।
ન ।
ક્રિયાશ્રયત્વાનુપપત્તેરાત્મનઃ ।
યદાશ્રયા ક્રિયા તમવિકુર્વતી નૈવાત્માનં લભતે ।
યદ્યાત્મા ક્રિયયા વિક્રિયેતાનિત્યત્વમાત્મનઃ પ્રસજ્યેત ।
ઽઅવિકાર્યો ઽયમુચ્યતેઽ ઇતિ ચૈવમાદીનિ વાક્યાનિ બાધ્યેરન્ ।
તચ્ચાનિષ્ટમ્ ।
તસ્માન્ન સ્વાશ્રયા ક્રિયાઽત્માનઃ સંભવતિ ।
અન્યાશ્રયાયાસ્તુ ક્રિયાયા અવિષયત્વાન્ન તયાત્મા સંસ્ક્રિયતે ।
નનુ દેહાશ્રયયા સ્નાનાચમનયજ્ઞોપવીતાદિકયા ક્રિયયા દેહી સંસ્ક્રિયમાણો દૃષ્ટઃ ।
ન ।
દેહાદિસંહતસ્યૈવાવિદ્યાગૃહીતસ્યાત્માનઃ સંસ્ક્રિયમાણત્વાત્ ।
પ્રત્યક્ષં હિ સ્નાનાચમનાદેર્દેહસમવાયિત્વમ્ ।
તયા દેહાશ્રયયા તત્સંહત એવ કશ્ચિદવિદ્યયાત્મત્વેન પરિગૃહીતઃ સંસ્ક્રિયત ઇતિ યુક્તમ્ ।
યથા દેહાશ્રયચિકિત્સાનિમિત્તેન ધાતુસામ્યેન તત્સંહતસ્ય તદભિમાનિન આરોગ્યફલં, અહમરોગ ઇતિ યત્ર બુદ્ધિરુત્પદ્યતે ।
એવં સ્નાનાચમનયજ્ઞોપવીતાદિના અહં શુદ્ધઃ સંસ્કૃત ઇતિ યત્ર બુદ્ધિરુત્પદ્યતે સ સંસ્ક્રિયતે ।
સ ચ દેહેન સંહત એવ ।
તેનૈવ હ્યહઙ્કર્ત્રાહંપ્રત્યયવિષયેણ પ્રત્યયિના સર્વાઃ ક્રિયા નિર્વર્ત્યન્તે ।
તત્ફલં ચ સ એવાશ્નાતિ, ઽતયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વત્ત્યનાશ્નન્નન્યો અભિચાકાશીતિઽ (મુણ્ડ. 3.1.1) ઇતિ મન્ત્રવર્ણાત્ ।
ઽઆત્મેન્દ્રિયમનોયુક્તં ભોક્તેત્યાહુર્મનીષિણઃઽ (કાઠ. 1.3.4) ઇતિ ચ ।
તથાચ ઽએકો દેવઃસર્વભૂતેષુ ગૂઢઃ સર્વવ્યાપી સર્વભૂતાન્તરાત્મા ।
કર્માધ્યક્ષઃ સર્વભૂતાધિવાસઃ સાક્ષી ચેતા કેવલો નિર્ગુણશ્ચઽ (શ્વેતા. 6.11) ઇતિ ।
સ પર્યગાચ્છુક્રમકાયમન્ત્રણમસ્ત્રાવિરંશુદ્ધમપાપવિદ્ધમ્ ।
(ઈ(?). 8) ઇતિ ચ ।
એતૌ મન્ત્રાવનાધેયાતિશયતાં નિત્યશુદ્ધતાં ચ બ્રહ્મણો દર્શયતઃ ।
બ્રહ્મભાવશ્ચ મોક્ષઃ ।
તસ્માન્ન સંસ્કાર્યો ઽપિ મોક્ષઃ ।
અતો ઽન્યન્મોક્ષં પ્રતિ ક્રિયાનુપ્રવેશદ્વારં ન શક્યં કેનચિદ્દર્શયિતુમ્ ।
તસ્માત્ જ્ઞાનમેકં મુક્ત્વા ક્રિયાયા ગન્ધમાત્રસ્યાપ્યનુપ્રવેશ ઇહ નોપપદ્યતે ।
નનુ જ્ઞાનં નામ માનસી ક્રિયા ।
ન ।
વૈલક્ષણ્યાત્ ।
ક્રિયા હિ નામ સા યત્ર વસ્તુસ્વરૂપનિરપેક્ષૈવ ચોદ્યતે, પુરુષચિત્તવ્યાપારાધીના ચ ।
યથા યસ્યૈ દેવતાયૈ હવિર્ગૃહીતં સ્યાત્તાં મનસા ધ્યાયેદ્વ્ષટ્કરિષ્યન્ ઇતિ ।
ઽસંધ્યાં મનસા દ્યાયેત્ઽ (ઐ.બ્રા. 3.8.1) ઇતિ ચૈવમાદિષુ ।
ધ્યાનં ચિન્તનં યદ્યપિ માનસં તથાપિ પુરુષેણ કર્તુમકર્તુમન્યથા વા કર્તું શક્યં, પુરુષતન્ત્રત્વાત્ ।
જ્ઞાનં તુ પ્રમાણજન્યમ્ ।
પ્રમાણં ચ યથાભૂતવસ્તુવિષયમતો જ્ઞાનં કર્તુમકર્તુમન્યથા વા કર્તુમશક્યં, કેવલં વસ્તુતન્ત્રમેવ તત્ ।
ન ચોદનાતન્ત્રમ્ ॥
નાપિ પુરુષતન્ત્રમ્ ।
તસ્માન્માનસત્વે ઽપિ જ્ઞાનસ્ય મહદ્વૈલક્ષણ્યમ્ ।
યથાચ ઽપુરુષો વાવ ગૌતમાગ્નિઃઽ, ઽયોષા વાવ ગૌતમાગ્નિઃ (છાન્દો. 5.7,8.1) ઇત્યત્ર યોષિત્પુરુષયોરગ્નિબુદ્ધિર્માનસી ભવતિ ।
કેવચોદનાજન્યત્વાત્ક્રિયૈવ સા પુરુષતન્ત્રા ચ ।
યા તુ પ્રસિદ્ધે ઽગ્નાવગ્નિબુદ્ધિર્ન સા ચોદનાતન્ત્રા ।
નાપિ પુરુષતન્ત્રા ।
કિં તર્હિ પ્રત્યક્ષવસ્તુતન્ત્રૈવેતિ જ્ઞાનમેવૈતન્ન ક્રિયા ।
એવં સર્વપ્રમાણવિષયવસ્તુષુ વેદિતવ્યમ્ ।
તત્રૈવં સતિ યથાભૂતબ્રહ્માત્મવિષયમપિ જ્ઞાનં ન ચોદનાતન્ત્રમ્ ।
તદ્વિષયે લિઙાગાદયઃ શ્રૂયમાણા અપ્યનિયોજ્યવિષયત્વાત્કુણ્ઠીભવન્ત્યુપલાદિષુ પ્રયુક્તક્ષુરતૈક્ષ્ણ્યાદિવત્, અહેયાનુપાદેયવસ્તુવિષયત્વાત્ ।
કિમર્થાનિ તર્હિ ઽઆત્મા વારે દ્રષ્યવ્યઃ શ્રોતવ્યઃઽ ઇત્યાદીનિ વિધિચ્છાયાનિ વચનાનિ ।
સ્વાભાવિકપ્રવૃત્તિવિષયવિમુખીકરણાર્થાનીતિ બ્રૂમઃ ।
યો હિ બહિર્મુખઃ પ્રવર્તતે પુરુષઃ ઇષ્ટં મે ભૂયાદદનિષ્ટં માભૂદિતિ, નચ તત્રાત્યન્તિકં પુરુષીર્થં લભતે, તમાત્યન્તિકપુરુષાર્થવાઞ્છિનં સ્વાભાવિકકાર્યકરણસંઘાતપ્રવૃત્તિગોચરાદ્વિમુખીકૃત્ય પ્રત્યગાત્મસ્રોતસ્તયા પ્રવર્તયન્તિ ઽઆત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃઽ
ઇત્યાદીનિ ।
તસ્યાત્માન્વેષણાય પ્રવૃત્તસ્યાહેયમનુપાદેયં ચાત્મતત્ત્વમુપદિશ્યતે ।
ઽઇદં સર્વં યદયમાત્માઽ (બૃહ. 2.4.6) ઽયત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્ કેન કં વિજાનીયાત્ વીજ્ઞાતારમરે કેન વિજાનીયાત્ઽ (બૃહ. 4.5.15) ઽઅયમાત્મા બ્રહ્મઽ (બૃહ. 2.5.19) ઇત્યાદિભિઃ ।
યદપ્યકર્તવ્યપ્રધાનમાત્મજ્ઞાનં હાનાયોપાદાનાય વા ન ભવતીતિ, તત્તથૈવેત્યભ્યુપગમ્યતે ।
અલઙ્કારો હ્યયમસ્માકં યદ્બ્રહ્માત્માવગતૌ સત્યાં સર્વકર્તવ્યતાહાનિઃ કૃતકૃત્યતા ચેતિ ।
તથાચ શ્રુતિઃ- ઽઆત્માનં ચેદ્વિજાનીયાદયમસ્તીતિ પૂરુષઃ ।
કિમિચ્છન્કસ્ય કામાય શરીરમનુસંજ્વરેત્ઽ ॥
(બૃહ. 4.4.12) ઇતિ ।
ઽએતદ્બુદ્ધ્વા બુદ્ધિમાન્સ્યાત્કૃતકૃત્યશ્ચ ભારતઽ ।
(ભ.ગી. 15.20) ઇતિ સ્મૃતિઃ ।
તસ્માન્ન પ્રતિપત્તિવિધિવિષયતયા બ્રહ્મણઃ સમર્પણમ્ ।
યદપિ કેચિદાહુઃ- ઽપ્રવૃત્તિનિવૃત્તિવિધિતચ્છેષવ્યતિરેકેણ કેવલવસ્તુવાદી વેદભાગો નાસ્તિઽ ઇતિ તન્ન, ઔપનિષદસ્ય પુરુષસ્ય પુરુષસ્યાનન્યશેષત્વાત્ ।
યો ઽસાવુપનિષત્સ્વેવાધિગતઃ પુરુષો ઽસંસારી બ્રહ્મ ઉત્પાદ્યાદિચતુર્વિધદ્રવ્યવિલક્ષણઃ સ્વપ્રકરણસ્થો ઽનન્યોશેષઃ, નાસૌ નાસ્તિ નાધિગમ્યત ઇતિ વા શક્યં વદિતુમ્, ઽસ એષ નેતિ નેત્યાત્માઽ (બૃહ. 3.9.26) ઇત્યામશબ્દાત્, આત્મનશ્ચ પ્રત્યાખ્યાતુમશક્યત્વાત્, ય એવ નિરાકર્તા તસ્યૈવાત્મત્વાત્ ।
નન્વાત્માહંપ્રત્યયવિષયત્વાદુપનિષત્સ્વેવ વિજ્ઞાયત ઇત્યનુપપન્નમ્ ।
ન ।
તત્સાક્ષિત્વેન પ્રત્યુક્તત્વાત્ ।
નહ્યહંપ્રત્યયવિષયકર્તૃવ્યતિરેકેણ તત્સાક્ષી સર્વભૂતસ્થઃ સમ એકઃ કૂટસ્થનિત્યઃ પુરુષો વિધિકાણ્ડે તર્કસમયે વા કેનચિદધિગતઃ સર્વસ્યાત્મા, અતઃ સ ન કેનચિત્પ્રત્યાખ્યાતું શક્યો વિધિશેષત્વં વા નેતુમ્ ।
અસ્મત્વાદેવ ચ સર્વેષાં ન હેયો નાપ્યુપાદેયઃ ।
સર્વં હિ વિનશ્યદ્વિકારજાતં પુરુષાન્તં વિનશ્યતિ ।
પુરુષો વિનાશહેત્વાભાવાદવિનાશી, વિક્રિયાહેત્વભાવાચ્ચ, કૂટસ્થનિત્યઃ, અત એવ નિત્યાશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવઃ ।

તસ્માત્ ઽપુરુષાન્ન પરં કિઞ્ચિત્સા કાષ્ટા સા પરા ગતિઃઽ (કાઠ. 1.3.11) ઽતં ત્વૌપનિષદં પુરુષં પૃચ્છામિઽ (બૃહ. 3.9.23) ઇતિ ચૌપનિષદત્વવિશેષણં પુરુષસ્યોપનિષત્સુ પ્રાધાન્યેન પ્રકાશ્યમાનત્વ ઉપપદ્યતે ।
અતો ભૂતવસ્તુપરો વેદભાગો નાસ્તીતિ વચનં સાહસમાત્રમ્ ।
યદપિ શાસ્ત્રતાત્પર્યવિદામનુક્રમણમ્- ઽદૃષ્ટો હિ તસ્યાર્થઃ કર્માવબોધનમ્ઽ ઇત્યેવમાદિ, તદ્ધર્મજિજ્ઞાસાવિષયત્વાદ્વિધિપ્રતિષેધાશાસ્ત્રાભિપ્રાયં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અપિચ ઽઆમ્નાયસ્ય ક્રિયાર્થત્વાદાનર્થક્યમતર્થાનામ્ઽ ઇત્યેતદેકાન્તેનાભ્યુપગચ્છતાં ભૂતોપદેશાનાર્થક્યપ્રસઙ્ગઃ ।
પ્રવૃત્તિ નિવૃત્તિવિધિતચ્છેષવ્યતિરેકેણ ભૂતં ચેદ્વસ્તૂપદિશતિ ભવ્યાર્થત્વેન, કૂટસ્થનિત્યં ભૂતં નોપદિશતીતિ કો હેતુઃ ।
નહિ ભૂતમુપદિશ્યમાનં ક્રિયા ભવતિ ।
અક્રિયાત્વે ઽપિ ભૂતસ્ય ક્રિયાસાધનત્વાત્ક્રિયાર્થં એવ ભૂતોપદેશ ઇતિ ચેત્ ।
નૈષ દોષઃ ।
ક્રિયાર્થત્વે ઽપિ ક્રિયાતિવર્તનશક્તિમદ્વસ્તૂપદિષ્ટમેવ ।
ક્રિયાર્થત્વં તુ પ્રયોજનં તસ્ય ।
ન ચૈતાવતા વસ્ત્વનુપદિષ્ટં ભવતિ ।
યદિ નામોપદિષ્ટં કિં તવ તેન સ્યાદિતિ ।
ઉચ્યતે- અનવગતાત્મવસ્તૂપદેશશ્ચ તથૈવ ભવિતુમર્હતિ ।
તદવગત્યા મિથ્યાજ્ઞાનસ્ય સંસારહેતોર્નિવૃત્તિઃ પ્રયોજનં ક્રિયત ઇત્યવાશિષ્ટમર્થવત્ત્વં ક્રિયાસાધનવસ્તૂપદેશેન ।
અપિચ ઽબ્રાહ્મણો ન હન્તવ્યઃઽ ઇતિ ચૈવમાદ્યા નિવૃત્તિરુપદિશ્યતે ।
નચ સા ક્રિયા ।
નાપિ ક્રિયાસાધનમ્ ।
અક્રિયાર્થાનામુપદેશો ઽનર્થકશ્ચેત્ ઽબ્રાહ્મણો ન હન્તવ્યઃઽ ઇત્યાદિનિવૃત્ત્યુપદેશાનામાનર્થક્યં પ્રાપ્તમ્ ।
તચ્ચાનિષ્ટમ્ ।
નચ સ્વાભાવપ્રાપ્તહન્ત્યર્થાનુરાગેણ નઞઃ શક્યમપ્રાપ્તક્રિયાર્થત્વં કલ્પયિતું, હનનક્રિયાનિવૃત્ત્યૌદાસીન્યવ્યતિરેકેણ ।
નઞશ્ચૈષ સ્વભાવો યત્સ્વસંબન્ધિનો ઽભાવં બોધયતીતિ ।
અભાવબુદ્ધિશ્ચૌદાસીન્યકારણમ્ ।
સા ચ દગ્ધેન્ધનાગ્નિવત્સ્વયમેવોપાશામ્યતિ ।
તસ્માત્પ્રસક્તક્રિયાનિવૃત્ત્યૌદાસીન્યમેવ ઽબ્રાહ્મણો ન હન્તવ્યઃઽ ઇત્યાદિષુ પ્રતિષેધાર્થં મન્યામહે, અન્યત્ર પ્રજાપતિત્રાતાદિભ્યઃ ।
તસ્માત્પુરુષાર્થાનુપયોગ્યુપાખ્યાનાદિભૂતાર્થવાદવિષયમાનર્થક્યાભિધાનં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યદપ્યુક્તં- કર્તવ્યવિધ્યનુપ્રવેશમન્તરેણ વસ્તુમાત્રમુચ્યમાનમાનર્થકં સ્યાત્ ઽસપ્તદ્વીપા વસુમતીઽ ત્યાદિવદિતિ, તત્પરિહૃતમ્ ।
રજુરિયં નાયં સર્પ ઇતિ વસ્તુમાત્રકથને ઽપિ પ્રયોજનસ્ય દૃષ્ટત્વાત્ ।
નનુ શ્રુતબ્રહ્મણો ઽપિ યથાપૂર્વં સંસારિત્વર્દાનાન્ન રજુસ્વરૂપકથનવદર્થવત્ત્વમિત્યુક્તમ્ ।
અત્રોચ્યતે- નાવગતબ્રહ્માત્મભાવસ્ય યથાપૂર્વં સંસારિત્વં શક્યં દર્શયિતું વ વેદપ્રમાણજનિતબ્રહ્માત્મભાવવિરોધાત્ ।
નહિ શરીરાદ્યાત્માભિમાનિનો દુઃખભયાદિમત્ત્વં દૃષ્ટમિતિ તસ્યૈવ વેદપ્રમાણજનિતબ્રહ્માત્માવગમે તદભિમાનનિવૃત્તૌ તદેવ મિથ્યાજ્ઞાનનિમિત્તં દુઃખભયાદિમત્ત્વં ભવતીતિ શક્યં કલ્પયિતુમ્ ।
નહિ ધનિનો ગૃહસ્થસ્ય ધનાભિમાનિનો ધનાપહારનિમિત્તં દુઃખં દૃષ્ટમિતિ તસ્યૈવ પ્રવ્રજિતસ્ય ધનાભિમાનરહિતસ્ય તદેવ ધનાપહ્રનિમિત્તં દુઃખં ભવતિ ।
નચ કુણ્ડલિનઃ કુણ્ડલિત્વાભિમાનનિમિત્તં સુખં દૃષ્ટમિતિ તસ્યૈવ કુણ્ડલવિયુક્તસ્ય કુણ્ડલિત્વાભિમાનનિમિત્તં સુખં ભવતિ ।
તદુક્તં શ્રુત્યા- ઽઆરીરં વાવ સન્તં ન પ્રિયાપ્રિયે સ્પૃશતઃઽ (છાન્દો. 8.12.1) ઇતિ ।
શરીરે પતિતે ઽશરીરત્વં સ્યાત્, ન જીવત ઇતિ ચેન્ન, સશરીરત્વસ્ય મિથ્યાજ્ઞાનનિમિત્તત્ત્વાત્ ।
ન હ્યાત્મનઃ શરીરાત્માભિમાનલક્ષણં મિથ્યાજ્ઞાનં મુક્ત્વાન્યતઃ સશરીરત્વં શક્યં કલ્પયિતુમ્ ।
નિત્યમશરીરત્વમકર્મનિમિત્તત્ત્વાદિત્યવોચામ ।
તત્કૃતધર્માધર્મનિમિત્તં સશરીરત્વમિતિ ચેન્ન, શરીરસંબન્ધસ્યાસિદ્ધત્વાદ્ધર્માધર્મયોરાત્મકૃતત્વાસિદ્ધેઃ ।
શરીરસંબન્ધસ્ય ધર્માધર્મયોસ્તત્કૃતત્વસ્ય ચેતરેતરાશ્રયત્વપ્રસઙ્ગાદન્ધપરમ્પરૈષાનાદિત્વકલ્પના ।
ક્રિયાસમવાયાભાવાચ્ચામ્તનઃ કર્તૃત્વાનુપપત્તેઃ ।
સંનિધાનમાત્રેણ રાજપ્રભૃતીનાં દૃષ્ટં કર્તવ્યમિતિ ચેન્ન, ધનદાનાદ્યુપાર્જિતભૃત્યસંબન્ધત્વાત્તેષાં કર્તૃત્વોપપત્તેઃ ।
ન ત્વાત્મનો ધનદાનાદિવચ્છરીરાદિભિઃ સ્વસ્વામિસંબન્ધનિમિત્તં કિઞ્ચિચ્છક્યં કલ્પયિતુમ્ ।
મિથ્યાભિમાનસ્તુ પ્રત્યક્ષઃ સંબન્ધહેતુઃ ।
એતેન યજમાનત્વમાત્મનો વ્યાખ્યાતમ્ ।
અત્રાહુઃ- દેહાદિવ્યતિરિક્તસ્યાત્મન આત્મીયે દેહાદાવભિમાનો ગૌણો ન મિથ્યેતિ ચેન્ન, પ્રસિદ્ધવસ્તુભેદસ્ય ગૌણત્વમુખ્યત્વપ્રસિદ્ધેઃ ।
યસ્ય હિ પ્રસિદ્ધો વસ્તુભેદઃ, યથા કેસરાદિમાનાકૃતિવિશેષો ઽન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં સિંહશબ્દપ્રત્યયભાઙ્મુખ્યો ઽન્યઃ પ્રસિદ્ધઃ તતશ્ચાન્યઃ પુરુષઃ પ્રાયિકૈઃ ક્રૌર્યશૌર્યાદિભિઃ સિંહગુણૈઃ સંપન્નઃ સિદ્ધઃ, તસ્ય પુરુષે સિંહશબ્દપ્રત્યયૌ ગૌણૌ ભવતો નાપ્રસિદ્ધવસ્તુભેદસ્ય ।
તસ્ય ત્વન્યત્રાન્યશબ્દપ્રત્યયૌ ભ્રાન્તિનિમિત્તાવેવ ભવતો ન ગૌણૌ ।
યથા મન્દાન્ધકારે સ્થાણુરયમિત્યગૃહ્યમાણવિશેષે પુરુષશબ્દપ્રત્યયૌ સ્થાણુવિષયૌ, યથાવા શુક્તિકાયામકસ્માદ્રજતમિતિ નિશ્ચિતૌ શબ્દપ્રત્યયૌ, તદ્વદ્દેહાદિસંઘાતે ઽહમિતિ નિરુપચારેણ શબ્દપ્રત્યયાવાત્માનાત્માવિવેકેનોત્પદ્યમાનૌ કથં ગૌણૌ શક્યૌ વદિતુમ્ ।
આત્માનાત્મવિવેકિનામપિ પણ્ડિતાનામજાવિપાલાનામિવાવિવિક્તૌ શબ્દપ્રત્યયૌ ભવતઃ ।
તસ્માદ્દેહાદિવ્યતિરિક્તાત્માસ્તિત્વવાદિનાં દેહાદાવહંપ્રત્યયો મિથ્યૈવ ન ગૌણઃ ।
તસ્માન્મિથ્યાપ્રત્યયનિમિત્તત્વાત્સશરીરત્વસ્ય, સિદ્ધં જીવતો ઽપિ વિદુષો ઽશરીરત્વમ્ ।
તથાચ બ્રહ્મવિદ્વિષયા શ્રુતિઃ- ઽ તદ્યથાહિનિર્લ્વયની વલ્મીકે મૃતા પ્રત્યસ્તા શયીતૈવમેવેદં શરીરં શેતે ।
અથાયમશરીરો ઽમૃતઃ પ્રાણો બ્રહ્મૈવ તેજ એવઽ (બૃહ. 4.4.7) ઇતિ ।
ઽસચક્ષુરચક્ષુરિવ સકર્ણો ઽકર્ણ ઇવ સવાગવાગિવ સમના અમના ઇવ સપ્રાણો ઽપ્રાણ ઇવઽ ઇતિ ચ ।
સ્મૃતિરપિ ચ- ઽસ્થિતપ્રજ્ઞસ્યકા ભાષાઽ (ભ.ગી. 2.54) ઇત્યાદ્યા સ્થિતપ્રજ્ઞલક્ષણાન્યાચક્ષાણા વિદુષઃ સર્વપ્રવૃત્ત્યસંબન્ધં દર્શયતિ ।
તસ્માન્નાવગતબ્રહ્માત્મભાવસ્ય યથાપૂર્વં સંસારિત્વમ્ ।
યસ્ય તુ યથાપૂર્વં સંસારિત્વં નાસાવવગતબ્રહ્માત્મભાવ ઇત્યનવદ્યમ્ ।
યત્પુનરુક્તં શ્રવણાત્પરાચીનયોર્મનનનિદિધ્યાસનયોર્દર્શનાદ્વધિશેષત્વં બ્રહ્મણો ન સ્વરૂપપર્યવસાયિત્વમિતિ ।
ન ।
અવગત્યર્થત્વાન્મનનનિદિધ્યાસનયોઃ ।
યદિ હ્યવગતં બ્રહ્માન્યત્ર વિનિયુજ્યેત ભવેત્તદા વિધિશેષિત્વમ્ ।
નતુ તદસ્તિ, મનનનિદિધ્યાસનયોરપિ શ્રવણવદવગત્યર્થત્વાત્ ।
તસ્માન્ન પ્રતપત્તિવિધિવિષયતયા શાસ્ત્રપ્રમાણકત્વં બ્રહ્મણઃ સંભવતીત્યતઃ સ્વતન્ત્રમેવ બ્રહ્મ શાસ્ત્રપ્રમાણકં વેદાન્તવાક્યસમન્વયાદિતિ સિદ્ધમ્ ।
એવઞ્ચ સતિ ઽઅથાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસાઽ ઇતિ તદ્વિષયઃ પૃથક્શાસ્ત્રમારમ્ભ ઉપપદ્યતે ।
પ્રતિપત્તિવિધિપરત્વે હિ ઽઅથાતો ધર્મજિજ્ઞાસેઽત્યેવારબ્ધત્વાન્ન પૃથક્શાસ્ત્રમારભ્યેત ।
આરભ્યમાણં ચૈવમારભ્યેત - ઽઅથાતઃ પરિશિષ્ટધર્મજિજ્ઞાસેતિઽ ઽ અથાતઃ ક્રત્વર્થપુરુષાર્થયોર્જિજ્ઞાસાઽ (જૈ. 4.1.1) ઇતિવત્ ।

બ્રહ્માત્મૈક્યાવગતિસ્ત્વપ્રતિજ્ઞાતેતિ તદર્થો યુક્તઃ શાસ્ત્રારમ્ભઃ- ઽઅથાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસાઽ ઇતિ ।
તસ્માદહં બ્રહ્માસ્મીત્યેતદવસાના એવ સર્વે વિષયઃ સર્વાણિ ચેતરાણિ પ્રમાણાનિ ।
નહ્યહેયાનુપાદેયાદ્વૈતાત્માવગતૌ નિર્વિષયાણ્યપ્રમાતૃકાણિ ચ પ્રમાણાનિ ભવિતુમર્હન્તીતિ ।
અપિચાહુઃ- ઽગૌણમિથ્યાત્મનો ઽસત્ત્વે પુત્રદેહાદિબાધનાત્ ।
સદ્બ્રહ્માત્માહમિત્યેવં બોધે કાર્યં કથં ભવેત્ ॥
અન્વેષ્ટવ્યાત્મવિજ્ઞાનાત્પ્રાક્પ્રમાતૃત્વમાત્મનઃ ।
અન્વિષ્ટઃ સ્યાત્પ્રમાતૈવ પાપ્મદોષાદિવર્જિતઃ ॥
દેહાત્મપ્રત્યયો યદ્વત્પ્રમાણત્વેન કલ્પિતઃ ।
લૌકિકં તદ્વદેવેદં પ્રમાણં ત્વાઽત્મનિશ્ચયાત્ઽ
ઇતિ

ઇતિ ચતુઃસૂત્રી સમાપ્તા ।
fન્: પૂર્વપક્ષિણા ક્રિયાશેષતયા બ્રહ્મ પ્રતિપાદ્યત ઇત્યુક્તં તદ્વ્યાવૃત્ત્યર્થમિતિ ભાવઃ ।
પૂર્ણતયા જુહૂદ્વારા ક્રતુશેષતાવાદાત્મનો ઽપિ જ્ઞાનદ્વારા કર્મશેષત્વાત્તદર્થા વેદાન્તાસ્તદ્વિધિશેષા ભવિષ્યન્તીત્યાશઙ્ક્યાહ તત્કેનેતિ ।
પ્રતિપત્તિકર્મ પ્રધાનકર્મશેષાઙ્ગં ।
યથ પ્રધાનચરુહોમોત્તરં તેનૈવ દ્રવ્યેણ સ્વિષ્ટકૃદ્બલિદાનાદિ ।
યથાવા શ્રાદ્ધે પિણ્ડપ્રદાનપૂજોત્તરં પિણ્ડાનાં ગઙ્ગાદિપ્રવાહે પ્રક્ષેપઃ ।
અનુનપ્રવેશો ઽસંબન્ધઃ ।
પ્રતિપત્તેર્વિધિર્નિયોગસ્તસ્ય વિષયભૂતાં પ્રતિપત્તિપ્રત્યવચ્છેદકત્વેમ વિષયતયેત્યર્થઃ ।
અગ્ન્યાદિદેવતોદ્દેશેન પુરોડાશાદિદ્રવ્યોત્સર્ગો યાગઃ ।
અશરીરં વિદેહં, પ્રિયાપ્રિયે સુખદુઃખે ।
કૃતાકૃતાદિતિ ।
કૃતાત્ કાર્યાત્, અકૃતાત્ કારણાત્ ।
તત્ બ્રહ્મ, અવેત્ વિદિતવત્ ।
વલ્કલાદિવચ્ચિત્તરઞ્જકો રાગાદિકષાયો મૃદિતઃ ક્ષાલિતઃ વિનાશિતો યસ્ય જ્ઞાનવૈરાગ્યાભ્યાસક્ષારજલેન તસ્મૈ ।
અધ્યાસઃ શાસ્ત્રતો ઽતસ્મિંસ્તદ્ધીઃ ।
આદેશ ઉપદેશઃ ।
પ્રલયકાલે વાયુરગ્ન્યાદીન્સંવૃણોતિ સંહરતીતિ સંવર્ગઃ, સ્વાપકાલે પ્રાણો વાગાદીન્સંહરતીતિ સંહારક્રિયાયોગાત્સંવર્ગઃ ।
તત્ વિદિતાજ્જ્ઞાનવિષયાદન્યદ્ભિન્નમ્ ।
અથો અપિ અવિદિતાદજ્ઞાનવિષયાદપિ અધિ અન્યત્ ।
યદ્વાચા શબ્દેનાનભ્યુદિતમપ્રકાશિતં, યેન ભ્મણા સા વાગભ્યદ્યતે પ્રકાશ્યતે ।
ઽનિવૃત્તિવિષયત્વાત્ઽ ભા.પા. ।
સ્વાત્મનો ધર્માનાશ્રયત્વે ઽપિ નિત્યો ધર્મો મોક્ષાખ્યો ભવિષ્યતીત્યભિપ્રાયેણ ધર્મશબ્દઃ, સ્વરૂપપરો વા ।
અન્યો જીવાત્મા ।
પિપ્પલઙ્કર્મફલમ્ ।
અભિચાકશીતિ પ્રકાશતે ।
કર્માધ્યક્ષઃ કર્મફલપ્રદાતા ।
શુક્રમિતિ બાહ્યાશુદ્ધિવિરહ ઉક્તઃ ।
અવ્રણમસ્નાવિરમિત્યેવ કાયનિષેધે સિદ્ધે પુનસ્તન્નિષેધો લીલાધૃતવિષણ્વાદિવિગ્રહસ્યાપ્યનૃતતાપ્રતિપાદનાર્થઃ ।
તથાચ - ઽમાયા હ્યેષા મયા સૃષ્ટા યન્માં પશ્યસિ નારદ ।
સર્વભૂતગુણૈર્યુક્તં મૈવં માં દ્રષ્ટુમર્હસીઽ તિ ।
શરીરોપાદાનભૂતાવિદ્યારાહિત્યાય શુદ્ધમિતિ ।
તન્નિમિત્તરાહિત્યાયાપાપવિદ્ધમિતિ ।
અત્રાનુપ્રવેશઃ સંબન્ધઃ ।
મયેદં કાર્યમિત્યવગતિમાન્ હિ નિયોજ્યો ભવતિ ।
કૃતિસાધ્યશ્ચ વિધિવિષયો ભવતિ ।
જ્ઞાનસ્ય ચ કૃત્યસાધ્યત્વાન્નોભયમાત્મજ્ઞાનં ભવતીતિ ભાવઃ ।
વિધિચ્છાયાનિ પ્રસિદ્ધયાગાદિવિધિતુલ્યાનિ ।
પ્રત્યગાત્મનિ સ્રોતશ્ચિત્તવૃત્તિપ્રવાહઃ ।
ઽકૃતં કૃત્યં પ્રાપણીયં પ્રાપ્તમિત્યેવ તુષ્યતિઽ પઞ્ચ. ।
અનુસંજ્વરેત્ શરીરં પરિતપ્યમાનમનુતપ્યેત ।
પ્રમાપ્રમારૂપધીમાત્રવિષયઃ પ્રતિપત્તિશબ્દઃ ।
આ. ।
ઽયચ્ચાપ્નોતિ યદાદત્તે યચ્ચાત્તિ વિષયાનિહ ।
યચ્ચાસ્ય સંતતો ભાવસ્તસ્માદાત્મેતિ ભણ્યતેઽ ઇતિ ।
અહંપ્રત્યયવિષય ઔપનિષદઃ પુરુષઃ ।
અહંપ્રત્યયવિષયો યઃ કર્તા કાર્યકરણસંઘાતોપહિતો જીવાત્મા તદ્વ્યતિરેકેણ ।
ઽઇત્યેવમાદ્યાઽ ભા.પા. ।
બટોર્વ્રતમિત્યુપક્રાન્તં ઽનેક્ષેતોદ્યન્તમાદિત્યંઽ ઇત્યાદિ પ્રજાપતિવ્રતમ્ ।
વિધ્યનુપ્રવેશો વિધિસંબન્ધઃ ।
કૂટસ્થસ્ય કૃત્યયોગાન્ન કર્તૃત્વમિત્યર્થઃ ।
શબ્દઃ શાબ્દવોધશ્ચેત્યર્થઃ ।
નિરુપચારેણ ગુણજ્ઞાનંવિના ।
શ્રવણમનનકુશલતામાત્રેણ પણ્ડિતાનાં અનુત્પન્નસાક્ષાત્કારાણામિતિયાવત્ ।
અહિનિર્લ્વયની સર્પત્વક્ વલ્મીકાદૌ પ્રત્યસ્તા નિક્ષિપ્તા મૃતા સર્પેણ ત્યક્તાભિમાના વર્તત એવમિત્યાદ્યૂહ્યમ્ ।
બ્રહ્મસાક્ષાત્કારો ઽવગતિસ્તદર્થત્વાત્ ।
વિધિશેષત્વેન બ્રહ્માર્પણે ઽપિ ।
અથાત ઇતિ તૃતીયે શ્રુત્યાદિભિઃ શેષશેષિત્વે સિદ્ધે સત્યનન્તરં શેષિણૈવ શેષસ્ય પ્રયુક્તિસંભવાત્કોનામ ક્રતવે કોવા પુરુષાર્તાયેતિ જિજ્ઞાસા પ્રવૃત્તા ચતુર્થાદૌ ।
તસ્માત્ જ્ઞાનસ્ય પ્રમેયપ્રમાતૃબાધકત્વાભાવાત્ ।
ગૌમેતિ ।
પુત્રદારાદિષ્વાત્માભિમાનો ગૌણઃ તત્ર ભેદાનુભવાત્ ।
દેહેન્દ્રિયાદિષપ ત્વભેદાનુભવાન્ન ગૌણઃ કિન્તુ મિથ્યા ।
તદુભયાત્મનો ઽસત્વે પુત્રદેહાદિબાધનાત્- ગૌણાત્મનો ઽસત્વે પુત્રકલત્રાદિબાધનં, મિથ્યાત્મનો ઽસત્વે દેહેન્દ્રિયાદિબાધનં ચ ।
તથાચ લોકયાત્રકાર્યં સદ્બ્રહ્માહમિતિ બોધકાર્યં- અદ્વૈતસાક્ષાત્કારશ્ચ કથં ભવેત્ ।
અન્વેષ્ટવ્યાત્મવિજ્ઞાનાત્- ઽય આત્માપહતપાપ્માઽ, સો ઽન્વેષ્ટવ્યઃ ઇતિ તદ્વિજ્ઞાનાત્પૂર્વમાત્મનો માતૃત્વં પ્રમાપ્રમેયપ્રમાણવિભાગશ્ચ ।
તેન તદભાવે કાર્યં નોત્પદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
આત્મનિશ્ચયાત્ આબ્રહ્મસ્વરૂપસાક્ષાત્કારાદિત્યર્થઃ ।
વેદાન્તાઃ સિદ્ધબ્રહ્મપરા ઉત કાર્યપરા ઇતિ નિષ્ફલત્વસાપેક્ષત્વયોઃ પ્રસઙ્ગાપ્રસઙ્ગાભ્યાં સંશયે પૂર્વસૂત્રે દ્વિતીયવર્ણકેનાક્ષેપસંગત્યા પૂર્વપક્ષમાહ-- કથં પુનરિત્યાદિના ।
ઽસદેવ સોમ્યઽઇત્યાદીનાં સર્વાત્મત્વાદિસ્પષ્ટબ્રહ્મલિઙ્ગાનાં બ્રહ્મણિ સમન્વયોક્તેઃ, શ્રુત્યાદિસંગતયઃ ।
પૂર્વપક્ષે વેદાન્તેષુ મુમુક્ષુપ્રવૃત્ત્યસિદ્ધિઃ, સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ વિવેકઃ ।
કથમિત્યાક્ષેપે હેતુઃ- યાવતેતિ ।
યતો જૈમિનિસૂત્રેણ શાસ્ત્રસ્ય વેદસ્ય ક્રિયાપરત્વં દર્શિતમતો ઽક્રિયાર્થત્વાદ્વેદાન્તનામાનર્થક્યં ફલવદર્થશૂન્યત્વં પ્રાપ્તમિત્યન્વયઃ ।
સૂત્રસ્યાયમર્થઃ-પ્રથમસૂત્રે તાવદ્વેદસ્યાધ્યયનકરણકભાવનાવિધિભાવ્યસ્ય ફલવદર્થપરત્વમુક્તમ્ ।
ઽચોદનાલક્ષણોર્ઽથો ધર્મઃઽઇતિ દ્વિતીયસૂત્રે ધર્મે કાર્યે ચોદના પ્રમાણમિતિ વેદપ્રામાણ્યવ્યાપકં કાર્યપરત્વમવસિતમ્ ।
તત્રઽવાયુર્વૈ ક્ષેપિષ્ઠાઽઇત્યાદ્યર્થવાદાનાં ધર્મે પ્રામાણ્યમસ્તિ ન વેતિ સંશયે આમ્નાયપ્રામાણ્યસ્ય ક્રિયાર્થત્વેન વ્યાપ્તત્વાત્ અર્થવાદેષુ ધર્મસ્યાપ્રતીતેઃ અક્રિયાર્થાનાં તેષામાનર્થક્યં નિષ્ફલાર્થત્વમ્ ।
ન ચાધ્યયનવિધ્યુપાત્તાનાં નિષ્ફલે સિદ્ધેર્ઽથે પ્રામાણ્યં યુક્તં, તસ્માદનિત્યમેષાં પ્રામાણ્યમુચ્યતે ।
વ્યાપકાભાવાદ્વ્યાપ્યં પ્રામાણ્યં નાસ્ત્યેવેતિ યાવત્ ।
એવં પૂર્વપક્ષે ઽપિ ઽવિધિના ત્વેકવાક્યત્વાત્ સ્તુત્યર્થેન વિધીનાં સ્યુઃઽઇતિ સૂત્રેણ સિદ્ધાન્તમાહ-- ક્રિયાપરત્વમિતિ ।
અનિત્યમિતિ પ્રાપ્તે દર્શિતમિત્યર્થઃ ।
વાયુર્વૈ ક્ષિપ્રતમગામિની દેવતા તદ્દેવતાકં કર્મ ક્ષિપ્રમેવ ફલં દાસ્યતિ, ઇત્યેવં વિધેયાર્થાનાં સ્તુતિરૂપાર્થેન દ્વારેણ ઽવાયવ્યં શ્વેતમાલભેતઽઇત્યાદિ વિધિવાક્યેનૈકવાક્યત્વાદર્થવાદાઃ સફલાઃ સ્યુઃ ।
સ્તુતિલક્ષણયા સફલકાર્યપરત્વાત્ પ્રમાણમર્થવાદા ઇતિ યાવત્ ।
નન્વધ્યયનવિધિગૃહીતાનાં વેદાન્તાનામાનર્થક્યં ન યુક્તમિત્યત આહ- કર્ત્રિતિ ।
ન વયં વેદાન્તાનામાનર્થક્યં સાધયામઃ કિન્તુ લોકે સિદ્ધસ્ય માનાભાવાન્તરવેદ્યત્વાન્નિષ્ફલત્વાચ્ચ સિદ્ધબ્રહ્મપરત્વે તેષાં માનાન્તરસાપેક્ષત્વનિષ્ફલત્વયોઃ પ્રસઙ્ગાદપ્રામાણ્યાપાતાત્, કાર્યશેષકર્તૃદેવતાફલાનાં પ્રકાશનદ્વારા કાર્યપરત્વં વક્તવ્યમિતિ બ્રૂમઃ ।
તત્ર ત્વન્તત્પદાર્થવાક્યાનાં કર્તૃદેવતાસ્તાવકત્વં, વિવિદિષાદિવાક્યાનાં ફલસ્તાવકત્વમ્ ।
નનુ કર્મવિશેષમનારભ્ય પ્રકરણાન્તરાધીતાનાં વેદાન્તાનાં કથં તચ્છેષકત્વં, માનાભાવાદિત્યરુચ્યા પક્ષાન્તરમાહ- -ઉપાસનેતિ ।
મોક્ષકામો ઽસદ્બ્રહ્માભેદમારોપ્ય અહં બ્રહ્માસ્મીત્યુપાસીત ઇત્યુપાસનાવિધિઃ, આદિશબ્દાચ્છ્રવણાદયઃ ।
તત્કાર્યપરત્વં વા વક્તવ્યમિત્યર્થઃ ।

નનુ શ્રુતં બ્રહ્મ વિહાયાશ્રુતં કાર્યપરત્વં કિમર્થં વક્તવ્યમિતિ તત્રાહ-- નહીતિ ।
પરિતઃ સમન્તાન્નિશ્ચયેન સ્થિતં પરિષ્ઠિતં કૃત્યનપેક્ષમ્ ।
સિદ્ધમિતિ યાવત્ ।
તસ્ય પ્રતિપાદનમજ્ઞાતસ્ય વેદેન જ્ઞાપનં, તન્ન સંભવતિ, માનન્તરયોગ્યેર્ઽથે વાક્યસ્ય સંવાદે સત્યનુવાદકત્વાત્, ઽઅગ્નિર્હિમસ્ય ભેષજમ્ઽઇતિ વાક્યવત્ ।
વિસંવાદે તુ બોધકત્વાત્, ઽઆદિત્યો યૂપઃઽઇતિ વાક્યવદિત્યર્થઃ ।
સિદ્ધો ન વેદાર્થઃ, માનાન્તરયોગ્યત્વાદ્ઘટવદિત્યુક્ત્વા નિષ્ફલત્વાચ્ચ તથેત્યાહ -તથેતિ ।
સિદ્ધજ્ઞાપને હેયોપાદેયાગોચરે ફલાભાવાચ્ચ તન્ન સંભવતીત્યર્થઃ ।
ફલં હિ સુખવ્યાપ્તિર્દુઃખહાનિચ્ચ ।
તચ્ચ પ્રવૃત્તિ નિવૃત્તિભ્યાં સાધ્યમ્ ।
તે ચોપાદેયસ્ય પ્રવૃત્તિપ્રયત્નકાર્યસ્ય હેયસ્યનિવૃત્તિપ્રયત્નકાર્યસ્ય જ્ઞાનાભ્યાં જાયેતે, ન સિદ્ધજ્ઞાનાદિતિ ભાવઃ ।
તર્હિ સિદ્ધબોધિવેદવાદાનાં સાફલ્યં કથસિત્યાશઙ્ય ઽઆમ્નાયસ્યઽઇત્યાદિસંગ્રહવાક્યં વિવૃણોતિ- અત એવેતિ ।
સિદ્ધવસ્તુજ્ઞાનાત્ફલાભાવાદેવેત્યર્થઃ ।
ઽદેવૈર્નિરુદ્ધઃ સો ઽગ્નિરરોદીત્ઽઇતિ વાક્યસ્યાશ્રુજત્વેન રજતસ્ય નિન્દાદ્વારા ઽબર્હિષિ ન દેયંઽઇતિ સભલનિષેધશેષત્વવત્ વેદાન્તાનાં વિધયાદિશેષત્વં વાચ્યમિત્યર્થઃ ।
નનુ તેષાં મન્ત્રવત્ સ્વાતન્ત્ર્યમસ્તુ નાર્થવાદવદ્વિધ્યેકવાક્યત્વમિત્યાશઙ્ક્ય દૃષ્ટાન્તાસિદ્ધિમાહ -મન્ત્રાણાં ચેતિ ।
પ્રથમાધ્યાયે પ્રમાણલક્ષણેર્ઽથવાદચિન્તાનન્તરં મન્ત્રચિન્તા કૃતા-ઽઇષે ત્વાઽઇતિ મન્ત્રે ઽછિનદ્મિઽઇત્યધ્યાહારાચ્છાખાચ્છેદનક્રિયાપ્રતીતેઃ, ઽઅગ્નિર્મૂર્ધાઽઇત્યાદૌ ચ ક્રિયાસાધનદેવતાદિપ્રતીતેઃ મન્ત્રાઃ શ્રુત્યાદિભિઃ ક્રતૌ વિનિયુક્તાઃ, તે કિમુચ્ચારણમાત્રેણાદૃષ્ટં કુર્વન્તઃ ક્રતાવુપકુર્વન્તિ ઉત દૃષ્ટેનૈવાર્થસ્મરણેનેતિ સંદેહે ચિન્તાદિનાપ્યધ્યયનકાલાવગતમન્ત્રાર્થસ્ય સ્મૃતિસંભવાદદૃષ્ટાર્થા મન્ત્રા ઇતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તઃ-ઽઅવિશિષ્ટસ્તુ વાક્યાર્થઃઽઇતિ લોકવેદયોર્વાક્યાર્થસ્યાવિશેષાન્મન્ત્રવાક્યાનાં દૃષ્ટેનૈવ સ્વાર્થપ્રકાશનેન ક્રતૂપકારકત્વસંભવાત્, દૃષ્ટે સંભવતિ અદૃષ્ટકલ્પનાનુપપત્તેઃ, ફલવદનુષ્ઠાનાપેક્ષિતેન ક્રિયાતત્સાધનસ્મરણેન દ્વારેણ મન્ત્રાણાં કર્માઙ્ગત્વમ્ ।
ઽમન્ત્રૈરેવાર્થઃ સ્મર્તવ્યઃઽઇતિ નિયમસ્ત્વદૃષ્ટાર્થ ઇતિ ।
તથા ચાર્થવાદાનાં સ્તુતિપદાર્થદ્વારા પદૈકવાક્યત્વં વિધિભિઃ, મન્ત્રાણાં તુ વાક્યાર્થજ્ઞાનદ્વારા તૈર્વાક્યૈકવાક્યત્વમિતિ વિભાગઃ ।
નન્વસ્તુ કર્મપ્રકરણસ્થવાક્યાનાં વિધ્યેકવાક્યત્વં,
વેદાન્તાનાં તુ સિદ્ધે પ્રામાણ્યં કિં ન સ્યાદિતિ તત્રાહ- ન ક્વચિદિતિ ।
વેદાન્તા વિધ્યેકવાક્યત્વેનૈવાર્થવન્તઃ, સિદ્ધાર્થાવેદકત્વાત્, મન્ત્રાર્થવાદાદિવદિત્યર્થઃ ।
અન્યત્રાદૃષ્ટાપિ વેદાન્તેષુ કલ્પ્યતામિતિ તત્રાહ- ઉપપન્ના વેતિ ।
નેત્યનુષઙ્ગઃ ।
સિદ્ધે ફલાભાવાસ્યોક્તત્વાદિતિ ભાવઃ ।
તર્હિ બ્રહ્મણ્યેવ સ્વાર્થે વિધિઃ કલ્પ્યતાં કૃતં વેદાન્તાનાં વિધ્યનતરશેષત્વેનેત્યત આહ-- ન ચેતિ ।
નનુ ઽદધ્ના જુહોતિઽઇતિ સિદ્ધે દધનિ વિધિર્દૃષ્ટસ્તત્રાહ- ક્રિયેતિ ।
દધ્નઃ ક્રિયાસાધનસ્ય પ્રયુજ્યમાનતયા સાધ્યત્વાદ્વિધેયતા, નિષ્ક્રિયબ્રહ્મણઃ કથમપ્યસાધ્યત્વાન્ન વિધેયત્વમિત્યર્થઃ ।
ભાટ્ટમતમુપસંહરતિ-- તસ્માદિતિ ।
સ્વયમેવારુચિં વદન્પક્ષાન્તરમાહ-- અથેતિ ।
સિદ્ધાન્તસૂત્રં વ્યાચષ્ટે-- તુશબ્દ ઇતિ ।
તદ્બ્રહ્મ વેદાન્તપ્રમાણકમિતિ પ્રતિજ્ઞાતેર્ઽથે હેતું પૃચ્છતિ-- કથમિતિ ।
હેતુમાહ-- સમિતિ ।
અન્વયતાત્પર્યવિષયત્વં તસ્માદિત્યેવ હેતુઃ ।
તાત્પર્યસ્ય સમ્યક્ત્વં અખણ્ડાર્થવિષયકત્વં સૂચયિતું સમ્-પદં પ્રતિજ્ઞાન્તર્ગતમેવ ।
તથા ચાખણ્ડં બ્રહ્મ વેદાન્તજપ્રમાવિષયઃ, વેદાન્તતાત્પર્યવિષયત્વાત્, યો યદ્વાક્યતાત્પર્યવિષયઃ સ તદ્વાક્યપ્રમેયઃ, યથા કર્મવાક્યપ્રમેયો ધર્મ ઇતિ પ્રયોગઃ ।
વાક્યાર્થસ્યાખણ્ડત્વં-અસંસૃષ્ટત્વમ્ ।
વાક્યસ્ય ચાખણ્ડાર્થકત્વં-સ્વપદોપસ્થિતા યે પદાર્થાસ્તેષાંયઃ સંસર્સ્તદ્ગોચરપ્રમાજનકત્વમ્ ।
ન ચેદમપ્રસિદ્ધમ્ ।
પ્રકૃષ્ટપ્રકાશશ્ચન્દ્ર ઇત્યાદિ લક્ષણવાક્યાનાં લોકે લક્ષણયા ચન્દ્રાદિવ્યક્તિમાત્રપ્રમાહેતુત્વાત્ ।
સર્વપદલક્ષણા ચાવિરુદ્ધા સર્વૈરર્થવાદપદૈરેકસ્યાઃ સ્તુતેર્લક્ષ્યત્વઙ્ગીકારાત્ ।
તથા સત્યજ્ઞાનાદિપદૈરખણ્ડં બ્રહ્મ ભાતીતિ ન પક્ષાસિદ્ધિઃ ।
નાપિ હેત્વસિદ્ધિઃ, ઉપક્રમાદિલિઙ્ગૈર્વેદાન્તાનામદ્વિતીયાખણ્ડબ્રહ્મણિ તાત્પર્યનિર્ણયાત્ ।
છાન્દોગ્યષષ્ઠે ઉપક્રમં દર્શયતિ-- સદેવેતિ ।
ઉદ્દાલકઃ પુત્રમુવાચ-હે સોમ્ય પ્રિયદર્શન, ઇદં સર્વં જગત્, અગ્રે ઉત્પત્તેઃ પ્રાક્કાલે સદબાધિતં બ્રહ્મૈવાસીત્ ।
એવકારેણ જગતઃ પૃથક્સત્તા નિષિધ્યતે ।
સજાતીયવિજાતીયસ્વગતભેદનિરાસાર્થં ઽએકમેવાદ્વિતીયંઽઇતિ પદત્રયમ્ ।
એવમદ્વિતીયં બ્રહ્મોપક્રમ્ય ઽઐતદાત્મ્યમિદં સર્વમ્ઽઇત્યુપસંહરતિ ।
ઇદમુપક્રમોપસંહારૈકરૂપ્યં તાત્પર્યલિઙ્ગં, યથા ઽતત્ત્વમસિઽ
ઇતિ નવકૃત્વો ઽભ્યાસઃ ।
રૂપાદિહીનાદ્વિતીયબ્રહ્મણો માનાન્તરાયોગ્યત્વદપૂર્વત્વમુક્તમ્-ઽઅત્ર વાવ કિલ સત્ સોમ્ય ન નિભાલયસેઽઇતિ ।
સંઘાતે સ્થિતં પ્રત્યગ્બ્રહ્મ ન જાનાસીત્યર્થઃ ।
ઽતસ્ય તાવદેવ ચિરં યાવન્ન વિમોક્ષ્યે અથ સંપત્સ્યેઽઇતિ બ્રહ્મજ્ઞાનાત્ફલમુક્તં વિદુષઃ ।
તસ્ય યાવત્કાલં દેહો ન વિમોક્ષ્યતે તાવદેવ દેહપાતપર્યન્તો વિલમ્બઃ ।
અથ દેહપાતાનન્તરં વિદ્વાન્ બ્રહ્મ સંપત્સ્યતે ।
વિદેહકૈવલ્યમનુભછવન્તીત્યર્થઃ ।
ઽઅનેન જીવેનાત્મનાનુપ્રવિશ્યઽઇત્યાદ્યદ્વિતીયજ્ઞાનાર્થોર્ઽથવાદઃ ।
મૃદાદિદૃષ્ટાનતૈઃ પ્રકૃત્યતિરેકેણ વિકારો નાસ્તીત્યુપપત્તિરુક્તા ।
એવં ષઙ્વિધાનિ તાત્પર્યલિઙ્ગાનિ વ્યસ્તાનિ સમસ્તાનિ વા પ્રતિવેદાન્તં દૃશ્યન્ત ઇત્યૈતરેયોપક્રમવાક્યં પઠતિ- આત્મા વા ઇતિ ।
બૃહદારણ્યકે મધુકાણ્ડોપસંહારવાક્યં સતાત્મનો નિર્વિશેષત્વાર્થમાહ-- તદેતદિતિ ।
માયાભિર્બહુરૂપં તદ્બ્રહ્મ ।
એતદપરોક્ષમ્ ।
અપૂર્વં કારણશૂન્યમ્ ।
અનપરં કાર્યરહિતમ્ ।
અનન્તરં જાત્યન્તરમસ્ય નાસ્તીત્યનન્તરમ્ ।
એકરસમિત્યર્થઃ ।
અબાહ્યમ્ અદ્વિતીયમ્ ।
તસ્યાપરોક્ષત્વમુપપાદયતિ-- અયમિતિ ।
સર્વમનુભવતીતિ સર્વાનુભૂઃ ।
ચિન્માત્રમિત્યર્થઃ ।
ઋગ્યજુઃસામવાક્યાનુક્ત્વા આથર્વણવાક્યમાહ-- બ્રહ્મૈવેદમિતિ ।
યત્પુરસ્તાત્પૂર્વદિગ્વસ્તુજાતમિદમબ્રહ્મેવ વિદુષાં ભાતિ તદમૃતં બ્રહ્મૈવ વસ્તુ ઇત્યર્થઃ ।
આદિપદેન ઽસત્યં જ્ઞાનમ્ઽઇત્યાદિવાક્યાનિ ગૃહ્યન્તે ।
નન્વસ્તુ બ્રહ્મણસ્તાત્પર્યવિષયત્વં, વેદાન્તાનાં કાર્યમેવાર્થઃ કિં ન સ્યાદિતિ તત્રાહ-- ન ચેતિ ।
વેદાન્તાનાં બ્રહ્મણિ તાત્પર્યેનિશ્ચીયમાને કાર્યાર્થત્વં ન યુક્તં ઽયત્પરઃ શબ્દઃ સ શબ્દાર્થઃઽઇતિ ન્યાયાદિત્યર્થઃ ।
યદુક્તમર્થવાદન્યાયેન વેદાન્તાનાં કર્ત્રાદિસ્તાવકત્વમિતિ તત્રાહ-- ન ચ તેષામિતિ ।
તેષાં કર્મશેષસ્તાવકત્વં ન ભાતિ કિન્તુ જ્ઞાનદ્વારા કર્મ તત્સાધનનાશકત્વમેવ ।
તત્તત્ર વિદ્યાકાલે કઃ કર્તા કેન કરણેન કં વિષયં પશ્યેત્ ઇતિ શ્રુતેરિત્યર્થઃ ।
અર્થવાદાનાં તુ સ્વાર્થે ફલાભાવાત્સ્તુતિલક્ષણતેતિ ભાવઃ ।

યદુક્તં સિદ્ધત્વેન માનાન્તરવેદ્યં બ્રહ્મ ન વેદાર્થ ઇતિ તત્રાહ-- ન ચ પરીતિ ।
ઽતત્ત્વમસિઽઇતિ શાસ્ત્રમન્તરેણેતિ સંબન્ધઃ ।
ધર્મો ન વેદાર્થઃ, સાધ્યત્વેન પાકવન્માનાન્તરવેદ્યત્વાત્ ।
યદિ વેદં વિના ધર્મસ્યાનિર્ણયાન્ન માનાન્તરવેદ્યતા તદા બ્રહ્મણ્યપિ તુલ્યમ્ ।
યચ્ચોક્તં નિષ્ફલત્વાદ્બ્રહ્મ ન વેદાર્થ ઇતિ તદનૂદ્ય પરિહરતિ-- યત્ત્વિત્યાદિના ।
રહિતત્વાદ્ભિન્નત્વાત્ ।
બ્રહ્મણ ઇતિ શેષઃ ।
યદપ્યુક્તમ્--ઽઉપાસનાપરત્વં વેદાન્તાનામ્ઽઇતિ તત્ર કિં પ્રાણપઞ્ચાગ્ન્યાદિવાક્યાનામુત સર્વેષામિતિ ।
તત્રાદ્યમઙ્કીકરોતિ-- દેવતાદીતિ ।
જ્યેષ્ઠત્વાદિ ગુણઃ ફલં ચાદિશબ્દાર્થઃ ।
ન દ્વિતીયઃ, વિધિશૂન્યાનાં ઽસત્યં જ્ઞાનમ્ઽઇત્યાદીનાં સ્વાર્થે ફલવતામુપાસનાપરત્વકલ્પનાયોગાત્ ।
કિઞ્ચ તદર્થસ્ય બ્રહ્મણસ્તચ્છેષત્વં જ્ઞાનાત્પ્રાગૂર્ધ્વં વા ।
આદ્યે, અધ્યસ્તગુણવતસ્તસ્ય તચ્છેષત્વે ઽપિ ન દ્વિતીય ઇત્યાહ-- નતુ તથેતિ ।
પ્રાણાદિદેવતાવદિત્યર્થઃ ।
ઽઅહં બ્રહ્માસ્મિઽ
ઇત્યેકત્વે જ્ઞાતે સતિ હેયોપાદેયશૂન્યતયા બ્રહ્માત્મનઃ ફલાભાવાત્, ઉપાસ્યોપાસકદ્વૈતજ્ઞાનસ્ય કારણસ્ય નાશાચ્ચ નોપાસનાશેષત્વમિત્યાહ-- એકત્વ ઇતિ ।
દ્વૈતજ્ઞાનસ્ય સંસ્કારબલાત્પુનરુદયે વિધાનમિતિ નેત્યાહ-- નહીતિ ।
દૃઢસ્યેતિ શેષઃ ।
ભ્રાન્તિત્વાનિશ્ચયો દાર્ઢ્યં, સંસ્કારોત્થં તુ ભ્રાન્તિત્વેન નિશ્ચિતે ન વિધિનિમિત્તમ્ ।
યેનેતિ ।
ઉપાસનાયાં કારણસ્ય સત્વેનેત્યર્થઃ ।
વેદપ્રામાણ્યસ્ય વ્યાપકં ક્રીયાર્થકત્વમનુવદતિ-- યદ્યપીતિ ।
કર્મકાણ્ડેર્ઽથવાદાદીનામિત્યર્થઃ ।
તથા ચ વ્યાપકાભાવાદ્વેદાન્તેષુ વ્યાપ્યાભાવાનુમાનમિતિ ભાવઃ ।
વેદાન્તા ન સ્વાર્થે માનં, અક્રિયાર્થત્વાત્ ઽસો ઽરોદીત્ઽઇત્યાદિવદિત્યનુમાને નિષ્ફલાર્થકત્વમુપાધિરિત્યાહ- તથાપીતિ ।
અર્થવાદાનાં નિષ્ફલસ્વાર્થામાનત્વે ઽપીત્યર્થઃ ।
તદ્વિષયસ્ય તત્કરણસ્ય ।
સ્વાર્થે બ્રહ્માત્મનીતિ શેષઃ ।
સફલજ્ઞાનકરણત્વેન વેદાન્તાનાં સ્વાર્થે માનત્વસિદ્ધેર્ન ક્રિયાર્થકત્વં તદ્વ્યાપકમિતિ ભાવઃ ।
નનુ માભૂદ્વેદપ્રામાણ્યસ્ય વ્યાપકં ક્રિયાર્થકત્વં, વ્યાપ્યં તુ ભવિષ્યતિ, તદભવાદ્વેદાન્તાનાં પ્રાણ્યંમ્યં દુર્જ્ઞાનમિતિ, નેત્યાહ-- ન ચેતિ ।
યેન વેદપ્રામાણ્યં સ્વસ્યાનુમાનગમ્યત્વેનાન્યત્ર ક્વચિદ્દૃષ્ટં દૃષ્ટાન્તમપેક્ષેત તદેવ નાસ્તીત્યર્થઃ ।
ચક્ષુરાદિવદ્વેદસ્ય સ્વતઃપ્રામાણ્યજ્ઞાનાન્ન તદ્વ્યાપ્તિલિઙ્ગાદ્યપેક્ષા ।
પ્રામાણ્યસંશયે તુ ફલવદજ્ઞાતાબાધિતાર્થતાત્પર્યાત્ પ્રામાણ્યનિશ્ચયો ન ક્રિયાર્થત્વેન ।
કૂપે પતેદિતિ વાક્યે વ્યભિચારાદિતિ ભાવઃ ।
વર્ણકાર્થમુપસંહરતિ-- તસ્માદિતિ ।
સમન્વયાદિત્યર્થઃ ।
વિધિવાક્યાનામપિ ફલવદજ્ઞાતાર્થત્વેન પ્રામાણ્યં તત્તુલ્યં વેદાન્તાનામપીતિ સ્થિતમ્ ।
એવં પદાનાં સિદ્ધેર્ઽથે વ્યુત્પત્તિમિચ્છતાં બ્રહ્મનાસ્તિકાનાં મતં, બ્રહ્મણોમાનાન્તરાયોગ્યત્વાત્, સફલત્વાચ્ચ વેદાન્તૈકમેયત્વમિત્યુક્ત્યા નિરસ્તમ્ ।
સંપ્રતિ સર્વેષાં પદાનાં કાર્યાન્વિતાર્થે શક્તિમિચ્છતાં વિધિશેષત્વેન પ્રત્યગ્બ્રહ્મ વેદાન્તૈર્બોધ્યતે ન સ્વાતન્ત્ર્યેણેતિ વદતાં વૃત્તિકારાણાં મતનિરાસાય સૂત્રસ્ય વર્ણકાન્તરમારભ્યતે ।
તત્ર વેદાન્તાઃ કિમુપાસનાવિધિશેષત્વેન બ્રહ્મ બોધયન્તિ ઉત સ્વાતન્ત્ર્યેણેતિ સિદ્ધે વ્યુત્પત્ત્યભાવભાવાભ્યાં સંશયે પૂર્વપક્ષમાહ-- અત્રાપર ઇતિ ।
બ્રહ્મણો વેદાન્તવેદ્યત્વોક્તૌ વૃત્તિકારાઃ પૂર્વપક્ષયન્તીત્યર્થઃ ।
ઉપાસનાતો મુક્તિઃ પૂર્વપક્ષે, તત્ત્વજ્ઞાનાદેવેતિ સિદ્ધાન્તે ફલમ્ ।
વિધિર્નિયોગઃ તસ્ય વિષયઃ પ્રતિપત્તિરુપાસના ।
અસ્યાઃ કો વિષય ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયાં સત્યાદિવાક્યૈર્વિધિપરૈરેવ બ્રહ્મસમર્પ્યત ઇત્યાહ-- પ્રતિપત્તીતિ ।
વિધિવિષયપ્રતિપત્તિવિષયતયેત્યર્થઃ ।
વિધિપરાદ્વાક્યાત્તચ્છેષલાભે દૃષ્ટાન્તમાહ-- યથેતિ ।
ઽયૂપે પશું બધ્નાતિઽ ઽઆહવનીયે જુહોતિઽ ઽઇન્દ્રં યજેતઽઇતિ વિધિષુ કે યૂપાદય ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયાં ઽયૂપં તક્ષતિ, અષ્ટાશ્રીકરોતિઽઇતિ તક્ષણાદિસંસ્કૃતં દારુ યૂપઃ ।
ઽઅગ્નીનાદધીતઽઇત્યાધાનસંસ્કૃતો ઽગ્નિરાહવનીયઃ ।
ઽવજ્રહસ્તઃ પુરન્દરઃઽઇતિવિધિપરૈરેવ વાક્યૈઃ સમર્પ્યન્તે તદ્વદ્બ્રહ્મેત્યર્થઃ ।
વિધિપરવાક્યસ્યાપિ અન્યાર્થબોધિત્વે વાક્યભેદઃ સ્યાદિતિ શઙ્કાનિરાસાર્થમપિશબ્દઃ ।
માનાન્તરાજ્ઞાતાન્યપિ શેષતયોચ્યન્તે ન પ્રધાનત્વેનેતિ ન વાક્યભેદઃ ।
પ્રધાનાર્થભેદસ્યૈવ વાક્યભેદકત્વાદિતિ ભાવઃ ।
નનૂક્તષડ્વિધલિઙ્ગૈસ્તાત્પર્યવિષયસ્યબ્રહ્મણઃ કુતો વિધિશેષત્વમિતિ શઙ્કતે-- કુત ઇતિ ।
વૃદ્ધવ્યવહારેણ હિ શાસ્ત્રતાત્પર્યનિશ્ચયઃ ।
વૃદ્ધવ્યવહારે ચ શ્રોતુઃ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી ઉદ્દિશ્યાપૂર્વપ્રયોગો દૃશ્યતે ।
અતઃ શાસ્ત્રસ્યાપિ તે એવ પ્રયોજને ।
તે ચ કાર્યજ્ઞાનજન્યે ઇતિ કાર્યપરત્વં શાસ્ત્રસ્ય ।
તતઃ કાર્યશેષત્વં બ્રહ્મણ ઇત્યાહ-- પ્રવૃત્તીતિ ।
શાસ્ત્રસ્ય નિયોગપરત્વે વૃદ્ધસંમતિમાહ-- ન તથાહીત્યાદિના ।
ક્રિયા, કાર્યં, નિયોગો, વિધિઃ ધર્મો ઽપૂર્વમિત્યનર્થાન્તરમ્ ।
કો વેદાર્થ ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયાં શાબરભાષ્યકૃતોક્તમ્-- દૃષ્ટો હીતિ ।
તસ્ય વેદસ્ય ।
કાર્યં વેદાર્થ ઇત્યત્ર ચોદનાસૂત્રસ્થં ભાષ્યમાહ-- ચોદનેતિ ।
ક્રિયાયા નિયોગસ્ય જ્ઞાનદ્વારા પ્રવર્તકં વાક્યં ચોદનેત્યુચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
શબરસ્વામિસંમતિમુક્ત્વા જૈમિનિસંમતિમાહ-- તસ્ય જ્ઞાનમિતિ ।
તસ્ય ધર્મસ્ય જ્ઞાપકમપૌરુષેયવિધિવાક્યમુપદેશઃ ।
તસ્ય ધર્મેણાવ્યતિરેકાદિત્યર્થઃ ।
પદાનાં કાર્યાન્વિતાર્થે શક્તિરિત્યત્ર સૂત્રં પઠતિ-- તદ્ભૂતાનામિતિ ।
તત્તત્ર વેદે ભૂતાનાં સિદ્ધાર્થનિષ્ઠાનાં પદાનાં ક્રિયાર્થેન કાર્યવાચિના લિઙ્ગાદિપદેન સમામ્નાયઃ સહોચ્ચારણં કર્તવ્યમ્ ।
પદાર્થજ્ઞાનસ્ય વાક્યાર્થરૂપકાર્યધીનિમિત્તત્વાદિત્યર્થઃ ।
કાર્યાન્વિતાર્થે શક્તાનિ પદાનિ કાર્યવાચિપદેન સહ પદાર્થસ્મૃતિદ્વારા કાર્યમેવ વાક્યાર્થં બોધયન્તીતિ ભાવઃ ।
ફલિતમાહ-- અત ઇતિ ।
યતો વૃદ્ધા એવમાહુઃ, અતો વિધિનિષેધવાક્યમેવ શાસ્ત્રમ્ ।
અર્થવાદાદિકં તુ તચ્છેષતયોપક્ષીણમ્ ।
તેન કર્મશાસ્ત્રેણ સામાન્યં શાસ્ત્રત્વમ્ ।
તસ્માદ્વેદાન્તાનાં કાર્યપરત્વેનૈવ અર્થવત્વં સ્યાદિત્યર્થોઃ ।
નનુ વેદાન્તેષુ નિયોજ્યસ્ય વિધેયસ્ય ચાદર્શનાત્કથં કાર્યધીરિતિ ।
તત્રાહ-- સતિ ચેતિ ।
નનુ ધર્મબ્રહ્મજિજ્ઞાસાસૂત્રકારાભ્યામિહ કાણ્ડદ્વયેર્ઽથભેદ ઉક્તઃ, એકકાર્યાર્થત્વે શાસ્ત્રભેદાનુપપત્તેઃ ।
તત્ર કાણ્ડદ્વયે જિજ્ઞાસ્યભેદે સતિ ફલવૈલક્ષ્યણ્યં વાચ્યમ્ ।
તથા ચ ન મુક્તિફલાય જ્ઞાનસ્ય વિધેયતા, મુક્તેર્વિધેયક્રિયાજન્યત્વે કર્મફલાદવિશેષપ્રસઙ્ગાદવિશેષે જિજ્ઞાસ્યભેદાસિદ્ધેઃ ।
અતઃ કર્મફલવિલક્ષણત્વાન્નિત્યસિદ્ધમુક્તેસ્તદ્વ્યઞ્જકજ્ઞાનવિધિરયુક્ત ઇત્યાશઙ્કતે-- નન્વિહેતિ ।
મુક્તેઃ કર્મફલાદ્વૈલક્ષણ્યમસિદ્ધમિતિ તદર્થં જ્ઞાનં વિધેયમ્ ।
ન ચ તર્હિ સફલં કાર્યમેવ વેદાનતેષ્વપિ જિજ્ઞાસ્યમિતિ તદ્ભેદાસિદ્ધિરિતિ વાચ્યં, ઇષ્ટત્વાત્ ।
ન ચ બ્રહ્મણો જિજ્ઞાસ્યત્વસૂત્રવિરોધઃ, જ્ઞાનવિધિશેષત્વેન સૂત્રકૃતા બ્રહ્મપ્રતિપાદનાદિતિ પરિહરતિ-- નેતિ ।
બ્રહ્મણો વિધિપ્રયુક્તત્વં સ્ફુટયતિ-- આત્મા વા ઇતિ ।

ઽબ્રહ્મ વેદઽઇત્યત્ર બ્રહ્મભાવકામો બ્રહ્મવેદને કુર્યાદિતિ વિધિઃ પરિણમ્યત ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
લોકં જ્ઞાનસ્વરૂપમ્ ।
વેદાન્તાનેવાર્થતો દર્શયતિ-- નિત્ય ઇતિ ।
નનુ કિં વિધિફલમિતિ તદાહ-- તદુપાસનાદિતિ ।
પ્રત્યગ્બ્રહ્મોપાસનાત્ ઽબ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્ઽઇતિ શાસ્ત્રોક્તો મોક્ષઃ સ્વર્ગવલ્લોકાપ્રસિદ્ધઃ ફલમિત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મણઃ કાર્તવ્યોપાસનાવિષયકવિધિશેષત્વાનઙ્ગીકારે બાધકમાહ-- કર્તવ્યેતિ ।
વિધ્યસંબદ્ધસિદ્ધબોધે પ્રવૃત્ત્યાદિફલાભાવાદ્વેદાન્તાનાં વૈફલ્યં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
નન્વિતિ શઙ્કા સ્પષ્ટાર્થા ।
દૃષ્ટાન્તવૈષમ્યેણ પરિહરતિ-- સ્યાદિતિ ।
એતદર્થવત્વમેવઞ્ચેત્ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
એવં શબ્દાર્થમાહ-- યદિતિ ।
કિઞ્ચ યદિ જ્ઞાનાદેવ મુક્તિસ્તદા શ્રવણજન્યજ્ઞાનાન્તરં મનનાદિવિધિર્ન સ્યાત્, તદ્વિધેશ્ચ કાર્યસાધ્યા મુક્તિરિત્યાહ-- શ્રોતવ્ય ઇતિ ।
શબ્દાનાં કાર્યાન્વિતશક્તેઃ, પ્રવૃત્ત્યાદિફલસ્યૈવ શાસ્ત્રત્વાત્, સિદ્ધે ફલાભાવાત્, મનનાદિવિધેશ્ચ કાર્યપરા વેદાન્તા ઇતિ પૂર્વપક્ષમુપસંહરતિ-- તસ્માદિતિ ।
વેદાન્તા ન વિધિપરાઃ સ્વાર્થે ફલવત્વે સતિનિયોજ્યવિધુરત્વાત્, ન અયં સર્પ ઇતિ વાક્યવત્ ।
ઽસો ઽરોદીત્ઽ ઽસ્વર્ગકામો યજેતઽઇતિ વાક્યયોર્નિરાસાય હેતૌ વિશેષણદ્વયમિતિ સિદ્ધાન્તયતિ-- અત્રેતિ ।
યદુક્તં મોક્ષકામસ્ય નિયોજ્યસ્ય જ્ઞાનં વિધેયમિતિ, તન્નેત્યાહ-- નેતિ ।
મોક્ષો ન વિધિજન્યઃ, કર્મફલવિલક્ષણત્વાત્, આત્મવદિત્યર્થઃ ।
ઉક્તહેતુજ્ઞાનાય કર્મતત્ફલે પ્રપઞ્ચયતિ-- શારીરમ્ ઇત્યાદિના વર્ણિતં સંસારમનુવદતિ ઇત્યન્તેન ।
અથ--વેદાધ્યયનાનન્તરં, અતો--વેદસ્ય ફલવદર્થપરત્વાતે, ધર્મનિર્ણયાય કર્મવાક્યવિચારઃ કર્તવ્ય ઇતિ સૂત્રાર્થઃ ।
ન કેવલં ધર્માખ્યં કર્મ કિન્તુ અથર્મો ઽપીત્યાહ-- અધર્મો ઽપીતિ ।
નિષેધવાક્યપ્રમાણાદિત્યર્થઃ ।
કર્મોક્ત્વા ફલમાહ-- તયોરિતિ ।
મોક્ષસ્તુ અતીન્દ્રિયોવિશોકઃ શરીરાદ્યભોગ્યો વિષયાદ્યજન્યો ઽનાત્મવિત્સ્વપ્રસિદ્ધ ઇતિ વૈલક્ષણ્યજ્ઞાનાય પ્રત્યક્ષાદીનિ વિશેષણાનિ ।
સામાન્યેન કર્મફલમુક્ત્વા ધર્મફલં પૃથક્પ્રપઞ્ચયતિ-- મનુષ્યત્વાદીતિ ।
ઽસ એકો માનુષ આનન્દઃઽતતઃશતગુણો ગન્ધર્વાદીનામિતિ શ્રુતેરનુભવાનુસારિત્વમનુશબ્દાર્થઃ ।
તતશ્ચ ।
સુખતારતમ્યાદિત્યર્થઃ ।
મોક્ષસ્તુ નિરતિશયઃ, તત્સાધનં ચ તત્વજ્ઞાનમેકરૂપમિતિ વૈલક્ષણ્યમ્ ।
કિં ચ સાધનાચતુષ્ટયસંપન્ન એકરૂપ એવ મોક્ષાવિદ્યાધિકારી, કર્મણિ તુ નાનાવિધ ઇતિ વૈલક્ષણ્યમાહ-- ધર્મેતિ ।
ગમ્યતે ન કેવલં કિં તુ પ્રસિદ્ધં ચેત્યર્થઃ ।
અર્થિત્વં ફલકામિત્વમ્ ।
સામર્થ્યં લૌકિકં પુત્રાદિ ।
આદિપદાદ્વિદ્વત્ત્વં શાસ્ત્રાનિન્દિતત્વં ચ ।
કિં ચ કર્મફલં માર્ગપ્રાપ્યં, મોક્ષસ્તુ નિત્યાપ્ત ઇતિ ભેદમાહ-- તથેતિ ।
ઉપાસનાયાં ચિત્તસ્થૈર્યપ્રકર્ષાદર્ચિરાદિમાર્ગેણ બ્રહ્મલોકગમનં ઽતે ઽર્ચિષમ્ઽઇત્યાદિના શ્રૂયત ઇત્યર્થઃ ।
ઽઅગ્નિહોત્રં તપઃ સત્યં વેદાનાં ચાનુપાલનમ્ ।
આતિથ્યં વૈશ્વદેવં ચ ઇષ્ટમિત્યભિધીયતે ॥
વાપીકૂપતડાકાદિ દેવતાયતનાનિ ચ ।
અન્નપ્રદાનમારામઃ પૂર્તમિત્યભિધીયતે ॥
શરણાગતસંત્રાણં ભૂતાનાં ચાપ્યહિંસનમ્ ।
બહિર્વેદિ ચ યદ્દાનં દત્તમિત્યભિધીયતે ॥
ઽતત્રાપિ ।
ચન્દ્રલોકે ઽપીત્યર્થઃ ।
સંપતતિ ગચ્છતિ અસ્માલ્લોકાદમું લોકમનેનેતિ સંપાતઃ કર્મ ।
યાવત્કર્મ ભોક્તવ્યં તાવત્સ્થિત્વા પુનરાયાન્તીત્યર્થઃ ।
મનુષ્યત્વાદૂર્ધ્વઙ્ગતેષુ સુખસ્ય તારતમ્યમુક્ત્વા અધોગતેષુતદાહ-- તથેતિ ।
ઇદાનીં દુઃખતધેતુતદનુષ્ઠાયિનાં તારતમ્યં વદન્નધર્મફલં પ્રપઞ્ચયતિ-- તથોર્ધ્વમિતિ ।
દ્વિવિધં કર્મફલં મોક્ષસ્ય તદ્વૈવલક્ષણ્યજ્ઞાનાય પ્રપઞ્ચિતમુપસંહરતિ-- એવમિતિ ।
અસ્મિતાકામક્રોધભયાન્યાદિશબ્દાર્થઃ ।
ઽતે તં મુક્ત્વા સ્વર્ગલોકં વિશાલમ્ઽઇત્યાદ્યા સ્મૃતિઃ ।
કાષ્ઠોપચયાજ્જ્વાલોપચયદર્શનાત્, ફલતારતમ્યેન સાધનતારતમ્યાનુમાનં ન્યાયઃ ।
શ્રુતિમાહ- તથાચેતિ ।
મોક્ષો ન કર્મફલં, કર્મફલવિરુદ્ધાતીન્દ્રિયત્વવિશોકત્વશરીરાદ્યભોગ્યત્વાદિધર્મવત્વાત્, વ્યતિરેકેણ સ્વર્ગાદિવદિતિ ન્યાયાનુગ્રાહ્યાં શ્રુતિમાહ-- અશરીરમિતિ ।
વાવેત્યવધારણે ।
તત્ત્વતો વિદેહં સન્તમાત્માનં વૈષયિકે સુખદુઃખે નૈવ સ્પૃશત ઇત્યર્થઃ ।
મોક્ષશ્ચેદુપાસનારૂપધર્મફલં, તદેવ પ્રિયમસ્તીતિ તન્નિષેધાયોગ ઇત્યાહ- ધર્મકાર્યત્વે હીતિ ।
નનુ પ્રિયં નામ વૈષયિકં સુખં તન્નિષિધ્યતે, મોક્ષસ્તુધર્મફલમેવ, કર્મણાં વિચિત્રદાનસામર્થ્યાદિતિ શઙ્કતે-- અશરીરત્વમેવેતિ ।
આત્મનો દેહાસઙ્ગિત્વમશરીરત્વં, તસ્યાનાદિત્વાન્ન કર્મસાધ્યતેત્યાહ-- નેતિ ।
અશરીરં સ્થૂલદેહશૂન્યં, દેહેષ્વનેકેષુ અનિત્યેષુ એકં નિત્યમવસ્થિતં, મહાન્તં વ્યાપિનમ્ ।
આપેક્ષિકમહત્ત્વં વારયતિ-- વિભુમિતિ ।
તમાત્માનં જ્ઞાત્વા ધીરઃ સન્ શોકોપલક્ષિતં સંસારં નાનુભવતીત્યર્થઃ ।
સૂક્ષ્મદેહાભાવે શ્રુતિમાહ-- અપ્રાણ ઇતિ ।
પ્રાણમનસોઃ ક્રિયાજ્ઞાનશક્ત્યોર્નિષેધાત્, તદધીનાનાં કર્મજ્ઞાનેન્દ્રિયાણાં નિષેધો હિ યતઃ, અતઃ શુદ્ધ ઇત્યર્થઃ ।
દેહદ્વયાભાવે શ્રુતિઃ--ઽઅસઙ્ગો હિઽઇતિ ।
નિર્દેહાત્મસ્વરૂપમોક્ષસ્યાનાદિભાવત્વે સિદ્ધે ફલિતમાહ-- અત એવેતિ ।
નિત્યત્વે ઽપિ પરિણામિતયા ધર્મકાર્યત્વં મોક્ષસ્યેત્યાશઙ્ક્ય નિત્યં દ્વેધા વિભજતે-- તત્ર કિઞ્ચિદિતિ ।
નિત્યવસ્તુમધ્ય ઇત્યર્થઃ ।
પરિણામિ ચ તન્નિત્યં ચેતિ પરિણામિનિત્યમ્ ।
આત્મા તુ કૂટસ્થનિત્ય ઇતિ ન કર્મસાધ્ય ઇત્યાહ-- ઇદં ત્વિતિ ।
પરિણામિનો નિત્યત્વં પ્રત્યભિજ્ઞાકલ્પિતં મિથ્યૈવ ।
કૂટસ્થસ્ય તુ નાશકાભાવાન્નિત્યત્વં પારમાર્થિકમ્ ।
કૂટસ્થત્વસિધ્યર્થં પરિસ્પન્દાભાવમાહ- -વ્યોમવદિતિ ।
પરિણામાભાવમાહ-- સર્વવિક્રિયારહિતમિતિ ।
ફલાનપેક્ષિત્વાન્ન ફલાર્થાપિ ક્રિયેત્યાહ-- નિત્યતૃપ્તમિતિ ।
તૃપ્તિરનપેક્ષત્વં, વિશોકં સુખં વા ।
નિરવયવત્વાન્ન ક્રિયા ।
તસ્ય ભાનાર્થમપિ ન ક્રિયા, સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વાત્ ।
અતઃ કૂટસ્થત્વાન્ન કર્મસાધ્યો મોક્ષ ઇત્યુક્તમ્ ।
કર્મતત્કાર્યાસઙ્ગિત્વાચ્ચ તથેત્યાહ-- યત્રેતિ ।
કાલાનવચ્છિન્નત્વાચ્ચેત્યાહ-- કાલેતિ ।
કાલત્રયં ચ નોપાવર્તત ઇતિ યોગ્યતયા સંબન્ધનીયમ્ ।
ધર્માદ્યનવચ્છેદે માનમાહ-- અન્યત્રેતિ ।
અન્યદિત્યર્થઃ ।
કૃતાત્કાર્યાત્, અકૃતાચ્ચ કારણાત્, ભૂતાદ્ભવ્યાચ્ચ, ચકારાદ્વર્તમાનાચ્ચ અન્યદ્યત્પશ્યસિ તદ્વદેત્યર્થઃ ।
નનુ ઉક્તાઃ શ્રુતયો બ્રહ્મણઃ કૂટસ્થાસઙ્ગિત્વં વદન્તુ, મોક્ષસ્ય નિયોગફલત્વં કિં ન સ્યાદિતિ, તત્રાહ-- અત ઇતિ ।
તત્કૈવલ્યં બ્રહ્મૈવ ।
કર્મફલવિલક્ષણત્વાદિત્યર્થઃ ।
બ્રહ્માભેદાન્મોક્ષસ્ય કૂટસ્થાત્વં ધર્માદ્યસઙ્ગિત્વં ચેતિ ભાવઃ ।
યદ્વા તજ્જિજ્ઞાસ્યં તદ્બ્રહ્મ અતઃ પૃથગ્જિજ્ઞાસ્યત્વાદ્ધર્માદ્યસ્પૃષ્ટમિત્યર્થઃ ।
અતઃ શબ્દાભાવપાઠે ઽપ્યયમેવાર્થઃ ।
બ્રહ્મણો વિધિસ્પર્શો શાસ્ત્રપૃથક્ત્વં ન સ્યાત્, કાર્યવિલક્ષણાનધિગતવિષયલાભાત્ ।
નહિ બ્રહ્માત્મૈક્યં ભેદપ્રમાણે જાગ્રતિ વિધિપરવાક્યાલ્લબ્ધું શક્યમ્ ।
ન વા તદ્વિના વિધેરનુપપત્તિઃ ।
યોષિદગ્ન્યૈક્યોપાસ્તિવિધિદર્શનાદિતિ ભાવઃ ।

અથવા મોક્ષસ્ય નિયોગાસાધ્યત્વે ફલિતં સૂત્રાર્થમાહ-- અત ઇતિ ।
યદત્ર જિજ્ઞાસ્યં બ્રહ્મ તત્સ્વતન્ત્રમેવ વેદાન્તૈરુપદિશ્યતે ।
સમન્વયાદિત્યર્થઃ ।
વિવક્ષે દણ્ડં પાતયતિ-- તદ્યદીતિ ।
તત્રૈવં સતીતિ ।
મોક્ષે સાધ્યત્વેનાનિત્યે સતીત્યર્થઃ ।
અત ઇતિ ।
મુક્તેર્નિયોગાસાધ્યત્વેન નિયોજ્યાલાભાત્ ।
કર્તવ્યનિયોગાભાવાદિત્યર્થઃ ।
પ્રદીપાત્તમોનિવૃત્તિવજ્જ્ઞાનાદજ્ઞાનનિવૃત્તિરૂપમોક્ષસ્ય દૃષ્ટફલત્વાચ્ચ ન નિયોગસાધ્યત્વમિત્યાહ-- અપિચેતિ ।
યો બ્રહ્માહમિતિ વેદ સ બ્રહ્મૈવ ભવતિ ।
પરં કારણમવરં કાર્યં તદ્રૂપે તદધિષ્ઠાને તસ્મિન્દૃષ્ટે સતિ અસ્ય દ્રષ્ટુરનારબ્ધભલાનિ કર્માણિ નશ્યન્તિ ।
બ્રહ્મણઃ સ્વરૂપમાનન્દં વિદ્વાન્ નિર્ભયો ભવતિ, દ્વિતીયાભાવાત્ ।
અભયં બ્રહ્મ પ્રાપ્તો ઽસિ, અજ્ઞાનહાનાત્ તજ્જીવાખ્યં બ્રહ્મ ગુરૂપદેશાદાત્માનમેવ અહં બ્રહ્માસ્મીત્યવેત્ વિદિતવત્ ।
તસ્માદ્વેદનાત્તદ્બ્રહ્મ પૂર્ણમભવત્ ।
પરિચ્છેદભ્રાન્તિહાનાદેકત્વમ્, અહં બ્રહ્મ ઇત્યનુભવતસ્તત્રાનુભવકાલે મોહશોકૌ ન સતિ શ્રુતીનામર્થઃ ।
તાસાં તાત્પર્યમાહ-- બ્રહ્મેતિ ।
વિદ્યાતત્ફલયોર્મધ્ય ઇત્યર્થઃ ।
મોક્ષસ્ય વિધિફલત્વે સ્વર્ગાદિવત્કાલાન્તરભાવિત્વં સ્યાત્, તથા ચ શ્રુતિબાધ ઇતિ ભાવઃ ।
ઇતશ્ચમોક્ષો વૈધો નેત્યાહ-- તથેતિ ।
તદ્બ્રહ્મૈતત્પ્રત્યગસ્મીતિ પશ્યન્ તસ્માજ્જ્ઞાનાત્ વામદેવો મુનીન્દ્રઃ શુદ્ધં બ્રહ્મ પ્રતિપેદે હ તત્ર જ્ઞાને તિષ્ઠન્ દૃષ્ટવાનાત્મમન્ત્રાન્ સ્વસ્ય સર્વાત્મત્વપ્રકાશકાન્ ઽઅહં મનુઃઽઇત્યાદીન્દદર્શેત્યર્થઃ ।
યદ્યપિ સ્થિતિર્ગાનક્રિયાય લક્ષણં, બ્રહ્મદર્શનં તુ બ્રહ્મપ્રતિપત્તિક્રિયાયા હેતુરિતિ વૈષમ્યમસ્તિ તથાપિ ઽલક્ષણહેત્વોઃ ક્રિયાયાઃઽઇતિ સૂત્રેણ ક્રિયાં પ્રતિ લક્ષણહેત્વોરર્થયોર્વર્તમાનાદ્ધાતોઃ પરસ્ય લટઃ શતૃશાનચાવાદેશૌ ભવત ઇતિ વિહિતશતૃપ્રત્યયસામર્થ્યાત્ તિષ્ઠન્ગાયતિ ઇત્યુક્તે તત્કર્તૃકં કાર્યાન્તરં મધ્યે નભાતીત્યેતાવતા પશ્યન્ પ્રતિપેદે ઇત્યસ્ય દૃષ્ટાન્તમાહ-- યથેતિ ।
કિં ચ જ્ઞાનાદજ્ઞાનનિવૃત્તિઃ શ્રૂયતે ।
જ્ઞાનસ્ય વિધેયત્વે કર્મત્વાદવિદ્યાનિવર્તકત્વં ન યુક્તં, અતો બોધકા એવ વેદાન્તા ન વિધાયકા ઇત્યાહ-- ત્વં હીતિ ।
ભારદ્વાજાદયઃ ષડ્ ઋષયઃ પિપ્પલાદં ગુરું પાદયોઃ પ્રણમ્ય ઊચિરે--ત્વં ખલ્વસ્માકં પિતા ।
યસ્ત્વમવિદ્યામહોદધેઃ પરં પુનરાવૃત્તિશૂન્યં પારં બ્રહ્મ વિદ્યાપ્લવેનાસ્માંસ્તારયસિ પ્રાપયસિ ।
જ્ઞાનેનાજ્ઞાનં નાશયસીતિ યવત્ ।
પ્રશ્નવાક્યમુક્ત્વા છાન્દોગ્યમાહ-- શ્રુતમિતિ ।
અત્ર ઽતારયતુઽઇત્યન્તમુપક્રમસ્થં, શેષમુપસંહારસ્થમિતિ ભેદઃ ।
આત્મવિચ્છોકં તરતીતિ ભગવત્તુલ્યેભ્યો મયા શ્રુતમેવ હિ ન દૃષ્ટં, સો ઽહમજ્ઞત્વાત્ હે ભગવઃ, શોચામિ, તં શોચન્તં માં ભગવાનેવ જ્ઞાનપ્લવેન શોકસાગરસ્ય પરં પારં પ્રાપયત્વિતિ નારદેનોક્તઃ સનત્કુમારસ્તસ્મૈ તપસા દગ્ધકિલ્બિષાયનારદાય તમસઃ શોકનિદાનાજ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનેન નિવૃત્તિરૂપં પારં બ્રહ્મ દર્શિતવાનિત્યર્થઃ ।
ઽએતદ્યો વેદ--સો ઽવિદ્યાગ્રન્થિં વિકિરતિઽઇતિ વાક્યમાદિશબ્દાર્થઃ ।
એવં શ્રુતેસ્તત્વપ્રમા મુક્તિહેતુર્ન કર્મેત્યુક્તમ્ ।
તત્રાક્ષપાદગૌતમમુનિસંમતિમાહ-- તથા ચેતિ ।
ગૌરો ઽહમિતિ મિથ્યાજ્ઞાનસ્યાપાયે રાગદ્વેષમોહાદિદોષાણાં નાશઃ, દોષાપાયાદ્ધર્માધર્મસ્વરૂપપ્રવૃત્તેરપાયઃ, પ્રવૃત્યપાયાત્પુનર્દેહપ્રાપ્તિરૂપજન્માપાયઃ, એવં પાઠક્રમેણોત્તરોત્તરસ્ય હેતુનાશાન્નાશે સતિ તસ્ય પ્રવૃત્તિરૂપહેતોરનન્તરસ્ય કાર્યસ્ય જન્મનો ઽપાયાદુઃખધ્વંસરૂપો ઽરવર્ગો ભવતીત્યર્થઃ ।
નનુ પૂર્વસૂત્રે ઽતત્વજ્ઞાનાન્નિઃશ્રેયસાધિગમઃઽઇત્યુક્તે સતીતરપદાર્થભિન્નાત્મતત્ત્વજ્ઞાનં કથં મોક્ષં સાધયતીત્યાકાઙ્ક્ષાયાં મિથ્યાજ્ઞાનનિવૃત્તિદ્વારેણેતિ વક્તુમિદં સૂત્રં પ્રવૃત્તમ્ ।
તથાચ્ચ ભિન્નાત્મજ્ઞાનાન્મુક્તિં વદત્સૂત્રં સંમતં ચેત્ પરમતાનુજ્ઞા સ્યાદિત્યત આહ-- મિથ્યેતિ ।
તત્ત્વજ્ઞાનાન્મુક્તિરિત્યંશે સંમતિરુક્તા ભેદજ્ઞાનં તુ ઽયત્ર હિ દ્વૈતમિવભવતિઽઇતિ શ્રુત્યા ભ્રાન્તિત્વાત્ ઽમૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિઽઇતિ શ્રુત્યા અનર્થહેતુત્વાચ્ચ ન મુક્તિહેતુરિતિ ભાવઃ ।
નનુ બ્રહ્માત્મૈકત્વવિજ્ઞાનમપિ ભેદજ્ઞાનવન્ન પ્રમા, સંપદાદિરૂપત્વેન ભ્રાન્તિત્વાદિત્યત આહ- ન ચેદમિત્યાદિના ।
અલ્પાલમ્બનતિરસ્કારેણોત્કૃષ્ટવસ્ત્વભેદધ્યાનં સંપત્, યથા મનઃસ્વવૃત્ત્યાનન્ત્યાદનન્તં,
તત ઉત્કૃષ્ટા વિશ્વેદેવા અપ્યનન્તા ઇત્યનન્તત્વસામ્યાત્ વિશ્વેદેવા એવ મન ઇતિ સમ્પત્તયાનન્તફલપ્રાપ્તિર્ભવતિ તથા ચેતનત્વસામ્યાજ્જીવે બ્રહ્માભેદઃ સંપદિતિ ન ચેત્યર્થઃ ।
આલમ્બનસ્ય પ્રાધાન્યેન ધ્યાનં પ્રતીકોપાસ્તિરધ્યાસઃ ।
યથા બ્રહ્મદૃષ્ટ્યા મનસ આદિત્યસ્ય વા ।
તથા અહં બ્રહ્મેતિ જ્ઞાનમધ્યાસો નેત્યાહ - ન ચેતિ ।
આદેશ ઉપદેશઃ ।
ક્રિયાવિશેષો વિશિષ્ટક્રિયા તથા યોગો નિમિત્તં યસ્ય ધ્યાનસ્ય તત્તથા ।
યથા પ્રલયકાલે વાયુરગ્ન્યાદીન્સંવૃણોતિ સંહરતીતિ સંવર્ગઃ, સ્વાપકાલે પ્રાણો વાગાદીન્સંહરતીતિ સંહારક્રિયાયોગાત્સંવર્ગ ઇતિ ધ્યાનં છાન્દોગ્યે વિહિતં, તથા વૃદ્ધિક્રિયાયોગાજ્જીવો બ્રહ્મેતિ જ્ઞાનમિતિ નેત્યાહ- નાપીતિ ।
યથા પત્ન્યવેક્ષિતમાજ્યં ભવતિ ઇતિ ઉપાંશુયાજાદ્યઙ્ગસ્યાજ્યસ્ય સંસ્કારકમવેક્ષણં વિહિતં તથા કર્મણિ કર્તૃત્વેનાઙ્ગસ્યાત્મનઃ સંસ્કારાર્થં બ્રહ્મજ્ઞાનં નેત્યાહ- નાપ્યાજ્યેતિ ।
પ્રતિજ્ઞાચતુષ્ટયે હેતુમાહ- સંપદાદીતિ ।
ઉપક્રમાદિલિઙ્ગૈર્બ્રહ્માત્મૈકત્વવસ્તુનિ પ્રમિતિહેતુર્યઃ સમાનાધિકરણવાક્યાનાં પદનિષ્ઠઃ સમન્વયસ્તાત્પર્યં નિશ્ચિતં તત્પીડ્યેત ।
કિં ચ એકત્વજ્ઞાનાદાજ્ઞાનિકહૃદયસ્યાન્તઃકરણસ્ય યો રાગાદિગ્રન્થિશ્ચિન્મયસ્તાદાત્મ્યરૂપાહઙ્કારગ્રન્થિર્વા નશ્યતીત્યજ્ઞાનનિવૃત્તિફલવાક્યબાધઃ સ્યાત્, સમ્પદાદિજ્ઞાનસ્યાપ્રમત્વેનાજ્ઞાનાનિવર્તકત્વાત્ ।
કિઞ્ચ જીવસ્ય બ્રહ્મત્વસંપદા કથં તદ્ભાવઃ ।
પૂર્વરૂપે સ્થિતે નષ્ટે વાન્યસ્યાન્યાત્મતાયોગાત્ ।
તસ્માન્ન સંપદાદિરૂપમિત્યર્થઃ ।
સંપદાદિરૂપત્વાભાવે ફલિતમાહ- અત ઇતિ ।
પ્રમાત્વાન્ન કૃતિસાધ્યા કિં તર્હિ નિત્યૈવ ।
ન પ્રમાણસાધ્યેત્યર્થઃ ।
ઉક્તરીત્યા સિદ્ધબ્રહ્મરૂપમોક્ષસ્ય કાર્યસાધ્યત્વં તજ્જ્ઞાનસ્ય નિયોગવિષયત્વં ચ કલ્પયિતુમશક્યં કૃત્યસાધ્યત્વાદિત્યાહ- એવંભૂતસ્યેતિ ।
નનુ બ્રહ્મ કાર્યાઙ્ગં, કારકત્વાત્ પત્ન્યવેક્ષણકર્મકારકાજ્યવદિતિ ચેત્, કિં જ્ઞાને બ્રહ્મણઃ કર્મકારકત્વં ઉતોપાસનાયામ્ ।
નાદ્ય ઇત્યાહ- ન ચેતિ ।
શાબ્દજ્ઞાનં વિદિક્રિયાશબ્દાર્થઃ-વિદિતં કાર્યં અવિદિતં કારણં તસ્માદધિ અન્યદિત્યર્થઃ ।
યેનાત્મના ઇદં સર્વં દૃશ્યં લોકો જાનાતિ તં કેન કરણેન જાનીયાત્ ।
તસ્માદવિષય આત્મેત્યર્થઃ ।
ન દ્વિતીય ઇત્યાહ- તથેતિ ।
ઽયન્મનસા ન મનુતેઽઇતિ શ્રુત્યા લોકો મનસા યદ્બ્રહ્મ ન જાનાતીત્યવિષયત્વમુક્ત્વા તદેવાવેદ્યં બ્રહ્મ ત્વં વિદ્ધિ ।
તત્તૂપાધિવિશિષ્ટં દેવતાદિકમિત્યુપાસતે જના નેદં બ્રહ્મેત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મણઃ શાબ્દબોધાવિષયત્વે પ્રતિજ્ઞાહાનિરિતિ શઙ્કતે- અવિષયત્વ ઇતિ ।

વેદાન્તજન્યવૃત્તિકૃતાવિદ્યાનિવૃત્તિફલશાલિતયા શાસ્ત્રપ્રમાણકત્વં વૃત્તિવિષયત્વે ઽપિ સ્વપ્રકાશબ્રહ્મણો વૃત્ત્યભિવ્યક્તસ્ફુરણાવિષયત્વાદપ્રમેયત્વમિતિ પરિહરતિ- નેતિ ।
પરત્વાત્ ફલત્વાદિત્યર્થઃ ।
નિવૃત્તિરૂપબ્રહ્મતાત્પર્યાદિતિ વાર્થઃ ।
ઉક્તં વિવૃણોતિ- નહીતિ ।
ચિદ્વિષયત્વમિદન્ત્વમ્ ।
અવિષયતા અનિદન્તયા ।
અદૃશ્યત્વે શ્રુતિમાહ- તથાચેતિ ।
યસ્ય બ્રહ્મામતં ચૈતન્યવિષય ઇતિ નિશ્ચયસ્તેન સમ્યગવગતમ્ ।
યસ્ય ત્વજ્ઞસ્ય બ્રહ્મ ચૈતન્યવિષય ઇતિ મતં સ ન વેદ ।
ઉક્તમેવ દાર્ઢ્યાર્થમનુવદતિ- અવિજ્ઞાતમિતિ ।
અવિષયતયા બ્રહ્મ વિજાનતામવિજ્ઞાતમદૃશ્યમિતિ પક્ષઃ ।
અજ્ઞાનાં તુ બ્રહ્મ વિજ્ઞાતં દૃશ્યમિતિ પક્ષ ઇત્યર્થઃ ।
દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટારં ચાક્ષુષમનોવૃત્તેઃ સાક્ષિણં, અનયા દૃશ્યયા દૃષ્ટ્યા ન પશ્યેર્વિજ્ઞાતેર્બુદ્ધિવૃત્તેર્નિશ્ચયરૂપાયાઃ સાક્ષિણં તથા ન વિષયીકુર્યાદિત્યાહ- નેતિ ।
નન્વવિદ્યાદિનિવર્તકત્વેન શાસ્ત્રસ્ય પ્રામાણ્યે ઽપિ નિવૃત્તેરાગન્તુકત્વાન્મોક્ષસ્યનિત્યત્વં સ્યાદિતિ નેત્યાહ- અત ઇતિ ।
તત્ત્વજ્ઞાનાદિત્યર્થઃ ।
ધ્વંસસ્ય નિત્યત્વાદાત્મરૂપત્વાચ્ચ નાનિત્યત્વપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ।
ઉત્પત્તિવિકારાપ્તિસંસ્કારરૂપં ચતુર્વિધમેવ ક્રિયાફલં તદ્ભિન્નત્વાન્મોક્ષસ્ય નોપાસનાસાધ્યત્વમિત્યાહ- યસ્ય તુ ઇત્યાદિના તસ્માજ્જ્ઞાનમેકં મુક્ત્વા ઇત્યન્તેન ।
તથા ઉત્પાદ્યત્વવત્ વિકાર્યત્વે ચાપેક્ષત ઇતિ યુક્તમિત્યન્વયઃ ।
દૂષયતિ- તયોરિતિ ।
સ્થિતસ્યાવસ્થાન્તરં વિકારઃ ।
નન્વનિત્યત્વનિરાસાય ક્રિયયા સ્થિતસ્યૈવ બ્રહ્મણો ગ્રામવદાપ્તિરસ્તુ, નેત્યાહ- નચેતિ ।
બ્રહ્મ જીવાભિન્નં ન વા ।
ઉભયથાપ્યાપ્તત્વાન્ન ક્રિયાપેક્ષેત્યાહ- સ્વાત્મેત્યાદિના ।
યથા વ્રીહીણાં સંસ્કાર્યત્વેન પ્રોક્ષણાપેક્ષા તથા મોક્ષસ્ય નેત્યાહ- નાપીત્યાદિના ।
ગુણાધાનં વ્રીહીષુ પ્રોક્ષણાદિના, ક્ષાલનાદિના વસ્ત્રાદૌ મલાપનયઃ ।
શઙ્કતે- સ્વાત્મધર્મ ઇતિ ।
બ્રહ્માત્મસ્વરૂપ એવ મોક્ષો ઽનાદ્યવિદ્યામલાકૃત ઉપાસનયા મલે નષ્ટે ઽભિવ્યજ્યત ઇત્યત્ર દૃષ્ટાન્તઃ- યથેતિ ।
સંસ્કારો મલનાશઃ ।
કિયાત્મનિ મલઃ સત્યઃ કલ્પિતો વા ।
દ્વિતીયે જ્ઞાનાદેવ તન્નાશો ન ક્રિયયા ।
આદ્યે ક્રિયા કિમાત્મનિષ્ટા અન્યનિષ્ટા વા ।
નાદ્ય ઇત્યાહ- ન, ક્રિયેતિ ।
અનુપપત્તિં સ્ફુટયતિ- યદિતિ ।
ક્રિયા હિ સ્વાશ્રયે સંયોગાદિવિકારમકુર્વતી ન જાયત ઇત્યર્થઃ ।
તચ્ચ વાક્યબાધનમ્ ।
ન દ્વિતીય ઇત્યાહ- અન્યેતિ ।
અવિષયત્વાત્ ।
ક્રિયાશ્રયદ્રવ્યાસંયોગિત્વાદિતિ યાવત્ ।
દર્પણં તુ સાવયવં ક્રિયાશ્રયેષ્ટકાચૂર્ણાદિદ્રવ્યસંયોગિત્વાત્સંસ્ક્રિયત ઇતિ ભાવઃ ।
અન્યક્રિયયાન્યો ન સંસ્ક્રિયત ઇત્યત્ર વ્યભિચારં શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
આત્મનો મૂલાવિદ્યાપ્રતિબિમ્બિતત્વેન ગૃહીતસ્ય નરો ઽહમિતિ ભ્રાન્ત્યા દેહતાદાત્મ્યમાપન્નસ્ય ક્રિયાશ્રયત્વભ્રાન્ત્યા સંસ્કાર્યત્વભ્રમાન્ન વ્યભિચાર ઇત્યાહ- નેતિ ।
કશ્ચિદિતિ ।
અનિશ્ચિતબ્રહ્મસ્વરૂપ ઇત્યર્થઃ ।
યત્રાત્મનિ વિષયે આરોગ્યબુદ્ધિરુત્પદ્યતે તસ્ય દેહસંહતસ્યૈવારોગ્યફલમિત્યન્વયઃ ।
નનુ દેહાભિન્નસ્ય કથં સંસ્કારઃ, તસ્યામુષ્મિકફલભોક્તૃત્વાયોગાદિત્યત આહ- તેનેતિ ।
દેહસંહતેનૈવાન્તઃકરણપ્રતિબિમ્બાત્મના કર્તાહમિતિ ભાસમાનેન પ્રત્યયાઃ કામાદયો મનસ્તાદાત્મ્યાદસ્ય સન્તીતિ પ્રત્યયિના ક્રિયાફલં ભુજ્યત ઇત્યર્થઃ ।
મનોવિશિષ્ટસ્યામુષ્મિકભોક્તુઃ સંસ્કારો યુક્ત ઇતિ ભાવઃ ।
વિશિષ્ટસ્ય ભોક્તૃત્વં ન કેવલસ્ય સાક્ષિણ ઇત્યત્ર માનમાહ- તયોરિતિ ।
પ્રમાતૃસાક્ષિણોર્મધ્યે સત્ત્વસંસર્ગમાત્રેણ કલ્પિતકર્તૃત્વાદિમાન્ પ્રમાતા પિપ્પલં કર્મફલં ભુઙ્ક્તે, સ એવ શોધિતત્વેનાન્યઃ સાક્ષિતયા પ્રકાશત ઇત્યર્થઃ ।
આત્મા દેહઃ ।
દેહાદિયુક્તં પ્રમાત્રાત્માનમિત્યર્થઃ ।
એવં સોપાધિકસ્ય ચિદ્ધાતોર્મિથ્યાસંસ્કાર્યત્વમુક્ત્વા નિરુપાધિકસ્યાસંસ્કાર્યત્વે માનમાહ- એક ઇતિ ।
સર્વભૂતેષ્વદ્વિતીય એકો દેવઃ સ્વપ્રકાશઃ ।
તથાપિ માયાવૃતત્વાન્ન પ્રકાશત ઇત્યાહ- ગૂઢ ઇતિ ।
નનુ જીવેનાસંબન્ધાદ્ભિન્નત્વાદ્વા દેવસ્યાભાનં ન તુ માયાગૂહનાદિતિ, નેત્યાહ-સર્વવ્યાપી સર્વભૂતાન્તરાત્મેતિ ।
દેવસ્ય વિભુત્વાત્સર્વપ્રાણિપ્રત્યક્ત્વાચ્ચાવરણાદેવાભાનમિત્યર્થઃ ।
પ્રત્યક્ત્વે કર્તૃત્વં સ્યાદિતિ ચેન્ન, કર્માધ્યક્ષઃ ।
ક્રિયાસાક્ષીત્યર્થઃ ।
તર્હિ સાક્ષ્યમસ્તીતિ દ્વૈતાપત્તિઃ ।
ન સર્વભૂતાનામધિષ્ઠાનં ભૂત્વા સાક્ષી ભવતિ ।
સાક્ષ્યમધિષ્ઠાને સાક્ષિણિ કલ્પિતમિતિ ભાવઃ ।
સાક્ષિશબ્દાર્થમાહ- ચેતા કેવલ ઇતિ ।
બોદ્ધૃત્વે સતિ અકર્તા સાક્ષીતિ લોકપ્રસિદ્ધમ્ ।
ચકારો દોષા ભાવસમુચ્ચયાર્થઃ ।
નિર્ગુણત્વાન્નિર્દેષત્વાચ્ચ ગુણો દોષનાશો વા સંસ્કારો નોત્યર્થઃ ।
ઽસઃઽઇત્યુપક્રમાચ્છ્રુક્રાદિશબ્દાઃ પુંસ્ત્વેન વાચ્યાઃ ।
સ એવ આત્મા પરિ સર્વમગાત્ વ્યાપ્તઃ, શુક્રો દીપ્તિમાન્, અકાયો લિઙ્ગશૂન્યઃ, અવ્રણો ઽક્ષતઃ, અસ્રાવિરઃ શિરાવિધુરઃ અનશ્વર ઇતિ વા ।
આભ્યાં પદાભ્યાં સ્થૂલદેહશૂન્યત્વમુક્તમ્ ।
શુદ્ધો રાગાદિમલશૂન્યાઃ ।
અપાપવિદ્ધઃ પુણ્યપાપાભ્યામસંસ્પૃષ્ટ ઇત્યર્થઃ ।
અત ઇતિ ।
ઉત્પત્ત્યાપ્તિવિકારસંસ્કારેભ્યો ઽન્યત્પઞ્ચમં ક્રિયાફલં નાસ્તિ, યન્મોક્ષસ્ય ક્રિયાસાધ્યત્વે દ્વારં ભવેદિત્યર્થઃ ।
નનુ મોક્ષસ્યાસાધ્યત્વે શાસ્ત્રારમ્ભો વૃથા ।
ન ।
જ્ઞાનાર્થત્વાદિત્યાહ- તસ્માદિતિ ।
દ્વારાભાવાદિત્યર્થઃ ।
વ્યાઘાતં શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
તથા ચ મોક્ષે ક્રિયાનુપ્રવેશો નાસ્તીતિ વ્યાહૃતમિતિ ભાવઃ ।
માનસમપિ જ્ઞાનં-ન વિધિયોગ્યા ક્રિયા, વસ્તુતન્નત્વાત્,
કૃત્યસાધ્યત્વાચ્ચેત્યાહ- નેતિ ।
વૈલક્ષણ્યં પ્રપઞ્ચયતિ- ક્રિયા હીતિ ।
યત્ર વિષયે તદનપેક્ષયૈવ યા ચોદ્યતે તત્ર સા હિ ક્રિયેતિ યોજના ।
વિષયવસ્ત્વનપેક્ષા, કૃતિસાધ્યા ચ ક્રિયેત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- યથેતિ ।
ગૃહીતમધ્વર્યુણેતિ શેષઃ ।
વષટ્કરિષ્યન્હોતા, સન્ધ્યાં દેવતામિતિ ચૈવમાધિવાક્યેષુ યથા યાદૃશી ધ્યાનક્રિયા વસ્ત્વાનપેક્ષા, પુન્તન્ત્રા ચ ચોદ્યતે તાદૃશી ક્રિયેત્યર્થઃ ।
ધ્યાનમપિ માનસત્વાજ્જ્ઞાનવન્ન ક્રિયેત્યત્ર આહ- ધ્યાનમિત્યાદિના ।
તથાપિ ક્રિયૈવેતિ શેષઃ ।
કૃત્યસાધ્યત્વમુપાધિરિતિ ભાવઃ ।
ધ્યાનક્રિયમુક્ત્વા તતો વૈલક્ષણ્યં જ્ઞાનસ્ય સ્ફુટયતિ- જ્ઞાનં ત્વિતિ ।
અતઃ પ્રમાત્વાન્ન ચોદનાતન્ત્રં ન વિધેર્વિષયઃ ।
પુરુષઃ કૃતિદ્વારા તન્ત્રં હેતુર્યસ્ય તત્પુરુષતન્ત્રં, તસ્માદ્વસ્ત્વવ્યભિચારાદપુન્તન્ત્રત્વાચ્ચ ધ્યાનાજ્જ્ઞાનસ્ય મહાન્ભેદ ઇત્યર્થઃ ।
ભેદમેવ દૃષ્ટાન્તાન્તરેણાહ- યથા ચેતિ ।
અભેદસત્ત્વે ઽપિ વિધિતો ધ્યાનં કર્તું શક્યં, ન જ્ઞાનમિત્યર્થઃ ।
નનુ પ્રત્યક્ષજ્ઞાનસ્ય વિષયજન્યતયા તત્તન્ત્રત્વે ઽપિ શાબ્દબોધસ્ય તદભાવાદ્વિધેયક્રિયાત્વમિતિ નેત્યાહ- એવં સર્વેતિ ।
શબ્દાનુમાનાદ્યર્થેષ્વપિ જ્ઞાનમવિધેયક્રિયાત્વેન જ્ઞાતવ્યમ્ ।
તત્રાપિ માનાદેવ જ્ઞાનસ્ય પ્રાપ્તેર્વિધ્યયોગાદિત્યર્થઃ ।
તત્રૈવં સતિ ।
લોકે જ્ઞાનસ્યાવિધેયત્વે સતીત્યર્થઃ ।
યથાભૂતત્વમબાધિતત્વમ્ ।
નનુ ઽઆત્માનં પશ્યેતઽ ઽબ્રહ્મ ત્વં વિદ્ધિઽ ઽઆત્મા દ્રષ્ટવ્યઃઽઇતિ વિજ્ઞાને લિઙ્લોટ્તવ્યપ્રત્યયા વિધાયતાઃ શ્રૂયન્તે, અતો જ્ઞાનં વિધેયમિત્યત આહ- તદ્વિષય ઇતિ ।
તસ્મિન્ જ્ઞાનરૂપવિષયે વિધયઃ પુરુષં પ્રવર્તયિતુમશક્તા ભવન્તિ ।

અનિયોજ્યં કૃત્યસાધ્યં નિયોજ્યશૂન્યં વા જ્ઞાનં તદ્વિષયકત્વાદિત્યર્થઃ ।
મમાયં નિયોગ ઇતિ બોદ્ધા નિયોજ્યો વિષયશ્ચ વિધેર્નાસ્તીતિ ભાવઃ ।
તર્હિ જ્ઞેયં બ્રહ્મ વિધીયતાં, નેત્યાહ- અહેયેતિ ।
વસ્તુસ્વરૂપો વિષયસ્તત્ત્વાત્ ।
બ્રહ્મણો નિરતિશયસ્યાધ્યત્વાન્ન વિધેયત્વમિત્યર્થઃ ।
ઉદાસીનવસ્તુવિષયકત્વાચ્ચ જ્ઞાનં ન વિધેયં, પ્રવૃત્યાદિફલાભાવાદિત્યર્થઃ ।
વિધિપદાનાં ગતિં પૃચ્છતિ-- કિમર્થાનીતિ ।
વિધિચ્છાયાનિ પ્રસિદ્ધયાગાદિવિધિતુલ્યાનીત્યર્થઃ ।
વિધિપ્રત્યયૈરાત્મજ્ઞાનં પરમપુરુષાર્થસાધનમિતિ સ્તૂયતે ।
સ્તુત્યા આત્યન્તિકેષ્ટહેતુત્વભ્રાન્ત્યા યા વિષયેષુ પ્રવૃત્તિરાત્મશ્રવણાદિપ્રતિબન્ધિકા તન્નિવૃત્તિફલાનિ વિધિપદાનીત્યાહ-- સ્વાભાવિકેતિ ।
વિવૃણોતિ-- યો હીત્યાદિના ।
તત્રવિષયેષુ ।
સંઘાતસ્ય યા પ્રવૃત્તિઃ તદ્ગોચરાચ્છબ્દાદેરિત્યર્થઃ ।
સ્રોતશ્ચિત્તવૃત્તિપ્રવાહઃ ।
પ્રવૃત્તયન્તિ જ્ઞાનસાધનશ્રવણાદાવિતિ શેષઃ ।
શ્રવણસ્વરૂપમાહ-- તસ્યેતિ ।
અન્વેષણં જ્ઞાનમ્ ।
યદિદં જગત્તત્સર્વમાત્મૈવેત્યનાત્મબોધેનાત્મા બોધ્યતે ।
અદ્વિતીયાદૃશ્યાત્મબોધે વિધિસ્તપસ્વી દ્વૈતવનોપજીવનઃ ક્વ સ્તાસ્યતીતિ ભાવઃ ।
આત્મજ્ઞાનિનઃ કર્તવ્યાભાવે માનમાહ-- તથા ચેતિ ।
અયં સ્વયં પરમાનન્દઃ પરમાત્માહમસ્મિ ઇતિ યદિ કશ્ચિત્પુરુષ આત્માનં જાનીયાત્તદા કિં ફલમિચ્છન્, કસ્ય વા ભોક્તુઃ પ્રિતયે, શરીરં તપ્યમાનમનુસંજ્વરેત્ તપ્યેત ।
ભક્તૃભોગ્યદ્વૈતાભાવાત્કૃતકૃત્ય આત્મવિદિત્યભિપ્રાયઃ ।
જ્ઞાનદૌર્લભ્યાર્થશ્ચેચ્છબ્દઃ ।
એતદ્ગુહ્યતમં તત્ત્વમ્ ।
વૃત્તિકારમતનિરાસમુપસંહરતિ-- તસ્માદિતિ ।
પ્રાભાકરોક્તમુપન્યસ્યત્ ઇ-- યદપિ કેચિદિતિ ।
કર્તાત્મા લોકસિદ્ધત્વાન્ન વેદાન્તાર્થઃ ।
તદન્યદ્બ્રહ્મ નાસ્ત્યેવ, વેદસ્ય કાર્યપરત્વેન મનાભવાદિત્યર્થઃ ।
માનાભાવે ઽસિદ્ધ ઇત્યાહ-- તન્નેતિ ।
અજ્ઞાતસ્ય ફલસ્વરૂપસ્યાત્મન ઉપનિષદેકવેદ્યસ્યાકાર્યશેષત્વાત્ કૃત્સ્નવેદસ્ય કાર્યપરત્વમપ્રસિદ્ધમ્ ।
ન ચ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિલિઙ્ગાભ્યાં શ્રોતુસ્તધેતું કાર્યબોધમનુમાય વક્તૃવાક્યસ્ય કાર્યપરત્વં નિશ્ચિત્ય વાક્યસ્થપદાનાં કાર્યાન્વિતે શક્તિગ્રહાન્ન સિદ્ધસ્યાપદાર્થસ્ય વાક્યાર્થત્વમિતિ વાચ્યમ્, પુત્રસ્તે જાત ઇતિ વાક્યશ્રોતુઃ પિતુર્હર્ષલિઙ્ગેનેષ્ટં પુત્રજન્માનુમાય પુત્રાદિપદાનાં સિદ્ધે સંગતિગ્રહાત્, કાર્યાન્વિતાપેક્ષયાન્વિતાર્થે શક્તિરિત્યઙ્ગીકારે લાઘવાત્, સિદ્ધસ્યાપિ વાક્યાર્થત્વાદિત્યલમ્ ।
કિઞ્ચ બ્રહ્મણો નાસ્તીત્વાદેવ કૃત્સ્નવેદસ્ય કાર્યપરત્વં ઉત વેદાન્તેષુ તસ્યાભાનાત્, અથ વા કાર્યશેષત્વાત્, કિં વા લોકસિદ્ધત્વાદાહોસ્વિત્ માનાન્તરવિરોધાત્ ।
તત્રાદ્યં પક્ષત્રયં નિરાચષ્ટે-- યો ઽસાવિતિ ।
અનન્યશેષત્વાર્થં ઽઅસંસારીઽઇત્યાદિ વિશેષણમ્ ।
નાસ્તીત્વાભાવે હેતું વેદાન્તમાનસિદ્ધત્વમુક્ત્વા હેત્વન્તરમાત્મત્વમાહ-- સ એષ ઇતિ ।
ઇતિરિદમર્થે ।
ઇદં ન ઇદં ન ઇતિ સર્વદૃશ્યનિષેધેન ય આત્મા ઉપદિષ્ટઃ સ એષ ઇત્યર્થઃ ।
ચતુર્થં શઙ્કતે-- નન્વાત્માહમિતિ ।
આત્મનો ઽહઙ્કારાદિસાક્ષિત્વેનાહન્ધીવિષયત્વસ્ય નિરસ્તત્વાન્ન લોકસિદ્ધતેત્યાહ-- નેતિ ।
યં તીર્થકારા અપિ ન જાનન્તિ તસ્યાલૈકિકત્વં કિમુ વાચ્યમિત્યાહ-- નહીતિ ।
સમસ્તારતમ્યવર્જિતઃ ।
તત્તન્મતે આત્માનધિગતિદ્યોતકાનિ વિશેષણાનિ ।
પઞ્ચમં નિરસ્યતિ-- અત ઇતિ ।
કેનચિદ્વાદિના પ્રમાણેન યુક્ત્યા વેત્યર્થઃ ।
અગમ્યાત્વાન્ન માનાન્તરવિરોધ ઇતિ ભાવઃ ।
સાક્ષીકર્માઙ્ગં ચોતનત્વાત્, કર્તૃવદિતિ, તત્રાહ-- વિધીતિ ।
અજ્ઞાતસાક્ષિણો ઽનુપયોગાજ્જ્ઞાતસ્ય વ્યાઘાતકત્વાન્ન કર્મશેષત્વમિત્યર્થઃ ।
સાક્ષિણઃ સર્વશેષિત્વાદહેયાનુદેયત્વાચ્ચ ન કર્મશેષત્વમિત્યાહ-- આત્મત્વાદિતિ ।
અનિત્યત્વેનાત્મનો હેયત્વમાશઙ્ક્યાહ-- સર્વં હીતિ ।
પરિણામિત્વેન હેયતાં નિરાચષ્ટે-- વિક્રીયેતિ ।
ઉપાદેયત્વં નિરાચષ્ટે--- અત એવેતિ ।
નિર્વિકારિત્વાદિત્યર્થઃ ।
ઉપાદેયત્વં હિ સાધ્યસ્ય ન ત્વાત્મનઃ ।
નિત્યસિદ્ધત્વાદિત્યર્થઃ ।
પરપ્રાપ્ત્યર્થં આત્મા હેયા ઇત્યત આહ- તસ્માત્, પુરુષાન્ન પરં કિઞ્ચિદિતિ ।
કાષ્ઠા સર્વસ્યાવધિઃ ।
એવમાત્મનો ઽનન્યશેષત્વાત્, અબાધ્યત્વાત્, અપૂર્વત્વાત્, વેદાન્તેષુ સ્ફુટભાનાચ્ચ ।
વેદાન્તૈકવેદ્યત્વમુક્તમ્ ।
તત્ર શ્રુતિમાહ-- તં ત્વેતિ ।
તં સકારણસૂત્રસ્યાધિષ્ઠાનં પુરુષં પૂર્ણં હે શાકલ્ય, ત્વા ત્વાં પૃચ્છામીત્યર્થઃ ।
અત ઇતિ ।
ઉક્તલિઙ્ગૈઃ શ્રુત્યા ચ વેદાન્તાનામાત્મવસ્તુપરત્વનિશ્ચયાદિત્યર્થઃ ।
પૂર્વોક્તમનુવદતિ-- યદપીતિ ।
વેદસ્ય નૈરર્થક્યે શઙ્કિતે તસ્યાર્થવત્તાપરમિદં ભાષ્યમ્-- દૃષ્ટો હીતિ ।
તત્ર ઽફલવદર્થાવબોધનમ્ઽઇતિ વક્તવ્યે ધર્મવિચારપ્રક્રમાત્ ઽકર્માવબોધનંઽઇત્યુક્તં નૈતાવતા વેદાન્તાનાં બ્રહ્મપરત્વનિરાસઃ ।
અત એવ ઽઅનુપલબ્ધેર્ઽથે તત્પ્રમાણમ્ઽઇતિ સૂત્રકારો ધર્મસ્ય ફલવદજ્ઞાતત્વેનૈવ વેદાર્થતાં દર્શયતિ તચ્ચાવશિષ્ટં બ્રહ્મણ ઇતિ ન વૃદ્ધવાક્યૈર્વિરોધ ઇત્યાહ- તદ્ધર્મેતિ ।
નિષેધશાસ્ત્રસ્યાપિ નિવૃત્તિકાર્યપરત્વમસ્તિ, તત્સૂત્રભાષ્યવાક્યજાતં કર્મકાણ્ડસ્ય કાર્યપરત્વાભિપ્રાયમિત્યર્થઃ ।
વસ્તુતસ્તુ લિઙર્થે કર્મકાણ્ડસ્ય તાત્પર્યં, લિઙર્થશ્ચ, લોકે પ્રવર્તકજ્ઞાનગોચરત્વેન કૢપ્તં યાગાદિક્રિયાગતમિષ્ટસાધનત્વમેવ ન ક્રિયાતો ઽતિરિક્તં કાર્યં તસ્ય કૂર્મલોમવદપ્રસિદ્ધત્વાદિતિ તસ્યાપિ પરાભિમતકાર્યવિલક્ષણે સિદ્ધે પ્રામાણ્યં કિમુદ જ્ઞાનકાણ્ડસ્યેતિ મન્તવ્યમ્ ।
કિં ચ વેદાન્તાઃ સિદ્ધવસ્તુપરાઃ,ફલવદ્ભૂતશબ્દત્વાત્, દધ્યાદિ શબ્દવદિત્યાહ-- અપિ ચેતિ ।
કિમક્રીયાર્થકશબ્દાનામાનર્થક્યમભિધેયાભાવઃ,
ફલાભાવો વા ।
આદ્ય આહ-- આમ્નાયસ્યેતિ ।
ઇતિ ન્યાયેન એતદભિધેયરાહિત્યં નિયમેનાઙ્ગીકુર્વતાં ઽસોમેન યજેતઽ ઽદધ્ના જુહોતિઽઇત્યાદિ વાક્યેષુ દધિસોમાદિશબ્દાનામર્થશૂન્યત્વં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
નનુ કેનોક્તમભિધેયરાહિત્યમિત્યાશઙ્ક્યાહ-- પ્રવૃત્તીતિ ।
કાર્યાતિરેકેણ ભવ્યાર્થત્વેન કાર્યશેષત્વેન દધ્યાદિશબ્દો ભૂતં વક્તિ ચેત્, તર્હિ સત્યાદિશદબ્દઃ કૂટસ્થં ન વક્તીત્યત્ર કો હેતુઃ, કિં કૂટસ્થસ્યાક્રિયત્વાદુતાક્રિયાશેષત્વાદ્વેતિ પ્રશ્નઃ ।
નનુ દધ્યાદેઃ કાર્યાન્વયિત્વેન કાર્યત્વાદુપદેશઃ, ન કૂટસ્થસ્યાકાર્યત્વાદિત્યાદ્યમાશઙ્ક્ય નિરસ્યતિ-- નહીતિ ।
દધ્યાદેઃ કાર્યત્વે કાર્યશેષત્વહાનિઃ ।
અતો ભૂતસ્ય કાર્યાદ્ભિન્નસ્ય દધ્યાદેઃ શબ્દાર્થત્વં લબ્ધમિતિ ભાવઃ ।
દ્વિતીયંશઙ્કતે-- અક્રિયાત્વે ઽપીતિ ।
કાર્યશેષપરઃ કૂટસ્થસ્ય ત્વકાર્યશેષત્વાન્નોપદેશવ ઇતિ ભાવઃ ।
ભૂતસ્ય કાર્યશેષત્વં શબ્દાર્થત્વાય ફલાય વા, નાદ્ય ઇત્યાહ-- નૈષ દોષ ઇતિ ।
દધ્યાદેઃ કાર્યશેષત્વે સત્યપિ શબ્દેન વસ્તુમાત્રમેવોપદિષ્ટં ન કાર્યાન્વયી શબ્દાર્થઃ ।
અન્વિતાર્થમાત્રે શબ્દાનાં શક્તિરિત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયમઙ્ગીકરોતિ-- ક્રિયાર્થત્વં ત્વિતિ ।
તસ્ય ભૂતવિશેષસ્ય દધ્યાદેઃ ક્રિયાશેષત્વં ફલમુદ્દિશ્યાઙ્ગીક્રિયત ઇત્યર્થઃ ।
નતુ બ્રહ્મણ ઇતિ તુશબ્દાર્થઃ ।
નનુ ભૂતસ્ય કાર્યશેષત્વાઙ્ગીકારે સ્વાતન્ત્ર્યેણ કથં શબ્દાર્થતેતિ, તત્રાહ-- ન ચેતિ ।

ફલાર્થં શેષત્વાઙ્ગીકારમાત્રેણ શબ્દાર્થત્વભઙ્ગે નાસ્તિ શેષત્વસ્ય શબ્દાર્થતાયામપ્રવેશાદિત્યર્થઃ ।
આનર્થક્યં ફલાભાવ ઇતિ પક્ષં શઙ્કતે-- યદિતિ ।
યદ્યપિ દધ્યાદિ સ્વતો નિષ્ફલમપિ ક્રિયાદ્વારા સફલત્વાદુપદિષ્ટં તથાપિ કૂટસ્થબ્રહ્મવાદિનઃ ક્રિયાદ્વારાભાવાત્ તેન દૃષ્ટાન્તેન કિ ફલં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
ભૂતસ્ય સાફલ્યે ક્રિયૈવ દ્વારમિતિ ન નિયમઃ, રજ્જ્વાઃજ્ઞાનમાત્રેણ સાફલ્યદર્શનાદિત્યાહ-- ઉચ્યત ઇતિ ।
તથૈવ ।
દધ્યાદિવદેવેત્યર્થઃ ।
દધ્યાદેઃ ક્રિયાદ્વારા સાફલ્યં બ્રહ્મણસ્તુ સ્વત ઇતિ વિશેષે સત્યપિ વેદાન્તાનાં સફલભૂતાર્થકત્વમાત્રેણ દધ્યાદ્યુપદેશસામ્યમિત્યનવદ્યમ્ ।
ઇદાનિં વેદાન્તાનાં નિષેધવાક્યવત્સિદ્ધાર્થપરત્વમિત્યાહ-- અપિ ચેતિ ।
નઞઃ પ્રકૃત્યર્થેન સંબન્ધાત્ હનનાભાવો નઞર્થઃ, ઇષ્ટસાધનત્વં તદિપ્રત્યયાર્થઃ, ઇષ્ટશ્ચાત્ર નરકદુઃખાભાવઃ, તત્પરિપાલકો હનનાભાવા ઇતિ નિષેધવાક્યાર્થઃ ।
હનનાભાવો દુઃખાભાવહેતુરિત્યુક્તાવર્થાદ્ધનનસ્ય દુઃખસાધનત્વધિયા પુરુષો નિવર્તતે ।
નાત્ર નિયોગઃ કશ્ચિદિતિ, તસ્ય ક્રિયાતત્સાધનદધ્યાદિવિષયત્વાત્ ।
ન ચ હનનાભાવરૂપા નઞ્વાચ્યા નિવૃત્તિઃ ક્રિયા, અભાવત્વાત્ ।
નાપિ ક્રિયાસાધનમ્ ।
અભાવસ્ય ભાવાર્થાહેતુત્વાદ્ભાવાર્થાસત્ત્વાચ્ચેત્યર્થઃ ।
અતો નિષેધશાસ્ત્રસ્ય સિદ્ધાર્થે પ્રામાણ્યમિતિ ભાવઃ ।
વિપક્ષે દણ્ડમાહ-- અક્રિયેતિ ।
નનુ સ્વભાવતો રાગતઃ પ્રાપ્તેન હન્ત્યર્થેનાનુરાગેણ નઞ્સંબન્ધેન હેતુના હનનવિરોધિની સંકલ્પક્રીયા બોધ્યતે, સા ચ નઞર્થરૂપા તત્રપ્રાપ્તત્વાદ્વિધીયતે, અહનનં કુર્યાદિતિ ।
તથા ચ કાર્યાર્થકમિદં વાક્યમિત્યાશઙ્ક્ય નિષેધતિ- ન ચેતિ ।
ઔદાસીન્યં પુરુષસ્ય સ્વરૂપં તચ્ચ હનનક્રિયાનિવૃત્ત્યુપલક્ષિતં નિવૃત્ત્યૌદાસીન્યં હનનાભાવ ઇતિ યાવત્ ।
તદ્વ્યતિરેકેણ નઞઃ ક્રિયાર્થત્વં કલ્પયિતું ન ચ શક્યમિતિ યોજના ।
મુખ્યાર્થસ્યાભાવસ્ય નઞર્થત્વસંભવે તદ્વિરોધિક્રિયાલક્ષણાયા અન્યાય્યત્વાત્ નિષેધવાક્યસ્યાપિ કાર્યાર્થકત્વે વિધિનિષેકભેદવિપ્લવાપત્તેશ્ચેતિ ભાવઃ ।
નનુ તદભાવવત્તદન્યતદ્વિરુદ્ધયોરપિ નઞઃ શક્તિઃ કિં ન સ્યાત્, અબ્રાહ્મણઃ અધર્મ ઇતિ પ્રયોગદર્શનાદિતિ ચેન્ન, અનેકાર્થત્વસ્યાન્યાય્યત્વાદિત્યાહ- નઞશ્ચેતિ ।
ગવાદિશબ્દાનાં તુ અગત્યા નાનાર્થકત્વં, સ્વર્ગેષુવાગ્વજ્રાદીનાં શક્યપશુસંબન્ધાભાવેન લક્ષણાનવતારાત્ ।
અન્યવિરુદ્ધયોસ્તુ લક્ષ્યત્વં યુક્તમ્, શક્યસંબન્ધાત્ ।
બ્રાહ્મણાદન્યસ્મિન્ ક્ષત્રિયાદૌ, ધર્મવિરુદ્ધે વા પાપે બ્રહ્મણાદ્યભાવસ્ય નઞ્શક્યસ્ય સંબન્ધાત્ ।
પ્રકૃતે ચ આખ્યાતયોગાન્નઞ્ પ્રસજ્યપ્રતિષેધક એવ ન પર્યુદાસલક્ષકઃ ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।
યદ્વા નઞઃ પ્રકૃત્યા ન સંબન્ધઃ પ્રકૃતેઃ પ્રત્યયાર્થો ઽસપર્જનત્વાત્, પ્રધાનસંબન્ધાચ્ચાપ્રધાનાનાં કિન્તુ પ્રકૃત્યર્થનિષ્ઠેન પ્રત્યયાર્થેનેષ્ટસાધનત્વેન સંબન્ધો નઞઃ, ઇષ્ટં ચ સ્વાપેક્ષયા બલવદનિષ્ટાનનુબન્ધિ યત્તદેવ ન તાત્કાલિકસુખમાત્રં, વિષસંયુક્તાન્નભોગસ્યાપિ ઇષ્ટત્વાપત્તેઃ ।
તથા ચ ન ઽહન્તવ્યઃઽહનનં બલવદનિષ્ટાસાધનત્વે સતિ ઇષ્ટસાધનં ન ભવતીત્યર્થઃ ।
અત્ર ચ ઽહન્તવ્યઃઽઇતિ હનને વિશિષ્ટેષ્ટસાધનત્વં ભ્રાન્તિપ્રાપ્તમનૂદ્ય નેત્યભાવબોધને બલવદનિષ્ટસાધનં હનનમિતિ બુદ્ધિર્ભવતિ, હનને તાત્કાલિકેષ્ટસાધનત્વરૂપવિશેષ્યસત્વેન વિશિષ્ટાભાવાબુદ્ધેર્વિશેષણાભાવપર્યવસાનાત્ ।
વિશેષણં બલવદનિષ્ટાસાધનત્વમિતિ તદભાવો બલવદનિષ્ટસાધનત્વં નઞર્થં ઇતિ પર્યવસન્નમ્ ।
તદ્બુદ્ધિરૌદાસીન્યપરિપાલિકેત્યાહ- અભાવેતિ ।
ચો ઽપ્યર્થઃ પક્ષાન્તરદ્યોતી ।
પ્રકૃત્યર્થાભાવબુદ્ધિવત્પ્રત્યયાર્થાભાવબુદ્ધિરપીત્યર્થઃ ।
બુદ્ધેઃ ક્ષણિકત્વાત્તદભાવે સત્યૌદાસીન્યાત્પ્રચ્યુતિરૂપા હનનાદૌ પ્રવૃત્તિઃ સ્યાદિતિ, અત્રાહ- સા ચેતિ ।
યથાગ્નિરિન્દનં દગ્ધ્વા શ્યામ્યતિ એવં સા નઞર્થાભાવબુદ્ધિઃ હનનાદાવિષ્ટસાધનત્વભ્રાન્તિમૂલં રાગેન્ધનં દગ્ધ્વૈવ શામ્યતીત્યક્ષરાર્થઃ ।
રાગનાશે કૃતે પ્રચ્યુતિરિતિ ભાવઃ ।
યદ્વા રાગતઃ પ્રાપ્તા સા ક્રિયા રાગનાશે સ્વયમેવ શામ્યતીત્યર્થઃ ।
પરપક્ષે તુ હનનવિરોધિક્રિયા કાર્યેત્યુક્તે ઽપિ હનનસ્યેષ્ટસાધનત્વભ્રાન્ત્યનિરાસાત્ પ્રચ્યુતિર્દુર્વારા ।
તસ્માત્તદભાવ એવ નઞર્થ ઇત્યુપસંહરતિ-- તસ્માદિતિ ।
ભાવાર્થાભાવેન તદ્વિષયકકૃત્યભાવાત્ કાર્યાભાવસ્તચ્છબ્દાર્થઃ ।
યદ્વેત્યુક્તપક્ષે નિવૃત્ત્યુપલક્ષિતમૌદાસીન્યં યસ્માદ્વિશિષ્ટાભાવાયત્તમેવેતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
સ્વતઃસિદ્ધસ્યૌદાસીન્યસ્ય નઞર્થસાધ્યત્વોપપાદનાર્થં નિવૃત્ત્યુપલક્ષિતત્વમિતિ ધ્યેયમ્ ।
ઽતસ્ય બટોર્વ્રતમ્ઽઇત્યનુષ્ઠેયક્રિયાવાચિવ્રતશબ્દેન કાર્યમુપક્રમ્ય ઽનેક્ષેતોદ્યન્તમાદિત્યમ્ઽઇતિ પ્રજાપતિવ્રતમુક્તમ્ ।
અત ઉપક્રમબલાત્તત્ર નઞ ઈક્ષણવિરોધિસંકલ્પક્રિયાલક્ષણાઙ્ગીકૃતા ।
એવમગૌરસુરા અધર્મ ઇત્યાદૌ નામધાત્વર્થયુક્તસ્ય નઞઃ પ્રતિષેધવાચિત્વાયોગાત્ અન્યવિરુદ્ધલક્ષકત્વમ્ ।
એતેભ્યઃ પ્રજાપતિવ્રતાદિભ્યો ઽન્યત્રાભાવમેવ નઞર્થં મન્યામહ ઇત્યર્થઃ ।
દુઃખાભાવફલકે નઞર્થે સિદ્ધે નિષેધશાસ્ત્રમાનત્વવદ્વેદાન્તાનાં બ્રહ્મણિ માનત્વમિતિ ભાવઃ ।
તર્હ્યક્રિયાર્થાનામાનર્થક્યમિતિ સૂત્રં કિંવિષયમિતિ, તત્રાહ- તસ્માદિતિ ।
વેદાન્તાનાં સ્વાર્થે ફલવત્વાદ્વ્યર્થકથાવિષયં તદિત્યર્થઃ ।
યદપીત્યાદિ સ્પષ્ટાર્થમ્ ।
શ્રવણજ્ઞાનમાત્રાત્સંસારાનિવૃત્તાવપિ સાક્ષાત્કારાજ્જીવત એવ મુક્તિર્દુરપહ્નયેતિ સદૃષ્ટાન્તમાહ- અત્રોચ્યત ઇત્યાદિના ।
બ્રહ્માહમિતિ સાક્ષીત્કારવિરોધાદિત્યર્થઃ ।
તત્ત્વવિદો જીવન્મુક્તૌ માનમાહ- તદુક્તં શ્રુત્યેતિ ।
જીવતો ઽશરીરત્વં વિરુદ્ધમિતિ શઙ્કતે- શરીર ઇતિ ।
આત્મનો દેહસંબન્ધસ્ય ભ્રાન્તિપ્રયુક્તત્વાત્તત્વધિયા તન્નાશરૂપમશરીરત્વં જીવતો યુક્તમિત્યાહ- નેત્યાદિના ।
અસઙ્ગાત્મરૂપં ત્વશરીરત્વં તત્વધિયા જીવતો વ્યજ્યત ઇત્યાહ- નિત્યમિતિ ।
દેહાત્મનોઃ સંબન્ધઃ સત્ય ઇતિ શઙ્કતે- તત્કૃતેતિ ।
તન્નાશાર્થં કાર્યાપેક્ષેતિ ભાવઃ ।
આત્મનઃ શરીરસંબન્ધે જાતે ધર્માધર્મોત્પત્તિઃ, તસ્યાં સત્યાં સંબન્ધજન્મેત્યન્યોન્યાશ્રયાદેકસ્યાસિદ્ધ્યા દ્વિતીયસ્યાપ્યસિદ્ધિઃ સ્યાદિતિ પરિહરતિ- નેત્યાદિના ।
નન્વેતદ્દેહજન્યધર્માધર્મકર્મણ એતદેહસંબન્ધહેતુત્વે સ્યાદન્યોન્યાશ્રયઃ ।
પૂર્વદેહકર્મણ એતદ્દેહસંબન્ધોત્પત્તિઃ, પૂર્વદેહશ્ચ તત્પૂર્વદેહકૃતકર્મણ ઇતિ બીજાઙ્કુરવદનાદિત્વાન્નાયં દોષ ઇત્યત આહ- અન્ધેતિ ।
અપ્રામાણિકીત્યર્થઃ ।
ન હિ બીજાઙ્કુરઃ તતો બીજાન્તરં ચ યથા પ્રત્યક્ષેણ દૃશ્યતે તદ્વદાત્મનો દેહસંબન્ધઃ પૂર્વકર્મકૃતઃ પ્રત્યક્ષઃ ।
નાપ્યસ્તિ કશ્ચિદાગમઃ ।
પ્રત્યુત ઽઅસઙ્ગો હિઽઇત્યાદિશ્રુતિઃ સર્વકર્તૃત્વં વારયતીતિ ભાવઃ ।
તત્ર યુક્તિમાહ- ક્રિયેતિ ।
કૂટસ્થસ્ય કૃત્યયોગાન્ન કર્તૃત્વમિત્યર્થઃ ।
સ્વતો નિષ્ક્રિયસ્યાપિ કારકસંનિધિના કર્તૃત્વમિતિ શઙ્કાં દૃષ્ટાન્તવૈષમ્યેણ નિરસ્યતિ- નેતિ ।
રાજાદીનાં સ્વક્રીતભૃત્ય કર્તૃત્વં યુક્તં નાત્મન ઇત્યર્થઃ ।

દેહકર્મણોરવિદ્યાભૂમૌ બીજાઙ્કુરવદાવર્તમાનયોરાત્મના સંબન્ધો ભ્રાન્તિકૃત એવેત્યાહ- મિથ્યેતિ ।
નનુ ઽયજેતઽઇતિ વિધ્યનુપપસ્યાત્મનઃ કર્તૃત્વમેષ્ટવ્યમિતિ, તત્રાહ- એતેનેતિ ।
ભ્રાન્તિકૃતેન દેહાદિસંબન્ધેન યાગાદિકર્તૃત્વમાબ્રહ્મબોધાદ્વ્યાખ્યાતમિત્યર્થઃ ।
અત્રાહુઃ ।
પ્રાભાકરા ઇત્યર્થઃ ।
ભ્રાન્ત્યભાવાદ્દેહસંબન્દાદિકં સત્યમિતિ ભાવઃ ।
ભેદજ્ઞાનાભાવાન્ન ગૌણ ઇત્યાહ- નેતિ ।
પ્રસિદ્ધો જ્ઞાતો વસ્તુનોર્ભેદો યેન તસ્ય ગૌણમુખ્યજ્ઞાનાશ્રયત્વ પ્રસિદ્ધેરિત્યર્થઃ ।
યસ્ય તસ્ય પુંસો ગૌણૌ ભવતા ઇત્યન્વયઃ ।
શૌર્યાદિગુણવિષયાવિત્યર્થઃ ।
તસ્ય ત્વિતિ ।
ભેદજ્ઞાનશૂન્યસ્ય પુંસ ઇત્યર્થઃ ।
શબ્દપ્રત્યયાવિતિ ।
શબ્દઃ શાબ્દબોધશ્ચેત્યર્થઃ ।
સંશયમૂલૌ તાવુદાહરતિ- યથા મન્દેતિ ।
યદા સંશયમૂલયોર્ન ગૌણત્વં તદા ભ્રાન્તિમૂલયોઃ કિં વાચ્યમિત્યાહ- યથા વેતિ ।
અકસ્માદિતિ ।
અતર્કિતાદૃષ્ટાદિનાં સંસ્કારોદ્બોધે સતીત્યર્થઃ ।
નિરુપચારેણ ગુણજ્ઞાનં વિનેત્યર્થઃ ।
દેહાદિવ્યતિરિક્તાત્મવાદિનામિતિ ।
દેહાત્મવાદિનાં તુ પ્રમેત્યભિમાન ઇતિ ભાવઃ ।
જીવન્મુક્તૌ પ્રમાણમાહ- તથા ચેતિ ।
તત્તત્ર જીવન્મુક્તસ્ય દેહે ।
યથા દૃષ્ટાન્તઃ અહિનિર્લ્વયની સર્પત્વક્ વાલ્મીકાદૌ પ્રત્યસ્તા નિક્ષિપ્તા મૃતા સર્પેણ ત્યક્તાભિમાના વર્તતે, એવમેવેદં વિદુષા ત્યક્તાભિમાનં શરીરં તિષ્ઠતિ ।
અથ તથા ત્વચા નિર્મુક્તસર્પવદેવાયં દેહસ્થો ઽશરીરઃ વિદુષો દેહે સર્પસ્ય ત્વચીવાભિમાનાભાવાદશરીરત્વાદમૃતઃ પ્રાણિતીતિ પ્રાણો જીવન્નપિ બ્રહ્મૈવ, કિં તદ્બ્રહ્મ તેજઃ સ્વયઞ્જ્યોતિરાનન્દ એવેત્યર્થઃ ।
વસ્તુતો ઽચક્ષુરપિ બાધિતચક્ષુરાદ્યનિવૃત્યા સચક્ષુરિવેત્યાદિ યોજ્યમ્ ।
ઇત્યનવદ્યમિતિ ।
બ્રહ્માત્મજ્ઞાનાન્મુક્તિલાભાત્સિદ્ધં વેદાન્તાનાં પ્રામાણ્યં, હિતશાસનાચ્છાસ્ત્રત્વં ચ નિર્દેષતયા સ્થિતમિત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મજ્ઞાનમુદ્દિશ્ય શ્રવણવન્મનનનિદિધ્યાસનયોરપ્યવાન્તરવાક્યભેદેન વિધ્યઙ્ગીકારાન્ન બ્રહ્મણો વિધિશેષત્વં ઉદ્દેશ્યજ્ઞાનલભ્યતયા પ્રાધાન્યાદિત્યાહ- નેતિ ।
શ્રવણં જ્ઞાનકરણવેદાન્તગોચરત્વાત્પ્રધાનં, મનનનિદિધ્યાસનયોઃ પ્રમેયગોચરત્વાત્તદઙ્ગત્વં, નિયમાદૃષ્ટસ્ય જ્ઞાન ઉપયોગઃ સર્વાપેક્ષાન્યાયાદિતિ મન્તવ્યમ્ ।
તર્હિ જ્ઞાને વિધિઃ કિમિતિ ત્યક્તઃ, તત્રાહ- યદિ હીતિ ।
યદિ જ્ઞાને વિધિમઙ્ગીકૃત્ય વેદાનતૈરવગતં બ્રહ્મ વિધેયજ્ઞાને કર્મકારકત્વેન વિનિયુજ્યેત તદા વિધિશેષત્વં સ્યાત્ ।
ન ત્વવગતસ્ય વિનિયુક્તત્વમસ્તિ, પ્રાપ્તાવગત્યા ફલલાભે વિધ્યયોગાદિત્યર્થઃ ।
તસ્માત્ --વિધ્યસંભવાત્ ।
અતઃ -શેષત્વાસંભવાત્ ।
સત્યાદિવાક્યૈર્લબ્ધજ્ઞાનેનાજ્ઞાનનિવૃત્તિરૂપફલલાભે સતીત્યર્થઃ ।
સૂત્રં યોજયતિ- સ્વતન્ત્રમિતિ ।
એવં ચ સતીતિ ।
ચો ઽવધારણે ।
ઉક્તરીત્યા બ્રહ્મણઃ સ્વાતન્ત્ર્યે સત્યેવ ભગવતો વ્યાસસ્ય પૃથક્શાસ્ત્રકૃતિર્યુક્તા, ધર્મવિલક્ષણપ્રમેયલાભાત્ ।
વેદાન્તાનાં કાર્યપરત્વે તુ પ્રમેયાભેદાન્ન યુક્તેત્યર્થઃ ।
નનુ માનસધર્મવિચારાર્થં પૃથગારમ્ભ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ- આરભ્યમાણં ચેતિ ।
અથ બાહ્યસાધનધર્મવિચારાનન્તરમ્ ।
અતો બાહ્યધર્મસ્ય શુદ્ધિદ્વારા માનસોપાસનાધર્મહેતુત્વાત્પરિશિષ્ટો માનસધર્મો જિજ્ઞાસ્ય ઇતિ સૂત્રં સ્યાદિતિ ।
અત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- અથેતિ ।
તૃતીયાધ્યાયે શ્રુત્યાદિભિઃશેષશેષિત્વનિર્ણયાનન્તરં શેષિણાશેષસ્ય પ્રયોગસંભવાત્ કઃ ક્રતુશેષઃ કો વા પુરુષશેષઃ ઇતિ વિજ્ઞાસ્યત ઇત્યર્થઃ ।
એવમારભ્યેત ।
નત્વારબ્ધં, તસ્માદવાન્તરધર્માર્થમારમ્ભ ઇત્યયુક્તમિતિ ભાવઃ ।
સ્વમતે સૂત્રાનુગુણ્યમસ્તીત્યહ- બ્રહ્મેતિ ।
જૈમિનિના બ્રહ્મ ન વિચારિતમિતિ તજ્જિજ્ઞાસ્યત્વસૂત્રણં યુક્તમિત્યરથઃ ।
વેદાન્તાર્થશ્ચેદદ્વૈતં તર્હિ દ્વૈતસાપેક્ષવિધ્યાદીનાં કા ગતિરિત્યાશઙ્ક્ય જ્ઞાનાત્પ્રાગેવ તેષાં પ્રામાણ્યં ન પશ્ચાદિત્યાહ- તસ્માદિતિ ।
જ્ઞાનસ્ય પ્રમેયપ્રમાતૃબાધકત્વાદિત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મ ન કાર્યશેષઃ, તદ્બોધાત્પ્રાગેવ સર્વવ્યવહાર ઇત્યત્ર બ્રહ્મવિદાં ગાથામુદાહરતિ- અપિચેતિ ।
સદબાધિતં બ્રહ્મ પૂર્વમાત્મા વિષયાનાદત્ત ઇતિ સર્વસાક્ષ્યહમિત્યેવંબોધે જાતે સતિ પુત્રદેહાદેઃ સત્તાબાધનાત્ માયામાત્રત્વનિશ્યયાત્ પુત્રદારાદિભિરહમિતિ સ્વીયદુઃખસુખભાવત્વગુણયોગાદ્ગૌણાત્માભિમાનસ્ય નરો ઽહં કર્તા મૂઢ ઇતિ મિથ્યાત્માભિમાનસ્ય ચ સર્વવ્યવહારહેતોરસત્વે કાર્યં વિધિનિષેધાદિવ્યવહારઃ કથં ભવેત્ હેત્વભાવાન્ન કથઞ્ચિદ્ભવેદિત્યર્થઃ ।
નન્વહં બ્રહ્મેતિ બોધો બાધિતઃ, અહમર્થસ્ય પ્રમાતુઃ બ્રહ્મત્વાયોઘાદિત્યાશઙ્ક્યા પ્રમાતૃત્વસ્યાજ્ઞાનવિલસિતાન્તઃકરણતાદાત્મ્યકૃતત્વાન્ન બાધ ઇત્યહ- અન્વેષ્ટવ્યેતિ ।
ઽય આત્માપહતપાપ્મા વિજરો વિમૃત્યુર્વિશોકઃ સો ઽન્વેષ્ટવ્યઽઇતિ શ્રુતેઃ
જ્ઞાતવ્યપરમાત્મવિજ્ઞાનાત્પ્રાગેવાજ્ઞાનાચ્ચિદ્ધાતોરાત્માનઃ પ્રમાતૃત્વં પ્રમાતૈવ જ્ઞાતઃ સન્ પાપ્મરાગદ્વેષમરણવિવર્જિતઃ પરમાત્મા સ્યાદિત્યર્થઃ ।
પ્રમાતૃત્વસ્ય કલ્પિતત્વે તદાશ્રિતાનાં પ્રમાણાનાં પ્રામાણ્ય કથમિત્યત આહ- દેહેતિ ।
દેહાત્મત્વપ્રત્યયઃ કલ્પિતો ભ્રમો ઽપિ વ્યવહારાઙ્ગતયા માનત્વેનેષ્યતે વૈદિકૈઃ, તદ્વલ્લૌકિકમધ્યક્ષાદિકમાત્મબોધાવધિ વ્યવહારકાલે બાધાભાવાત્ વ્યાવહારિકં પ્રામાણ્યમિષ્યતાં, વેદાન્તાનાં તુ કાલત્રયાબાધ્યબોધિત્વાત્ તત્વાવેદકં પ્રામાણ્યમિતિ તુ શબ્દાર્થઃ ।
આઽત્મનિશ્ચયાત્ ।
આત્મનિશચયાદિત્યાઙ્મર્યાદાયામ્ ।
પ્રમાતૃત્વસ્ય કલ્પિતત્વે ઽપિ વિષયાબાધાત્ પ્રામાણ્યમિતિભાવઃ ॥
રામનામ્નિપરે ધામ્નિ કૃત્સ્નામ્નાયસમન્વયઃ ।
કાર્યતાત્પર્યબાધેન સાધિતઃ શુદ્ધબુદ્ધયે

ઇતિ ચતુસૂત્રી સમાપ્તા ॥
એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,1.4.4
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,1.5.5
5 ઈક્ષત્યધિકરણમ્ । સૂ. 5 - 11
એવં તાવદ્વેદાન્તવાક્યાનાં બ્રહ્માત્માવગતિપ્રયોજનાનાં બ્રહ્માત્મનિ તાત્પર્યેણ સમન્વિતાનામન્તરેણાપિ કાર્યાનુપ્રવેશં, બ્રહ્મણિ પર્યવસાનમુક્તમ્ ।
બ્રહ્મ ચ સર્વજ્ઞં સર્વશક્તિ જગદુત્પત્તિસ્થિતિનાશકારણમિત્યુક્તમ્ ।
સાંખ્યાદયસ્તુ પરિનિષ્ઠિતં વસ્તુ પ્રમાણાન્તરગમ્યમેવેતિ મન્યમાનાઃ પ્રધાનાદીનિ કારણાન્તરાણ્યનુમિમાનાસ્તત્પરતયૈવ વેદાન્તવાક્યાનિ યોજયન્તિ ।
સર્વેષ્વેવ વેદાન્તવાક્યેષુ સૃષ્ટિવિષયેષ્વનુમાનેનૈવ કાર્યેણ કારણં લિલક્ષયિષિતમ્ ।
પ્રધાનપુરુષસંયોગા નિત્યાનુમેયા ઇતિ સાંખ્યા મન્યન્તે ।
કાણાદાસ્ત્વેતેભ્ય એવ વાક્યેભ્ય ઈશ્વરં નિમિત્તકારણમનુમિમતે અણૂંશ્ચ સમવાયિકારણમ્ ।
એવમન્યે ઽપિ તાર્કિકા વાક્યાભાસયુક્ત્યાભાસાવષ્ટમ્ભાઃ પૂર્વપક્ષવાદિન ઇહોત્તિષ્ટન્તે ।
તત્ર પદવાક્યપ્રમાણજ્ઞેનાચાર્યેણ વેદાન્તવાક્યાનાં બ્રહ્માવગતિપરત્વદર્શનાય વાક્યાભાસયુક્તાભાસવિપ્રતિપત્તયઃ પૂર્વપક્ષીકૃત્ય નિરાક્રિયન્તે ।
તત્ર સાંખ્યાઃ પ્રધાનં ત્રિગુણમચેતનં જગતઃ કારણમિતિ મન્યમાના આહુઃ- યાનિ વેદાન્તવાક્યાનિ સર્વજ્ઞસ્ય સર્વશક્તેર્બ્રહ્મણો જગત્કારણત્વં દર્શયન્તીત્યવોચસ્તાનિ પ્રધાનકારણપક્ષે ઽપિ યોજયિતું શક્યન્તે ।
સર્વશક્તિત્વં તાવત્પ્રધાનસ્યાપિ સ્વવિકારવિષયમુપપદ્યતે ।
એવં સર્વજ્ઞત્વમપ્યુપપદ્યતે ।
કથમ્ ।
યત્તુ જ્ઞાનં મન્યસે સ સત્ત્વધર્મઃ , ઽસત્ત્વાત્સંજાયતે જ્ઞાનમ્ઽ (ગી. 14.17) ઇતિ સ્મૃતેઃ ।
તેન ચ સત્ત્વધર્મેણ જ્ઞાનેન કાર્યકારણવન્તઃ પુરુષાઃ સર્વજ્ઞા યોગિનઃ પ્રસિદ્ધાઃ ।
સત્ત્વસ્ય હિ નિરતિશયોત્કર્ષે સર્વજ્ઞત્વં પ્રસિદ્ધમ્ ।
ન કેવલસ્યાકાર્યકારણસ્ય પુરુષોપલબ્ધિમાત્રસ્ય સર્વજ્ઞત્વં કિઞ્ચિજ્જ્ઞત્વં વા કલ્પયિતું શક્યમ્ ।
ત્રિગુણત્વાત્તુ પ્રધાનસ્ય સર્વજ્ઞાનકારણભૂતં સત્ત્વં પ્રધાનાવસ્થાયામપિ વિદ્યત ઇતિ પ્રધાનસ્યાચેતનસ્યૈવ સતઃ સર્વજ્ઞત્વમુપચર્યતે ।
વેદાન્તવાક્યેષ્વવશ્યં ચ ત્વયાપિ સર્વજ્ઞં બ્રહ્માભ્યુપગચ્છતા સર્વજ્ઞાનાક્તિમત્ત્વેનૈવ સર્વજ્ઞત્વમુપગન્તવ્યમ્ ।
નહિ સર્વવિષયં જ્ઞાનં કુર્વદેવ બ્રહ્મ વર્તતે ।
તથાહિ- જ્ઞાનસ્ય નિત્યત્વે જ્ઞાનક્રિયાં પ્રતિ સ્વાતન્ત્ર્યં બ્રહ્મણો હીયેત ।
અથાનિત્યં તદિતિ જ્ઞાનક્રિયાયા ઉપરમેતાપિ બ્રહ્મ, તદા સર્વજ્ઞાનાક્તિમત્ત્વેનૈવ સર્વજ્ઞત્વમાપતતિ ।
અપિચ પ્રાગુત્પત્તેઃ સર્વકારકાશૂન્યં બ્રહ્મેષ્યતે ત્વયા ।
નચ જ્ઞાનસાધનાનાં શરીરેન્દ્રિયાદીનામભાવે જ્ઞાનોત્પત્તિઃ કસ્યચિદુપપન્ના ।
અપિચ પ્રધાનસ્યનેકાત્મકસ્ય પરિણામાસંભવાત્કારણત્વોપપત્તિર્મૃદાદિવત્, નાસંહતસ્યૈકાત્મકસ્ય બ્રહ્મણ ઇત્યેવં પ્રાપ્તં ઇદં સૂત્રમારભ્યતે-
fન્: કાર્યસંબન્ધંવિનાપિ અનુમેયા ઇતિ ।
બુદ્ધૌ યઃ પ્રતિબિમ્બઃ સ તાદૃશબિમ્બપૂર્વકઃ પ્રતિબિમ્બત્વાત્ ।
દર્પણે મુખાભાસાદિત્યનુમાનમ્ ।
વ્યાકરણમીમાંસાન્યાયાઃ પદવાક્યપ્રમાણાનિ ।
વાક્યાભાસેષુ યુક્ત્યાભાસેષુ ચ વિપ્રતિપત્તિર્યેષાં તે ।
જ્ઞાનક્રિયાંપ્રતિ જ્ઞાધાત્વર્થંપ્રતિ, સ્વાતન્ત્ર્યં કર્તૃત્વમ્ ।
આદિપદેન જ્ઞેયજ્ઞાત્રાદિસંગ્રહઃ ।
પ્રધાનાદેઃ કારણત્વં તર્કપાદે યુક્તિભિર્નિરસ્યતિ ।
બ્રહ્મણઃ કારણત્વં સ્મૃતિપાદે સમર્થ્યતે ।
ઈક્ષતેર્ નાશબ્દમ્ । બ્બ્સ્_1,1.5 ।
ન સાંખ્યપરિકલ્પિતમચેતનં પ્રધાનં જગતઃ કારણં શક્યં વેદાન્તેષ્વાશ્રયિતુમ્ ।
અશબ્દં હિ તત્ ।
કથમશબ્દત્વં, ઈક્ષતેઃ- ઈક્ષિતૃત્વશ્રવણાત્કારણસ્ય ।
કથમ્ ।
એવંહિ શ્રૂયતે- ઽસદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયમ્ઽ ।
(છાન્દો. 6.2.1) ઇત્યુપક્રમ્ય ઽતદૈક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ તત્તેજો ઽસૃજતઽ (છાન્દો. 6.2.3) ઇતિ ।
તત્રેદંશબ્દવાચ્યં નામરૂપવ્યાકૃતં જગત્પ્રાગુત્પત્તેઃ સદાત્મનાવધાર્ય તસ્યૈવ પ્રકૃતસ્ય સચ્છબ્દવાચ્યસ્યેક્ષણપૂર્વકં તેજઃપ્રભૃતેઃ સ્રષ્ટૃત્વં દર્શયતિ ।
તથાન્યત્ર- ઽઆત્મા વા ઇદમેક એવાગ્ર આસીત્ ।
નાન્યત્કિઞ્ચન મિષત્ ।
સ ઈક્ષત લોકાન્નુ સૃજા ઇતિ ।
સ ઇમાંલોકાનસૃજતઽ (ઐત. 1.1.1) ઇતીક્ષાપૂર્વિકામેવ સૃષ્ટિમાચષ્ટે ।
દ્વચિચ્ચ ષોડષકલં પુરુષં પ્રસ્તુત્યાહ- ઽસ ઈક્ષાઞ્ચક્રે ।
સ પ્રાણમસૃજતઽ (પ્રશ્ન. 6.3) ઇતિ ।
ઈક્ષતેરિતિ ચ ધાત્વર્થનિર્દેશો ઽભિપ્રેતઃ, યજતેરિતિવત્ ।
ન ધાતુનિર્દેશઃ ।
તેન ઽયઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિદ્યસ્ય જ્ઞાનમયં તપઃ ।
તસ્માદેતદ્બ્રહ્મ નામ રૂપમન્નં ન જાયતેઽ (મુણ્ડ. 1.1.9) ઇત્યેવમાદીન્યપિ સર્વજ્ઞેશ્વરકારણપરાણિ વાક્યાનુદાહર્તવ્યાનિ ।
યત્તૂક્તં સત્ત્વધર્મેણ જ્ઞાનેન સર્વજ્ઞં પ્રધાનં ભવિષ્યતીતિ, તન્નોપપદ્યતે ।
નહિ પ્રધાનાવસ્થાયાં ગુણસામ્યાત્સત્ત્વધર્મો જ્ઞાનં સંભવતિ ।
નનૂક્તં સર્વજ્ઞાનશક્તિમત્ત્વેન સર્વજ્ઞં ભવિષ્યતીતિ ।
તદપિ નોપપદ્યતે ।
યદિ ગુણસામ્યે સતિ સત્ત્વવ્યપાશ્રયાં જ્ઞાનાક્તિમાશ્રિત્ય સર્વજ્ઞં પ્રધાનમુચ્યેત કામં રજસ્તમોવ્યપાશ્રયામપિ જ્ઞાનપ્રતિબન્ધકશક્તિમાશ્રિત્ય કિઞ્ચિજ્જ્ઞમુચ્યેત ।
અપિચ નાસાક્ષિકા સત્ત્વવૃત્તિર્જાનાતિનાભિધીયેતે ।
ન ચાચેતનસ્ય પ્રધાનસ્ય સાક્ષિત્વમસ્તિ ।
તસ્માદનુપપન્નં પ્રધાનસ્ય સર્વજ્ઞત્વમ્ ।
યોગિનાં તુ ચેતનત્વાત્સત્ત્વોત્કર્ષનિમિત્તં સર્વજ્ઞત્વમુપપન્નમિત્યનુદાહરણમ્ ।
અથ પુનઃ સાક્ષિનિમિત્તમીક્ષિતૃત્વં કલ્પ્યેત, યથાગ્નિનિમિત્તમયઃપિણ્ડાદેર્દગ્ધૃત્વમ્ ।
તથાસતિ યન્નિમિત્તમીક્ષિતૃત્વં પ્રધાનસ્ય તદેવ સર્વજ્ઞં મુખ્યં બ્રહ્મ જગતઃ કારણમિતિ યુક્તમ્ ।
યત્પુનરુક્તં બ્રહ્મણો ઽપિ ન મુખ્યં સર્વજ્ઞત્વમુપપદ્યતે, નિત્યજ્ઞાનક્રિયત્વે જ્ઞાનક્રિયાંપ્રતિ સ્વાતન્ત્ર્યાસંભવાદિતિ ।
અત્રોચ્યતે- ઇદં તાવદ્ભવાન્પ્રષ્ટવ્યઃ, કથં નિત્યજ્ઞાનક્રિયત્વે સર્વજ્ઞત્વહાનિરિતિ ।
યસ્ય હિ સર્વવિષયાવભાસનક્ષમં જ્ઞાનં નિત્યમસ્તિ સો ઽસર્વજ્ઞ ઇતિ વિપ્રતિષિદ્ધમ્ ।
અનિત્યત્વે હિ જ્ઞાનસ્ય કદાચિજ્જાનાતિ કદાચિન્નજાનાતીત્યસર્વજ્ઞત્વમપિ સ્યાત્ ।
નાસૌ જ્ઞાનનિત્યત્વે દોષો ઽસ્તિ જ્ઞાનનિત્યત્વે જ્ઞાનવિષયઃ સ્વાતન્ત્ર્યવ્યપદેશો નોપપદ્યત ઇતિ ચેન્ન, પ્રતતૌષ્ણ્યપ્રકાશે ઽપિ સવિતરિ દહતિ પ્રકાશયતીતિ સ્વાતન્ત્ર્યવ્યપદેશદર્શનાત્ ।
નનુ સવિતુર્દાહ્યપ્રકાશસંયોગે સતિ દહતિ પ્રકાશયતીતિ વ્યપદેશઃ સ્યાત્, નતુ બ્રહ્મણઃ પ્રાગુત્પત્તેર્જ્ઞાનકર્મસંયોગો ઽસ્તીતિ વિષમો દૃષ્ટાન્તઃ ।
ન ।
અસત્યપિ કર્મણિ સવિતા પ્રકાશત ઇતિ કર્તૃત્વવ્યપદેશદર્શનાત્ ।
એવમસત્યપિ જ્ઞાનકર્મણિ બ્રહ્મણઃ ઽતદૈક્ષતઽ ઇતિ કર્તૃત્વવ્યપદેશોપપત્તેર્ન વૈષમ્યમ્ ।
કર્માપેક્ષાયાં તુ બ્રહ્મણીક્ષિતૃત્વશ્રુતયઃ સુતરામુપપન્નાઃ ।
કિં પુનસ્તત્કર્મ, યત્પ્રાગુત્પત્તેરીશ્વરજ્ઞાનસ્ય વિષયો ભવતીતિ ।
તત્ત્વાન્યત્વાભ્યામનિર્વચનીયે નામરૂપે અવ્યાકૃતે વ્યાચિકીર્ષિતે ઇતિ બ્રૂમઃ ।
યત્પ્રસાદાદ્ધિ યોગિનામપ્યતીતાનાગતવિષયં પ્રત્યક્ષં જ્ઞાનમિચ્છન્તિ યોગશાસ્ત્રવિદઃ, કિમુ વક્તવ્યં તસ્ય નિત્યસિદ્ધસ્યેશ્વરસ્ય સૃષ્ટિસ્થિતિસંહૃતિવિષયં નિત્યજ્ઞાનં ભવતીતિ ।

યદપ્યુક્તં પ્રાગુત્પત્તેર્બ્રહ્મણઃ શરીરાદિસંબન્ધમન્તરેણેક્ષિતૃત્વમનુપપન્નમિતિ, ન તચ્ચોદ્યમવતરતિ, સવિતૃપ્રકાશવદ્બ્રહ્મણો જ્ઞાનસ્વરૂપનિત્યત્વે જ્ઞાનસાધનાપેક્ષાનુપપત્તેઃ ।
અપિચાવિદ્યાદિમતઃ સંસારિણઃ શરીરાદ્યપેક્ષા જ્ઞાનોત્પત્તિઃ સ્યાન્ન જ્ઞાનપ્રતિબન્ધકારણરહિતસ્યેશ્વરસ્ય ।
મન્ત્રૌ ચેમાવીશ્વરસ્ય શરીરાદ્યનપેક્ષતામનાવરણજ્ઞાનતાં ચ દર્શયતઃ- ઽન તસ્ય કાર્યં કરણં ચ વિદ્યતે ન તત્સમશ્ચાભ્યધિકશ્ચ દૃશ્યતે ।
પરાસ્ય શક્તિર્વિવિધૈવ શ્રૂયતે સ્વાભાવિકી જ્ઞાનબલક્રિયા ચઽ (શ્વેતા. 6.8) ઇતિ ।
ઽઅપાણિપાદો જવનો ગ્રહીતા પશ્યત્યચક્ષુઃ સ શૃણોત્યકર્ણઃ ।
સ વેત્તિ વેદ્યં ન ચ તસ્યાસ્તિ વેત્તા તમાહુરગ્ર્યં પુરુષં મહાન્તમ્ઽ (શ્વેતા. 3.19) ઇતિ ચ ।
નનુ નાસ્તિ તાવજ્ જ્ઞાનપ્રતિબન્ધકારણવાનીશ્વરાદન્યઃ સંસારી, ઽનાન્યો ઽસ્તી દ્રષ્ટા નાન્યો ઽતો ઽસ્તી વિજ્ઞાતાઽ (બૃહ. 3.7.23) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તત્ર કિમિદમુચ્યતે સંસારિણઃ શરીરાદ્યપેક્ષા જ્ઞાનોત્પત્તિર્નેશ્વરસ્યેતિ ।
અત્રોચ્યતે - સત્યં, નેશ્વરાદન્યઃ સંસારી ।
તથાપિ દેહાદિસંઘાતોપાધિસંબન્ધ ઇત્યત એવ, ઘટકરકગિરિગુહાદ્યુપાધિસંબન્ધ ઇવ વ્યોમ્નઃ ।
તત્કૃતશ્ચ શબ્દપ્રત્યયવ્યવહારો લોકસ્ય દૃષ્ટો ઘટચ્છિદ્રં કરકાદિચ્છિદ્રમિત્યાદિરાકાશાવ્યતિરેકે ઽપિ તત્કૃતા ચાકાશે ઘટાકાશાદિભેદમિથ્યાબુદ્ધિર્દૃષ્ટા ।
તથેહાપિ દેહાદિસંઘાતોપાધિસંબન્ધાવિવેકકૃતેશ્વરસંસારિભેદમિથ્યાબુદ્ધિઃ ।
દૃશ્યતે ચાત્મન એવ સતો દેહાદિસંઘાતે ઽનાત્મન્યાત્મત્વાભિનિવેશો મિથ્યાબુદ્ધિમાત્રેણ પૂર્વેણ ।
સતિ ચૈવં સંસારિત્વે દેહાદ્યપેક્ષમીક્ષિતૃત્વમુપપન્નં સંસારિણઃ ।
યદપ્યુક્તં પ્રધાનસ્યાનેકાત્મકત્વાન્મૃદાદિવત્કારણત્વોપપત્તિર્નાસંહતસ્ય બ્રહ્મણ ઇતિ, તત્પ્રધાનસ્યાશબ્દત્વેનૈવ પ્રત્યુક્તમ્ ।
યથા તુ તર્કેણાપિ બ્રહ્મણ એવ કારણત્વં નિર્વોઢું શક્યતે ન પ્રધાનાદીનાં તથા પ્રપઞ્ચયિષ્યતિ- ઽન વિલક્ષણત્વાદસ્યઽ- (બ્ર. 2.1.4) ઇત્યેવમાદિના

વૃત્તમનૂદ્યાક્ષેપલક્ષણામવાન્તરસંગતિમાહ- સાંખ્યાદયસ્ત્વિતિ ।
ભવતુ સિદ્ધે વેદાન્તાનાં સમન્વયઃ તથાપિ માનાન્તરાયોગે બ્રહ્મણિ શક્તિગ્રહાયોગાત્, કૂટસ્થત્વેનાવિકારિત્વેન કારણત્વાયોગાચ્ચ ન સમન્વયઃ ।
કિન્તુ સર્ગાદ્યં કાર્યં જડપ્રકૃતિકં, કાર્યત્વાત્, ઘટવત્ ઇત્યનુમાનગમ્યે ત્રિગુણે પ્રધાને સમન્વય ઇત્યાક્ષિપન્તીત્યર્થઃ ।
સિદ્ધં માનાન્તરગમ્યમેવેત્યાગ્રહઃ શક્તિગ્રહાર્થઃ ।
અત એવ પ્રધાનાદવનુમાનોપસ્થિતે શક્તિગ્રહસંભવાત્ તત્પરતયા વાક્યાનિ યોજયન્તીત્યુક્તમ્ ।
કિં ચ ઽતેજસા સોમ્યશુઙ્ગેન સન્મૂલમન્વિચ્છઽઇત્યાદ્યાઃ શ્રુતયઃ ।
શુઙ્ગેન લિઙ્ગેન કારણસ્ય સ્વતો ઽન્વેષણં દર્શયન્તો માનાન્તરસિદ્ધમેવ જગત્કારણં વદન્તીત્યાહ- સર્વેષ્વિતિ ।
નન્વતીન્દ્રિયત્વેન પ્રથાનાદેર્વ્યાપ્તિગ્રહાયોગાત્કથમનુમાનમ્, તત્રાહ- પ્રધાનમિતિ ।
યત્કાર્યં તજ્જડપ્રકૃતિકં યથા ઘટઃ ।
યજ્જડં તચ્ચેતનસંયુક્તં, યથા રથાદિરિતિ સામાન્યતોદૃષ્ટાનુમાનગમ્યાઃ પ્રધાનપુરુષ સંયોગા ઇત્યર્થઃ ।
અદ્વિતીયબ્રહ્મણઃ કારણત્વવિરોધિમતાન્તરમાહ- કાણાદાસ્ત્વિતિ ।
સૃષ્ટિવાક્યેભ્ય એવ પરાર્થાનુમાનરૂપેભ્યો યત્કાર્યં તદ્બુદ્ધિમત્કર્તૃકમિતીશ્વરં કર્તારં, પરમાણૂંશ્ચ યત્કાર્યદ્રવ્યં તત્સ્વન્યૂનપરિમાણદ્રવ્યારબ્દમિત્યનુમિમત ઇત્યર્થઃ ।
અન્યે ઽપિ બૌદ્ધાદયઃ ।
ઽઅસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્ ઇત્યાદિ વાક્યાભાસઃ ।
યદ્વસ્તુ તચ્છૂન્યાવસાનં, યથા દીપ ઇતિ યુક્ત્યાભાસઃ ।
એવં વાદિવિપ્રતિપત્તિમુક્ત્વા તન્નિરાસાયોત્તરસૂત્રસન્દર્ભમમવતારયતિ-- તત્રેતિ ।
વાદિવિવાદે સતીત્યર્થઃ ।
વ્યાકરણમીમાંસાન્યાયનિધિત્વાત્પદવાક્યપ્રમાણજ્ઞત્વમ્ ।
યજ્જગત્કારણં તચ્ચેતનમચેતનં વેતિ
ઈક્ષણસ્યમુખ્યત્વગૌણત્વાભ્યાં સંશયે પૂર્વપક્ષમાહ-- તત્ર સાંખ્યા ઇતિ ।
અપિશબ્દાવયવકારાર્થો ।
ઽસદેવઽઇત્યાદિ સ્પષ્ટબ્રહ્મલિઙ્ગવાક્યાનાં પ્રધાનપરત્વનિરાસેન બ્રહ્મપરત્વોક્તેઃ શ્રુત્યાદિસંગતયઃ ।
પૂર્વપક્ષે જીવસ્યપ્રધાનૈક્યોપાસ્તિઃ, સિદ્ધાન્તેબ્રહ્મૈક્યજ્ઞાનમિતિ વિવેકઃ ।
અચેતનસત્વસ્યૈવ સર્વજ્ઞત્વં, ન ચેતનસ્યેત્યાહ- તેન ચ સત્વધર્મેણેતિ ।
ન કેવલસ્યેતિ ।
જન્યજ્ઞાનસ્ય સત્વધર્મત્વાન્નિત્યોપલબ્ધેરકાર્યત્વાચ્ચિન્માત્રસ્ય ન સર્વજ્ઞાનકર્તૃત્વમિત્યર્થઃ ।
નનુ ગુણાનાં સામ્યાવસ્થાયાં સત્વસ્યોત્કર્ષાભાવાત્કથં સર્વજ્ઞતેત્યાહ- ત્રિગુણત્વાદિતિ ।
ત્રયો ગુણા એવ પ્રધાનં તસ્યસામ્યવસ્થા તદભેદપ્રધાનમિત્યુચ્યતે ।
તદવસ્થાયામપિ પ્રલયે સર્વજ્ઞાનક્તિમત્વરૂપં સર્વજ્ઞત્વમક્ષતમિત્યર્થઃ ।
નનુ મયા કિમિતિ શક્તિમત્વરૂપં ગૌણં સર્વજ્ઞત્વમઙ્ગીકાર્યમિતિ, તત્રાહ- નહીતિ ।
અનિત્યજ્ઞાનસ્ય પ્રલયે નાશાચ્છક્તિમત્વં વાચ્યં કારકાભાવાચ્ચેત્યાહ- અપિ ચેતિ ।
મતદ્વયસામ્યમુક્ત્વા સ્વમતે વિશેષમાહ- અપિ ચેતિ ।
બ્રહ્મણઃ કારણત્વં સ્મૃતિપાદે સમર્થ્યતે ।
પ્રધાનાદેઃ કારણત્વં તર્કપાદે યુક્તિભિર્નિરસ્યતિ ।
અધુના તુ શ્રુત્યા નિરસ્યતિ- ઈક્ષતેર્નાશબ્દમિતિ ।
ઈક્ષણશ્રવણાદ્વેદાવાચ્યમશબ્દં પ્રધાનમ્ ।
અશબ્દત્વાન્ન કારણમિતિ સૂત્રયોજના ।
તત્સચ્છબ્દવાચ્યં કારણમૈક્ષત ।
ઈક્ષણમેવાહ-- બહ્વિતિ ।
બહુ પ્રપઞ્ચરૂપેણ સ્થિત્યર્થમહમેવોપાદાનતયા કાર્યાભેદાજ્જનિષ્યામીત્યાહ- પ્રજેતિ ।
એવં તત્સદીક્ષિત્વા આકાશં વાયું ચ સૃષ્ટ્વા તેજઃ સૃષ્ટવદિત્યાહ- તદિતિ ।
મિષચ્ચલત્ ।
સત્વાક્રાન્તમિતિ યાવત્ સ જીવાભિન્નઃ પરમાત્મા ઽપ્રાણમસૃજત પ્રાણાચ્છ્રદ્ધાં ખં વાયુર્જ્યોતિરાપઃ પૃથિવીન્દ્રિયં મનો અન્નમન્નાદ્વીર્યં તપો મન્ત્રાઃ કર્મલોકાલોકેષુ નામ ચઽઇત્યુક્તાઃ ષોડશકલાઃ ।
નનુ ઽઇક્શિતપો ધાતુનિર્દેશેઽઇતિ કાત્યાયનસ્મરણાદીક્ષતેરિતિ પદેન શ્તિબન્તેન ધાતુરુચ્યતે ।
તેન ધાત્વર્થં ઈક્ષણં કથં વ્યાખ્યાયત ઇત્યશઙ્ક્ય લક્ષણયેત્યાહ- ઈક્ષિતેરિતિચેતિ ।
ઽઇતિકર્તવ્યતાવિધેર્યજતેઃ પૂર્વવત્વંઽઇતિ જૈમિનિસૂત્રે યથા યજતિપદેન લક્ષણયા ધાત્વર્થો યાગ ઉચ્યતે તદ્વિદિહાપીત્યર્થઃ ।
સૌર્યાદિવિકૃતિયાગસ્યાઙ્ગાનામવિધાનાત્ પૂર્વદર્શાદિપ્રકૃતિસ્થાઙ્ગવત્વમિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
ધાત્વર્થનિર્દેશેન લાભમાહ- તેનેતિ ।
સામાન્યતઃ સર્વજ્ઞો વિશેષતઃ સર્વવિદિતિ ભેદઃ ।
જ્ઞાનમીક્ષણમેવ તપઃ ।
તપસ્વિનઃ ફલમાહ- તસ્માદિતિ ।
એતત્કાર્યં સૂત્રાખ્યં બ્રહ્મ ।
કેવલસત્ત્વવૃત્તેર્જ્ઞાનત્વમઙ્ગીકૃત્ય પ્રધાનસ્ય સર્વજ્ઞત્વં નિરસ્તમ્ ।
સંપ્રતિ ન કેવલજડવૃત્તિર્જ્ઞાનશબ્દાર્થઃ કિન્તુ સાક્ષિબોધવિશિષ્ટા વૃત્તિર્વૃત્તિવ્યક્તબોધો વા જ્ઞાનમ્ ।
તચ્ચાન્ધસ્ય પ્રધાનસ્ય નાસ્તીત્યાહ- અપિચેતિ ।
સાક્ષિત્વમસ્તિ, યેનોક્તજ્ઞાનવત્વં સ્યાદિતિ શેષઃ ।
નનુ સત્ત્વવૃત્તિમાત્રેણ યોગિનાં સર્વજ્ઞત્વમુક્તમિત્યત આહ- યોગિનાંત્ ત્વિતિ ।
સેશ્વરસાંખ્યામતમાહ- અથેતિ ।
સર્વજ્ઞત્વં નામ સર્વઘોચરજ્ઞાનત્વં, ન જ્ઞાનકર્તૃત્વં, જ્ઞાનસ્ય કૃત્યસાધ્યત્વાદિતિ હૃદિકૃત્વા પૃચ્છતિ- ઇદં તાવદિતિ ।
સર્વં જાનાતીતિ શબ્દાસાધુત્વં શઙ્કતે- જ્ઞાનનિત્યત્વ ઇતિ ।
નિત્યસ્યાપિ જ્ઞાનસ્ય તત્તદર્થોપહિતત્વેન બ્રહ્મસ્વરૂપાદ્ભેદં કલ્પયિત્વા કાર્યત્વોપચારાદ્બ્રહ્મણસ્તત્કર્તૃત્વવ્યપદેશઃ સાધુરિતિ સદૃષ્ટાન્તમાહ- ન પ્રતતેતિ ।
સંતતેત્યર્થઃ ।
અસત્યપિ અવિવક્ષિતે ઽપિ ।
નનુ પ્રકાશતેરકર્મકત્વાત્સવિતા પ્રકાશત ઇતિ પ્રયોગે ઽપિ જાનાતેઃ સકર્મકત્વાત્કર્માભાવે ઽતદૈક્ષતઽઇત્યયુક્તમિતિ, તત્રાહ- કર્માપેક્ષાયાં ત્વિતિ ।
કર્માવિવક્ષાયામપિ પ્રકાશરૂપે સવિતરિ પ્રકાશત ઇતિ કથઞ્ચિત્પ્રકાશક્રિયાશ્રયત્વેન કર્તૃત્વોપચારવચ્ચિદાત્મન્યપિ ચિદ્રૂપેક્ષણકર્તૃત્વોપચારાન્ન વૈષમ્યમિત્યુક્તં પૂર્વમ્ ।
અધુના તુ કુમ્ભકારસ્ય સ્વોપાધ્યન્તઃકરણવૃત્તિરૂપેક્ષણવદીશ્વરસ્યાપિ સ્વોપાધ્યવિદ્યાયાઃ વિવિધસૃષ્ટિસંસ્કારાયાઃ પ્રલયાવસાનેનોદ્બુદ્ધસંસ્કારાયાઃ સર્ગોન્મુખઃ કશ્ચિત્પરિણામઃ સંભવતિ, અતઃ તસ્યાં સૂક્ષ્મરૂપેણ નિલીન સર્વકાર્યવિષયકમીક્ષણં, તસ્ય કાર્યત્વાત્કર્મસદ્ભાવાચ્ચ તત્કર્તૃત્વં મુખ્યમિતિ દ્યોતયતિ- સુતરામિતિ ।
નનુ માયોપાધિકબિમ્બચિન્માત્રસ્યેશ્વરસ્ય કથમીક્ષણં પ્રતિ મુખ્યં કર્તૃત્વં, કૃત્યભાવાદિતિ ચેન્ન, કાર્યાનુકૂલજ્ઞાનવત એવ કર્તૃત્વાદીશ્વરસ્યાપિ ઈક્ષણાનુકૂલનિત્યજ્ઞાનવત્ત્વાત્ ।
ન ચ નિત્યજ્ઞાનેનૈવ કર્તૃત્વનિર્વાહાત્કિમીક્ષણેનેતિ વાચ્યમ્, વાય્વાદેરેવ શબ્દવત્ત્વસંભવાત્કિમાકાશેનેત્યતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અતઃ શ્રુતત્વાદ્વાય્વાદિકારણત્વેનાકાશવદૈક્ષતેત્યાગન્તુકત્વેન શ્રુતમીક્ષણમાકાશાદિહેતુત્વેનાઙ્ગીકાર્યમિત્યલમ્ ।
અવ્યાકૃતે સૂક્ષ્માત્મના સ્થિતે વ્યાકર્તું સ્થૂલીકર્તુમિષ્ટે ઇત્યર્થઃ ।
અવ્યાકૃતકાર્યોપરક્તચૈતન્યરૂપેક્ષણસ્ય કારકાનપેક્ષત્વે ઽપિ વૃત્તિરૂપેક્ષણસ્ય કારકં વાચ્યમિત્યાશઙ્ક્યાહ- અપિચાવિદ્યાદિમત ઇતિ ।
યથૈકસ્ય જ્ઞાનં તથાન્યસ્યાપીતિ નિયમાભાવાન્માયિનો ઽશરીરસ્યાપિ જન્યેક્ષણકારકત્વમિતિ ભાવઃ ।
નનુ યજ્જન્યજ્ઞાનં તચ્છરીરસાધ્યમિતિ વ્યાપ્તિરસ્તીત્યાશઙ્ક્ય શ્રુતિબાધમાહ- મન્ત્રૌ ચેતિ ।
કાર્યં શરીરમ્ ।
કારણમિન્દ્રિયમ્ ।
અસ્યેશ્વરસ્ય શક્તિર્માયા સ્વકાર્યાપેક્ષયા પરા, વિચિત્રકાર્યકારિત્વાદ્દ્વિવિધા ।

સા ત્વૈતિહ્યમાત્રસિદ્ધા ન પ્રમાણસિદ્ધેત્યાહ- શ્રુયત ઇતિ ।
જ્ઞાનરૂપેણ બલેન યા સૃષ્ટિક્રિયા સા સ્વાભાવિકી ।
અનાદિમાયાત્મકત્વાદિત્યર્થઃ ।
જ્ઞાનસ્ય ચૈતન્યસ્ય બલં માયાવૃત્તિપ્રતિબિમ્બિતત્ત્વેન સ્ફુટત્વં તસ્ય ક્રિયાનામ બિમ્બત્વેન બ્રહ્મણો જનકતા જ્ઞાતૃતાપિ સ્વાભાવિકીતિ વાર્થઃ ।
અપાણિરપિ ગ્રહીતા ।
અપાદોપિ જવનઃ ।
ઈશ્વરસ્યસ્વકાર્યે લૌકિકહેત્વપેક્ષા નાસ્તીતિ ભાવઃ ।
અગ્ર્યમનાદિં, પુરુષમનન્તં, મહાન્તં વિભુમિત્યર્થઃ ।
અપસિદ્ધાન્તં શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
જ્ઞાને પ્રતિબન્ધકકારણાન્યવિદ્યારાગાદીનિ શ્રુતાવત ઈશ્વરાદન્યો નાસ્તીત્યન્વયઃ ।
ઔપાદિકસ્ય જીવેશ્વરભેદસ્યમયોક્તત્વાન્નાપસિદ્ધાન્ત ઇત્યાહ- અત્રોચ્યત ઇતિ ।
તત્કૃત ઉપાધિસંબન્ધકૃતઃ શબ્દતજ્જન્યપ્રત્યયરૂપો વ્યવહારઃ ।
અસંકીર્ણ ઇતિ શેષઃ ।
અવ્યતિરેકે કથમસંકરસ્તત્રાહ- તત્કૃતા ચેતિ ।
ઉપાધિસંબન્ધકૃતેત્યર્થઃ ।
તથેતિ ।
દેહાદિસંબન્ધત્ય હેતુરવિવેકો ઽનાદ્યવિદ્યા તયા કૃત ઇત્યર્થઃ ।
અવિદ્યાયાં હિ પ્રતિબિમ્બો જીવઃ, બિમ્બચૈતન્યમીશ્વર ઇતિ ભેદો ઽવિદ્યાધીનસત્તાકઃ, અનાદિભેદસ્ય કાર્યત્વાયોગાત્ ।
કાર્યબુદ્ધ્યાદિકૃતપ્રમાત્રાદિભેદશ્ચ કાર્ય એવેતિ વિવેકઃ ।
નન્વખણ્ડસ્વપ્રકાશાત્મનિ કથમવિવેકઃ, તત્રાહ- દૃશ્યતે ચેતિ ।
વસ્તુતો દેહાદિભિન્નસ્વપ્રકાશસ્યૈવ સત આત્મનો નરો ઽહમિતિ ભ્રમોદૃષ્ટત્વાદ્દુરપહ્નવઃ ।
સ ચ મિથ્યાબુદ્ધ્યા મીયત ઇતિ મિથ્યાબુદ્ધિમાત્રેણ ભ્રાન્તિસિદ્ધાજ્ઞાનેન કલ્પિત ઇતિ ચકારાર્થઃ ।
યદ્વોક્તમિથ્યાબુદ્ધૌ લોકાનુભવમાહ- દૃશ્યતે ચેતિ ।
ઇત્થંભાવે તૃતીયા ।
ભ્રાન્ત્યાત્મના દૃશ્યત ઇત્યર્થઃ ।
પૂર્વપૂર્વભ્રાન્તિમાત્રેણ દૃશ્યતે ન ચ પ્રમેયતયેતિ વાર્થઃ ।
કૂઠસ્થસ્યાપિ માયિકં કારણત્વં યુક્તમિત્યાહ- યથા ત્વિતિ ।
યત્ત્વવેદ્યે શબ્દશક્તિગ્રહાયોગ ઇતિ, તન્ન ।
સત્યાદિપદાનામબાધિતાદ્યર્થેષુ લોકાવગતશક્તિકાનાં વાચ્ચૈકદેશત્વેનોપસ્થિતાખણ્ડબ્રહ્મલક્ષકત્વાદિતિ સ્થિતમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,1.5.5
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,1.5.6
અત્રાહ- યદુક્તં નાચેતનં પ્રધાનં જગત્કારણમીક્ષિતૃત્વાદિતિ તદન્યથાપ્યુપપદ્યતે, અચેતને ઽપિ ચેતનવદુપચારદર્શનાત્ ।
યથા પ્રત્યાસન્નપતનતાં નદ્યાઃ કૂલસ્યાલક્ષ્ય કૂલં પિપાતિષતીત્યચેતને ઽપિ કૂલે ચેતનવદુપચારો દૃષ્ટઃ, તદ્વદચેતનો ઽપિ પ્રધાને પ્રત્યાસન્નસર્ગે ચેતનવદુપચારો ભવિષ્યતિ ઽતદૈક્ષતઽ ઇતિ ।
યથા લોકે કશ્ચિચ્ચેતનઃ સ્નાત્વા ભુક્ત્વા ચાપરાહ્ને ગ્રામં રથેન ગમિષ્યામીતીક્ષિત્વાનન્તરં તથૈવ નિયમેન પ્રવર્તતે, તથા પ્રધાનમપિ મહદાદ્યાકારેણ નિયમેન પ્રવર્તતે ।
તસ્માચ્ચેતનવદુપચર્યતે ।
કસ્માત્પુનઃ કારણાદ્વિહાય મુખ્યમીક્ષિતૃત્વમૌપચારિકં કલ્પ્યતે, ઽતત્તેજ ઐક્ષતઽ, ઽતા આપ ઐક્ષન્તઽ (છાન્દો. 6.2.3,4) ઇતિ ચાચેતનયોરપ્યપ્તેજસોશ્ચેતનવદુપચારદર્શનાત્ ।
તસ્માત્કર્તૃકમપીક્ષણમૌપચારિકમિતિ ગમ્યતે, ઽઉપચારપ્રાયે વચનાત્ઽ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્ત ઇદં સૂત્રમારભ્યતે-
fન્: સામાન્યતઃ સર્વે જાનાતીતિ સર્વજ્ઞઃ ।
તત્તદ્વિશેષધર્મઘટાદિપુરસ્કારેણ સર્વે વેત્તીતિ સર્વવિત્ ।
એતદ્બ્રહ્મ જાયમાનં હિરણ્યગર્ભાખ્યં કાર્યમ્ ।
સાંખ્યીયં સ્વમતસમાધાનમુપન્યસ્ય દૂષયતિ- યત્તૂક્તમિતિ ।
અચેતનસ્યાજ્ઞાતૃત્વં તચ્છબ્દાર્થઃ ।
સેશ્વરસાંખ્યમતમાહ- અથેતિ ।
પ્રતતેત્યસ્ય સંતતેત્યર્થઃ ।
અસત્યપિ અવિવક્ષિતેપિ ।
પ્રકૃત્યર્થવત્પ્રત્યયાર્થસ્યાપિ બાધાભાવાત્સુતરામિત્યુક્તમ્ ।
કાર્યં શરીરમ્, કરણમિન્દ્રિયજાતમ્ ।
અભિનિવેશો મિથ્યાભિમાનઃ ।
ગૌણશ્ચેન્નાત્મશબ્દાત્ । બ્બ્સ્_1,1.6 ।
યદુક્તં પ્રધાનમચેતનં સચ્છબ્દવાચ્યં તસ્મિન્નૌપચારિક ઈક્ષતિઃ, અપ્તેજસોરિવેતિ, તદસત્ ।
કસ્માત્, આત્મશબ્દાત્ ।
ઽસદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્ઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ઽતદૈક્ષત તત્તેજો ઽસૃજતઽ (છાન્દો. 6.2.1,3) ઇતિ ચ તેજો ઽબન્નાનાં સૃષ્ટિમુક્ત્વા તદેવ પ્રકૃતં સદીક્ષિતૃ, તાનિ ચ તેજો ઽબન્નાનિ, દેવતાશબ્દેન પરામૃશ્યાહ- ઽસેયં દેવતૈક્ષત હન્તાહમિમાસ્તિસ્રો દેવતા અનેન જીવેનાત્મનાનુપ્રવશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણિઽ (છાન્દો. 6.3.2) ઇતિ ।
તત્ર યદિ પ્રધાનમચેતનં ગુણવૃત્ત્યેક્ષિતૃ કલ્પ્યેત તદેવ પ્રકૃતત્વાત્સેયં દેવતેતિ પરામૃશ્યેત ।
ન તદા દેવતા જીવાત્મશબ્દેનાભિદધ્યાત્ ।
જીવો હિ નામ ચેતનઃ શરીરાધ્યક્ષઃ પ્રાણાનાં ધારયિતા, તત્પ્રસિદ્ધેર્નિર્વચનાચ્ચ ।
સ કથમચેતનસ્ય પ્રધાનસ્યાત્મા ભવેત્ ।
આત્મા હિ નામ સ્વરૂપમ્ ।
નાચેતનસ્ય પ્રધાનસ્ય ચેતનો જીવઃ સ્વરૂપં ભવિતુમર્હતિ ।
અથ તુ ચેતનં બ્રહ્મ મુખ્યમીક્ષિતૃ પરિગૃહ્યતે તસ્ય જીવવિષય આત્મશબ્દપ્રયોગ ઉપપદ્યતે ।
તથા ઽસ ય એષો ઽણિમૈતદાત્મ્યમિદં સર્વં તત્સત્યં સ આત્મા તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતોઽ (છાન્દો. 6.14.3) ઇત્યત્ર ઽસ આત્માઽ ઇતિ પ્રકૃતં સદણિમાનમાત્માનમાત્મશબ્દેનોપદિશ્ય ઽતત્ત્વમસિ શ્વેતકેતોઽ ઇતિ ચેતનસ્ય શ્વેતકેતોરાત્મત્વેનોપદિશતિ, અપ્તેજસોસ્તુ વિષયત્વાદચેતનત્વં, નામરૂપવ્યાકરણાદૌ ચ પ્રયોજ્યત્વેનૈવ નિર્દેશાત્, નચાત્મશબ્દવત્કિઞ્ચિન્મુખ્યત્વે કારણમસ્તીતિ યુક્તં કૂલવદ્ગૌણત્વમીક્ષિતૃત્વસ્ય ।
તયોરપિ ચ સદધિષ્ઠિતત્વાપેક્ષમેવેક્ષિતૃત્વમ્ ।
સતસ્ત્વાત્મશબ્દાન્ન ગૌણમીક્ષિતૃત્વમિત્યુક્તમ્

સંપ્રત્યુત્તરસૂત્રનિરસ્યાશઙ્કામાહ- અત્રાહેતિ ।
અન્યથાપિ અચેતનત્વે ઽપિ ।
નનુ પ્રધાનસ્ય ચેતનેન કિં સામ્યં યેન ગૌણમીક્ષણમિતિ તત્રાહ- યથેતિ ।
નિયતક્રમવત્કાર્યકારિત્વં સામ્યમિત્યર્થઃ ।
ઽઉપચારપ્રાયે વચનાત્ઽઇતિ ગૌણાર્થપ્રચુરે પ્રકરણે સમામ્નાનાદિત્યર્થઃ ।
અપ્તેજસોરિવાચેતને સતિ ગૌણી ઈક્ષતિરિતિ ચેન્ન, આત્મશબ્દાત્સતશ્ચેતનત્વનિશ્ચયાદિતિ સૂત્રાર્થમાહ- યદુક્તમિત્યાદિના ।
સા પ્રકૃતા સચ્છબ્દવાચ્યા ઇયમીક્ષિત્રી દેવતા પરોક્ષા હન્ત ઇદાનીં ભૂતસૃષ્ટ્યનન્તરં ઇમાઃ સૃષ્ટાસ્તિસ્રસ્તેજો ઽબન્નરૂપાઃ ।
પરોક્ષત્વાદ્દેવતા ઇતિ દ્વિતીયાબહુવચનમ્ ।
અનેન પૂર્વકલ્પાનુભૂતેનજીવેનાત્મના મમ સ્વરૂપેણ તા અનુપ્રવિશ્ય તાસાં ભોગ્યત્વાય નામ ચ રૂપં ચ સ્થૂલં કરિષ્યામીત્યૈક્ષતેત્યન્વયઃ ।
લૌકિકપ્રસિદ્ધેઃ, ઽજીવ પ્રાણધારણેઽઇતિ ધાતોર્જીવતિપ્રામધારયતીતિ નિર્વચનાચ્ચેત્યર્થઃ ।
અત ત્વિતિ ।
સ્વપક્ષે તુ બિમ્બપ્રતિબિમ્બયોર્લોકે ભેદસ્યકલ્પિતત્વદર્શનાજ્જીવો બ્રાહ્મણઃ સત આત્મેતિ યુક્તમિત્યર્થઃ ।
જીવસ્ય સચ્છબ્દાર્થં પ્રત્યાત્મશબ્દાત્ સન્ન પ્રધાનમિત્યુક્ત્વા સતૌ જીવં પ્રત્યાત્મશબ્દાન્ન પ્રધાનમિતિ વિધાન્તરેણ હેતું વ્યાચષ્ટે- તથેતિ ।
સ યઃસદાખ્ય એષોણિમાસૂક્ષ્મઃ, ઐતદાત્મકમિદં સર્વં જગત્, તત્સદેવ સત્યં, વિકારસ્ય મિથ્યાત્વાત્ ।
સઃ સત્પદાર્થઃ સર્વસ્યાત્મા ।
હે શ્વેતકેતો, ત્વં ચ નાસિ સંસારી, કિન્તુ તદેવ સદભાધિતં સર્વાત્મકં બ્રહ્માસીતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
ઇત્યત્રોપદિશતિ ।
અતશ્ચેતનાત્માકત્વાત્ સત્વાત્ સચ્ચેતનમેવેતિ વાક્યશેષઃ ।
યદુક્તમપ્તેજસોરિવ સત ઈક્ષણં ગૌણમિતિ, તત્રાહ- અત્તેજસોસ્ત્વિતિ ।
નામરૂપયોર્વ્યાકરણં સૃષ્ટિઃ ।
આજિપદાન્નિયમનં ।
આપ્તેજસોદૃગ્વિષયત્વાત્સૃજ્યત્વાન્નિયમ્યત્વાચ્ચાચેતનત્વમીક્ષણસ્ય મુખ્યત્વે બાધકમસ્તિ સાધકં ચ નાસ્તીતિ હેતોર્યુક્તમીક્ષણસ્ય ગૌણત્વમિતિ યોજના ।
ચેતનવત્કાર્યકારિત્વં ગુણઃ ઽતેજ ઐક્ષતઽચેતનવત્કાર્યકારિત્યર્થઃ ।
યદ્વા તેજઃપદેન તદધિષ્ઠાનં સલ્લક્ષ્યતે ।
તથાચ મુખ્યમીક્ષણમિત્યાહ- તયોરિતિ ।
સ્યાદેતદ્યદિ સત ઈક્ષણં મુખ્યં સ્યાત્તદેવ કુત ઇત્યત આહ- સતસ્ત્વિતિ ।
ગૌણમુખ્યયોરતુલ્યયોઃ સંશયાભાવેન ગૌણપ્રાયપાઠસ્યનિશ્ચાયકત્વાદાત્મશબ્દાચ્ચ સત ઈક્ષણં મુખ્યમિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,1.5.6
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,1.5.7
અથોચ્યેતાચેતને ઽપિ પ્રધાને ભવત્યાત્માબ્દઃ, આત્મનઃ સર્વાર્થકારિત્વાત્, યથા રાજ્ઞઃ સર્વાર્થકારિણિ ભૃત્યે ભવત્યાત્મશબ્દો મમાત્મા ભદ્રસેન ઇતિ ।
પ્રધાનં હિ પુરુષસ્યાત્મનો ભોગાપવર્ગો કુર્વદુપકરોતિ, રાજ્ઞ ઇવ ભૃત્યઃ સંધિવિગ્રહાદિષુ વર્તમાનઃ ।
અથવૈક એવાત્મશબ્દશ્ચેતનાચેતનવિષયો ભવિષ્યતિ,
ભૂતાત્મેન્દ્રિયાત્મેતિ ચ પ્રયોગદર્શનાત્ ।
યથૈક એવ જ્યોતિઃશબ્દઃ ક્રતુજ્વલનવિષયઃ ।
તત્ર કુત એતદાત્મશબ્દાદીક્ષતેરગૌણત્વમિત્યત ઉત્તરં પઠતિ-
fન્: અનેન પૂર્વસૃષ્ટ્યનુભૂતેન પ્રાણધૃતિહેતુનામાત્મના સદ્રૂપેણ યથોક્તા દેવતાઃ સર્ગાનન્તરં પ્રવિશ્ય નામ રૂપં ચેતિ વિસ્પષ્ટમાસમન્તાત્કરવાણીતિ પરા દેવતેક્ષિતવતીત્યર્થઃ ।
કૂલસ્ય ગુણવૃત્ત્યા પિપતિષાવદ્યુક્તમપ્તેજસોર્ગૌણમીક્ષિતૃત્વમિત્યર્થઃ ।
તન્નિષ્ઠસ્ય મોક્ષોપદેશાત્ । બ્બ્સ્_1,1.7 ।
ન પ્રધાનમચેતનમાત્મશબ્દાલમ્બનં ભવિતુમર્હતિ, ઽસ આત્માઽ ઇતિ પ્રકૃતં સદણિમાનમાદાય ઽતત્ત્વમસિ શ્વેતકેતોઽ ઇતિ ચેતનસ્ય શ્વેતકેતોર્મોક્ષયિતવ્યસ્ય તન્નિષ્ઠમુપદિશ્ય ઽઆચાર્યવાન્પુરુષો વેદઽ ઽતસ્ય તાવદેવ ચિરં યાવન્ન વિમોક્ષ્યે ઽથ સંપત્સ્યેઽ (છાન્દો. 6.14.2) ઇતિ મોક્ષોપદેશાત્ ।
યદિ હ્યચેતનં પ્રધાનં સચ્છબ્દવાચ્યં તદસીતિ ગ્રાહયેન્મુમુક્ષું ચેતનં સન્તમચેતનો ઽસીતિ તદા વિપરીતવાદી શાસ્ત્રં પુરુષસ્યાનર્થાયેત્યપ્રમાણં સ્યાત્ ।
નતુ નિર્દેષં શાસ્ત્રમપ્રમાણં કલ્પયિતું યુક્તમ્ ।
યદિ ચાજ્ઞસ્ય સતો મુમુક્ષોરચેતનમનાત્માનમાત્મેત્યુપદિશેત્પ્રમાણભૂતં શાસ્ત્રં સ શ્રદ્ધધાનતયાન્ધગોલાઙ્ગૂલન્યાયેન તદાત્મદૃષ્ટિં ન પરિત્યજેત્, તદ્વ્યતિરિક્તં ચાત્માનં ન પ્રતિપદ્યેત, તથા સતિ પુરુષાર્થાદ્વિહન્યેતાનર્થં ન ઋચ્છેત્ ।
તસ્માદ્યથા સ્વર્ગાદ્યર્થિનો ઽગ્નિહોત્રાદિસાધનં યથાભૂતમુપદિશતિ તથા મુમુક્ષોરપિ ઽસ આત્મા તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતોઽ ઇતિ યથાભૂતમેવાત્માનમુપદુશતીતિ યુક્તમ્ ।
એવઞ્ચ સતિ તપ્તપરશુગ્રહણમોક્ષદૃષ્ટાન્તેન સત્યાભિસન્ધસ્ય મોક્ષોપદેશ ઉપપદ્યતે ।
અન્યથા હ્યમુખ્યે સદાત્મતત્ત્વોપદેશે ઽઅહમુક્થમસ્મીતિ વિદ્યાત્ઽ (ઐ. આર. 2.1.2.6) ઇતિવત્સંપન્માત્રમિદમનિત્યફલં સ્યાત્ ।
તત્ર મોક્ષોપદેશો નોપપદ્યેત ।
તસ્માન્ન સદણિમન્યાત્મશબ્દસ્ય ગૌણત્વમ્ ।
ભૃત્યે તુ સ્વામિભૃત્યભેદસ્ય પ્રત્યક્ષત્વાદુપપન્નો ગૌણ આત્મશબ્દો મમાત્મા ભદ્રસેન ઇતિ ।
અપિચ દ્વચિદ્ગૌણઃ શબ્દો દૃષ્ટ ઇતિ નૈતાવતા શબ્દપ્રમાણકેર્ઽથો ગૌણી કલ્પના ન્યાય્યા, સર્વત્રાનાશ્વાસપ્રસઙ્ગાત્ ।
યત્તૂક્તં ચેતનાચેતનયોઃ સાધારણ આત્માબ્દઃ ક્રતુજ્વલનયોરિવ જ્યોતિઃશબ્દ ઇતિ, તન્ન, અનેકાર્થત્વાસ્યાન્યાય્યત્વાત્ ।
તસ્માચ્ચેતનવિષય એવ મુખ્ય આત્મશબ્દશ્ચેતનત્વોપચારાદ્ભૂતાદિષુ પ્રયુજ્યતે ભૂતાત્મેન્દ્રિયાત્મેતિ ચ ।
સાધારણત્વે ઽપ્યાત્મશબ્દસ્ય ન પ્રકરણમુપપદં વા કિઞ્ચિન્નિશ્ચાયકમન્તરેણાન્યતરવૃત્તિતા નિર્ધારયિતું શક્યતે ।
નચાત્રાચેતનસ્ય નિશ્ચાયકં કિઞ્ચિત્કારણમસ્તિ ।
પ્રકૃતં તુ સદીક્ષિતૃ, સંનિહિતશ્ચેતનઃ શ્વેતકેતુઃ નહિ ચેતનસ્ય શ્વેતકેતોરચેતન આત્મા સંભવતીત્યવોચામ ।
તસ્માચ્ચેતનવિષય ઇહાત્મશબ્દ ઇતિ નિશ્ચીયતે ।
જ્યોતિઃશબ્દો ઽપિ લૌકિકેન પ્રયોગેણ જ્વલન એવ રૂઢોર્ઽથવાદકલ્પિતેન તુ જ્વલનસાદૃશ્યેન ક્રતૌ પ્રવૃત્ત ઇત્યદૃષ્ટાન્તઃ ।
અથવા પૂર્વસૂત્ર એવાત્મશબ્દં નિરસ્તસમસ્તગૌણત્વસાધારણત્વશઙ્કતયા વ્યાખ્યાય તતઃ સ્વતન્ત્ર એવ પ્રધાનકારણનિરાકરણહેતુર્વ્યાખ્યેયઃ ઽતન્નિષ્ઠસ્ય મોક્ષોપદેશાત્ઽ ઇતિ ।
તસ્માન્નાચેતનં પ્રધાનં સચ્છબ્દવાચ્યમ્

fન્: અત્રોત્તમપુરુષસ્તૂભયત્ર પ્રથમપુરુષે છાન્દસવત્ ।
તદા ચેતનં સન્તં મુમુક્ષુમચેતનો ઽસીતિબ્રુવચ્છાસ્ત્રં વિપરીતવાદિભૂત્વા પુંસો ઽનર્થાયેતિકૃત્વા સ્યાદપ્રમાણમિતિ યોજના ।
અત્ર વિહતિર્મુક્તિભાક્ત્વાભાવઃ ।
ઽયથા સત્યાભિસંધસ્તપ્તં પરશું સ ન દહ્યતે ઽથ મુચ્યતેઽ ઇતિ ।
ઉક્થં પ્રાણઃ ।
મહાવાક્યોત્થં જ્ઞાનમિદમુચ્યતે ।
આત્મહિતકારિત્વગુણયોગાદાત્મશબ્દો ઽપિ પ્રધાને ગૌણ ઇતિ શઙ્કતે- અથેત્યાદિના ।
આત્મશબ્દો પ્રધાને ઽપિ મુખ્યો નાનાર્થકત્વાદિત્યાહ- અથવેતિ ।
નાનાર્થત્વે દૃષ્ટાન્તઃ- યથેતિ ।
ઽઅથૈષ જ્યોતિઃઽશ્રુત્યા સહસ્રદક્ષિણાકે ક્રતૌ જ્યોતિષ્ટોમે લોકપ્રયોગાદગ્નૌ ચ જ્યોતિઃશબ્દો યથા મુખ્યસ્તદ્વદિત્યર્થઃ ।
તસ્મિન્સત્પદાર્થે નિષ્ટા અભેદજ્ઞાનં યસ્ય સ સન્નિષ્ઠસ્તસ્ય મુક્તિશ્રવણાદિતિ સૂત્રાર્થમાહ- નેત્યાદિના ।
શ્રુતિઃ સમન્વયસૂત્રેવ્યાખ્યાતા ।
અનર્થાયેત્યુક્તં પ્રપઞ્ચયતિ- યદિ ચાજ્ઞસ્યેતિ ।
કશ્ચિત્કિલ દુષ્ટાત્મા મહારણ્યમાર્ગે પતિતમન્ધં સ્વબન્ધુનગરમં જગમિષું બભાષે, કિમાત્રાયુષ્મતા દુઃખિતેન સ્થીયત ઇતિ ।
સ ચાન્ધઃ સુખાં વાણીમાકર્ણ્ય તમાપ્તં મત્વોવાચ, અહો મદ્ભાગધેયં, યદત્ર ભવાન્માં દીનં સ્વાભીષ્ટનગરપ્રાપ્યસમર્થં ભાષત ઇતિ ।
સ ચ વિપ્રલિપ્સુર્દુષ્ટગોયુવાનમાનીય તદીયલાઙ્ગૂલમન્ધં ગ્રાહયામાસ ।
ઉપદિદેશ ચ એનમન્ધં, એષ ગોયુવા ત્વાં નગરં નેષ્યતિ, મા ત્યજ લાઙ્ગૂલમિતિ ।
સ ચાન્ધઃ શ્રદ્ધાલુતયા તદત્યજન્સ્વાભીષ્ટમપ્રાપ્યાનર્થપરંપરાં પ્રાપ્તઃ ।
તેન ન્યાયેનેત્યર્થઃ ।
તથા સતીતિ ।
આત્મજ્ઞાનાભાવે સતિ વિહન્યેત મોક્ષં ન પ્રાપ્નુયાત્ પ્રત્યુતાનર્થં સંસારં ચ પ્રાપ્નુયાદિત્યર્થઃ ।
નનુ જીવસ્ય પ્રધાનૈક્યસંપદુપાસનાર્થમિદં વાક્યામસ્ત્વિતિ, તત્રાહ- એવં ચ સતીતિ ।
અહાધિતાત્મપ્રમાયાં સત્યામિત્યાર્થઃ ।
કસ્યચિદારોપિતચોરત્વસ્ય સત્યેન તપ્તં પરશું ગૃહ્ણતો મોક્ષો દૃષ્ટઃ, તદ્દૃષ્ટાન્તેન સત્યે બ્રહ્મણિ અહમિત્યભિસંધિમતો મોક્ષો યથા ઽસત્યાભિસંધસ્તપ્તં પરશું ગૃહ્ણાતિ સ ન દહ્યતે ઽથ મુચ્યતેઽઇતિ શ્રુત્યોપદિષ્ટઃ ।
સ ઉપદેશઃ સંપત્પક્ષે ન યુક્તઃ ઇત્યાહ- અન્યથેતિ ।
દેહમુત્થાપયતીત્યુક્થં પ્રાણઃ ।
તસ્માન્મોક્ષોપદેશાન્મુખ્યે સંભવતિ ગૌણત્વસ્યાન્યાય્યત્વાચ્ચાત્મશબ્દઃ સતિ મુખ્ય ઇત્યાહ- અપિ ચેતિ ।
ક્વચિદ્ભૃત્યાદૌ ।
સર્વત્રાહમાત્મેત્યત્રાપિ મુખ્ય આત્મશબ્દો ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
ચેતનત્વોપચારાદ્ભૂતાદિષુ ।
સર્વત્ર ચૈતન્યતાદાત્મ્યાદિત્યર્થઃ ।
આત્મશબ્દશ્ચેતનસ્યૈવાસાધારણ ઇત્યુક્તમ્ ।
અસ્તુવાવ્યાપિવસ્તૂનાં સાધારણસ્તથાપિ તસ્યાત્ર શ્રુતૌ પ્રધાનપરત્વે ઽપિ નિશ્ચાયકાભાવાન્ન પ્રધાનવૃત્તિતેત્યાહ- સાધારણત્વે ઽપીતિ ।
ચેતનવાચિત્વે તુ પ્રકરણં શેતકેતુપદં ચ નિશ્ચાયકમસ્તીત્યાહ- પ્રકૃતં ત્વિતિ ।
ઉપપદસ્ય નિશ્ચાયકત્વં સ્ફુટયતિ- નહીતિ ।
તતઃ કિં, તત્રાહ- તસ્માદિતિ ।
આત્મશબ્દો જ્યોતિઃશબ્દવન્નાનાર્થક ઇત્યુક્તં દૃષ્ટાન્તં નિરસ્યતિ- જ્યોતિરિતિ ।
કથં તર્હિ ઽજ્યોતિષા યજેતઽઇતિ જ્યોતિષ્ટોમે પ્રયોગઃ, તત્રાહ- અર્થવાદેતિ ।
ઽએતાનિ વાવ તાનિ જ્યોતીંષિ ય એતસ્ય સ્તોમાઃઽઇત્યર્થવાદેન કલ્પિતં જ્વલનેન સાદૃશ્યમ્ ।
ત્રિવૃત્પઞ્ચદશસ્ત્રિવૃત્સપ્તદશસ્ત્રિવૃદેકવિંશ ઇતિ સ્તોમાસ્તત્તદર્થપ્રકાશકત્વેન ગુણેન જ્યોતિષ્પદોક્તા ઋક્સંઘાઃ ।
તથા ચ જ્યોતીંષિ સ્તોમા અસ્યેતિ જ્યોતિષ્ટોમ ઇત્યત્ર જ્યોતિઃશબ્દો ગૌણ ઇત્યર્થઃ ।
નન્વાત્મશબ્દાદિતિ પૂર્વસૂત્ર એવાત્મશબ્દસ્ય પ્રધાને ગૌણત્વસાધારણત્વશઙ્કાનિરાસઃ કર્તુમુચિતઃ, મુખ્યાર્થસ્ય લાઘવેનોક્તિસંભવે ગૌણત્વનાનાર્થકત્વાશઙ્કાયા દુર્બલત્વેન તન્નિરાસાર્થં પૃથક્સૂત્રાયાસાનપેક્ષણાત્ ।
તથા ચ શઙ્કોત્તરત્વેનાસૂત્રાખ્યાનં નાતીવ શોભત ઇત્યરુચેરાહ- અથવેતિ ।
નિરસ્તા સમસ્તા ગૌણત્વનાનાર્થકત્વશઙ્કા યસ્યાત્મશબ્દસ્ય સ તચ્છઙ્કસ્તસ્ય ભાવસ્તત્તા તયેત્યર્થઃ ।
તત ઇતિ ।
સત આત્મશબ્દે જીવાભિન્નત્વાદિતિ હેત્વપેક્ષયા મોક્ષોપદેશઃ સ્વતન્ત્ર એવ પ્રધાનકારણત્વનિરાસે હેતુરિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,1.5.7
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,1.5.8
કુતશ્ચ ન પ્રધાનં સચ્છબ્દવાચ્યમ્ ।
હેયત્વાવચનાચ્ચ । બ્બ્સ્_1,1.8 ।
યદ્યાનાત્મૈવ પ્રધાનં સચ્છબ્દવાચ્યં ઽસ આત્મા તત્ત્વમસિઽ ઇતીહોપદિષ્ટં સ્યાત્સ તદુપદેશશ્રવણાદનાત્મજ્ઞતયા તન્નિષ્ઠો મા ભૂદિતિ મુખ્યમાત્માનમુપદિદિક્ષુસ્તસ્ય હેયત્વં બ્રૂયાત્ ।
યથારુન્ધતીં દિદર્શયિષુસ્તત્સમીપસ્થાં સ્થૂલાં તારામમુખ્યાં પ્રથમમરુન્ધતિતિ ગ્રાહયિત્વા તાં પ્રત્યાખ્યાય પશ્ચાદરુન્ધતીમેવ ગ્રાહયતિ તદ્વન્નાયમાત્મેતિ બ્રૂયાત્ ।
નચૈવમવોચત્ ।
સન્માત્રાત્માવગતિનિષ્ઠૈવ હિ ષષ્ઠપ્રપાઠકપરિસમાપ્તિર્દૃશ્યતે ।
ચશબ્દઃ
[પ્રતિજ્ઞાવિરોધાત્ । બ્બ્સ્_1,1.8અ ।]
પ્રતિજ્ઞાવિરોધાભ્યુચ્ચયપ્રદર્શનાર્થઃ ।
સત્યપિ હેયત્વવચને પ્રતિજ્ઞાવિરોધઃ પ્રસજ્યેત ।
કારણવિજ્ઞાનાદ્ધિ સર્વં વિજ્ઞાતમિતિ પ્રતિજ્ઞાતમ્ ।
ઽઉત તમાદેશમપ્રાક્ષ્યો યેનાશ્રુતં શ્રુતં ભવત્યમતં મતમવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતમિતિ કથં નુ ભગવઃ સ આદેશો ભવતીતિ યથા સોમ્યૈકેન મૃત્પિણ્ડેન સર્વં મૃન્મયં વિજ્ઞાતં સ્યાદ્વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં મૃત્તિકેત્યેવ સત્યમ્ઽ ।
ઽએવં સોમ્ય સ આદેશો ભવતિઽ (છાન્દો. 6.1.1,3) ઇતિ વાક્યોપક્રમે શ્રવણાત્ ।
નચ સચ્છબ્દવાચ્યે પ્રધાને ભોગ્યવર્ગકારણે હેયત્વેનાહેયત્વેન વા વિજ્ઞાતે ભોક્તૃવર્ગો વિજ્ઞાતો ભવતિ, અપ્રધાનવિકારત્વાદ્ભોક્તૃવર્ગસ્ય ।
તસ્માન્ન પ્રધાનં સચ્છબ્દવાચ્યમ્

નનુ યથા કશ્ચિદરુન્ધતીં દર્શયિતું નિકટસ્થાં સ્થૂલાં તારામરુન્ધતીત્વેનોપદિશતિ, તદ્વદનાત્મન એવ પ્રધાનસ્ય સત્પદાર્થસ્યાત્મત્વોપદેશ ઇતિ શઙ્કતે- કુતશ્ચેતિ ।
પ્રધાનં સચ્છબ્દવાચ્યં નેતિ કુત ઇત્યર્થઃ ।
સૌત્રશ્ચકારો ઽનુક્તસમુચ્ચયાર્થ ઇત્યાહ- ચશબ્દ ઇતિ ।
વિવૃણોતિ- સત્યપીતિ ।
અપિશબ્દાન્નાસ્ત્યેવેતિ સૂચયતિ ।
વેદાનધીત્યાગતં સ્તબ્ધં પુત્રં પિતોવાચ-હે પુત્ર ઉત અપિ, આદિશ્યત ઇત્યાદેશ ઉપદેશૈકલભ્યઃ સ્દાત્મા તમપ્યપ્રાક્ષ્યઃ ગુરુનિકટેપૃષ્ટવાનસિ, યસ્ય શ્રવણેન મનનેન વિજ્ઞાનેનાન્યસ્ય શ્રવણાદિકં ભવતીત્યન્વયઃ ।
નન્વન્યેન જ્ઞાતેન કથમન્યદજ્ઞાતમપિ જ્ઞાતં સ્યાદિતિ પુત્રઃ શઙ્કતે- કથમિતિ ।
હે ભગવઃ, કથં નુ ખલુ સ ભવતીત્યર્થઃ ।
કાર્યસ્ય કારણાન્યત્વં નાસ્તીત્યાહ- યથેતિ ।
પિણ્ડઃ સ્વરૂપં તેન ।
વિજ્ઞાતેનેતિ શેષઃ ।
તત્ર યુક્તિમાહ- વાચેતિ ।
વાચા વાગિન્દ્રિયેણારભ્યત ઇતિ વિકારો વાચારમ્ભણમ્ ।
નનુ વાચા નામૈવારભ્યતે, ન ઘટાદિરિત્યાશઙ્ક્ય નામમાત્રમેવ વિકાર ઇત્યાહ- નામધેયમિતિ ।
ઽનામધેયં વિકારો ઽયં વાચા કેવલમુચ્યતે ।
વસ્તુતઃ કારણાદ્ભિન્નો નાસ્તિ તસ્માન્મૃષૈવ સઃ ॥
ઽઇતિ ભાવઃ ।
વિકારસ્ય મિથ્યાત્વે તદભિન્નકારણસ્યાપિ મિથ્યાત્વમિતિ, નેત્યાહ- મૃત્તિકેતિ ।
કારણં કાર્યાદ્ભિન્નસત્તાકં ન કાર્યં કારણાદ્ભિન્નમ્, અતઃ કારણાતિરિક્તસ્ય કાર્યસ્વરૂપસ્યાભાવાત્કારણજ્ઞાનેન તજ્જ્ઞાનં ભવતીતિ સ્થિતે દાર્ષ્ટાન્તિકમાહ- એવમિતિ ।
મૃદ્વદ્બ્રહ્મૈવ સત્યં વિયદાદિવિકારો મૃષેતિ બ્રહ્મજ્ઞાને સતિ જ્ઞેયં કિઞ્ચિન્નાવશિષ્યત ઇત્યર્થઃ ।
યદ્યપિ પ્રધાને જ્ઞાતે તાદાત્મ્યાદ્વિકારાણાં જ્ઞાનં ભવતિ તથાપિ ન પુરુષાણાં, તેષાં પ્રધાનવિકારત્વાભાવાદિત્યાહ- નચેતિ ।
અસ્માકં જીવાનાં સદ્રૂપત્વાત્તજ્જ્ઞાને જ્ઞાનમિતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,1.5.8
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,1.5.9
કુતશ્ચ ન પ્રધાનં સચ્છબ્દવાચ્યમ્-
હે શ્વેતકેતો, ઉત અપિ આદિસ્યત ઇત્યાદેશસ્તં શાસ્ત્રાચાર્યોક્તિગમ્યં વસ્ત્વપ્રાક્ષ્યઃ પૃષ્ટવાનસ્યાચાર્યમ્ ।
વાચારભ્યમાણમુચ્ચાર્યમાણં નામધેયમેવ વિકારો ન તુ ઘટશરાવાદિનામાતિરિક્તો મૃદિ વિકારો વસ્તુતો ઽસ્તિ પરમાર્થતો મૃત્તિકૈવ તુ સત્યં વસ્ત્વસ્તીતિ ।
સ્વાપ્યયાત્ । બ્બ્સ્_1,1.9 ।
તદેવ સચ્છબ્દવાચ્યં કારણં પ્રકૃત્ય શ્રૂયતે- ઽયત્રૈતત્પુરુષઃ સ્વપિતિ નામ સતા સોમ્ય તદા સંપન્નો ભવતિ સ્વમપીતો ભવતિ તસ્માદેનં સ્વપિતીત્યાચક્ષતે સ્વં હ્યપીતો ભવતિઽ (છાન્દો. 6.8.1) ઇતિ ।
એષા શ્રુતિઃ સ્વપિતીત્યેતત્પુરુષસ્ય લોકપ્રસિદ્ધં નામ નિર્વક્તિ ।
સ્વશબ્દેનેહાત્મોચ્યતે ।
યઃ પ્રકૃતઃ સચ્છબ્દવાચ્યસ્તમપીતો ભવત્યપિગતો ભવતીત્યર્થઃ ।
અપિપૂર્વસ્યૈતેર્લર્યાર્થત્વં પ્રસિદ્ધં, પ્રભવાપ્યયાવિત્યુત્પત્તિપ્રલયયોઃ પ્રયોગદર્શનાત્ ।
મનઃપ્રચારોપાધિવિશેષસંબન્ધાદિન્દ્રિયાર્થાન્ગૃહ્યંસ્તદ્વિશેષાપન્નો જીવો જાગર્તિ ।
તદ્વાસનાવિશિષ્ટઃ સ્વપ્નાન્પશ્યન્મનઃશબ્દવાચ્યો ભવતિ ।
સ ઉપાધિદ્વયોપરમે સુષુપ્તાવસ્થામુપાધિકૃતવિશેષાભાવાત્સ્વાત્મનિ પ્રલીન ઇવેતિ ઽસ્વં હ્યપીતો ભવતિઽ ઇત્યુચ્યતે ।
યથા હૃદયશબ્દનિર્વચનં શ્રુત્વા દર્શિતમ્- ઽસ વા એષ આત્મા હૃદિ તસ્યૈતદેવ નિરુક્તં હૃદ્યયમિતિ તસ્માધૃદયમિતિઽ (છાન્દો. 8.3.3) ઇતિ ।
યથાવાશનાયોદન્યાશબ્દપ્રવૃત્તિમૂલં દર્શયતિ શ્રુતિઃ- ઽઆપ એવ તદશિતં નયન્તેઽ ઽતેજ એવ તત્પીતં નયન્તેઽ (છા. 6. 8. 3,5) ઇતિ ચ ।
એવં સ્વમાત્માનં સચ્છબ્દવાચ્યમપીતો ભવતીતીમમર્થં સ્વપિતિનામનિર્વચનેન દર્શયતિ ।
નચ ચેતન આત્માચેતનં પ્રધાનં સ્વરૂપત્વેન પ્રતિપદ્યેત ।
યદિ પુનઃ પ્રધાનમેવાત્મીયાત્વાત્સ્વાશબ્દેનૈવોચ્યેત, એવમપિ ચેતનો ઽચેતનમપ્યેતીતિ વિરુદ્ધમાપદ્યેત ।
શ્રુત્યન્તરં ચ - ઽપ્રાજ્ઞેનાત્મના સંપરિષ્વક્તો ન બાહ્યં કિઞ્ચન વેદ નાન્તરમ્ઽ ।
(બૃહ. 4.3.21) ઇતિ સુષુપ્તાવસ્થાયાં ચેતને ઽપ્યયં દર્શયતિ ।
અતો યસ્મિન્નપ્યયઃ સર્વેષાં ચેતનાનાં તચ્ચેતનં સચ્છબ્દવાચ્યં જગતઃ કારણં ન પ્રધાનમ્

fન્: યત્ર સુપ્તૌ પુંસઃ સ્વપિતીત્યેતન્નામ ભવતિ તદા પુરુષઃ સતા સંપન્નસ્તેનૈકીભૂત ઇતિ યોજના ।
કુતશ્ચેતિ ।
પુનરપિ કસ્માધેતોરિત્યર્થઃ ।
સુષુપ્તૌ જીવસ્ય સદાત્મનિ સ્વસ્મિન્નપ્યયશ્રવણાત્સચ્ચેતનમેવેતિ સૂત્રયોજના ।
એતત્સ્વપનં યથા સ્યાત્તથા યત્ર સુષુપ્તૌ સ્વપિતીતિ નામ ભવતિ તદા પુરુષઃ સતા સંપન્ન એકીભવતિ ।
સદૈક્યે ઽપિ નામપ્રવૃત્તિઃ કથં, તત્રાહ- સ્વમિતિ ।
તત્ર લોકપ્રસિદ્ધિમાહ- તસ્માદિતિ ।
હિ યસ્માત્સ્વં સદાત્માનમપીતો ભવતિ તસ્માદિત્યર્થઃ ।
શ્રુતેસ્તાત્પર્યમાહ- એષેત્યાદિના ।
કથમેતાવતા પ્રધાનનિરાસ ઇત્યત આહ- સ્વશબ્દેનેતિ ।
એતેર્ધાતોર્ગત્યર્થસ્યાપિપૂર્વસ્ય લયાર્થત્વે ઽપિ કથં નિત્યસ્ય જીવસ્ય લય ઇત્યાશઙ્ક્ય ઉપાધિલયાદિતિ વક્તું જાગ્રત્સ્વપ્નયોરુપાધિમાહ- મન ઇતિ ।
ઐન્દ્રિયકમનોવૃત્તય ઉપાધયઃ, તૈર્ઘટાદિસ્થૂલાર્થવિશેષાણામાત્મના સંબન્ધાદાત્મા તાનિન્દ્રિયાર્થાન્પશ્યન્સ્થૂલવિશેષેણ દેહેનૈક્યભ્રાન્તિમાપન્નો વિશ્વસંજ્ઞો જાગર્તિ ।
જાગ્રદ્વાસનાશ્રયમનોવિશિષ્ટઃ સંસ્તૈજસસંજ્ઞઃ સ્વપ્ને વિચિત્રવાસનાસહકૃતમાયાપરિણામાન્પશ્યન્ ઽસોમ્ય તન્મનઃઽઇતિ શ્રુતિસ્થમનઃશબ્દવાચ્યો ભવતિ ।
સ આત્મા સ્થૂલસૂક્ષ્મોપાધિદ્વયોપરમે ઽહં નરઃ કર્તેતિ વિશેષાભિમાનાભવાલ્લીન ઇત્યુપચર્યત ઇત્યર્થઃ ।
નનુ સ્વપિતીતિ નામનિરુક્તેરર્થવાદત્વાન્ન યથાર્થતેત્યત આહ- યથેતિ ।
તસ્ય હૃદયશબ્દસ્યૈતન્નિર્વચનમ્ ।
તદશિતમન્નં દ્રવીકૃત્ય નયન્તે જરયન્તીત્યાપ એવાશનાયાપદાર્થઃ ।
તત્પીતમુદકં નયતે શોષયતીતિ તેજ એવોદન્યમ્ ।
અત્ર દીર્ઘશ્છાન્દસઃ ।
એવમિદમપિ નિર્વચનં યથાર્થમિત્યાહ- એવમિતિ ।
ઇદં ચ પ્રધાનપક્ષે ન યુક્તમિત્યાહ- ન ચેતિ ।
સ્વશબ્દસ્યાત્મનીવાત્મીયે ઽપિ શક્તિરસ્તીત્યાશઙ્ક્યાહ- યદીતિ ।
પ્રાજ્ઞેન બિમ્બચૈતન્યેનેશ્વરેણ સંપરિષ્વઙ્ગો ભેદભ્રમાભાવેનાભેદ ઇત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,1.5.9
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,1.5.10
કુતશ્ચ ન પ્રધાનં જગતઃ કારણમ્-
ગતિસામાન્યાત્ । બ્બ્સ્_1,1.10 ।
યદિ તાર્કિકસમય ઇવ વેદાન્તેષ્વપિ ભિન્ના કારણાવગતિરભવિષ્યત્ક્વચિચ્ચેતનં બ્રહ્મ જગતઃ કારણં દ્વચિદન્યદેવેતિ, તતઃ કદાચિત્પ્રધાનકારણવાદાનુરોધેનાપીક્ષત્યાદિશ્રવણમકલ્પયિષ્યત્ ।
નત્વેતદસ્તિ ।
સમાનૈવ હિ સર્વેષુ વેદાન્તેષુ ચેતનકારણાવગતિઃ ।
ઽયથાગ્નેર્જ્વલતઃ સર્વા દિશો વિસ્ફુલિઙ્ગા વિપ્રતિષ્ઠેરન્નેવમેવૈતસ્માદાત્મનઃ સર્વે પ્રાણા યથાયતનં વિપ્રતિષ્ઠન્તે પ્રાણેભ્યો દેવા દેવેભ્યો લોકાઃઽ (કૌ. 3.3) ઇતિ ।
ઽતસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂતઃઽ (તૈ. 2.1) ઇતિ ।
ઽઆત્મત એવેદં સર્વમ્ઽ (છાન્દો. 7.26.1) ઇતિ ।
ઽઆત્મન એષ પ્રાણો જાયતેઽ (પ્ર. 3.3) ઇતિ ચાત્મનઃ કારણત્વં દર્શયન્તિ સર્વે વેદાન્તાઃ ।
આત્મશબ્દશ્ચ ચેતનવચન ઇત્યવોચામ ।
મહચ્ચ પ્રામાણ્યકારણમેતદ્યદ્વેદાન્તવાક્યાનાં ચેતનકારણત્વે સમાનગતિત્વં, ચક્ષુરાદીનામિવ રૂપાદિષુ ।
અતો ગતિસામાન્યાત્સર્વજ્ઞં બ્રહ્મ જગતઃ કારણમ્

fન્: ગતિરવગતિઃ ।
વિપ્રતિષ્ઠેરન્ નાનાગતિત્વેન દિશો દશાપિ પ્રસૃતાઃ સ્યુરિત્યર્થઃ ।
અજ્ઞાતજ્ઞાપકત્વં પ્રામાણ્યમ્ ।
તત્તદ્વેદાન્તજન્યાનામવગતીનાં ચેતનકારણવિષયકત્વેન સામાન્યાન્નાચેતનં જગતઃ કારણમિતિ સૂત્રાર્થં વ્યતિરેકમુખેનાહ- યદિ તાર્કિકેત્યાદિના ।
અન્યત્પરમાણ્વાદિકમ્ ।
ન ત્વેતદિતિ ।
અવગતિવૈષમ્યમિત્યર્થઃ ।
વિપ્રતિષ્ઠરન્વિવિધં નાનાદિશઃ પ્રતિ ગચ્છેયુઃ ।
પ્રાણશ્ચક્ષુરાદયો યથાગોલકં પ્રાદુર્ભવન્તિ, પ્રાણેભ્યો ઽનન્તરં દેવાઃ સૂર્યાદયસ્તદનુગ્રાહકાઃ, તદનન્તરં લોક્યન્ત ઇતિ લોકા વિષયા ઇત્યર્થઃ ।
નનુ વેદાન્તાનાં સ્વતપ્રામાણ્યત્વેન પ્રત્યકં સ્વાર્થનિશ્ચાયકત્વસંભવાત્કિં ગતિસામાન્યેનેત્યત આહ- મહચ્ચેતિ ।
એકરૂપાવગતિહેતુત્વં વેદાન્તાનાં પ્રામાણ્યસંશયનિવૃત્તિહેતુરિત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- ચક્ષુરિતિ ।
યથા સર્વેષાં ચક્ષુષામેકરૂપાવગતિહેતુત્વં, શ્રવણાનાં શબ્દાવગતિહેતુત્વં ઘ્રાણાદીનાં ગન્ધાદિષુ, એવં બ્રહ્મણિ વેદાન્તાનાં ગતિસામાન્યં પ્રામાણ્યદાર્ઢ્યે હેતુરિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,1.5.10
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,1.5.11
કુતશ્ચ સર્વજ્ઞં બ્રહ્મ જગતઃ કારણમ્-
શ્રુતત્વાચ્ ચ । બ્બ્સ્_1,1.11 ।
સ્વશબ્દેનૈવ ચ સર્વજ્ઞ ઈશ્વરો જગતઃ કારણમિતિ શ્રૂયતે શ્વેતાશ્વતરાણાં મન્ત્રોપનિષદિ સર્વજ્ઞમીશ્વરં પ્રકૃત્ય ઽસ કારણં કરણાધિપાધિપો ન ચાસ્ય કશ્ચિજ્જનિતા ન ચાધિપઃઽ (શ્વે. 6.9) ઇતિ ।
તસ્માત્ સર્વજ્ઞં બ્રહ્મ જગતઃ કારણં, નાચેતનં પ્રધાનમન્યદ્વેતિ સિદ્ધમ્

fન્: કારણાધિપા જીવસ્તેષામધિપઃ ।
વસ્તુતન્ત્રં ભવેજ્જ્ઞાનં કર્મતન્ત્રમુપાસનમ્ ।
આવિસ્તરામતિશયેન પ્રકટમ્ ।
એવમીક્ષત્યાદિલિઙ્ગૈરચેતને વેદાન્તાનાં સમન્વયં નિરસ્ય ચેતનવાચકશબ્દેનાપિ નિરસ્યતિ- શ્રુતત્વાચ્ચેતિ ।
સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- સ્વશબ્દેનેતિ ।
સ્વસ્ય ચેતનસ્ય વાચકઃ સર્વવિચ્છબ્દઃ ।
ઽજ્ઞઃ કાલકાલો ગુણી સર્વવિદ્યઃઽઇતિ સર્વજ્ઞં પરમેશ્વરં પ્રકૃત્ય ઽસ સર્વવિત્કારણમ્ઽઇતિ શ્રુતત્વાન્નાચેતનં કારણમિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
કરણાધિપા જીવાસ્તેષામધિપઃ ।
અધિકરમાર્થમુપસંહરતિ- તસ્માદીતિ ।
ઈક્ષણાત્મશબ્દાદિકં પરમાણ્વાદાવપ્યયુક્તમિતિ મત્વાહ- અન્યદ્વેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,1.5.11
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,1.6.12
6 આનન્દમયાધિકરણમ્ । સૂ. 12-19
ઽજન્માદ્યસ્ય યતઃઽ ઇત્યારભ્ય ઽશ્રુતત્વાચ્ચઽ ઇત્યેવમન્તૈઃ સૂત્રૈર્યાન્યુદાહૃતાનિ વેદાન્તવાક્યાનિ તેષાં સર્વજ્ઞઃ સર્વશક્તિરીશ્વરો જગતો જન્મસ્થિતિલયકારણમિત્યેતસ્યાર્થસ્ય પ્રતિપાદકત્વં ન્યાયપૂર્વકં પ્રતિપાદિતમ્ ।
ગતિસામાન્યોપન્યાસેન ચ સર્વે વેદાન્તાશ્ચેતનકારણવાદિન ઇતિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
અતઃ પરસ્ય ગ્રન્થસ્ય કિમુત્થાનમિતિ ।
ઉચ્યતે- દ્વિરૂપં હિ બ્રહ્માવગમ્યતે, નામરૂપવિકારભેદોપાધિવિશિષ્ટં, તદ્વિપરીતં ચ સર્વોપાધિવિવર્જિતમ્ ।
ઽયત્ર હિ દ્વૈતમિવ ભવતિ તદિતર ઇતરં પશ્યતિ યત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્ઽ (બૃહ. 4.5.15) ઽયત્ર નાન્યત્પશ્યતિ નાન્યચ્છૃણોતિ નાન્યદ્વિજાનાતિ સ ભૂમાથ યત્રાન્યત્પશ્યત્યન્યચ્છૃણોત્યન્યદ્વિજાનાતિ તદલ્પં વો વૈ ભૂમા તદમૃતમથ યદલ્પં તન્મર્ત્યમ્ઽ (છાન્દો. 7.24.1) ઽસર્વાણિ રૂપાણિ વિચિત્ય ધીરો નામાનિ કૃત્વાભિવદન્યદાસ્તેઽ (તૈ.આ. 3.12.7) ઽનિષ્કલં નિષ્ક્રિયં શાન્તં નિરવદ્યં નિરઞ્જનમ્ ।
અમૃતસ્ય પરં સેતું દગ્ધેન્ધનમિવાનલમ્ઽ (શ્વે. 6.19) ઽનેતિ નેતિઽ (બૃ. 2.3.6) ઇતિ ઽઅસ્થૂલમનણુઽ (બૃ. 3.8.8) ઽન્યૂનમન્યત્સ્થાનં સંપૂર્ણમન્યત્ઽ ઇતિ ચૈવં સહસ્રશો વિદ્યાવિદ્યાવિષયભેદેન બ્રહ્મણો દ્વિરૂપતાં દર્શયન્તિ વાક્યાનિ ।
તત્રાવિદ્યાવસ્થાયાં બ્રહ્મણ ઉપાસ્યોપાસકાદિક્ષણઃ સર્વો વ્યવહારઃ ।
તત્ર કાનિચિદ્બ્રહ્મણ ઉપાસનાન્યભ્યુદયાર્થાનિ, કાનિચિત્ક્રમમુક્ત્યર્થાનિ, કાનિચિત્કર્મસમૃદ્ધ્યર્થાનિ ।
તેષાં ગુણવિશેષોપાધિભેદેન ભેદઃ ।
એક એવ તુ પરમાત્મેશ્વરસ્તૈસ્તૈર્ગુણવિશેષૈર્વિશિષ્ટ ઉપાસ્યો યદ્યપિ ભવતિ તથાપિ યથાગુણોપાસનમેવ ફલાનિ ભિદ્યન્તે ।
ઽતં યથા યથોપાસતે તદેવ ભવતિઽ ઇતિ શ્રુતેઃ, ઽયથાક્રતુરસ્મિંલોકે પુરુષો ભવતિ તથેતઃ પ્રેત્ય ભવતિઽ (છા. 3.14.1) ઇતિ ચ ।
સ્મૃતેશ્ચ- ઽયં યં વાપિ સ્મરન્ભાવં ત્યજત્યન્તે કલેવરમ્ ।
તં તમેવૈતિ કૌન્તેય સદા તદ્ભાવભાવિતઃ ॥ઽ (ગી. 8.6) ઇતિ ।
યદ્યપ્યેક આત્મા સર્વભૂતેષુ સ્થાવરજઙ્ગમેષુ ગૂઢસ્તથાપિ ચિત્તોપાધિવિશેષતારતમ્યાદાત્મનઃ કૂટસ્થનિત્યસ્યૈકરૂપસ્યાપ્યુત્તરોત્તરમાવિષ્કૃતસ્ય તારતમ્યમૈશ્વર્યશક્તિવિશેષૈઃ શ્રૂયતે- ઽતસ્ય ય આત્માનમાવિસ્તરાં વેદઽ (ઐ.આ. 2.3.2.1) ઇત્યત્ર ।
સ્મૃતાવપિ- ઽયદ્યદ્વિભૂતિમત્સર્વં શ્રીમદૂર્જિતમેવ વા ।
તત્તદેવાવગચ્છ ત્વં મમ તેજોંઽશસંભવમ્ ।ઽ (ગી. 10.41) ઇતિ ।
યત્ર યત્ર વિભૂત્યાદ્યતિશયઃ સ સ ઈશ્વર ઇત્યુપાસ્યતયા ચોદ્યતે ।
એવમિહાપ્યાદિત્યમણ્ડલે હિરણ્મયઃ પુરુષઃ સર્વપાપ્મોદયલિઙ્ગાત્પર એવેતિ વક્ષ્યતિ ।
એવં ઽઆકાશસ્તલ્લિઙ્ગાત્ઽ (બ્ર. 1.1.22) ઇત્યાદિષુ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
એવં સદ્યોમુક્તિકારણમપ્યાત્મજ્ઞાનમુપાધિવિશેષદ્વારેણોપદિશ્યમાનમપ્યવિવક્ષિતોપાધિસંબન્ધવિશેષં પરાપરવિષયત્વેન સંદિહ્યમાનં વાક્યગતિપર્યાલોચનયા નિર્ણેતવ્યં ભવતિ ।
યથેહૈવ તાવત્ ઽઆનન્દમયો ઽભ્યાસાત્ઽ ઇતિ ।
એવમેકમપિ બ્રહ્માપેક્ષિતોપાધિસંબન્ધં નિરસ્તોપાધિસંબન્ધં ચોપાસ્યત્વેન જ્ઞેયત્વેન ચ વેદાન્તેષૂપદિશ્યત ઇતિ પ્રદર્શયિતું પરો ગ્રન્થ આરભ્યતે ।
યચ્ચ ઽગતિસામાન્યાત્ઽ ઇત્યચેતનકારણનિરાકરણમુક્તં તદપિ વાક્યાન્તરાણિ બ્રહ્મવિષયાણિ વ્યાચક્ષાણેન બ્રહ્મવિપરીતકારણનિષેધેન પ્રપઞ્ચ્યતે-
આનન્દમયો ઽભ્યાસાત્ । બ્બ્સ્_1,1.12 ।
તૈત્તિરીયકે ઽન્નમયં, પ્રાણમયં, મનોમયં, વિજ્ઞાનમયં,ચાનુક્રમ્યામ્નાયતે- ઽતસ્માદ્વા એતસ્માદ્વિજ્ઞાનમયાત્ ।
અન્યો ઽન્તર આત્માનન્દમયઃઽ (તૈ. 2.5) ઇતિ ।
તત્ર સંશયઃ- કિમિહાનન્દમયશબ્દેન પરમેવ બ્રહ્મોચ્યતે યત્પ્રકૃતમ્ ઽસત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મઽ (તૈ. 2.1) ઇતિ, કિંવાન્નમયાદિબ્રહ્મણોર્ઽથાન્તરમિતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તં બ્રહ્મણોર્ઽથાન્તરમમુખ્ય આત્માનન્દમયઃ સ્યાત્ ।
કસ્માત્ ।
અન્નમયાદ્યમુખ્યાત્મપ્રવાહપતિતત્વાત્ ।
અથાપિ સ્યાત્સર્વાન્તરત્વાદાનન્દમયો મુખ્ય એવાત્મેતિ ।
ન સ્યાત્પ્રિયાદ્યવયવયોગાચ્છરીરત્વશ્રવણાચ્ચ ।
મુખ્યશ્ચેદાત્માનન્દમયઃ સ્યાન્ન પ્રિયાદિસંસ્પર્શઃ સ્યાત્ ।
ઇહ તુ ઽતસ્ય પ્રિયમેવ શિરઃઽ ઇત્યાદિ શ્રૂયતે ।
શારીરત્વં ચ શ્રૂયતે- ઽતસ્યૈષ એવ શારીર આત્મા ।
યઃ પૂર્વસ્યઽ ઇતિ ।
તસ્ય પૂર્વસ્ય વિજ્ઞાનમયસ્યૈષ એવ શારીર આત્મા ય એષ આનન્દમય ઇત્યર્થઃ ।
નચ સશરીરસ્ય સતઃ પ્રિયાપ્રિયસંસ્પાર્શો વારયિતું શક્યઃ ।
તસ્માત્સંસાર્યેવાનન્દમય આત્મેત્યવં પ્રાપ્ત ઇદમુચ્યતે- ઽઆનન્દમયો ઽભ્યાસાત્ઽ ।
પર એવાત્માનન્દમયો ભવિતુમર્હતિ ।
કુતઃ ।
અભ્યાસાત્ ।
પરસ્મિન્નેવ હ્યાત્મન્યાનન્દશબ્દો બહુકૃત્વો ઽભ્યસ્યતે ।
આનન્દમયં પ્રસ્તુત્ય ઽરસો વૈ સઃઽ ઇતિ તસ્યૈવ રસત્વમુક્ત્વોચ્યતે- ઽરસંહ્યેવાયં લબ્ધ્વાઽનન્દી ભવતિઽ ઇતિ, ઽકો હ્યેવાન્યાત્કઃ પ્રાણ્યાત્ ।
યદેષ આકાશ આનન્દો ન સ્યાત્ ।
એષ હ્યેવાનન્દયાતિઽ ।
(તૈ. 2.7) ઽસૈષાનન્દસ્ય મીમાંસા ભવતિઽ, ઽ એતમાનન્દમયમાત્માનમુપસંક્રામતિઽ, ઽઆનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્ ન બિભેતિ કુતશ્ચનઽ (તૈ. 2.8,9) ઇતિ ।
ઽઆનન્દો બ્રહ્મેતિ વ્યજાનાત્ઽ (તૈ. 3.6) ઇતિ ચ ।
શ્રુત્યન્તરે ચ ઽવિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મઽ (બૃ. 3.9.28) ઇતિ બ્રહ્મણ્યેવાનન્દશબ્દો દૃષ્ટઃ ।
એવમાનન્દશબ્દસ્ય બહુકૃત્વો બ્રહ્મણ્યભ્યાસાદાનન્દમય આત્મા બ્રહ્મેતિ ગમ્યતે ।
યત્તૂક્તમન્નમયાદ્યમુખ્યાત્મપ્રવાહપતિતત્વાદાનન્દમયસ્યાપ્યમુખ્યત્વમિતિ, નાસૌ દોષઃ ।
આનન્દમયસ્ય સર્વાન્તરત્વાત્ ।
મુખ્યમેવ હ્યાત્માનમુપદિદિક્ષુ શાસ્ત્રં લોકબુદ્ધિમનુસરત્, અન્નમયં શરીરમનાત્માનમત્યન્તમૂઢાનામાત્મત્વેન પ્રસિદ્ધમનૂદ્ય મૂષાનિષિક્તદ્રુતતામ્રાદિપ્રતિમાવત્તતો ઽનન્તરં તતો ઽન્તરમિત્યેવં પૂર્વેણ પૂર્વેણ સમાનમુત્તરમુત્તરમનાત્માનમાત્મેતિ ગ્રાહયત્, પ્રતિપત્તિસૌકર્યાપેક્ષયા સર્વાન્તરં મુખ્યમાનન્દમયમાત્માનમુપદિદેશેતિ શ્લિષ્ટતરમ્ ।
યથારુન્ધતીનિદર્શને બર્હ્વીષ્વપિ તારાસ્વમુખ્યાસ્વરુન્ધતીષુ દર્શિતાસુ યાન્ત્યા પ્રદર્શ્યતે સા મુખ્યૈવારુન્ધતી ભવતિ, એવમિહાપ્યાનન્દમયસ્ય સર્વાન્તરત્વાન્મુખ્યમાત્મત્વમ્ ।
યત્તુ બ્રૂષે, પ્રિયાદીનાં શિરસ્ત્વાદિકલ્પનાનુપપન્ના મુખ્યસ્યાત્મન ઇતિ, આતીતાનન્તરોપાધિજનિતા સા ન સ્વાભાવિકીત્યદોષઃ ।
શારીરત્વમપ્યાનન્દમયસ્યાન્નમયાદિશરીરપરમ્પરયા પ્રદર્શ્યમાનત્વાત્, ન પુનઃ સાક્ષાદેવ શારીરત્વં સંસારિવત્, તસ્માદાન્દમયઃ પર એવાત્મા

fન્: તસ્ય નિષ્કલત્વશ્રુત્યા નિરંશત્વાદિત્યર્થઃ ।
કોવાન્યાચ્ચલેત્, કો વા વિશિષ્ય પ્રાણ્યાજ્જીવેત્ ।
આનન્દયાતિ આનન્દયતીત્યર્થઃ ।
ઉપસંક્રમણં પ્રાપ્તિઃ બ્રહ્મણઃ સ્વરૂપમિતિ શેષઃ ।
લોકબુદ્ધેઃ સ્થૂલગ્રાહિતામનુસરદિત્યર્થઃ ।
ઇહાપિ અમુખ્યપ્રવાહે પતિતસ્યાપિ ।
વૃત્તાનુવાદેનોત્તરસૂત્રસંદર્ભમાક્ષિપતિ- જન્માદિતિ ।
પ્રથમસૂત્રસ્ય શાસ્ત્રોપોદ્ઘાતત્વાજ્જન્માદિસૂત્રમારભ્યેત્યુક્તમ્ ।
સર્વવેદાન્તાનાં કાર્યે પ્રધાનાદ્યચેતને ચ સમન્વયનિરાસેન બ્રહ્મપરત્વં વ્યાખ્યાતમ્ ।
અતઃ પ્રથમાધ્યાયાર્થસ્યસમાપ્તત્વાદુત્તરગ્રન્થારમ્ભે કિં કારણમિત્યર્થઃ ।
વેદાન્તેષુ સગુણનિર્ગુણબ્રહ્મવાક્યાનાં બહુલમુપલબ્ધેઃ, તત્ર કસ્ય વાક્યસ્ય સગુણોપાસનાવિધિદ્વારા નિગુણે સમન્વયઃ કસ્ય વા ગુણવિવક્ષાં વિના સાક્ષાદેવ બ્રહ્મણિ સમન્વય ઇત્યાકાઙ્ક્ષૈવ કારણમિત્યાહ- ઉચ્યત ઇતિ ।
સંક્ષિપ્ય સગુણનિર્ગુણવાક્યાર્થમાહ- દ્વિરૂપં હીતિ ।
નામરૂપાત્મકો વિકારઃ સર્વં જગત્, તદ્ભેદો હિરણ્યશ્મશ્રુત્વાદિવિશેષ ઇતિ વાક્યાર્થઃ ।
વાક્યાનુદાહરતિ- યત્ર હીત્યાદિના ।
યસ્યાં ખલ્વજ્ઞાનાવસ્થાયાં દ્વૈતમિવ કલ્પિતં ભવતિ તત્તદેતરઃ સન્નિતરં પશ્યતીતિ દૃશ્યોપાધિકં વસ્તુ ભાતિ ।
યત્ર જ્ઞાનકાલે વિદુષઃ સર્વં જગદાત્મમાત્રમભૂત્તત્તદા તુ કેન કં પશ્યેદિત્યાક્ષેપાન્નિરુપાધિકં તત્ત્વં ભાતિ ।
યત્ર ભુમ્નિ નિશ્ચિતો વિદ્વાન્ દ્વિતીયં કિમપિ ન વેત્તિ સો ઽદ્વિતીયો ભૂમા પરમાત્મા નિર્ગુણઃ ।
અથ નિર્ગુણોક્ત્યનન્તરં સગુણમુચ્યતે ।
યત્ર સગુણે સ્થિતો દ્વિતીયં વેત્તિ તદલ્પં પરિચ્છિન્નં, યસ્તુ ભૂમા તદમૃતં નિત્યમ્ ।
અથેતિ ।
પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયમ્ ।
ધીરઃ પરમાત્મૈવ સર્વાણિ રૂપાણિ વિચિત્ય સૃષ્ટ્વા નામાનિ ચ કૃત્વા બુદ્ધ્યાદૌ પ્રવિશ્ય જીવસંજ્ઞો વ્યવહરન્યો વર્તતે સ સગુણસ્તં નિર્ગુણત્વેન વિદ્વાનપ્યમૃતો ભવતિ ।
નિર્ગતાઃ કલા અંશા યસ્માત્તન્નિષ્કલમ્ ।
અતો નિરંશત્વાન્નિષ્ક્રિયમ્ ।
અતઃ શાન્તમપરિણામિ ।
નિરવદ્યં રાગાદિદોષશૂન્યમ્ ।
અઞ્જનં મૂલતમઃસંબન્ધો ધર્માદિકં વા તચ્છૂન્યં નિરઞ્જનમ્ ।
કિઞ્ચામૃતસ્ય મોક્ષસ્ય સ્વયમેવ વાક્યોત્થવૃત્તિસ્થત્વેન પરમુત્કૃષ્ટં સેતું લૌકિકસેતુવત્પ્રાપકમ્ ।
યથા દગ્ધેન્ધનો ઽનલઃ શામ્યતિ તમિવાવિદ્યાં તજ્જં ચ દગ્ધ્વા પ્રશાન્તં નિર્ગુણમાત્માનં વિદ્યાદિત્યર્થઃ ।
નેતિ નેતીતિ ।
વ્યાખ્યાતમ્ ।
સ્થૂલાદિદ્વૈતશૂન્યમ્ ।
રૂપદ્વયે શ્રુતિમાહ- ન્યૂનમિતિ ।
દ્વૈતસ્થાનં ન્યૂનમલ્પં સગુણરૂપં નિર્ગુણાદન્યત્, તથા સંપૂર્ણં નિર્ગુણં સગુણાદન્યદિત્યર્થઃ ।
એકસ્ય દ્વિરૂપત્વં વિરુદ્ધમિત્યત આહ- વિદ્યેતિ ।
વિદ્યાવિષયો જ્ઞેયં નિર્ગુણત્વં સત્યં અવિદ્યાવિષય ઉપાસ્યં સગુણત્વં કલ્પિતમિત્યવિરોધઃ ।
તત્રાવિદ્યાવિષયં વિવૃણોતિ- તત્રેતિ ।
નિર્ગુણજ્ઞાનાર્થમારોપિતપ્રપઞ્ચમાશ્રિત્યબાધાત્પ્રાક્કાલે ગુડજિહ્વિકાન્યાયેન તત્તત્ફલાર્થાન્યુપાસનાનિ વિધીયન્તે, તેષાં ચિત્તૈકાગ્ર્યદ્વારા જ્ઞાનં મુખ્યં ફલમિતિ તદ્વાક્યાનામપિ મહાતાત્પર્યં બ્રહ્મણીતિ મન્તવ્યમ્ ।
ઽનામ બ્રહ્મઽઇત્યાદ્યુપાસ્તીનાં કામાચારાદિરભ્યુદયઃ ફલં, દહરાદ્યુપાસ્તીનાં કામાચારાદિરભ્યુદયઃ ફલં, દહરાદ્યુપાસ્તીનાં ક્રમમુક્તિઃ, ઉદ્ભીથાદિધ્યાનસ્ય કર્મસમૃદ્ધિઃ ફલમિતિ ભેદઃ ।
ધ્યાનાનાં માનસત્વાત્, જ્ઞાનાન્તરઙ્ગત્વાચ્ચ, જ્ઞાનકાણ્ડે વિધાનમિતિ ભાવઃ ।
નનૂપાસ્યબ્રહ્મણ એકત્વાત્કથમુપાસનાનાં ભેદઃ, તત્રાહ- તેષામિતિ ।
ગુણવિશેષાઃ સત્યકામત્વાદયઃ ।
હૃદયાદિરુપાધિઃ ।
અત્ર સ્વયમેવાશઙ્ક્ય પરિહરતિ- એક ઇતિ ।
પરમાત્મસ્વરૂપાભેદે ઽપ્યુપાધિભેદેનોપહિતોપાસ્યરૂપભેદાદુપાસનનાં ભેદે સતિ ફલભેદ ઇતિ ભાવઃ ।
તં પરમાત્માનં યદ્યદ્ગુણત્વેન લોકા રાજાનમિવોપાસતે તત્તદ્ગુણવત્વમેવ તેષાં ફલં ભવતિ ।
ક્રતુઃ સંકલ્પો ધ્યાનમ્ ।
ઇહ યાદૃશધ્યાનવાન્ ભવતિ મૃત્વા તાદૃશોપાસ્યરૂપો ભવતિ ।
અત્રૈવ ભગવદ્વાક્યમાહ- સ્મૃતેશ્ચેતિ ।
નનુ સર્વભૂતેષુ નિરતિશયાત્મન એકત્વાદુપાસ્યોપાસકયોસ્તારતમ્યશ્રુતયઃ કથમિત્યાશઙ્ક્ય પરિહરતિ- યદ્યપ્યેક ઇતિ ।
ઉક્તાનામુપાધીનાં શુદ્ધિતારતમ્યાદૈશ્વર્યજ્ઞાનસુખરૂપશક્તીનાં તારતમ્યરૂપા વિશેષા ભવન્તિ તૈરેકરૂપસ્યાત્મન ઉત્તરોત્તરં મનુષ્યાદિહિરણ્યગર્ભાન્તેપ્વાવિર્ભાવાવતારતમ્યં શ્રૂયતે ।
તસ્યાત્મન આત્માનં સ્વરૂપમાવિસ્તરાં પ્રકટતરં યો વેદ ઉપાસ્તે સો ઽશ્નુતે તદિતિ તરપ્પ્રત્યયાદિત્યર્થઃ ।
તથાચ નિકૃષ્ઠોપાધિરાત્મૈવોપાસકઃ, ઉત્કૃષ્ટોપાધિરીશ્વર ઉપાસ્ય ઇત્યૌપાધિકં તારતમ્યમવિરુદ્ધમિતિ ભાવઃ ।
અત્રાર્થે ભગવદ્ગીતામુદાહરતિ- સ્મૃતાવિતિ ।
અત્ર સૂર્યાદેરપિ ન જીવત્વેનોપાસ્યતા કિન્ત્વીશ્વરત્વેનેત્યુક્તં ભવતિ ।
તત્ર સૂત્રકારસંમતિમાહ- એવમિતિ ।
ઉદયઃ અસંબન્ધઃ ।
એવં યસ્મિન્વાક્યે ઉપાધિર્વિવક્ષિતઃ તદ્વાક્યમુપાસનપરમિતિ વક્તુમુત્તરસૂત્રસંદર્ભસ્યારમ્ભ ઇત્યુક્ત્વા યત્ર ન વિવક્ષિતઃ તદ્વાક્યં જ્ઞેયબ્રહ્મપરમિતિ નિર્ણયાર્થમારમ્ભ ઇત્યાહ- એવં સદ્ય ઇતિ ।
અન્નમયાદિકોશા ઉપાધિવિશેષાઃ ।
વાક્યગતિસ્તાત્પર્યમ્ ।
આરમ્ભસમર્થનમુપસંહરતિ- એવમેકમપીતિ ।
સિદ્ધવદુક્તગતિસામાન્યસ્ય સાધનાર્થમપ્યુત્તરારમ્ભ ઇત્યાહ- યચ્ચેતિ ।
અન્નં પ્રસિદ્ધં, પ્રાણમનોબુદ્ધ્યઃ હિરણ્યગર્ભરૂપાઃ બિમ્બચૈતન્યામીશ્વર આનન્દઃ ।
તેષાં પઞ્ચાનાં વિકારા આધ્યાત્મિકા દેહપ્રાણમનોબુદ્ધિજીવા અન્નમયાદયઃ પઞ્ચકોશાઃ ઇતિ શ્રુતેઃ પરમાર્થઃ ।
પૂર્વાધિકરણે ગૌણમુખ્યેક્ષણયોરતુલ્યત્વેન સંશયાભાવાદ્ગૌણપ્રાયપાઠો ન નિશ્ચાયક ઇત્યુક્તં તર્હિ મયટો વિકારે પ્રાચુર્યે ચ મુખ્યત્વાત્સંશયે વિકારપ્રાયપાઠાદાનન્દાધિકારો જીવ આનન્દમય ઇતિ નિશચયો ઽસ્તીતિ પ્રત્યુદાહરમસંગત્યા પૂર્વપક્ષમાહ કિં તાવદિત્યાકાઙ્ક્ષાપૂર્વકમ્- કિમિતિ ।
આનન્દમયપદસ્યામુખ્યાર્થગ્રહે હેતું પૃચ્છતિ- કસ્માદિતિ ।
વિકારપ્રાયપાઠહેતુમાહ- અન્નમયાદીતિ ।
શ્રુત્યાદિસંગતયઃ સ્ફુટા એવ ।
પૂર્વપક્ષે વૃત્તિકારમતેજીવોપાસ્ત્યા પ્રિયાદિપ્રાપ્તિઃ ફલં, સિદ્ધાન્તે તુ બ્રહ્મોપાસ્ત્યેતિ ભેદઃ ।
શઙ્કતે- અથાપીતિ ।
પરિહરતિ- ન સ્યાદિતિ ।
સંગૃહીતં વિવૃણોતિ- મુખ્ય ઇતિ ।
પરમાત્મેત્યર્થઃ ।
શારીરત્વે ઽપીશરત્વં કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- નચેતિ ।
જીવત્વં દુર્વારમિત્યર્થઃ ।
નન્વાનન્દપદાભ્યાસે ઽપ્યાનન્દમયસ્ય બ્રહ્મત્વં કથમિત્યાશઙ્ક્ય જ્યોતિષ્ટોમાધિકારે જ્યોતિષ્પદસ્ય જ્યોતિષ્ટોમપરત્વવદાનન્દમયપ્રકરણસ્થાનન્દમયપદસ્યાનન્દમયપરત્વાત્તદભ્યાસસ્તસ્ય બ્રહ્મત્વસાધક ઇત્યભિપ્રેત્યાહ-
આનન્દમયં પ્રસ્તુત્યેતિ ।
રસઃ સારઃ ।
આનન્દ ઇત્યર્થઃ ।
અયં લોકઃ ।
યદ્યપિ એષ આકાશઃ પૂર્ણઃ આનન્દઃ સાક્ષિપ્રેરકો ન સ્યાત્તદા કો વાન્યાચ્ચલેત્, કો વા વિશિષ્યા પ્રાણ્યાજ્જીવેત્, તસ્માદેષ એવાનન્દયાતિ, આનન્દયતીત્યર્થઃ ।
ઽયુવા સ્યાત્સાધુયુવાઽઇત્યાદિના વક્ષ્યમાણા મનુષ્યયુવાનનદમારભ્ય બ્રહ્માનન્દાવસાના એષા સંનિહિતા આનન્દસ્ય તારતમ્યમીમાંસા ભવતિ ।
ઉપસંક્રામતિ વિદ્વાન્પ્રાપ્નોતિ ઇત્યેકદેશિનામર્થઃ ।

મુખ્યસિદ્ધાન્તે તૂપસંક્રમણં વિદુષઃ કોશાનાં પ્રત્યઙ્માત્રત્વેન વિલાપનમિતિ જ્ઞેયમ્ ।
શિષ્ટમુક્તાર્થમ્ ।
આનન્દશબ્દાદ્બ્રહ્માવગતિઃ સર્વત્ર સમાનેતિ ગતિસામાન્યાર્થમાહ- શ્રુત્યન્તરે ચેતિ ।
લિઙ્ગાદમુખ્યાત્મસંનિધેર્બાધ ઇતિ મત્વાહ- નાસાવિતિ ।
સર્વાન્તરત્વં ન શ્રુતમિત્યાશઙ્ક્ય તતો ઽન્યસ્યાનુક્તેસ્તસ્ય સર્વાન્તરત્વમિતિ વિવૃણોતિ- મુખ્યમિતિ ।
લોકબુદ્ધિમિતિ ।
તસ્યાઃ સ્થૂલગ્રાહિતામનુસરદિત્યર્થઃ ।
તામ્રસ્ય મૂષાકારત્વવત્પ્રાણસ્ય દેહાકારત્વં દેહેન સામાન્યં, તથા મનઃ પ્રાણાકારં તેન સમમિત્યાહ- પૂર્વેણેતિ ।
અતીતો યો ઽનન્તર ઉપાધિર્વિજ્ઞાનકોશસ્તત્કૃતા સાવયવત્વકલ્પના, શરીરેણ જ્ઞેયત્વાચ્છારીરત્વમિતિ લિઙ્ગદ્વયં દુર્બલમ્ ।
અતઃ સહાયાભાવાદાભ્યાસસર્વાન્તરત્વાભ્યાં વિકારસંનિધેર્બાધ ઇતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,1.6.12
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,1.6.13
વિકારશબ્દાન્ નેતિ ચેન્ ન પ્રાચુર્યાત્ । બ્બ્સ્_1,1.13 ।
અત્રાહ- નાનન્દમયઃ પર આત્મા ભવિતુમર્હતિ ।
કસ્માત્, વિકારશબ્દાત્ ।
પ્રકૃતિવચનાદયમન્યઃ શબ્દો વિકારવચનઃ સમધિગતઃ, આનન્દમય ઇતિ મયટો વિકાર્થત્વાત્ ।
તસ્માદન્નમયાદિશબ્દવદ્વિકારવિષય એવાનન્દમયશબ્દ ઇતિચેત્, ન ।
પ્રાચુર્યાર્થે ઽપિ મયટઃ સ્મરણાત્ ।
ઽતત્પ્રકૃતવચને મયટ્ઽ (પા. 5.4.21) ઇતિ હિ પ્રચુરતાયામપિ મયટ્ સ્મર્યતે ।
યથા ઽઅન્નમયો યજ્ઞઃઽ ઇત્યન્નપ્રચુર ઉચ્યતે, એવમાનન્દપ્રચુરં બ્રહ્માનન્દમય ઉચ્યતે ।
આનન્દપ્રચુરત્વં ચ બ્રહ્મણો મનુષ્યત્વાદારભ્યોત્તરસ્મિન્નુત્તરસ્મિન્સ્થાને શતગુણ આનન્દ ઇત્યુક્ત્વા બ્રહ્માનન્દસ્ય નિરતિશયત્વાવધારણાત્ ।
તસ્માત્પ્રાચુર્યાર્થે મયટ્

વિકારાર્થકમયટ્ શ્રુતિસહાય ઇત્યાશઙ્ક્ય મયટઃ પ્રાચુર્યે ઽપિ વિધાનાન્મૈવમિત્યાહ- વિકારેત્યાદિના ।
તત્પ્રકૃતવચને મયડિતિ ।
તદિતિપ્રથમાસમર્થાચ્છબ્દાત્પ્રાચુર્યવિશિષ્ટસ્ય પ્રસ્તુતસ્ય વચને ઽભિધાને ગમ્યમાને મયટ્પ્રત્યયો ભવતીતિ સૂત્રાર્થઃ ।
અત્ર વચનગ્રહણાત્પ્રકૃતસ્ય પ્રાચુર્યવૈશિષ્ટ્યસિદ્ધિઃ, તાદૃશસ્ય લોકે મયટો ઽભિધાનાત્, યથા ઽઅન્નમયો યજ્ઞઃઽઇતિ ।
અત્ર હ્યન્નં પ્રચુરમસ્મિન્નિત્યન્નશબ્દઃ પ્રથમાવિભક્તિશક્તસ્તસ્માન્મયટ્ યજ્ઞસ્ય પ્રકૃત્યર્થાન્નપ્રાચુર્યવાચી દૃશ્યતે ન શુદ્ધપ્રકૃતવચન ઇતિ ધ્યેયમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,1.6.13
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,1.6.14
તદ્ધેતુવ્યપદેશાચ્ ચ । બ્બ્સ્_1,1.14 ।
ઇતશ્ચ પ્રાચુર્યાર્થે મયટ્ ।
યસ્માદાનન્દહેતુત્વં બ્રહ્મણો વ્યપદિશતિ શ્રુતિઃ- ઽએષ હ્યેવાનન્દયાતિઽ ઇતિ ।
આનન્દયતીત્યર્થઃ ।
યો હ્યન્યાનાનન્દયતિ સ પ્રચુરાનન્દ ઇતિ પ્રસિદ્ધં ભવતિ ।
યથા લોકે યો ઽન્યેષાં ધનિકત્વમાપાદયતિ સ પ્રચુરધન ઇતિ ગમ્યતે, તદ્વત્ ।
તસ્માત્પ્રાચુર્યાર્થે ઽપિ મયટઃ સંભવાદાનન્દમયઃ પર એવાત્મા

સૂત્રસ્થચશબ્દો ઽનુક્તસમુચ્ચયાર્થ ઇતિ મત્વા વ્યચષ્ટે- ઇતશ્ચેતિ ।
તચ્ચાનુક્તં બ્રહ્માનન્દસ્ય નિરતિશયત્વવધારણં પૂર્વમુક્તમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,1.6.14
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,1.6.15
માન્ત્રવર્ણિકમેવ ચ ગીયતે । બ્બ્સ્_1,1.15 ।
ઇતશ્ચાનન્દમયઃ પર એવાત્મા ।
યસ્માત્ ઽબ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્ઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ઽસત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મઽ (તૈ. 2.1)
ઇત્યસ્મિન્મન્ત્રે યત્પ્રકૃતં બ્રહ્મ સત્યજ્ઞાનાનન્તવિશેષણૈર્નિર્ધરિતં, યસ્માદાકાશાદિક્રમેણ સ્થાવરજઙ્ગમાનિ ભૂતાન્યજાયન્ત, યચ્ચ ભૂતાનિ સૃષ્ટ્વા તાન્યનુપ્રવિશ્ય ગુહાયામવસ્થિતં, સર્વાન્તરં, યસ્ય વિજ્ઞાનાય ઽઅન્યો ઽન્તર આત્માન્યો ઽન્તર આત્માઽ ઇતિ પ્રક્રાન્તં તન્માન્ત્રવર્ણિકમેવ બ્રહ્મેહ ગીયતે ઽઅન્યો ઽન્તર આત્માનન્દમયઃઽ (તૈ. 2.5) ઇતિ ।
મન્ત્રબ્રાહ્મણયોશ્ચૈકાર્થત્વં યુક્તં, અવિરોધાત્ ।
અન્યથા હિ પ્રકૃતહાનાપ્રકૃતપ્રક્રિયે સ્યાતામ્ ।
ન ચાન્નમયાદિભ્ય ઇવાનન્દમયાદન્યો ઽન્તર આત્માભિધીયતે ।
એતન્નિષ્ઠૈવ ચ ઽસૈષા ભાર્ગવી વારુણી વિદ્યાઽ (તૈ. 3.6) તસ્માદાનન્દમયઃ પર એવાત્મા

fન્: યસ્માદિત્યસ્ય તસ્માદિતિ વ્યવહિતેન સંબન્ધઃ ।
યન્નિર્ધારિતં તદેવેહ ગીયત ઇતિ યોજના ।
એકાર્થત્વેસત્યુપાયોપેયત્વયોગાદિત્યર્થઃ ।
આનન્દમયતસ્ય બ્રહ્મત્વે લિઙ્ગમુક્ત્વા પ્રકરણમાહ- માન્ત્રેતિ ।
યસ્માદેવં પ્રકૃતં તસ્માત્તન્માન્ત્રાવર્ણિકમેવ બ્રહ્માનન્દમય ઇતિ વાક્યે ગીયત ઇતિ યોજના ।
નનુ મન્ત્રોક્તમેવાત્ર ગ્રાહ્મમિતિ કો નિર્બન્ધઃ, તત્રાહ- મન્ત્રેતિ ।
બ્રાહ્મણસ્ય મન્ત્રવ્યાખ્યાનત્વાદુપાયત્વમસ્તિ, મન્ત્રસ્તૂપેયઃ, તદિદમુક્તમ્- અવિરોધાદિતિ ।
તયોરુપાયોપેયભાવાદિત્યર્થઃ ।
તર્હ્યન્નમયાદીનામપિ માન્ત્રવર્ણિકબ્રહ્મત્વં સ્યાદિત્યત આહ- ન ચેતિ ।
કિઞ્ચ ભૃગવે પ્રોક્તા, વરુણેનોપદિષ્ટા ભૃગુવલ્લી પઞ્ચમપર્યાયસ્થાનન્દે પ્રતિષ્ઠિતા ।
તત્ર સ્થાનન્યાયેન તદેકાર્થબ્રહ્મવલ્લ્યા આનન્દમયે નિષ્ટેત્યાહ- એતન્નિષ્ઠૈવેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,1.6.15
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,1.6.16
નેતરો ઽનુપપત્તેઃ । બ્બ્સ્_1,1.16 ।
ઇતશ્ચાનન્દમયઃ પર એવાત્મા ।
નેતરઃ ।
ઇતર ઈશ્વરાદન્યઃ સંસારી જીવ ઇત્યર્થઃ ।
ન જીવ આનન્દમયશબ્દેનાભિધીયતે ।
કસ્માત્ ।
અનુપપત્તેઃ ।
આનન્દમયં હિ પ્રકૃત્ય શ્રૂયતે- ઽસો ઽકામયત ।
બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ ।
સ તપો ઽતપ્યત ।
સ તપસ્તપ્ત્વા ।
ઇદંસર્વમસૃજત ।
યદિદં કિઞ્ચઽ (તૈ. 2.6) ઇતિ ।
તત્ર પ્રાક્શરીરાદ્યુત્પત્તેરભિધ્યાનં સૃજ્યમાનાનાં ચ વિકારાણાં સ્રષ્ટુરવ્યતિરેકઃ સર્વવિકારસૃષ્ટિશ્ચ, ન પરસ્માદાત્મનો ઽન્યત્રોપપદ્યતે

સ ઈશ્વરઃ તપઃ સૃષ્ટ્યાલોચનમતપ્યત કૃતવાનિત્યર્થઃ ।
અભિધ્યાનં કામના ।
ઽબુહુ સ્યામ્ઽઇત્યવ્યતિરેકઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,1.6.16
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,1.6.17
ભેદવ્યપદેશાચ્ ચ । બ્બ્સ્_1,1.17 ।
ઇતશ્ચ નાનન્દમયઃ સંસારી ।
યસ્માદાનન્દમયાધિકારે- ઽરસો વૈ સઃ ।
રસંહ્યેવાયં લબ્ધ્વાનન્દી ભવતિઽ (તૈ. 2.7) ઇતિ જીવાનન્દમયૌ ભેદેન વ્યપદિશતિ ।
નહિ લબ્ધૈવ લબ્ધવ્યો ભવતિ ।
કથં તર્હિ ઽઆત્માન્વેષ્ટવ્યઃઽ, ઽઆત્મલાભાન્ન પરં વિદ્યતેઽ ઇતિ શ્રુતિસ્મૃતી, યાવતા ન લબ્ધૈવ લબ્ધવ્યો ભવતીત્યુક્તમ્ ।
બાઢમ્ ।
તથાપ્યાત્મનો ઽપ્રચ્યુતાત્મભાસ્યૈવ સતસ્તત્વાનવબોધનિમિત્તો દેહાદિષ્વનાત્મસ્વાત્મત્વનિશ્ચયો લૌકિકો દૃષ્ટઃ ।
તેન દેહાદિભૂતસ્યાત્મનો ઽપ્યાત્માનન્વિષ્ટો ઽન્વેષ્ટવ્યો ઽલબ્ધો લબ્ધવ્યો ઽશ્રુતઃ શ્રોતવ્યો ઽમતો મન્તવ્યો ઽવિજ્ઞાતો વિજ્ઞાતવ્ય ઇત્યાદિભેદવ્યપદેશ ઉપપદ્યતે ।
પ્રતિષિધ્યત એવ તુ પરમાર્થતઃ સર્વજ્ઞાત્પરમેશ્વરાદન્યો દ્રષ્ટા શ્રોતા વા ઽનાન્યો ઽતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટાઽ (બૃ. 3.7.23) ઇત્યાદિના ।
પરમેશ્વરસ્ત્વવિદ્યાકલ્પિતાચ્છરીરાત્કર્તૃભોક્તૃવિજ્ઞાનાત્માખ્યાદન્યઃ ।
યથા માયાવિનશ્ચર્મખડ્ગધરાત્સૂત્રેણાકાશમધિરોહતઃ સ એવ માયાવી પરમાર્થરૂપો ભૂમિષ્ઠો ઽન્યઃ ।
યથાવા ધટાકાશાદુપાધિપરિચ્છિન્નાદનુપાધિરપરિચ્છિન્ન આકાશો ઽન્યઃ ।
ઈદૃશં ચ વિજ્ઞાનાત્મપરમાત્મભેદમાશ્રિત્ય ઽનેતરો ઽનુપપત્તેઃઽ, ઽભેદવ્યપદેશાચ્ચઽ ઇત્યુક્તમ્

fન્: અધિકારઃ પ્રકરણમ્ ।
સ આનન્દમયો રસઃ સારઃ ।
અખણ્ડૈકરસસ્ય ।
લોકાદનપેતો લૌકિકો ઽપ્રામાણિકઃ ।
અધિકારે પ્રકરણે ।
સ આનનદમયો રસઃ ।
નનુ લબ્ધૃલબ્ધવ્યભાવે ઽપ્યભેદઃ કિં ન સ્યદત આહ- નહિ લબ્ધૈવેતિ ।
નનુલબ્ધૃલબ્ધવ્યયોર્ભેદસ્યાવશ્યકત્વે શ્રુતિસ્મૃત્યોર્બાધઃ સ્યાદિત્યાશઙ્કતે- કથમિતિ ।
યાવતા યતસ્ત્વયેત્યુક્તમતઃ શ્રુતિસ્મૃતી કથમિત્યન્વયઃ ।
ઉક્તાં શઙ્કામઙ્ગીકરોતિ- બાઢમિતિ ।
તર્હ્યાત્મન એવાત્મના લભ્યત્વોક્તિબાધઃ અભેદાદિત્યાશઙ્ક્ય કલ્પિતભેદાન્ન બાધ ઇત્યાહ- તથાપીતિ ।
અભેદે ઽપીત્યર્થઃ ।
લૌકિકઃ ભ્રમઃ ।
આત્મનઃ સ્વાજ્ઞાનજભ્રમેણ દેહાદ્યભિન્નસ્ય ભેદભ્રાન્ત્યા પરમાત્મનો જ્ઞેયત્વાદ્યુક્તિરિત્યર્થઃ ।
અન્વેષ્ટવ્યો દેહાદિવિવિક્તતયા જ્ઞેયઃ, વિવેકજ્ઞાનેન લબ્ધવ્યઃ સાક્ષાત્કર્તવ્યઃ, તદર્થં શ્રોતવ્યઃ, વિજ્ઞાનં નિદિધ્યાનં સાક્ષાત્કારો વા શ્રુત્યન્તરસ્યાર્થાનુવાદાદપૌનરુક્ત્યમ્ ।
નનુ ભેદઃ સત્ય એવાસ્તુ, તત્રાહ- પ્રતિષિધ્યત ઇતિ ।
અત ઈશ્વરાદ્દ્રષ્ટા જીવો ઽન્યો નાસ્તીતિ ચેજ્જીવભેદાદીશ્વરસ્યાપિ મિથ્યાત્વં સ્યાદત આહ- પરમેશ્વર ઇતિ ।
અવિદ્યાપ્રતિબિમ્બત્વેન કલ્પિતાજ્જીવાચ્ચિન્માત્ર ઈશ્વરઃ પૃથગસ્તીતિ ન મિથ્યાત્વમ્ ।
કલ્પિતસ્યાધિષ્ઠાનાભેદે ઽપ્યધિષ્ઠાનસ્ય તતો ભેદ ઇત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- યથેતિ ।
સૂત્રારૂઢઃ સ્વતો ઽપિ મિથ્યા, ન જીવ ઇત્યરુચ્યાભેદમાત્રમિધ્યાત્વે દૃષ્ટાન્તાન્તરમાહ- યથાવેતિ ।
નનુ સૂત્રબલાદ્ભેદઃ સત્ય ઇત્યત આહ- ઈદૃશં ચેતિ ।
કલ્પિતમેવેત્યર્થઃ ।
સૂત્રે ભેદઃ સત્ય ઇતિ પદાભાવાત્, ઽતદનન્યત્વઽઆદિસૂત્રાણાચ્છ્રુત્યનુસારાચ્ચેતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,1.6.17
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,1.6.18
કામાચ્ ચ નાનુમાનાપેક્ષા । બ્બ્સ્_1,1.18 ।
આનન્દમયાધિકારે ચ ઽસો ઽકામયત બહુસ્યાં પ્રજાયેયઽ (તૈ. 2.6) ઇતિ કામયિતૃત્વનિર્દેશાન્નાનુમાનિકમપિ સાંખ્યપરિકલ્પિતમચેતનં પ્રધાનમાનન્દમયત્વેન કારણત્વેન વાપેક્ષિતવ્યમ્ ।
ઽઈક્ષતેર્નાશબ્દમ્ઽ (બ્ર. 1.1.5) ઇતિ નિરાકૃતમપિ પ્રધાનં પૂર્વસૂત્રોદાહૃતાં કામયિતૃત્વશ્રુતિમાશ્રિત્ય પ્રસઙ્ગાત્પુનર્નિરાક્રિયતે ગતિસામાન્યપ્રપઞ્ચનાય

નન્વાનન્દાત્મકસત્ત્વપ્રચુરં પ્રધાનમાનન્દમયમસ્તુ, તત્રાહ- કામાચ્ચેતિ ।
અનુમાનગમ્યમાનુમાનિકમ્ ।
પુનરુક્તિમાશઙ્ક્યાહ- ઈક્ષતેરિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,1.6.18
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,1.6.19
અસ્મિન્ન્ અસ્ય ચ તદ્યોગં શાસ્તિ । બ્બ્સ્_1,1.19 ।
ઇતશ્ચ ન પ્રધાને જીવે વાનન્દમયશબ્દઃ ।
યસ્માદસ્મિન્નાનન્દમયે પ્રકૃત આત્મનિ પ્રતિબુદ્ધસ્યાસ્ય જીવસ્ય તદ્યોગં શાસ્તિ ।
તદાત્મના યોગસ્તદ્યોગઃ, તદ્ભાવાપત્તિઃ ।
મુક્તિરિત્યર્થઃ ।
તદ્યોગં શાસ્તિ શાસ્ત્રં- ઽયદા હ્યેવૈષ એતસ્મિન્નદૃશ્યે ઽનાત્મ્યે ઽનિરુક્તે ઽનિલયને ઽભયં પ્રતિષ્ઠાં વિન્દતે ।
અથ સો ઽભયં ગતો ભવતિ ।
યદા હ્યેવૈષ એતસ્મિન્નુદરમન્તરં કુરુતે ।
અથ તસ્ય ભયં ભવતિઽ (તૈ. 2.7) ઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ-
યદૈતસ્મિન્નાનન્દમયે ઽલ્પમપ્યન્તરમતાદાત્મ્યરૂપં પશ્યતિ તદા સંસારભયાન્ન નિવર્તતે ।
યદા ત્વેતસ્મિન્નાનન્દમયે નિરન્તરં તાદાત્મ્યેન પ્રતિતિષ્ઠતિ તદા સંસારભયાન્નિવર્તત ઇતિ ।
તચ્ચ પરમાત્મપરિગ્રહે ઘટતે, ન પ્રધાનપરિગ્રહે જીવપરિગ્રહે વા ।
તસ્માદાનન્દમયઃ પરમાત્મેતિ સ્થિતમ્ ।
ઇદં ત્વિહ વક્તવ્યમ્- ઽસ વા એષ પુરુષો ઽન્નરસમયઃઽ ।
ઽતસ્માદ્વા એતસ્માદન્નરસમયાત્ ।
અન્યો ઽન્તર આત્મા પ્રાણમયઃઽ તસ્માત્ ઽઅન્યો ઽન્તર આત્મા મનોમયઃઽ તસ્માત્ ઽઅન્યો ઽન્તર આત્મા વિજ્ઞાનમયઃઽ (તૈ. 2.1,2,3,4) ઇતિ ચ વિકારાર્થે મયટ્પ્રવાહે સત્યાનન્દમય એવાકસ્માદર્ધજરતીયન્યાયેન કથમિવ મયટઃ પ્રાચુર્યર્થાત્વં બ્રહ્મવિષયત્વં ચાશ્રીયત ઇતિ ।
માન્ત્રવર્ણિકબ્રહ્માધિકારાદિતિ ચેત્, ન ।
અન્નમયાદીનામપિ તર્હિ બ્રહ્મત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
અત્રાહ- યુક્તમન્નમયાદીનામબ્રહ્મત્વં, તસ્માત્તસ્માદાન્તરસ્યાન્તરસ્યાન્યસ્યાન્યસ્યાત્મન ઉચ્યમાનત્વાત્ આનન્દમયાત્તુ ન કશ્ચિદન્ય આન્તર આત્મોચ્યતે, તેનાનન્દમયસ્ય બ્રહ્મત્વમ્, અન્યથા પ્રકૃતહાનાપ્રકૃતપ્રક્રિયાપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
અત્રોચ્યતે- યદ્યપ્યન્નમયાદિભ્ય ઇવાનન્દમયાદન્યો ઽન્તર આત્મેતિ ન શ્રૂયતે તથાપિ નાનન્દમયસ્ય બ્રહ્મત્વં, યત આનન્દમયં પ્રકૃત્ય શ્રૂયતે- ઽતસ્ય પ્રિયમેવ શિરઃ ।
મોદો દક્ષિણઃ પક્ષઃ ।
પ્રમોદ ઉત્તરઃ પક્ષઃ ।
આનન્દ આત્મા ।
બ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠાઽ (તૈ. 2.5) ઇતિ ।
તત્ર યદ્બ્રહ્મ મન્ત્રવર્ણે પ્રકૃતમ્- ઽસત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મઽ ઇતિ, તદિહ ઽબ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠાઽ ઇત્યુચ્યતે ।
તદ્વિજિજ્ઞાપયિષયૈવાન્નમયાદય આનન્દમયપર્યન્તાઃ પઞ્ચ કોશાઃ કલ્પ્યન્તે ।
તત્ર કુતઃ પ્રકૃતહાનાપ્રકૃતપ્રક્રિયાપ્રસઙ્ગઃ ।
નન્વાનન્દમયસ્યાવયવત્વેન ઽબ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠાઽ ઇત્યુચ્યતે, અન્નમયાદીનામિવ ઽઇદં પુચ્છં પ્રતિષ્ઠાઽ ઇત્યાદિ ।
તત્ર કથં બ્રહ્મણઃ સ્વપ્રધાનત્વં શક્યં વિજ્ઞાતુમ્ ।
પ્રકૃતત્વાદિતિ બ્રૂમઃ ।
નન્વાનન્દમયાવયવત્વેનાપિ બ્રહ્મણિ વિજ્ઞાયમાને ન પ્રકૃતત્વં હીયતે, આનન્દમયસ્ય બ્રહ્મત્વાદિતિ ।
અત્રોચ્યતે- તથા સતિ તદેવ બ્રહ્માનન્દમય આત્માવયવી તદેવ ચ બ્રહ્મપુચ્છં પ્રતિષ્ઠાવયવ ઇત્યસામઞ્જસ્યં સ્યાત્ ।
અન્યતરપરિગ્રહે તુ યુક્તં ઽબ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠાઽ ઇત્યત્રૈવ બ્રહ્મનિર્દેશ આશ્રયિતું, બ્રહ્મશબ્દસંયોગાત્ ।
નાનન્દમયવાક્યે બ્રહ્મશબ્દસંયોગાભાવાદિતિ ।
અપિચ બ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા ઇત્યુક્તત્વેદમુચ્યતે- ઽતદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ ।
અસન્નેવ સ ભવતિ ।
અસદ્બ્રહ્મેતિ વેદ ચેત્ ।
અસ્તિ બ્રહ્મેતિ ચેદ્વેદ ।
સન્તમેનં તતો વિદુરિતિઽ (તૈ. 2.6) અસ્મિંશ્ચ શ્લોકે ઽનનુકૃષ્યાનન્દમયં, બ્રહ્મણ એવ ભાવાભાવવેદનયોર્ગુણદોષાભિધાનાદ્ગમ્યતે ઽબ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠાઽ ઇત્યત્ર બ્રહ્મણ એવ સ્વપ્રધાનત્વમિતિ ।
ન ચાનન્દમયસ્યત્મનો ભાવાભાવાશઙ્કા યુક્તા, પ્રિયમોદાદિવિશેષસ્યાનન્દમયસ્ય સર્વલોકપ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
કથં પુનઃ સ્વપ્રધાનં સદ્બ્રહ્મ, આનન્દમયસ્ય પુચ્છત્વેન નિર્દિશ્યતે- ઽબ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠાઽ ઇતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
પુચ્છવત્પુચ્છં , પ્રતિષ્ઠા પરાયણમેકનીડં લૌકિકસ્યાનન્દજાતસ્ય બ્રહ્માનન્દ ઇત્યેતદનેન વિવક્ષ્યતે, નાવયવત્વં, ઽએતસ્યૈવાનન્દસ્યાન્યાનિ ભૂતાનિ માત્રામુપજીવન્તિઽ (બૃહ. 4.3.32) ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
અપિચ આનન્દમયસ્ય બ્રહ્મત્વે પ્રિયાદ્યવયવત્વેન સવિશેષં બ્રહ્માભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
નિર્વિશેષં તુ બ્રહ્મ વાક્યશેષે શ્રૂયતે, વાઙ્મનસયોરગોચરત્વાભિધાનાત્- ઽ યતો વાચો નિવર્તન્તે ।
અપ્રાપ્ય મનસા સહ ।
આનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્ ।
ન બિભેતિ કુતશ્ચનેતિઽ (તૈ. 2.9) ।
અપિચ આનન્દપ્રચુર ઇત્યુક્તે દુઃખાસ્તિત્વમપિ ગમ્યતે પ્રાચુર્યસ્ય લોકે પ્રતિયોગ્યલ્પત્વાપેક્ષત્વાત્ ।
તથાચ સતિ, ઽયત્ર નાન્યત્પશ્તિ નાન્યચ્છૃણોતિ નાન્યદ્વિજાનાતિ સ ભૂમાઽ (છા. 7.24.1) ઇતિ ભૂમ્નિ બ્રહ્મણિ તદ્વ્યતિરિક્તાભાવશ્રુતિરૂપરુધ્યેત ।
પ્રતિશરીરં ચ પ્રિયાદિભેદાદાનન્દમયસ્યાપિ ભિન્નત્વમ્ ।
બ્રહ્મ તુ ન પ્રતિશરીરં ભિદ્યતે, ઽસત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મઽ (તૈત્તિ. 2.1) ઇત્યાનન્તશ્રુતેઃ, ઽએકો દેવઃ સર્વભૂતેષુ ગૂઢઃ સર્વવ્યાપી સર્વભૂતાન્તરાત્માઽ (શ્વે. 6.11) ઇતિ ચ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
નચાનન્દમયસ્યાભ્યાસઃ શ્રૂયતે ।
પ્રાતિપદિકાર્થમાત્રમેવ હિ સર્વત્રાભ્યસ્યતે- ઽરસો વૈ સઃ, રસંહ્યેવાયં લબ્ધ્વાનન્દી ભવતિ, કો હ્યેવાન્યાત્કઃ પ્રાણ્યાત્, યદેષ આકાશ આનન્દો ન સ્યાત્ઽ ।
ઽસૈષાનન્દસ્ય મીમાંસા ભવતિઽ ।
ઽઆનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્ન બિભેતિ કુતશ્ચનેતિઽ (તૈ.2.7.8.9) ઽઆનન્દો બ્રહ્મેતિ વ્યજાનાત્ઽ (તૈ. 6.6) ઇતિ ચ ।
યદિચ આનન્દમયશબ્દસ્ય બ્રહ્મવિષયત્વં નિશ્ચિતં ભવેત્, તત ઉત્તરેષ્વાનન્દમાત્રપ્રયોગેષ્વપ્યાનન્દમયાભ્યાસઃ કલ્પ્યેત ।
ન ત્વાનન્દમયસ્ય બ્રહ્મત્વમસ્તિ, પ્રિયશિરસ્ત્વાદિભિર્હેતુભિરિત્યવોચામ ।
તસ્માચ્છ્રુત્યન્તરે ઽવિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મઽ (બૃ. 3.9.28) ઇત્યાનન્દપ્રાતિપદિકસ્ય બ્રહ્મણિ પ્રયોગદર્શનાત્, ઽયદેષ આકાશ આનન્દો ન સ્યાત્ઽ ઇત્યાદિર્બ્રહ્મવિષયઃ પ્રયોગો ન ત્વાનન્દમયાભ્યાસ ઇત્યવગન્તવ્યમ્ ।
યત્સ્વયં મયડન્તસ્યૈવાનન્દશબ્દસ્યાભ્યાસઃ - ઽએતમાનન્દમયાત્માનમુપસંક્રામતિઽ (તૈ. 2.8) ઇતિ, ન તસ્ય બ્રહ્મવિષયત્વમસ્તિ, વિકારાત્મનામેવાન્નમયાદીનામનાત્મનામુપસંક્રમિતવ્યાનાં પ્રવાહે પઠિતત્વાત્ ।
નન્વાનન્દમયસ્યોપસંક્રમિતવ્યસ્યાન્નમયાદિવદ્બ્રહ્મત્વે સતિ નૈવ વિદુષો બ્રહ્મપ્રાપ્તિફલં નિર્દિષ્ટં ભવેત્ ।
નૈષ દોષઃ ।
આનન્દમયોપસંક્રમણનિર્દેશેનૈવ પુચ્છપ્રતિષ્ઠાભૂતબ્રહ્મપ્રાપ્તેઃ ફલસ્યનિર્દિષ્ટત્વાત્ ।
ઽતદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ ।
યતો વાચો નિવર્તન્તેઽ ઇત્યદિના ચ પ્રપઞ્ચ્યમાનત્વાત્ ।
યા ત્વાનન્દમયસંનિધાને ઽસો ઽકામયત બહુસ્યાં પ્રજાયેયેતિઽ ઇયં શ્રુતિરુદાહૃતા સા ઽબ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠાઽ ઇત્યનેન સંનિહિતતરેણ બ્રહ્મણા સંબધ્યમાના નાનન્દમયસ્ય બ્રહ્મતાં પ્રતિબોધયતિ ।
તદપેક્ષત્વાચ્ચોત્તરસ્ય ગ્રન્થસ્ય ઽરસો વૈ સઃઽ ઇત્યાદેર્નાનન્દમયવિષયતા ।
નનુ ઽસો ઽકામયતઽ ઇતિ બ્રહ્મણિ પુંલિઙ્ગનિર્દેશો નોપપદ્યતે ।
નાયં દોષઃ ।
ઽતસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂતઃઽ ઇત્યત્ર પુંલિઙ્ગેનાપ્યાત્મશબ્દેન બ્રહ્મણઃ પ્રકૃતત્વાત્ ।
યા તુ ભાર્ગવી વારુણી વિદ્યા ઽઆનન્દો બ્રહ્મેતિ વ્યજાનાત્ઽ ઇતિ તસ્યાં મયડશ્રવણાત્, પ્રિયશિરસ્ત્વાદ્યશ્રવણાચ્ચ યુક્તમાનન્દસ્ય બ્રહ્મત્વમ્ ।

તસ્માદણુમાત્રમપિ વિશેષમનાશ્રિત્ય ન સ્વત એવ પ્રિયશિરસ્ત્વાદિ બ્રહ્મણ ઉપપદ્યતે ।
નચેહ સવિશેષં બ્રહ્મ પ્રતિપિપાદયિષિતં, વાઙ્મનસગોચરાતિક્રમશ્રુતેઃ ।
તસ્માદન્નમયાદિષ્વિવાનન્દમયે ઽપિ વિકારાર્થ એવ મયડ્વિજ્ઞેયો ન પ્રાચુર્યાર્થઃ ।
સૂત્રાણિ ત્વેવં વ્યાખ્યેયાનિ- ઽબ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠાઽ ઇત્યત્ર કિમાનન્દમયાવયવત્વેન બ્રહ્મ વિવક્ષ્યત ઉત સ્વપ્રધાનત્વેનેતિ ।
પુચ્છશબ્દાદવયવત્વેનેતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે- ઽઆનન્દમયો ઽભ્યાસાત્ઽ આનન્દમય આત્મેત્યત્ર ઽબ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠાઽ ઇતિ સ્વપ્રધાનમેવ બ્રહ્મોપદિશ્યતે, અભ્યસાત્ ।
ઽઅસન્નેવ સ ભવતિઽ ઇત્યસ્મિન્નિગમનાશ્લોકે બ્રહ્મણ એવ કેવલસ્યાભ્યસ્યમાનત્વાત્ ।
વિકારશબ્દાન્નેતિ ચેન્ન પ્રાચુર્યાત્ ।
વિકારશબ્દેનાવયવશબ્દો ઽભિપ્રેતઃ ।
પુચ્છમિત્યવયવશબ્દાન્ન સ્વપ્રધાનત્વં બ્રહ્મણ ઇતિ યદુક્તં, તસ્ય પરિહારો વક્તવ્યઃ ।
અત્રોચ્યતે- નાયં દોષઃ, પ્રાચુર્યાદપ્યવયવશબ્દોપપત્તેઃ ।
પ્રાચુર્યં પ્રાયાપત્તિઃ, અવયવપ્રાયે વચનમિત્યર્થઃ ।
અન્નમયાદીનાં હિ શિરઆદિષુ પુચ્છાન્તેવવયવેઃષૂક્તે ત્વાનન્દમયસ્યાપિ શિરઆદીન્યવયવાન્તરાણ્યુક્ત્વાવયવપ્રાયાપત્ત્યા ઽબ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠાઽ ઇત્યાહ, નાવયવવિવક્ષયા ।
યત્કારણમભ્યાસાદિતિ સ્વપ્રધાનત્વં બ્રહ્મણઃ સમર્થિતમ્ ।
ઽતદ્ધેતુવ્યપદેશાચ્ચઽ ।
સર્વસ્ય વિકારજાતસ્ય સાનન્દમયસ્ય કારણત્વેન બ્રહ્મ વ્યપદિશ્યતે- ઇદં સર્વમસૃજત ।
યદિદં કિઞ્ચ (તૈ. 2.6) ઇતિ ।
નચ કારણં સત્ બ્રહ્મ સ્વવિકારસ્યાનન્દમયસ્ય મુખ્યયા વૃત્ત્યાવયવ ઉપપદ્યતે ।
અપરાણ્યપિ સૂત્રાણિ યથાસંભવં પુચ્છવાક્યનિર્દિષ્ટસ્યૈવ બ્રહ્મણ ઉપપાદકાનિ દ્રષ્ટવ્યાનિ

fન્: અનાત્મ્યે સસંબન્ધિતયાધ્યસ્તેન્દ્રિયજાતેનાપઞ્ચાકૃતભૂતકાર્યેણાત્મ્યેન તાદાત્મ્યાદિહીને, અનિરુક્તે નિકૃષ્યોચ્યન્ત ઇતિ નિરુક્તાનિ ભૂતસૂક્ષ્માણિ તૈશ્ચાભેદવર્જિતે, નિઃશેષલયસ્થાનં નિલયનં માયા તચ્છૂન્યે ।
ઉદરમિતિ ઉત્ અપિ અરમલ્પમ્ અન્તરં ભેદમ્ ।
આનન્દમયાત્ત્વિતિ બ્રહ્મણ્યાન્તરત્વમશ્રુતં પુચ્છત્વં તુ શ્રુતમિત્યર્થઃ ।
પુચ્છમિત્યાધારત્વમાત્રં પ્રતિષ્ઠેતિ ।
એકનીડમધિષ્ઠાનં સોપાદાનસ્ય જગતઃ ।
યતો યસ્માત્ વાચઃ શક્તિવૃત્ત્યા તમપ્રકાશ્યૈવ નિવર્તન્તે ।
પ્રતિયોગી વિરોધી તસ્યાત્મત્વમપેક્ષતે ।
યથા વિપ્રમયો ગ્રામ ઇત્યત્ર શૂદ્રલ્પત્વમ્ ।
ઉપક્રમણં બાધઃ ।
ઉપસંક્રતિમિતવ્યાનાં વિવેકેન ત્યાજ્યાનામ્ ।
પ્રાયાપત્તિરવયવક્રમસ્ય બુદ્ધૌ પ્રાપ્તિઃ ।
અસ્મિન્નિતિ વિષયસપ્તમી આનન્દમયવિષયકપ્રબોધવતો જીવસ્ય તદ્યોગં યસ્માચ્છાસ્તિ તસ્માન્ન પ્રધાનમિતિ યોજના ।
જીવસ્ય પ્રધાનયોગો ઽપ્યસ્તીત્યત આહ- તદાત્મનેતિ ।
જીવસ્ય જીવાભેદો ઽસ્તીત્યત આહ- મુક્તિરિતિ ।
અદૃશ્યે સ્થૂલપ્રપઞ્ચશૂન્યે, આત્મસંબન્ધમાત્માત્મ્યં લિઙ્ગશરીરં તદ્રહિતે, નિરુક્તં શબ્દશક્યં તદ્ભિન્ને, નિઃશેષલયસ્થાનં નિલયનં માયા તચ્છૂન્યે બ્રહ્મણિ, અભયં યથા સ્યત્તથા યદૈવ પ્રતિષ્ઠાં મનસઃ પ્રકૃષ્ટાં વૃત્તિમેષ વિદ્વાંલ્લભતે અથ તદૈવાભયં બ્રહ્મ પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ ।
ઉત્ અપિ અરમલ્પમપ્યન્તરં ભેદં યદૈવૈષ નરઃ પશ્યતિ અથ તદા તસ્ય ભયમિતિ યોજના ઇતિ ।
વૃત્તિકારમતં દૂષયતિ- ઇદં ત્વિતિ ।
ઇહ પરવ્યાખ્યાયાં વિકારાર્થકે મયટિબુદ્ધિસ્થે સત્યકસ્માત્કારણં વિના એકપ્રકરણસ્થસ્ય મયટઃ પૂર્વં વિકારાર્થકત્વં, અન્તે પ્રાચુર્યાર્થકત્વમિત્યર્ધજરતીયં કથમિવ કેન દૃષ્ટાન્તેનાશ્રીયત ઇતીદં વક્તવ્યમિત્યન્વયઃ ।
પ્રશ્નં મત્વાશઙ્ક્યતે- માન્ત્રેતિ ।
સ્પુટમુત્તરમ્ ।
કિમાન્તર ઇતિ ન શ્રૂયતે, કિંવા વસ્તુતો ઽપ્યાન્તરં બ્રહ્મ ન શ્રૂયત ઇતિ વિકલ્પ્ય આદ્યમઙ્ગીકરોતિ- અત્રોચ્યતે-યદ્યપીતિ ।
વિકારપ્રાયપાઠાનુગ્રહીતમયટ્શ્રુતેઃ સાવયવત્વલિઙ્ગાચ્ચેત્યાહ- તથાપીતિ ।
ઇષ્ટાર્થસ્ય દૃષ્ટ્યા જાતં સુખં પ્રિયં, સ્મૃત્યા મોદઃ, સ ચાભાયાસાત્પ્રકૃષ્ટઃ પ્રમોદઃ, આનન્દસ્તુ કારણં, બિમ્બચૈતન્યમાત્મા, શિરઃપુચ્છયોર્મધ્યકાર્યઃ બ્રહ્મશુદ્ધમિતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયં પ્રત્યાહ- તત્ર યદિતિ ।
યન્મન્ત્રે પ્રકૃતં ગુહાનિહિતત્વેન સર્વાન્તરં બ્રહ્મ, તદિહ પુચ્છવાક્યે બ્રહ્મશબ્દાત્પ્રત્યભિજ્ઞાયતે ।
તસ્યૈવ વિજ્ઞાપનેચ્છયા પઞ્ચકોશરૂપા ગુહા પ્રપઞ્ચિતા ।
તત્ર તાત્પર્યં નાસ્તીતિ વક્તું કલ્પ્યન્ત ઇત્યુક્તમ્ ।
એવં પુચ્છવાક્યે પ્રકૃતસ્વપ્રધાનબ્રહ્મપરે સતિ ન પ્રકૃતહાન્યાદિદોષ ઇત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મણઃ પ્રધાનત્વં પુચ્છશ્રુતિવિરુદ્ધમિતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
અત્ર બ્રહ્મશબ્દાત્પ્રકૃતસ્વપ્રધાનબ્રહ્મપ્રત્યભિજ્ઞાને સતિ પુચ્છશબ્દવિરોધપ્રાપ્તૌ, એકસ્મિન્વાક્યે પ્રથમચરમશ્રુતશબ્દયોરાદ્યસ્યાનુપસંજાતવિરોધિનો બલીયસ્તવાત્, પુચ્છશબ્દેન પ્રાપ્તગુણત્વસ્ય બાધ ઇતિ મત્વાહ- પ્રકૃતત્વાદિતિ ।
પ્રકરમસ્યાન્યથાસિદ્ધિમાહ- નન્વિતિ ।
એકસ્યૈવગુમત્વં પ્રધાનત્વં ચ વિરુદ્ધમિત્યાહ- અત્રોચ્યત ઇતિ ।
તત્ર વિરોધનિરાસાયાન્યતરસ્મન્વાક્યે બ્રહ્મસ્વીકારે પુચ્છવાક્યે બ્રહ્મ સ્વીકાર્યમિત્યાહ- અન્યતરેતિ ।
વાક્યશેષાચ્ચૈવમિત્યાહ- અપિચેતિ ।
તત્તત્રબ્રહ્મણિશ્લોકો ઽપીત્યર્થઃ ।
પુચ્છશબ્દસ્ય ગતિં પૃચ્છતિ- કથં પુનરિતિ ।
ત્વયાપિ પુચ્છશબ્દસ્ય મુખ્યાર્થો વક્તુમશક્યઃ, બ્રહ્મણ આનન્દમયલાઙ્ગૂલત્વાભાવાત્ ।
પુચ્છદૃષ્ટિલક્ષણાયાં ચાધારલક્ષણા યુક્તા, પ્રતિષ્ઠાપદયોગાત્, બ્રહ્મશબ્દસ્ય મુખ્યાર્થલાભાચ્ચ ।
ત્વત્પક્ષે બ્રહ્મપદસ્યાપ્યવયવલક્ષકત્વાદિત્યાહ- નૈષ દોષ ઇતિ ।
પુચ્છમિત્યાધારત્વમાત્રમુક્તમ્ ।
પ્રતિષ્ઠત્વેકનીડત્વમ્ ।
એકં મુખ્યં નીડમધિષ્ઠાનં સોપાદાનસ્ય જગત ઇત્યર્થઃ ।
નનુ વૃત્તિકારૈરપિ તૈત્તિરીયવાક્યં બ્રહ્મણિસમન્વિતમિષ્ટં, તત્ર કિમુદાહરમભેદેનેત્યાશઙ્ક્યાહ- અપિચેતિ ।
યત્ર સવિશેષત્વં તત્ર વાઙ્મનસગોચરત્વમિતિ વ્યાપ્તેરત્ર વ્યાપકાભાવોક્ત્યા નિર્વિશેષમુચ્યત ઇત્યાહ- નિર્વિશેષમિતિ ।
નિવર્તન્તે અશક્તા ઇત્યર્થઃ ।
સવિશેષસ્ય મૃષાત્વાદભયં ચાયુક્તમ્ ।
અતો નિર્વિશેષજ્ઞાનાર્થં પુચ્છવાક્યમેવોદાહરણમિતિ ભાવઃ ।
પ્રાચુર્યાર્થકમયટા સવિશેષોક્તૌ નિર્વિશેષશ્રુતિબાધ ઉક્તઃ ।
દોષાન્તરમાહ- અપિચેતિ ।
પ્રત્યયાર્થત્વેન પ્રધાનસ્ય પ્રાચુર્યસ્ય પ્રકૃત્યર્થો વિશેષણં, વિશેષસ્ય યઃ પ્રતિયોગી વિરોધીતિ તસ્યાલ્પત્વમપેક્ષતે, યથા વિપ્રમયો ગ્રામ ઇતિ શૂદ્રાલ્પત્વમ્ ।
અસ્તુ કો દોષઃ, તત્રાહ- તથાચેતિ ।
પ્રકૃત્યર્થપ્રાધાન્યે ત્વયં દોષો નાસ્તિ, પ્રચુરપ્રકાશઃ સવિતેત્યત્ર તમસો ઽલ્પસ્યાપ્યાભાનાત્ ।
પરન્ત્વાનન્દમયપદસ્ય પ્રચુરાનન્દલક્ષણાદોષઃ સ્યાદિતિ મન્તવ્યમ્ ।
કિઞ્ચ ભિન્નત્વાદ્ઘટવન્ન બ્રહ્મતેત્યાહ- પ્રતિશરીરમિતિ ।
નન્વભ્યસ્યમાનાનન્દપદં લક્ષણયાનન્દમયપરમિત્યભ્યાસસિદ્ધિરિત્યત આહ- યદિ ચેતિ ।
આનન્દમયસ્ય બ્રહ્મત્વે નિર્ણીતે સત્યાનન્દપદસ્ય તત્પરત્વજ્ઞાનાદભ્યસસિદ્ધિઃ, તત્સિદ્ધૌ તન્નિર્ણય ઇતિ પરસ્પરાશ્રય ઇતિ ભાવઃ ।
અયમભ્યાસઃ પુચ્છબ્રહ્મણ ઇત્યાહ- તસ્માદિતિ ।
ઉપસંક્રમણં બાધઃ ।
નનુ ઽસ ય એવંવિત્ઽઇતિ બ્રહ્મવિદં પ્રક્રમ્યોપસંક્રમણવાક્યેન ફલં નિર્દિશ્યતે તત્તસ્યાબ્રહ્મત્વે ન સિધ્યતીતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
ઉપસંક્રમણં પ્રાપ્તિરિત્યઙ્ગીકૃત્ય વિશિષ્ટપ્રાપ્ત્યુક્ત્યા વિશેષણપ્રાપ્તિફલમુક્તમિત્યાહ- નૈષ ઇતિ ।
જ્ઞાનેન કોશાનાં બાધસ્તદિતિ સિદ્ધાન્તે બાધાવધિપ્રત્યગાનન્દલાભોર્ઽથાદુક્ત ઉત્તરશ્લોકેન સ્ફુટીકૃત ઇત્યાહ- તદપીતિ ।
તદપેક્ષત્વાદિતિ ।
કામયિતૃપુચ્છબ્રહ્મવિષયત્વાદિત્યર્થઃ ।
યદુક્તં પઞ્ચમસ્થાનસ્થત્વાદાનન્દમયે બ્રહ્મવલ્લી સમાપ્તા, ભૃગુવલ્લીવદિતિ, તત્રાહ- યત્ત્વિતિ ।
યા ત્વિત્યર્થઃ ।
મયટ્શ્રુત્યા સાવયવત્વાદિલિઙ્ગેન ચ સ્થાનં બાધ્યમિતિ ભાવઃ ।
ગોચરાતિ ક્રમો ગોચરત્વાભાવઃ ।
વેદસૂત્રયોર્વિરોધે ઽગુણે ત્વન્યાય્યકલ્પનાઽઇતિ સૂત્રાણ્યન્યથા નેતવ્યાનીત્યાહ- સૂત્રાણીતિ ।
પૂર્વમીક્ષતેઃ સંશયાભાવાદિતિ યુક્ત્યા પ્રાયપાઠો ન નિશ્ચાયક ઇત્યુક્તમ્ ।
તર્હ્યત્ર પુચ્છપદસ્યાધારાવયવયોર્લક્ષણાસામ્યાત્સંશયો ઽસ્તીત્યવયવપ્રાયપાઠો નિશ્ચાયક ઇતિ પૂર્વાધિકરણસિદ્ધાન્તયુક્ત્યભાવેન પૂર્વપક્ષયતિ- પુચ્છશબ્દાદિતિ ।
તથાચ પ્રત્યુદાહરણસંગતિઃ ।
પૂર્વપક્ષે સગુણોપાસ્તિઃ, સિદ્ધાન્તે નિર્ગુણપ્રમિતિઃ ફલમ્ ।
વેદાન્તવાક્યસમન્વયોક્તેઃ શ્રુત્યાદિસંગતયઃ સ્ફુટા એવ ।
સૂત્રસ્થાનન્દમયપદેન તદ્વાક્યસ્થં બ્રહ્મપદં લક્ષ્યતે ।
વિક્રિયતે ઽનેનેતિ વિકારો ઽવયવઃ ।
પ્રાયાપત્તિરિતિ ।
અવયવક્રમસ્ય બુદ્ધૌ પ્રાપ્તિરિત્યર્થઃ ।
અત્ર હિ પ્રકૃતસ્ય બ્રહ્મણો જ્ઞાનાર્થં કોશાઃ પક્ષિત્વેન કલ્પ્યન્તે, નાત્ર તાત્પર્યમસ્તિ ।
તત્રાનન્દમયસ્યાપિ અવયવાન્તરોક્ત્યનન્તરં કસ્મિંશ્ચિત્પુચ્છે વક્તવ્યે પ્રકૃતં બ્રહ્મ પુચ્છપદેનોક્તમ્ ।
તસ્યાનન્દમયાધારત્વેનાવશ્યંવક્તવ્યત્વાદિત્યર્થઃ ।

તદ્ધેતુવ્યપદેશાચ્ચ

તસ્ય બ્રહ્મણઃ સર્વકાર્યહેતુત્વવ્યપદેશાત્ ।
પ્રિયાદિવિશિષ્ટત્વાકારેણાનન્દમયસ્ય જીવસ્ય કાર્યત્વાત્તં પ્રતિ શેષત્વં બ્રહ્મણો ન યુક્તમિત્યર્થઃ ।
માન્ત્રવર્ણિકમેવ ચ ગીયતે

ઽબ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્ઽઇતિ યસ્ય જ્ઞાનાન્મુક્તિરુક્તા, યત્ ઽસત્યમ્ જ્ઞાનમ્ઽઇતિ મન્ત્રોક્તં બ્રહ્મ, તદત્રૈવ પુચ્છવાક્યે ગીયતે બ્રહ્મપદસંયોગાત્ ।
નાનન્તમયવાક્ય ઇત્યર્થઃ ।
નેતરૌ અનુપપત્તેઃ

ઇતરા આનન્દમયો જીવો ઽત્ર ન પ્રતિપાદ્યઃ ।
સર્વસ્રષ્ટૃત્વાદ્યનુપપત્તેરિત્યર્થઃ ।
ભેદવ્યપદેશાચ્ચ

અયમાનન્દમયો બ્રહ્મરસં લબ્ધ્વાનન્દી ભવતીતિ ભેદોક્તેશ્ચ તસ્યાપ્રતિપાદ્યતેત્યર્થઃ ।
આનન્દમયો બ્રહ્મ, તૈત્તરીયકપઞ્ચમસ્થાનસ્થત્વાત્ ભૃગુવલ્લિસ્થાનન્દવદિત્યાશઙ્ક્યાહ- કામાચ્ચ નાનુમાનાપેક્ષા

કામ્યત ઇતિ કામાનન્દઃ તસ્ય ભૃગુવલ્લ્યાં પઞ્ચમસ્ય બ્રહ્મત્વદૃષ્ટેરાનન્દમયસ્યાપિ બ્રહ્મત્વાનુમાનાપેક્ષા ન કાર્ય, વિકારાર્થકમયડ્વિરોધાદિત્યર્થઃ ।
ભેદવ્યપદેશાચ્ચેત્સગુણં બ્રહ્માત્ર વેદ્યં સ્યાદિત્યાશઙ્ક્યાહ- અસ્મિન્નસ્ય ચ તદ્યોગં શાસ્તિ

ગુહાનિહિતત્વેન પ્રતીચિ ઽસ એકઃઽઇત્યુપસંહૃતે પુચ્છાવાક્યોક્તે બ્રહ્મણ્યહમેવ પરં બ્રહ્મેતિ પ્રબોધવત આનન્દમયસ્ય ઽયદા હિ ઽઇતિ શાસ્ત્રં બ્રહ્મભાવં શાસ્તિ, અતો નિર્ગુણબ્રહ્મૌક્યજ્ઞાનાર્થં જીવભેદાનુવાદ ઇત્યભિપ્રેત્યાહ- અપરાણ્યપિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,1.6.19
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,1.7.20
અન્તરધિકરણમ્ ।
20-21
અન્તસ્ તદ્ધર્મોપદેશાત્ । બ્બ્સ્_1,1.20 ।
ઇદમામ્નાયતે- ઽઅથ ય એષો ઽન્તરાદિત્યે હિરણ્મયઃ પુરુષો દૃશ્યતે હિરણ્યશ્મશ્રુર્હિરણ્યકેશ આપ્રણખાત્સર્વં એવ સુવર્ણઃઽ ઽતસ્ય યથા કપ્યાસં પુણ્ડરીકમેવમક્ષિણી તસ્યોદિતિ નામ સ સર્વેભ્યઃ પાપ્મભ્ય ઉદિત ઉદેતિ હ વૈ સર્વેભ્યઃ પાપ્મભ્યો ય એવં વેદઽ ઽઇત્યધિદૈવતમ્ઽ ( છા. 1.6.7.8) ।
ઽઅથાધ્યાત્મમ્ઽ ઽઅથ ય એષો ઽન્તરપક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યતેઽ (છા. 1.7.1.5) ઇત્યાદિ ।
તત્ર સંશયઃ- કિં વિદ્યાકર્માતિશયવશાત્પ્રાપ્તોત્કર્ષઃ કશ્ચિત્સંસારી સૂર્યમણ્ડલે ચક્ષુષિ ચોપાસ્યાત્વેન શ્રૂયતે કિંવા નિત્યસિદ્ધઃ પરમેશ્વર ઇતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તં, સંસારીતિ ।
કુતઃ રૂપવત્ત્વશ્રવણાત્ ।
આદિત્યપુરુષે તાવત્ ઽહિરણ્યશ્મશ્રુઃઽ ઇત્યાદિ રૂપમુદાહૃતમ્ ।
અક્ષિપુરુષે ઽપિ તદેવાતિદેશેન પ્રાપ્યતે- ઽતસ્યૈતસ્ય તદેવ રૂપં યદમુષ્ય રૂપમ્ઽ ઇતિ ।
નચ પરમેશ્વરસ્ય રૂપવત્ત્વં યુક્તમ્, ઽઅશબ્દર્મસ્પામરૂપમવ્યયમ્ઽ (કા. 1.3.15) ઇતિ શ્રુતેઃ, આધારશ્રવણાચ્ચ- ઽય એષો ઽન્તરાદિત્યેઽ, ઽય એષો ઽન્તરક્ષિણિઽ ઇતિ ।
નહ્યનાધારસ્ય સ્વમહિમપ્રતિષ્ઠસ્ય સર્વવ્યાપિનઃ પરમેશ્વરસ્યાધાર ઉપદિશ્યેત ।
ઽસ ભગવઃ કસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ સ્વે મહિમ્નિઽ (છા. 7.24.1) ઇતિ ।
ઽઆકાશવત્સર્વગતશ્ચ નિત્યઃઽ ઇતિ ચ શ્રુતી ભવતઃ ।
ઐશ્વર્યમર્યાદાશ્રુતેશ્ચ ।
ઽ સ એષ યે ચામુષ્માત્પરાઞ્ચો લોકાસ્તેષાં ચેષ્ટે દેવકામાનાં ચઽ (છાં 1.6.8) ઇત્યાદિત્યપુરુષસ્યૈશ્વર્યમર્યાદા ।
ઽસ એષ યે ચૈતસ્માદર્વાઞ્ચો લોકાસ્તેષાં ચેષ્ટે મનુષ્યકામાનાં ચઽ ઇત્યક્ષિપુરુષસ્ય ।
નચ પરમેશ્વરસ્ય મર્યાદાવદૈશ્વર્યં યુક્તમ્, ઽએષ સર્વેશ્વર એષ ભૂતાધિપતિરેષ ભૂતપાલ એષ સેતુર્વિધારણ એષાં લોકાનામસંભેદાયઽ (બૃ. 4.4.22) ઇત્યવિશેષશ્રુતેઃ ।
તસ્માન્નાક્ષ્યાદિત્યયોરન્તઃ પરમેશ્વર ઇત્યેવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ- ઽઅન્તસ્તદ્ધર્મોપદેશાત્ઽ ઇતિ, ઽય એષો ઽન્તરાદિત્યેઽ ઽય એષો ઽન્તરક્ષિણિઽ ઇતિ ચ શ્રૂયમાણઃ પુરુષઃ પરમેશ્વર એવ, ન સંસારી ।
કુતઃ, તદ્ધર્મોપદેશાત્ ।
તસ્ય હિ પરમેશ્વરસ્ય ધર્મા ઇહોપદિષ્ટાઃ ।
તદ્યથા- ઽતસ્યોદિતિ નામઽ ઇતિ શ્રાવયિત્વા અસ્યાદિત્યપુરુષસ્ય નામ ઽસ એષ સર્વેભ્યઃ પાપ્મભ્ય ઉદિતઃઽ ઇતિ સર્વપાપ્માપગમેન નિર્વક્તિ ।
તદેવ ચ કૃતનિર્વચનં નામાક્ષિપુરુષસ્યાપ્યતિદિશતિ- ઽયન્નામ તન્નામઽ ઇતિ ।
સર્વપાપ્માપગમશ્ચ પરમાત્મન એવ શ્રૂયતે- ઽય આત્માપહતપાપ્માઽ (છાં. 8.7.1) ઇત્યાદૌ ।
તથા ચાક્ષુષે પુરુષે ઽસૈવર્ક્તત્સમાસ તદુક્થં તદ્યજુસ્તદ્બ્રહ્મઽ ઇત્યૃક્સમાસાદ્યાત્મકતાં નિર્ધારયતિ ।
સા ચ પરમેશ્વરસ્યોપપદ્યતે,
સર્વકારણત્વાત્સર્વાત્મકત્વોપપત્તેઃ ।
પૃથિવ્યગ્ન્યાદ્યાત્મકે ચાધિદૈવતં ઋક્સામે, વાક્પ્રાણાદ્યાત્મકે ચાધ્યાત્મમનુક્રમ્યાહ- ઽતસ્યર્ક્ચ સામ ચ ગેષ્ણૌઽ ઇત્યધિદૈવતમ્ ।
તથાધ્યાત્મમપિ- ઽ યાવમુષ્ય ગેષ્ણૌ તૌ ગેષ્ણૌઽ ઇતિ ।
તચ્ચ સર્વાત્મન એવોપપદ્યતે ।
તદ્ય ઇમે વીણાયાં ગાયન્ત્યેતં તે ગાયન્તિ તસ્માત્તે ધનસનયઃઽ (છા. 1.7.6) ઇતિ ચ લૌકિકેષ્વપિ ગાનેષ્વસ્યૈવ ગીયમાનત્વં દર્શયતિ ।
તચ્ચ પરમેશ્વરપરિગ્રહે ધટતે, ઽયદ્યદ્વિભૂતિમત્સત્ત્વં શ્રીમદૂર્જિતમેવ વા ।
તત્તદેવાવગચ્છ ત્વં મમ તેજોંશસંભવમ્ ।
(10.41) ઇતિ ભગવદ્ગીતાદર્શનાત્ ।
લોકકામેશિતિતૃત્વમપિ નિરઙ્ કુશં શ્રૂયમાણં પરમેશ્વરં ગમયતિ ।
યત્તૂક્તં હિરણ્યશ્મશ્રુત્વાદિરૂપશ્રવણં પરમેશ્વરે નોપપદ્યત ઇતિ, અત્ર બ્રૂમઃ- સ્યાત્પરમેશ્વરસ્યાપીચ્છાવશાન્માયામયં રૂપં સાધકાનુગ્રહાર્થમ્ ।
ઽમાયા હ્યેષા મયા સૃષ્ટા યન્માં પશ્યસિ નારદ ।
સર્વભૂતગુણૈર્યુક્તં મૈવં માં જ્ઞાતુમર્હસિઽ ઇતિ સ્મરણાત્ ।
અપિચ યત્ર તુ નિરસ્તસર્વવિશેષં પારમેશ્વરં રૂપમુપદિશ્યતે, ભવતિ તત્ર શાસ્ત્રમ્- ઽશબ્દર્મસ્પર્શમરૂપમવ્યયમ્ઽ ઇત્યાદિ ।
સર્વકારણત્ત્વાત્તુ વિકારધર્મૈરપિ કૈશ્ચિદ્વિશિષ્ટઃ પરમેશ્વર ઉપાસ્યત્વેન નિર્દિશ્યતે- ઽસર્વકર્મા સર્વકામઃ સર્વગન્ધઃ સર્વરસઃઽ (છાં 3.14.2) ઇત્યાદિના ।
તથા હિરણ્યશ્મશ્રુત્વાદિનિર્દેશો ઽપિ ભવિષ્યતિ ।
યદપ્યાધારશ્રવણાન્ન પરમેશ્વર ઇતિ, અત્રોચ્યતે- સ્વમહિમપ્રતિષ્ઠસ્યાપ્યાધારવિશેષોપદેશ ઉપાસનાર્થો ભવિષ્યતિ, સર્વગતત્વાદ્બ્રહ્મણો વ્યોમવત્સર્વાન્તરત્વોપપત્તેઃ ।
ઐશ્વર્યમર્યાદાશ્રવણમપ્યધ્યાત્માધિદૈવતવિભાગાપેક્ષમુપાસનાર્થમેવ ।
તસ્માત્પરમેશ્વર એવાક્ષ્યાદિત્યયોરન્તરુપદિશ્યતે

fન્: અન્તરાદિત્યે આદિત્યમણ્ડલમધ્યે ।
હિરણ્મયો જ્યોતિર્મયઃ ।
અપ્રાણખાન્નખાગ્રમભિવ્યાપ્ય ।
કપેર્મર્કટસ્યાસઃ પૃષ્ટ(પુચ્છ) ભાગો ઽત્યન્તતેજસ્વી તત્તુલ્યં પુણ્ડરીકં યથાત્યન્તદીપ્તિમત્તથાસ્ય દેવસ્યાક્ષિણી પ્રકૃષ્ટદીપ્તિમતી, તસ્ય ઉદિતીતિ ઉદિત ઉદ્ગતઃ સકાર્યસર્વપાપાસ્પૃષ્ટ ઇત્યર્થઃ ।
સ એષ ઇત્યાધિદૈવિકપુરુષોક્તિઃ ।
અમુષ્માદાદિત્યાદૂર્ધ્વગા યે લોકાસ્તેષામીશિતા યે ચ દેવાનાં કામા ભોગાસ્તેષાં ચેત્યર્થઃ ।
યૌ સર્વાત્મકઋક્સામાત્મકૌ તાવમુષ્યાદિત્યરથસ્ય ગેષ્ણૌ પાદપર્વણી ।
સનિર્યાઞ્ચાયાં ।
અન્તસ્તદ્ધર્મોપદેશાત્ ।
છાન્દોગ્યવાક્યમુદાહરતિ- અથ ય ઇતિ ।
અથેત્યુપાસ્તિપ્રારમ્ભાર્થઃ ।
હિરણ્મયો જ્યોતિર્વિકારઃ, પુરુષઃ પૂર્ણો ઽપિ મૂર્તિમાનુપાસકૈર્દૃશ્યતે ।
મૂર્તિમાહ- હિરણ્યેતિ ।
પ્રણખો નાખાગ્રં તેન સહેત્યભિવિધાવાઙ્ષ નેત્રયોર્વિશેષમાહ- તસ્યેતિ ।
કપેર્મર્કટસ્ય આસઃ પુચ્છભાગો ઽત્યન્તતેજસ્વી તત્તુલ્યં પુણ્ડરીકં યથા દીપ્તિમદેવં તસ્ય પુરુષસ્યાક્ષિણી, સદ્યોવિકસિતરક્તામ્ભોજનયન ઇત્યર્થઃ ।
ઉપાસનાર્થમાદિત્યમણ્ડલં સ્થાનં, રૂપં ચોક્ત્વા નામ કરોતિ- તસ્યોદિતિ ।
તન્નામ નિર્વક્તિ- સ ઇતિ ।
ઉદિત ઉદ્ગતઃ ।
સર્વપાપ્માસ્પૃષ્ટ ઇત્યર્થઃ ।
નામાજ્ઞાન ફલમાહ- ઉદેતિ હેતિ ।
દેવતાસ્થાનમાદિત્યમધિકૃત્યોપાસ્ત્યુક્ત્યનન્તરમાત્માનં દેહમધિકૃત્યાપિ તદુક્તિરિત્યાહ- અથેતિ ।
પૂર્વત્ર બ્રહ્મપદમાનન્દમયપદમાનન્દપદાભ્યાસશ્ચેતિ મુખ્યત્રિતયાદિબહુપ્રમાણવશાન્નિર્ગુણનિર્ણયવત્, રૂપવત્ત્વાદિબહુપ્રમાણવશાજ્જીવો હિરણ્મય ઇતિપૂર્વદૃષ્ટાન્તસંગત્યા પૂર્વમુત્સર્ગતઃ સિદ્ધનિર્ગુણસમન્વયસ્યાપવાદાર્થં પૂર્વપક્ષયતિ- સંસારીતિ ।
અત્ર પૂર્વોત્તરપક્ષયોર્જીવબ્રહ્મણોરુપાસ્તિઃ ફલમ્ ।
અક્ષિણીત્યાધારશ્રવણાચ્ચ સંસારીતિ સંવન્ધઃ ।
શ્રુતિમાહ- સ એષ ઇતિ ।
આદિત્યસ્થઃ પુરુષઃ, અમુષ્માદાદિત્યાદૂર્ધ્વગા યે કેચન લોકાસ્તેષામીશ્વરો દેવભોગાનાં ચેત્યર્થઃ ।
સ એષો ઽક્ષિસ્થઃ પુરુષ એતસ્માદક્ષ્ણો ઽધસ્તના યે લોકાઃ, યે ચ મનુષ્યકામા ભોગાસ્તેષામીશ્વર ઇતિ મર્યાદા શ્રૂયતે ।
અતઃ શ્રુતેશ્ચ સંસારિત્યર્થઃ ।
ઽએષ સર્વેશ્વરઃઽઇત્યવિશેષશ્રુતેરિતિ સંબન્ધઃ ।
ભૂતાધિપતિર્યમઃ ભૂતપાલ ઇન્દ્રાદિશ્ચ એષ એવ ।
કિઞ્ચ જલાનામસંકરાય લોકે વિધારકો યથા સેતુઃ, એવમેષાં લોકાનાં વર્ણાશ્રમાદીનાં મર્યાદાહેતુત્વાત્સેતુરેષ એવ ।
અતઃ સર્વેશવર ઇત્યર્થઃ ।
સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- ય એષ ઇતિ ।
યદ્યપ્યેકસ્મિન્વાક્યે પ્રથમશ્રુતાનુસારેણ ચરમં નેયં, તથાપ્યત્ર પ્રથમં શ્રુતં રૂપવત્વં નિષ્ફલં, ધ્યાનાર્થમીશ્વરે નેતું શક્યં ચ ।
સર્વપાપ્માસઙ્ગિત્વં સર્વાત્મૈકત્વં તુ સફલં, જીવે નેતુમશક્યઞ્ચેતિ પ્રબલંમ્ ।
નચ ઽન હ વૈ દેવાન્પાપં ગચ્છતિઽઇતિ શ્રુતેરાદિત્યજીવસ્યાપિ પાપ્માસ્પર્શિત્વમિતિ વાચ્યમ્ ।
શ્રુતેરધુના કર્માનધિકારિણાં દેવાનાં ક્રિયમાણપાપ્માસંમ્બન્ધે તત્ફલાસ્પર્શે વા તાતપર્યાત્, તેષાં સંચિતપાપાભાવે ઽક્ષીણે પુણ્યે મર્ત્યલોકં વિશન્તિ ઽઇત્યયોગાત્યભિપ્રેત્યાહ-- સર્વપાપ્માપગમશ્ચ પરમાત્મન એવેતિ ।
સાર્વાત્મ્યમાહ- તથેતિ ।
અત્ર તચ્છબ્દૈશ્ચાક્ષુષઃ પુરુષ ઉચ્યતે ।
ઋગાદ્યપેક્ષયા લિઙ્ગવ્યત્યયઃ ।
ઉક્થં શસ્ત્રવિશેષઃ, તત્સાહચર્યાત્સામ સ્તોત્રમ્, ઉક્થાદન્યચ્છસ્ત્રમૃગુચ્યતે, યજુર્વેદો યજુઃ, બ્રહ્મ ત્રયો વેદા ઇત્યર્થઃ ।
પૃથિવ્યાગ્ન્યાદ્યાત્મક ઇતિ ।
આધિદૈવતમૃક્ પૃથિવ્યન્તરિક્ષદ્યુનક્ષત્રાદિત્યગતશુક્લભારૂપા પઞ્ચવિધા શ્રુત્યુક્તા, સામ ચાગ્નિવાય્વાદિત્યચન્દ્રાદિત્યગતાતિકૃષ્ણરૂપમુક્તં પઞ્ચવિધમ્ ।
અધ્યાત્મં તુ ઋક્, વાક્ચક્ષુઃશ્રોત્રાક્ષિસ્થશુક્લભારૂપા ચતુર્વિધા, સામ ચ પ્રાણચ્છાયાત્મમનો ઽક્ષિગતાતિનીલરૂપં ચતુર્વિધમુક્તમ્ ।
એવં ક્રમેણ ઋક્સામે અનુક્રમ્યાહ શ્રુતિઃ- તસ્યેતિ ।
યૌ સર્વાત્મકર્ક્સામાત્મકૌ ગેષ્ણાવમુષ્યાદિત્યસ્થસ્યૈ, તાવેવાક્ષિસ્થસ્ય ગેષ્ણૌ પર્વણીત્યર્થઃ ।
તચ્ચેતિ ।
ઋત્ક્સામગેષ્ણત્વમિત્યર્થઃ ।
સર્વગાનગેયત્વં લિઙ્ગાન્તરમાહ- તદ્ય ઇતિ ।
તત્તત્ર લોકે, ધનસ્ય સનિર્લાભો યેષાં ધનસનયઃ, વિભૂતિમન્ત ઇત્યર્થઃ ।
નનુ લોકે રાજાનો ગીયન્તે નેશ્વર ઇત્યત આહ- યદ્યદિતિ ।
પશુવિત્તાદિર્વિભૂતિઃ, શ્રીઃ કાન્તિઃ, ઊર્જિતત્વં બલં, તદ્યુક્તં સત્વં રજાદિકં મદંશ એવેતિ તદ્ગાનમીશ્વરસ્યૈવેત્યર્થઃ ।
નિરઙ્ગુશમનન્યાધીનમ્ ।
એષા વિચિત્રરૂપા મૂર્તિર્માયાવિકૃતિત્વાન્માયા મયા સૃષ્ટેત્યર્થઃ ।
તદુક્તમ્-ઽઅશબ્દમ્ઽઇત્યાદિવાક્યં તઞ્જ્ઞેયપરમિત્યાહ- અપિચેતિ ।
તર્હિ રૂપં કુતઃ, તત્રાહ- સર્વેતિ ।
યત્ર તૂપાસ્યત્વેનોચ્યતે તત્રેત્યધ્યાહૃત્ય સર્વકારણત્વાત્પ્રાપ્તરૂપવત્વં ઽસર્વકર્માઽઇત્યાદિશ્રુત્યા નિર્દિશ્યત ઇતિ યોજના ।
મર્યાદાવદૈશ્વર્યમીશ્વરસ્ય નેત્યુક્તં નિરાકરોતિ- ઐશ્વર્યેતિ ।
અધ્યાત્માધિદૈવતધ્યાનયોર્વિભાગઃ પૃથક્પ્રયોગસ્તદપેક્ષમેવ, નત્વૈશ્વર્યસ્ય પરિચ્છેદાર્થમિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,1.7.20
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,1.7.21
ભેદવ્યપદેશાચ્ ચાન્યઃ । બ્બ્સ્_1,1.21 ।
અસ્તિ ચાદિત્યાદિશરીરાભિમાનિભ્યો જીવેભ્યો ઽન્ય ઈશ્વરો ઽન્તર્યામી, ઽય આદિત્યે તિષ્ઠન્નાદિત્યાન્તરો યમાદિત્યો ન વેદ યસ્યાદિત્યઃ શરીરં ય આદિત્યમન્તરો યમયત્યેષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃઽ (બૃ. 3.7.9) ઇતિ શ્રુત્યન્તરે ભેદવ્યપદેશાત્ ।
તત્ર હિ ઽઆદિત્યાદન્તરો યમાદિત્યો ન વેદઽ ઇતિ વેદિતુરાદિત્યાદ્વિજ્ઞાનાત્મનો ઽન્તર્યામી સ્પષ્ટં નિર્દિશ્યતે ।
સ એવેહાપ્યન્તરાદિત્યે પુરુષો ભવિતુમર્હતિ, શ્રુતિસામાન્યાત્ ।
તસ્માત્પરમેશ્વર એવેહોપદિશ્યત ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
નનુ ઉપાસ્યોદ્દેશેનોપાસ્તિવિધેર્વિધેયક્રિયાકર્મણોર્વ્રીહ્યાદિવદન્યતઃ સિદ્ધિર્વાચ્યેત્યાશઙ્ક્યાહ- ભેદેતિ ।
આદિત્યજીવાદીશ્વરસ્ય ભેદોક્તેઃ શ્રુત્યન્તરે જીવાદન્ય ઈશ્વરઃ સિદ્ધ ઇતિ સૂત્રાર્થમાહ- અસ્તીતિ ।
આદિત્યે સ્થિતરશ્મિનિરાસાર્થમાદિત્યાદન્તર ઇતિ જીવં નિરસ્યતિ- યમિતિ ।
અશરીરસ્ય કથં નિયન્તૃત્વં, તત્રાહ- યસ્યેતિ ।
અન્તર્યામિપદાર્થમાહ- ય ઇતિ ।
તસ્યાનાત્મત્વનિરાસાયાહ- એષ ત ઇતિ ।
તે તવ સ્વરૂપમિત્યર્થઃ ।
આદિત્યાન્તરત્વશ્રુતેઃ સમાનત્વાદિત્યર્થઃ ।
તસ્માત્પર એવાદિત્યાદિસ્થાનક ઉદ્ગીથે ઉપાસ્ય ઇતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,1.7.21
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,1.8.22
8 આકાશાધિકરણમ્ । સૂ. 22
આકાશસ્ તલ્લિઙ્ગાત્ । બ્બ્સ્_1,1.22 ।
ઇદમામનન્તિ- ઽઅસ્ય લોકસ્ય કા ગતિરિત્યાકાશ ઇતિ હોવાચ સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યાકાશાદેવ સમુત્પદ્યન્ત આકાશં પ્રત્યસ્તં યન્ત્યાકાશો હ્યેવૈભ્યો જ્યાયાનાકાશઃ પરાયણમ્ઽ (છાન્દો. 1.9.1) ઇતિ ।
તત્ર સંશયઃ- કિમાકાશશબ્દેન પરં બ્રહ્માભિધીયત ઉત ભૂતાકાશમિતિ ।
કુતઃ સંશયઃ, ઉભયત્ર પ્રયોગદર્શનાત્ ।
ભૂતવિશેષે તાવત્સુપ્રસિદ્ધો લોકવેદયોરાકાશશબ્દઃ ।
બ્રહ્મણ્યપિ ક્વચિત્પ્રયુજ્યમાનો દૃશ્યતે ।
યત્ર વાક્યશેષવશાદસાધારણશ્રવણાદ્વા નિર્ધારિતં બ્રહ્મ ભવતિ, યથા- ઽયદેષ આકાશ આનન્દો ન સ્યાત્ઽ (તૈ. 2.7) ઇતિ ઽઆકાશો વૈ નામ નામરૂપયોર્નિર્વહિતા તે યદન્તરા તદ્બ્રહ્મઽ (છા. 8.14.1) ઇતિ ચૈવમાદૌ ।
અતઃ સંશયઃ ।
કિં પુનરત્ર યુક્તં, ભૂતાકાશમિતિ ।
કુતઃ, તદ્ધિ પ્રસિદ્ધતરેણ પ્રયોગેણ શીઘ્રં બુદ્ધિમારોહતિ ।
નચાયમાકાશશબ્દ ઉભયોઃ સાધારણઃ શક્યો વિજ્ઞાતું, અનેકાર્થત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મણિ ગૌણ આકાશશબ્દો ભવિતુમર્હતિ ।
વિભુત્વાદિભિર્હિ બહુભિર્ધર્મૈઃ સદૃશમાકાશેન બ્રહ્મ ભવતિ ।
નચ મુખ્યસંભવે ગૌણોર્ઽથો ગ્રહણમર્હતિ ।
સંભવતિ ચેહ મુખ્યસ્યૈવાકાશસ્ય ગ્રહણમ્ ।
નનુ ભૂતાકાશપરિગ્રહે વાક્યશેષો નોપપદ્યતે- ઽસર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યાકાશાદેવ સમુત્પદ્યન્તેઽ ઇત્યાદિઃ ।
નૈષ દોષઃ ।
ભૂતાકાશસ્યાપિ વાય્વાદિક્રમેણ કારણત્વોપપત્તેઃ ।
વિજ્ઞાયતે હિ- ઽતસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂતઃ ।
આકાશાદ્વાયુઃ ।
વાયોરગ્નિઃઽ (તૈ. 2.1) ઇત્યાદિ ।
જ્યાયસ્ત્વપરાયણત્વે અપિ ભૂતાન્તરાપેક્ષયોપપદ્યેતે ભૂતાકાશસ્યાપિ ।
તસ્માદાકાશશબ્દેન ભૂતાકાશસ્ય ગ્રહણમિત્યેવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ- ઽઆકાશસ્તલ્લિઙ્ગાત્ઽ આકાશશબ્દેન બ્રહ્મણો ગ્રહણં યુક્તમ્ ।
કુતઃ, તલ્લિઙ્ગાત્ ।
પરસ્ય હિ બ્રહ્મણ ઇદં લિઙ્ગમ્- ઽસર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યાકાશાદેવ સમુત્પદ્યન્તેઽ ઇતિ ।
પરસ્માદ્ધિ બ્રહ્મણો ભૂતાનામુત્પત્તિરિતિ વેદાન્તેષુ મર્યાદા ।
નનુ ભૂતાકાશસ્યાપિ વાય્વાદિક્રમેણ કારણત્વં દર્શિતમ્ ।
સત્યં દર્શિતમ્ ।
તથાપિ મુલકારણસ્ય બ્રહ્મણો ઽપરિગ્રહાદાકાશાદેવેત્યવધારણં, સર્વાણીતિ ચ ભૂતવિશેષણં નાનુકૂલં સ્યાત્ ।
તથા ઽઆકાશં પ્રત્યસ્તં યન્તિઽ ઇતિ બ્રહ્મલિઙ્ગં ઽઆકાશો હ્યેવૈભ્યો જ્યાયાનાકાશઃ પરાયણમ્ઽ ઇતિ ચ જ્યાયસ્ત્વપરાયણત્વે ।
જ્યાયસ્ત્વં હ્યાનાપેક્ષિકં પરમાત્મન્યેવૈકસ્મિન્નામ્નાતમ્- ઽજ્યાયાન્પૃથિવ્યા જ્યાયમન્તરિક્ષાજ્જ્યાયાન્દિવો જ્યાયાનેભ્યો લોકેભ્યઃઽ (છાં 3.14.3) ઇતિ ।
તથા પરાયણત્વમપિ પરમકારણત્વાત્પરમાત્મન્યેવોપપન્નતરમ્ ।
શ્રુતિશ્ચ ભવતિ- ઽવિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મ રાતેર્દાતુઃ પરાયણમ્ઽ (બૃ. 3.9.28) ઇતિ ।
અપિ ચાન્તવત્ત્વદોષેણ શાલાવત્યસ્ય પક્ષં નિન્દિત્વા, અનન્તં કિઞ્ચિદ્વક્તુકામેન જૈવલિના આકાશઃ પરિગૃહીતઃ, તં ચાકાશમુદ્ગીથે સંપાદ્યોપસંહરતિ- ઽસ એષ પરોવરીયાનુદ્ગીથઃ સ એષો ઽનન્તઃઽ (છાં 1.9.2) ઇતિ ।
તચ્ચાનન્ત્યં બ્રહ્મલિઙ્ગમ્ ।
યત્પુનરુક્તં ભૂતાકાશં પ્રસિદ્ધિબલેન પ્રથમતરં પ્રતીયત ઇતિ, અત્ર બ્રૂમઃ- પ્રથમતરં પ્રતીતમપિ સત્ વાક્યશેષગતાન્બ્રહ્મગુણાન્દૃષ્ટ્વા ન પરિગૃહ્યતે ।
દર્શિતશ્ચ બ્રહ્મણ્યપ્યાકાશશબ્દઃ- ઽઆકાશો વૈ નામ નામરૂપયોર્નિર્વહિતાઽ ઇત્યાદૌ ।
તથાકાશપર્યાયવાચિનામપિ બ્રહ્મણિ પ્રયોગો દૃશ્યતે- ઽઋચો અક્ષરે પરમે વ્યોમન્દેવા અધિ વિશ્વે નિષેદુઃઽ (ઋ.સં 1.164.39) ઽસૈષા ભાર્ગવી વારુણી વિદ્યા પરમે વ્યોમન્પ્રતિષ્ઠિતાઽ (તૈ. 3.6) ઽઓં કં બ્રહ્મ ખંબ્રહ્મઽ (છાં 4.10.5) ઽખં પુરાણમ્ઽ (બૃ. 5.1) ઇતિ ચૈવમાદૌ ।
વાક્યોપક્રમે ઽપિ વર્તમાનસ્યાકાશશબ્દસ્ય વાક્યશેષવશાદ્યુક્તા બ્રહ્મવિષયત્વાવધારણા ।
ઽઅગ્નિરધીતે ઽનુવાકમ્ઽ ઇતિ હિ વાક્યોપક્રમગતો ઽપ્યગ્નિશબ્દો માણવકવિષયો દૃશ્યતે ।
તસ્માદાકાશશબ્દં બ્રહ્મેતિ સિદ્ધમ્

fન્: વેદિતુઃ પ્રમાતુઃ, વિજ્ઞાનાત્મનઃ અન્તઃકરણોપહિતાત્ ।
અસ્યેતિ શાલાવત્યો બ્રાહ્મણો જૈવરાજં પૃચ્છતિ ।
નિર્વહિતા ઉત્પત્તિસ્થિતિહેતુઃ, તે નામરૂપે યદન્તરા યસ્માદન્યે યસ્ય વા મધ્યે સ્તઃ તન્નામરૂપાસ્પૃષ્ટં બ્રહ્મેતિ વાક્યોષાદત્રાકાશો બ્રહ્મેત્યર્થઃ ।
રાતેર્ધનસ્ય દાતુઃ યજમાનસ્ય ।
દેશતો ઽનન્તત્વં પરત્વં, ગુણત ઉત્કૃષ્ટત્વં વરીયસ્ત્વં, કાલતો વસ્તુતશ્ચાપરિચ્છિન્નત્વમાનન્ત્યમ્ ।
પરેભ્યઃ સ્વરાદિભ્યો ઽતિશયેન શ્રૈષ્ઠ્યં વા પરોવરીયસ્ત્વમ્ ।
વ્યોમન્ વ્યોમ્નિ, પરમે પ્રકૃષ્ટે, અશ્રરે કૂટસ્થે બ્રહ્મણિ, ઋચો ઋગુપક્ષિતાઃ સર્વે વેદા જ્ઞાપકાઃ સન્તિ ।
યસ્મિન્નક્ષરે વિશ્વેદેવા અધિનિષેદુરધિષ્ઠિતાઃ ।
ભવતુ રૂપવત્ત્વાદિદુર્બલલિઙ્ગાનાં પાપાસ્પર્શિત્વાદ્યવ્યભિચારિબ્રહ્મલિઙ્ગૈરન્યથાનયનમ્ ।
ઇહ ત્વાકાશપદશ્રુતિર્લિઙ્ગાદ્બલીયસીતિ પ્રત્યુદાહણેન પ્રાપ્તે પ્રત્યાહ- આકાશસ્તલ્લિઙ્ગાદિતિ ।
છન્દોગ્યવાક્યમુદાહરતિ- ઇદમિતિ ।
શાલાવત્યો બ્રાહ્મણો જૈવલિં રાજાનં પૃચ્છતિ, અસ્ય પૃથ્વિલોકસ્યાન્યસ્ય ચ ક આધાર ઇતિ ।
રાજાબ્રૂતે, ઽઆકાશ ઇતિ હઽઇતિ ।
ઽયદેષ આકાશઃઽઇત્યાનન્દત્વસ્યાસાધારણસ્ય શ્રવણાદાકાશો બ્રહ્મેત્યવધારિતમ્ ।
ઽઆકાશો વૈ નામઽઇત્યત્ર ઽતદ્બ્રહ્મઽઇતિ વાક્યશેષાદિતિ વિભાગઃ ।
નિર્વહિતા
ઉત્પત્તિસ્થિતિહેતુઃ ।
તે નામરૂપે, યદન્તરા યસ્માદ્ભિન્ને ।
યત્ર કલ્પિતત્વેન મધ્યે સ્ત ઇતિ વાર્થઃ ।
અક્ષ પૂર્વપક્ષે ભૂતાકાશાત્મનોદ્ગીથોપાસ્તિઃ, સિદ્ધાન્તે બ્રહ્માત્મના ઇતિ ફલમ્ ।
ઉપાસ્યે સ્પષ્ટબ્રહ્મલિઙ્ગવાક્યસમન્વયોક્તેરાપાદં શ્રુત્યાદિસંગતયઃ ।
સ્પષ્ટમત્ર ભાષ્યમ્ ।
તેજઃપ્રભૃતિષુ વાય્વાદેરપિ કારણત્વાદેવકારશ્રુતિબાધઃ, સર્વશ્રુતેશ્ચાકાશાતિરિક્તવિષયત્વેન સંકોચઃ સ્યાદિત્યાહ- સત્યં દર્શિતમિતિ ।
બ્રહ્મણસ્તુ સર્વાત્મકત્વાત્ ઽતસ્માદેવ સર્વમ્ઽઇતિ શ્રુતિર્યુક્તેતિ ભાવઃ ।
તથા સર્વલયાધારત્વં, નિરતિશયમહત્ત્વં, સ્થિતાવપિ પરમાશ્રયત્વમિત્યેતાનિ સ્પષ્ટાનિ બ્રહ્મલિઙ્ગાનીત્યાહ- તથા આકાશમિત્યાદિના ।
રાતેર્ધનસ્ય દાતુઃ ।
રાતિરિતિ પાટે બન્ધુરિત્યર્થઃ ।
લિઙ્ગાન્તરમાહ- અપિ ચેતિ ।
દાલ્ભ્યશાલાવત્યૌ બ્રાહ્મણૌ રાજા ચેતિ ત્રય ઉદ્ગીથવિદ્યાકુશલા વિચારયામાસુઃ, કિમુદ્ગીથસ્ય પરાયણમિતિ ।
તત્ર સ્વર્ગાદાગતાભિરદ્ભિર્જીવિતેન પ્રાણેન ક્રિયમાણોદ્ગીથસ્ય સ્વર્ગ એવ પરાયણમિતિ દાલ્ભ્યપક્ષમપ્રતિષ્ઠાદોષેણ શાલાવત્યો નિન્દિત્વા સ્વર્ગસ્યાપિ કર્મદ્વારા હેતુરયં લોકઃ પ્રતિષ્ઠેત્યુવાચ ।
તં શાલાવત્યસ્ય પક્ષં ઽઅન્તવદ્વૈ તે કિલ શાલાવત્યસામઽઇતિ રાજા નિન્દિત્વાનન્તમેવાકાશં વક્તિ ।
ભૂતાકાશોક્તાવન્તવત્ત્વદોષતાદવસ્થ્યાદિત્યર્થઃ ।
નન્વાકાશો ઽનન્ત ઇતિ ન શ્રુતમિત્યાશઙ્ક્યાહ- તં ચેતિ ।
ઉદ્ગીથ આકાશ એવેતિ સંપાદનાદુદ્ગીથસ્યાનન્તત્વાદિકં ન સ્વત ઇતિ ભાવઃ ।
સ ઉદ્ગીથાવયવ ઓઙ્કારઃ, એષ આકાશાત્મકઃ, પરઃ રસતમદ્વાદિર્ગુણૈરુત્કૃષ્ટઃ, અતો ઽક્ષરાન્તરેભ્યો વરીયાન્ ।
શ્રેષ્ઠ ઇત્યર્થઃ ।
પરઃ ઇત્યવ્યયં સકારાન્તં વા, પરઃ કૃત્સ્નમિતિ પ્રયોગાત્ ।
પરશ્ચાસૌ વરેભ્યો ઽતિશયેન વરઃ ।
પરોવરીયાનિત્યર્થઃ ।
પ્રાધમ્યાત્, શ્રુતત્વાચ્ચાકાશશબ્દો બલીયાનિત્યુક્તં સ્મારયતિ- યત્પુનરિતિ ।
એવકારસર્વશબ્દાનુગૃહીતાનન્ત્યાદિબહુલિઙ્ગાનામનુગ્રહાય ઽત્યજેદેકં કુલસ્યાર્થેઽઇતિ ન્યાયેનૈકસ્યાઃ શ્રુતેર્બાધો યુક્ત ઇત્યાહ- અત્ર બ્રૂમ ઇતિ ।
આકાશપદાદ્ભૂતસ્યૈવ પ્રથમપ્રતીતિરિતિ નિયમો નાસ્તીત્યપિશબ્દેન દ્યોતિતમ્ ।
તત્ર યુક્તિમાહ- દર્શિતશ્ચેતિ ।
આકાશપદાદ્ગૌણાર્થસ્ય બ્રહ્મણો ઽપિ પ્રથમપ્રતીતિરસ્તિ, તસ્ય તત્પર્યાયાણાં ચ બ્રહ્મણિ પ્રયોગપ્રાચુર્યાદિતિ ભાવઃ ।
અક્ષરે કૂટસ્થે વ્યોમન્ વ્યોમ્નિ ઋચો વેદાઃ સન્તિ ।
પ્રમાણત્વેન યસ્મિન્નક્ષરે વિશ્વે દેવા અધિષ્ઠિતા ઇત્યર્થઃ ।
ઓઙ્કારઃ કં સુખં બ્રહ્મ ખં વ્યાપકમિત્યુપાસીત ।
શ્રુત્યન્તરપ્રયોગમાહઃ ખં પુરાણમિતિ ।
વ્યાપ્યનાદિ બ્રહ્મેત્યર્થઃ ।
ઽકં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મઽઇતિ છાન્દોગ્યમ્, ઽઓં ખં બ્રહ્મ ખં પુરાણમ્ઽઇતિ બૃહદારણ્યકમિતિ ભેદઃ ।
કિઞ્ચ તત્રૈવ પ્રથમાનુસારેણોત્તરં નેયં, યત્ર તન્નેતું શક્યમ્ ।
યત્ર ત્વશક્યં તત્રોત્તરાનુસારેણ પ્રથમં નેયમિત્યાહ- વાક્યેતિ ।
તસ્માદુપાસ્યે બ્રહ્મણિ વાક્યં સમન્વિતમિત્યુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,1.8.22
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,1.9.23
9 પ્રાણાધિકરણમ્ । સૂ. 23
અત એવ પ્રાણઃ । બ્બ્સ્_1,1.23 ।
ઉદ્ગીથે- ઽપ્રસ્તોતર્યા દેવતા પ્રસ્તાવમન્વાયત્તાઽ ઇત્યુપક્રમ્ય શ્રૂયતે- કતમા સા દેવતેતિ પ્રાણા ઇતિ હોવાચ સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાનિ પ્રાણમેવાભિસંવિશન્તિ પ્રાણમભ્યુજ્જિહતે સૈષા દેવતા પ્રસ્તાવમન્વાયત્તાઽ (છાં. 1.11.4,5) ઇતિ ।
તત્ર સંશયનિર્ણયૌ પૂર્વવદેવ દ્રષ્ટવ્યૌ ।
ઽપ્રાણબન્ધનં હિ સોમ્ય મનઃઽ (છાં. 6.8.2) ઽપ્રાણસ્ય પ્રાણમ્ઽ (બૃ. 4.4.18)
ઇતિ ચૈવમાદૌ બ્રહ્મવિષયઃ પ્રાણશબ્દો દૃશ્યતે, વાયુવિકારે તુ પ્રસિદ્ધતરો લોકવેદયોઃ, અત ઇહ પ્રાણશબ્દેન કતરસ્યોપાદાનં યુક્તમિતિ ભવતિ સંશયઃ ।
કિં પુનરત્ર યુક્તમ્ ।
વાયુવિકારસ્ય પઞ્ચવૃત્તેઃ પ્રાણસ્યોપાદાનં યુક્તમ્ ।
તત્ર હિ પ્રસિદ્ધતરઃ પ્રાણશબ્દ ઇત્યવોચામ ।
નનુ પૂર્વવદિહાપિ તલ્લિઙ્ગાદ્બ્રહ્મણ એવ ગ્રહણં યુક્તમ્ ।
ઇહાપિ વાક્યશેષે ભૂતાનાં સંવેશનોદ્ગમનં પારમેશ્વરં કર્મ પ્રતીયતે ।
ન ।
મુખ્યો ઽપિ પ્રાણે ભૂતસંવેશનોદ્ગમનસ્ય દર્શનાત્ ।
એવં હ્યામ્નાયતે- ઽયદા વૈ પુરુષઃ સ્વપિતિ પ્રાણં તર્હિ વાગપ્યેતે પ્રાણં ચક્ષુઃ પ્રાણં મનઃ સ યદા પ્રબુધ્યતે પ્રાણદેવાધિ પુનર્જાયન્તેઽ (શ.બ્રા. 10.3.3.6) ઇતિ. પ્રત્યક્ષં ચૈતત્સ્વાપકાલે પ્રાણવૃત્તાવપરિલુપ્યમાનાયામિન્દ્રિયવૃત્તયઃ પરિલુપ્યન્તે પ્રબોધકાલે ચ પ્રાદુર્ભવન્તીતિ ।
ઇન્દ્રિયસારત્વાચ્ચ ભૂતાનામવિરુદ્ધો મુખ્યે પ્રાણે ઽપિ ભૂતસંવેશનોદ્ગમનવાદી વાક્યશેષઃ ।
અપિચાદિત્યો ઽન્નં ચોદ્ગીથપ્રતિહારયોર્દેવતે પ્રસ્તાવદેવતાયાઃ પ્રાણસ્યન્તરં નિર્દિશ્યેતે ।
નચ તયોર્બ્રહ્મત્વમસ્તિ, તત્સામાન્યાચ્ચ પ્રાણસ્યાપિ ન બ્રહ્મત્વમિત્યેવં પ્રાપ્તે સૂત્રકાર આહ- ઽઅત એવ પ્રાણઃઽ ઇતિ ।
ઽતલ્લિઙ્ગાત્ઽ ઇતિ પૂર્વસૂત્રે નિર્દિષ્ટમ્ ।
અત એવ તલ્લિઙ્ગાત્પ્રાણશબ્દમપિ પરં બ્રહ્મ ભવિતુમર્હતિ ।
પ્રાણસ્યાપિ હિ બ્રહ્મલિઙ્ગસંબન્ધઃ શ્રૂયતે- ઽસર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાનિ પ્રાણમેવાભિસંવિશન્તિ પ્રાણમભ્યુજ્જિહતેઽ (છાં 1.115) ઇતિ ।
પ્રાણનિમિત્તૌ સર્વેષાં ભૂતાનામુત્પત્તિપ્રલયાવુચ્યમાનૌ પ્રાણસ્ય બ્રહ્મતાં ગમયતઃ ।
નનૂક્તં મુખ્યપ્રાણપરિગ્રહે ઽપિ સંવેશનોદ્ ગમનદર્શનમવિરુદ્ધં, સ્વાપપ્રબોધયોર્દર્શનાદિતિ ।
અત્રોચ્યતે- સ્વાપપ્રબોધયોરિન્દ્રિયાણામેવ કેવલાનાં પ્રાણાશ્રયં સંવેશનોદ્ગમનં દૃશ્યતે, ન સર્વેષાં ભૂતાનામ્ ।
ઇહતુ સેન્દ્રિયાણાં સશરીરાણાં ચ જીવાવિષ્ટાનાં ભૂતાનાં, ઽસર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાનિઽ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
યદાપિ ભૂતશ્રુતિર્મહાભૂતવિષયા પરિગૃહ્યતે તદાપિ બ્રહ્મલિઙ્ગત્વમવિરુદ્ધમ્ ।
નનુ સહાપિ વિષયૈરિન્દ્રિયાણાં સ્વાપપ્રબોધયોઃ પ્રાણે ઽપ્યયં પ્રાણાચ્ચ પ્રભવં શૃણુમઃ- ઽયદા સુપ્તઃસ્વપ્નં ન કઞ્ચન પશ્યત્યથાસ્મિન્પ્રાણ એવૈકધા ભવતિ તદૈનં વાક્સર્વૈર્નામભિઃ સહાપ્યેતિઽ (કૌ. 3.3) ઇતિ ।
તત્રાપિ તલ્લિઙ્ગાત્પ્રાણશબ્દં બ્રહ્મૈવ ।
યત્પુનરન્નાદિત્યસંનિધાનાત્પ્રાણસ્યાબ્રહ્મત્વમિતિ, તદયુક્તમ્ ।
વાક્યશેષબલેન પ્રાણશબ્દસ્ય બ્રહ્મવિષયતાં પ્રતીયમાનાયાં સંનિધાનસ્યાકિઞ્ચિત્કરત્વાત્ ।
યત્પુનઃ પ્રાણશબ્દસ્ય પઞ્ચવૃત્તૌ પ્રસિદ્ધતરત્વં, તદાકાશશબ્દસ્યેવ પ્રતિવિધેયમ્ ।
તસ્માત્સિદ્ધં પ્રસ્તાવદેવતાયાઃ પ્રાણસ્ય બ્રહ્મત્વમ્ ।
અત્ર કેચિદુદાહરન્તિ- ઽપ્રાણસ્ય પ્રાણમ્ઽ, ઽપ્રાણબન્ધનં હિ સોમ્ય મનઃઽ ઇતિ ચ ।
તદયુક્તમ્ ।
શબ્દભેદાત્પ્રકરણાચ્ચ સંશયાનુપપત્તેઃ ।
યથા પિતુઃ પિતેતિ પ્રયોગે ઽન્યઃ પિતા ષષ્ટીનિર્દિષ્ટો ઽન્યઃ પ્રથમાનિર્દિષ્ટઃ પિતુઃ પિતેતિ ગમ્યતે, તદ્વત્ ઽપ્રાણસ્ય પ્રાણમ્ઽ ઇતિ શબ્દભેદાત્પ્રસિદ્ધાત્પ્રાણાદન્યઃ પ્રાણસ્ય પ્રાણ ઇતિ નિશ્ચીયતે ।
નહિ સ એવ તસ્યેતિ ભેદનિર્દેશાર્હે ભવતિ ।
યસ્ય ચ પ્રકરણે યો નિર્દિશ્યતે નામાન્તરેણાપિ સ એવ તત્ર પ્રકરણી નિર્દિષ્ટ ઇતિ ગમ્યતે ।
યથા જ્યોતિષ્ટોમાધિકારે- ઽવસન્તે વસન્તે જ્યોતિષા યજેતઽ ઇત્યત્ર જ્યોતિઃશબ્દો જ્યોતિષ્ટોમવિષયો ભવતિ, તથા પરસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રકરણે ઽપ્રાણબન્ધનં હિ સોમ્ય મનઃઽ ઇતિ શ્રુતઃ પ્રાણશબ્દો વાયુવિકારમાત્રં કથમવગમયેત્ ।
અતઃ સંશયવિષયત્વાન્નૈતદુદાહરણં યુક્તમ્ ।
પ્રસ્તાવદેવતાયાં તુ પ્રાણે સંશયપૂર્વપક્ષનિર્ણયા ઉપપાદિતાઃ

fન્: ચાક્રાયણર્ષિર્ધનાર્થી રાજ્ઞો યજ્ઞં ગત્વોવાચ- હે પ્રસ્તોતઃ, યા દેવતા પ્રસ્તાવં સામભક્તિમન્વાયત્તાનુગતા ।
સંવેશનોદ્ગમનં લયોદયૌ ।
તર્હિ તસ્યામવસ્થાયાં, વાક્ અનુક્તકર્મેન્દ્રિયોપલક્ષણમ્, ચક્ષુઃશ્રોત્રે તાદૃગ્બુદ્ધીન્દ્રિયાણાં, બુદ્ધિરપિ મનસા લક્ષ્યતે ।
ભૂતેષ્વિન્દ્રિયાણિ સૂક્ષ્મત્વાદ્ભોક્તૃસામીપ્યાચ્ચ સારાણિ અતસ્તેષાં લયોદયોક્ત્યેતરેષામપિ તત્સિદ્ધેઃ શેષઘટનેત્યર્થઃ ।
વાક્યાત્સંનિધાનં દુર્લભમિત્યર્થઃ ।
પ્રાણઃ પરમાત્મા બન્ધનમાશ્રયઃ સ્વરૂપં યસ્યેતિ વિગ્રહઃ ।
આકાશવાક્યોક્તન્યાયં તદુત્તરવાક્યે ઽતિદિશતિ- અત એવ પ્રાણઃ ।
ઉદ્ગીથપ્રકરણમિતિ જ્ઞાપનાર્થમુદ્ગીથ ઇતિ ભાષ્યપદમ્ ।
ઉદ્ગીથપ્રકરણે શ્રૂયત ઇત્યન્વયઃ ।
કશ્ચિદૃષિશ્ચાક્રાયણઃ પ્રસ્તોતારમુવાચ, હે પ્રસ્તોતઃ, યા દેવતા પ્રસ્તાવં સામભક્તિમનુગતા ધ્યાનાર્થં, તાં ચેદજ્ઞાત્વા મમ વિદુષો નિકટે પ્રસ્તોષ્યસિ મૂર્ધા તે પતિષ્યતીતિ ।
તતો ભીતઃ સન્ પપ્રચ્છ, કતમા સા દેવતેતિ ।
ઉત્તરમ્, પ્રાણ ઇતિ ।
પ્રાણમભિલક્ષ્ય સમ્યગ્વિશન્તિ લીયન્તે, તમભિલક્ષ્યોજ્જિહતે ઉત્પદ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
અતિદેશત્વાત્પૂર્વવત્સંશયાદિ દ્રષ્ટવ્યમિત્યુક્તં વિવૃણોતિ- પ્રાણેતિ ।
મનૌપાધિકો જીવઃ પ્રાણેન બ્રહ્મણા બધ્યતે સુષુપ્તાવેકીભવતિ ।
પ્રાણસ્ય વાયોઃ પ્રાણંપ્રેરકં તસ્ય સત્તાસ્ફૂર્તિપ્રદમાત્માનં યે વિદુસ્તે બ્રહ્મવિદ ઇત્યર્થઃ ।
પૂર્વેણ ગતર્થાત્વાત્પૃથક્સૂત્રં વ્યર્થમિતિ શઙ્કતે- નનુ પૂર્વવદિતિ ।
અધિકાશઙ્કાનિરાસાર્થમતિદેશસૂત્રમિતિ મત્વા શઙ્કામાહ- ન ।
મુખ્યે ઽપીતિ ।
તર્હિ તદા ચક્ષુરપ્યેતીત્યેવંપ્રકારેણ સર્વત્ર સંબન્ધઃ ।
નન્વત્રેન્દ્રિયાણાં પ્રાણે લયોદયૌ શ્રૂયેતે, તાવતા મહાભૂતલયાદિપ્રતિપાદકવાક્યશેષોપપત્તિઃ કથમિત્યત આહ- ઇન્દ્રિયસારત્વાદિતિ ।
ઽતસ્ય હ્યેષ રસઃઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
ઇન્દ્રિયાણિ લિઙ્ગાત્મરૂપાણિ અપઞ્ચીકૃતભૂતાનાં સારાણિ તેષાં લયાદ્યુક્ત્યા ભૂતાનામપિ પ્રાણે લયાદિસિદ્ધેઃ વાક્યશેષોપપત્તિરિત્યર્થઃ ।
અબ્રહ્મસહપાઠાચ્ચ પ્રાણો ન બ્રહ્મેત્યાહ- અપિ ચેતિ ।
ઉદ્ગાતૃપ્રતિહર્તૃભ્યામુદ્ગીથે પ્રતિહારે ચ કા દેવતેતિ પૃષ્ટેન ચાક્રાયણેનાદિત્યો ઽન્નં ચ નિર્દિશ્યતે ।
ઽઆદિત્ય ઇતિ હોવાચઽ ઽઅન્નમિતિ હોવાચઽઇતિ શ્રુતાવિત્યર્થઃ ।
સામાન્યં સન્નિધાનમ્ ।
સંનિધ્યનુગ્રહીતપ્રથમશ્રુતપ્રાણશ્રુત્યા મુખ્યપ્રાણનિર્ણયે તદ્દૃષ્ટ્યા પ્રસ્તાવોપાસ્તિરિતિ પૂર્વપક્ષફલમ્, સિદ્ધાન્તે બ્રહ્મદૃષ્ટિરૂપોપાસ્તિઃ ।
તસ્યાધિકરણસ્યાતિદેશત્વમેવ પૂર્વેણ સંગતિરિતિ વિભાગઃ ।
ભવન્તીતિ ભૂતાનીતિ વ્યુત્પત્યા યત્કિઞ્ચિદ્ભવનધર્મકં કાર્યમાત્રં તસ્ય લયોદયૌ વાયુવિકારે પ્રાણે ન યુક્તાવિત્યુક્ત્વા ભૂતશબ્દસ્ય રૂઢાર્થગ્રહે ઽપિ લયાદેર્બ્રહ્મનિર્ણાયકત્વમિત્યાહ- યદાપીતિ ।
ભૈતિકપ્રાણસ્ય ભૂતયોનિત્વાયોગાદિત્યર્થઃ ।
તસ્ય તદ્યોનિત્વં શ્રુત્યાશઙ્કતે- નન્વિતિ ।
અથ યદા સુષુપ્તો જીવઃ પ્રાણે બ્રહમણ્યેકીભવતિ તદા એનં પ્રાણં સવિષયવાગદયો ઽપિયન્તીત્યર્થઃ ।
અત્ર જીવાભન્નત્વે સર્વલયાધારત્વલિઙ્ગાન્ન મુખ્યઃ પ્રાણ ઇત્યાહ- તત્રાપીતિ ।
વાક્યાન્તરસંનિધ્યપેક્ષયા સ્વવાક્યગતંલિઙ્ગં બલીય ઇત્યાહ- તદયુક્તમિતિ ।
એકવાક્યત્વં વાક્યશેષઃ તસ્ય બલં તદ્ગતં લિઙ્ગં તેનેત્યર્થઃ ।
પ્રાણમેવેત્યવધારણેન સર્વભૂતપ્રકૃતિત્વલિઙ્ગન ચ પ્રાણપદેન તત્કારણં બ્રહ્મ લક્ષ્યમિત્યાહ- તદાકાશશબ્દસ્યેવેતિ ।
વૃત્તિકૃતામુદાહરણં સંશયાભાવેનાયુક્તમિત્યાહ- અત્રેત્યાદિના ।
શબ્દભેદમુક્ત્વા પ્રકરણં પ્રપઞ્ચયતિ- યસ્ય ચેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,1.9.23
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,1.10.24
જ્યોતિશ્ચરણાધિકરણમ્ । સૂ. 24-27
જ્યોતિશ્ ચરણાભિધાનાત્ । બ્બ્સ્_1,1.24 ।
ઇદમામનન્તિ- ઽઅથ યદતઃ પરો જ્યોતિર્દીપ્યતે વિશ્વતઃપૃષ્ટેષુ સર્વતઃપૃષ્ટેષ્વનુત્તમેષૂત્તમેષુ લોકેષ્વિદં વાવ તદ્યદિદમસ્મિન્નન્તઃપુરુષે જ્યોતિઃઽ (છા. 3.13.7) ઇતિ ।
તત્ર સંશયઃ-કિમિહ જ્યોતિઃશબ્દેનાદિત્યાદિ જ્યોતિરભિધીયતે કિંવા પરમાત્મેતિ ।
અર્થાન્તરવિષયસ્યાપિ શબ્દસ્ય તલ્લિઙ્ગાદબ્રહ્મવિષયત્વમુક્તમ્ ।
ઇહ તુ તલ્લિઙ્ગમેવાસ્તિ નાસ્તીતિ વિચાર્યતે ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
આદિત્યાદિકમેવ જ્યોતિઃશબ્દેન પરિગૃહ્યત ઇતિ ।
કુતઃ, પ્રસિદ્ધેઃ ।
તમો જ્યોતિરિતિ હીમૌ શબ્દૌ પરસ્પરપ્રતિદ્વન્દ્વી વીષયૌ પ્રસિદ્ધૌ ।
ચક્ષુર્વૃત્તેર્નિરોધકં શાર્વરાદિકં તમ ઉચ્યતે ।
તસ્યા એવાનુગ્રાહકમાદિત્યાદિકં જ્યોતિઃ ।
તથા ઽદીપ્યતેઽ ઇતીયમપિ શ્રુતિરાદિત્યાદિવિષયા પ્રસિદ્ધા ।
નહિ રૂપાદિહીનં બ્રહ્મ ઽદીપ્યતેઽ ઇતિ મુખ્યાં શ્રુતિર્મહતિ ।
દ્યુમર્યાદત્વશ્રુતેશ્ચ ।
નહિ ચરાચરબીજસ્ય બ્રહ્મણઃ સર્વાત્મકસ્ય દ્યૌર્મર્યાદા યુક્તા ।
કાર્યસ્ય તુ જ્યોતિષઃ પરિચ્છિન્નસ્ય દ્યૌર્મર્યાદા સ્યાત્ ।
ઽપરો દિવો જ્યોતિઃઽ ઇતિ ચ બ્રાહ્મણમ્ ।
નનુ કાર્યસ્યાપિ જ્યોતિષઃ સર્વત્ર ગમ્યમાનત્વાદ્દ્યુમર્યાદાવત્ત્વમસમઞ્જસમ્ ।
અસ્તુ તર્હ્યત્રિવૃત્કૃતં તેજઃ પ્રથમજમ્ ।
ન ।
અત્રિવૃત્કૃતસ્ય તેજસઃ પ્રયોજનાભાવાદિતિ ।
ઇદમેવ પ્રયોજનં યદુપાસ્યત્વમિતિ ચેત્ ।
ન ।
પ્રયોજનાન્તરપ્રયુક્તસ્યૈવાદિત્યદેરુપાસ્યત્વદર્શનાત્ ।
ઽતાસાં ત્રિવૃતં ત્રિવૃતમેકૈકાં કરવાણિઽ (છા. 6.3.3) ઇતિ ચાવિશેષશ્રુતેઃ ।
નચાત્રિવૃત્કૃતસ્યાપિ તેજસો દ્યુમર્યાદત્વં પ્રસિદ્ધમ્ ।
અસ્તુ તર્હિ ત્રિવૃત્કૃતમેવત્ તેજો જ્યોતિઃશબ્દમ્ ।
નનૂક્તમર્વાગપિ દિવો ઽવગમ્યતે ઽગ્ન્યાદિકં જ્યોતિરિતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
સર્વત્રાપિ ગમ્યમાનસ્ય જ્યોતિષઃ ઽપરો દિવઃઽ ઇત્યુપાસનાર્થઃ પ્રદેશવિશેષપરિગ્રહો ન વિરુધ્યતે ।
નતુ નિષ્પ્રદેશસ્યાપિ બ્રહ્મણઃ પ્રદેશવિશેષકલ્પના ભાગિની ।
ઽસર્વતઃપૃષ્ટેષ્વનુત્તમેષૂત્તમેષુ લોકેષુઽ ઇતિ ચાધારબહુત્વશ્રુતિઃ કાર્યે જ્યોતિષ્યુપપદ્યતેતરામ્ ।
ઽઇદં વાવ તદ્યદિદમસ્મિન્નાન્તઃ પુરુષે જ્યોતિઃઽ (છા. 3.13.7) ઇતિ ચ કૌક્ષેયે જ્યોતિરષિ પરં જ્યોતિરધ્યસ્યમાનં દૃશ્યતે ।
સારૂપ્યનિમિત્તાશ્ચાધ્યસા ભવન્તિ ।
યથા- ઽતસ્ય ભૂરિતિ શિર એકમેતદક્ષરમ્ઽ (બૃ. 5.5.3) ઇતિ ।
કૌક્ષેયસ્ય તુ જ્યોતિષઃ પ્રસિદ્ધમબ્રહ્મત્વમ્ ।
ઽતસ્યૈષા દૃષ્ટિઃઽ (છા. 3.13.7) ઽતસ્યૈષા શ્રુતિઃઽ ઇતિ ચૌષ્ણ્યઘોષવિશિષ્ટત્વસ્ય શ્રવણાત્ ।
ઽતદેતદ્દૃષ્ટં ચ શ્રુતં ચેપ્યુપાસીતઽ ઇતિ ચ શ્રુતેઃ ।
ઽચક્ષુષ્યઃ શ્રુતો ભવતિ ય એવં વેદઽ (છા. 3.13.8) ઇતિ ચાલ્પફલશ્રવણાદબ્રહ્મત્વમ્ ।
મહતે હિ ફલાય બ્રહ્મોપાસનમિષ્યતે ।
નચાન્યદપિ કિઞ્ચિત્સ્વવાક્યે પ્રાણાકાશવજ્જ્યોતિષો ઽસ્તિ બ્રહ્મલિઙ્ગમ્ ।
નચ પૂર્વસ્મિન્નપિ વાક્યે બ્રહ્મ નિર્દિષ્ટમસ્તિ, ઽગાયત્રી વા ઇદં સર્વં ભૂતમ્ઽ ઇતિ છન્દોનિર્દેશાત્ ।
અથાપિ કથઞ્ચિત્પૂર્વસ્મિન્વાક્યે બ્રહ્મ નિર્દિષ્ટં સ્યાદેવમપિ ન તસ્યેહ પ્રત્યભિજ્ઞાનમસ્તિ ।
તત્ર હિ ઽત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિઽ (3.12.1,6) ઇતિ દ્યૌરધિકરણત્વેન શ્રૂયતે ।
અત્ર પુનઃ ઽપરો દિવો જ્યોતિઃઽ ઇતિ દ્યૌર્મર્યાદાત્વેન ।
તસ્માત્પ્રાકૃતં જ્યોતિરિહ ગ્રાહ્યમિત્યેવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ-જ્યોતિરિહ બ્રહ્મ ગ્રાહ્યમ્ ।
કુતઃ. ચરણાભિધાનાત્ ।
પાદાભિધાનાદિત્યર્થઃ ।
પૂર્વસ્મિન્હિ વાક્યે ચતુષ્પાદ્બ્રહ્મ નિર્દિષ્ટમ્- ઽતાવાનસ્ય મહિમા તતો જ્યાયાંશ્ચ પૂરુષઃ ।
પાદો ઽસ્ય સર્વા ભૂતાનિ ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિઽ (છા. 3.12.6) ઇત્યનેન મન્ત્રેણ ।
તત્ર યચ્ચતુષ્પાદો બ્રહ્મણસ્ત્રિપાદમૃતં દ્યુસંબન્ધિરૂપં નિર્દિષ્ટં તદેવેહ દ્યુસંબન્ધાન્નિર્દિષ્ટમિતિ પ્રત્યભિજ્ઞાયતે ।
તત્પરિત્યજ્ય પ્રાકૃતં જ્યોતિઃ કલ્પયતઃ પ્રકૃતહાનાપ્રકૃતપ્રક્રિયે પ્રસજ્યેયાતામ્ ।
ન કેવલં પૂર્વવાક્યાજ્જ્યોતિર્વાક્ય એવ બ્રહ્માનુવૃત્તિઃ, પરસ્યામપિ શાણ્ડિલ્યવિદ્યયામનુવર્તિષ્યતે બ્રહ્મ ।
તસ્માદિહ જ્યોતિરિતિ બ્રહ્મ પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
યત્તૂક્તમ્- ઽજ્યોતિરદીપ્યતેઽ ઇતિ ચૈતૌ શબ્દૌ કાર્યે જ્યોતિષિ પ્રસિદ્ધાવિતિ ।
નાયં દોષઃ ।
પ્રકરણાદ્બ્રહ્માવગમે સત્યનયોઃ શબ્દયોરવિશેષકત્વાત્ ।
દીપ્યમાનકાર્યજ્યોતિરુપલક્ષિતે બ્રહ્મણ્યપિ પ્રયોગસંભવાત્ ।
ઽયેન સૂર્યસ્તપતિ તેજસેદ્ધઃઽ (તૈ.બ્રા. 3.12.9.7) ઇતિ ચ મન્ત્રવર્ણાત્ ।
યદ્વા નાયં જ્યોતિઃશબ્દશ્ચક્ષુર્વૃત્તેરેવાનુગ્રાહકે તેજસિ વર્તતે, અન્યત્રાપિ પ્રયોગદર્શનાત્ ।
ઽવાચૈવાયં જ્યોતિષાસ્તેઽ (બૃ. 4.3.5), ઽમનો જ્યોતિર્જુષતામ્ઽ (તૈ.બ્રા. 1.6.3.3) ઇતિ ચ, તસ્માદ્યદ્યત્કસ્યચિદવભાસકં તત્તજ્યોતિઃશબ્દેનાભિધીયતે ।
તથા સતિ બ્રહ્મણો ઽપિ ચૈતન્યરૂપસ્ય સમસ્તજગદવભાસહેતુત્વાદુપપન્નો જ્યોતિઃશબ્દઃ ।
ઽતમેવ ભાન્તમનુભાતિ સર્વં તસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિઽ (કૌ. 2.5.15) ઽતદ્દેવા જ્યોતિષાં જ્યોતિરાયુર્હેપાસતે ઽમૃતમ્ઽ (બૃ. 4.4.16) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યશ્ચ ।
યદપ્યુક્તં દ્યુમર્યાદત્વં સર્વગતસ્ય બ્રહ્મણો નોપપદ્યત ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે- સર્વગતસ્યાપિ બ્રહ્મણ ઉપાસનાર્થઃ પ્રદેશવિશેષપરિગ્રહો ન વિરુધ્યતે ।
નનુક્તં નિષ્પ્રદેશસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રદેશવિશેષકલ્પના નોપપદ્યત ઇતિ ।
નાયં દોષઃ ।
નિષ્પ્રદેશસ્યાપિ બ્રહ્મણ ઉપાધિવિશેષસંબન્ધાત્પ્રદેશવિશેષકલ્પનોપપત્તેઃ ।
તથાહિ- આદિત્યો, ચક્ષુષિ, હૃદયે, ઇતિ પ્રદેશવિશેષસંબન્ધાનિ બ્રહ્મણ ઉપાસનાનિ શ્રૂયન્તે ।
એતેન ઽવિશ્વતઃપૃષ્ઠેષુઽ ઇત્યાધારબહુત્વમુપપાદિતમ્ ।
યદપ્યેતદુક્તં, ઔષ્ણ્યઘોષાનુમિતે કૌક્ષેયે કાર્યે જ્યોતિષ્યધ્યસ્યમાનત્વાત્પરમપિ દિવઃ કાર્યં જ્યોતિરેવેતિ ।
તદપ્યયુક્તમ્ ।
પરસ્યાપિ બ્રહ્ણણો નામાદિપ્રતીકત્વત્કૌક્ષેયજ્યોતિષ્પ્રતીકત્વોપપત્તેઃ ।
ઽદૃષ્ટં ચ શ્રુતં ચેત્યુપાસીતઽ ઇતિ તુ પ્રતીકદ્વારકં દૃષ્ટત્વં શ્રુતત્વં ચ ભવિષ્યતિ ।
યદપ્યલ્પફલશ્રવણાન્ન બ્રહ્મેતિ, તદપ્યનુપપન્નમ્ ।
નહીયતે ફલાય બ્રહ્માશ્રયણીયં, ઇયતે નેતિ નિયમહેતુરસ્તિ ।
યત્ર હિ નિરસ્તસર્વવિશેષસંબન્ધં પરં બ્રહ્માત્મત્વેનોપદિશ્યતે, તત્રૈકરૂપમેવ ફલં મોક્ષ ઇત્યવગમ્યતે ।
યત્ર તુ ગુણવિશેષસંબન્ધં પ્રતીકવિશેષસંબન્ધં વા બ્રહ્મોપદિશ્યતે, તત્ર સંસારગોચરાણ્યેવોચ્ચાવચાનિ ફલાનિ દૃશ્યન્તે- ઽઅન્નાદો વસુદાનો વિદન્તે વસુ ય એવં વેદઽ (બૃ. 4.4.24) ઇત્યાદ્યાસુ શ્રુતિષુ ।
યદ્યપિ ન સ્વવાક્યે કિઞ્ચિજ્જ્યોતિષો બ્રહ્મલિઙ્ગમસ્તિ તથાપિ પૂર્વસ્મિન્વાક્યે દૃશ્યમાનં ગ્રહીતવ્યં ભવતિ ।
તદુક્તં સૂત્રકારેણ- ઽજ્યોતિશ્ચરણાભિધાનાત્ઽ ઇતિ કથં પુનર્વાક્યાન્તરગતેન બ્રહ્મસંનિધાનેન જ્યોતિઃશ્રુતિઃ સ્વવિષયાચ્છક્યા પ્રચ્યાવયિતુમ્ ।
નૈષ દોષઃ ।
ઽયદતઃ પરો જ્યોતિઃઽ ઇતિ પ્રથમતરપઠિતેન યચ્છબ્દેન સર્વનામ્ના દ્યુસંબ્નન્ધાત્પ્રત્યભિજ્ઞાયમાને પૂર્વવાક્યનિર્દિષ્ટે બ્રહ્મણિ સ્વસામાર્થ્યેન પરામૃષ્ટે સત્યર્થાજ્જ્યોતિઃશબ્દસ્યાપિ બ્રહ્મવિષયત્વોપપત્તેઃ ।
તસ્માદિહ જ્યોતિરિતિ બ્રહ્મ પ્રતિપત્તવ્યમ્

fન્: ગાયત્ર્યુપાધિબ્રહ્મોપાસ્ત્યનન્તરમુપાસ્ત્યન્તરોક્ત્યર્થો ઽથશબ્દઃ ।
અતો દ્યુલોકાત્પરઃપરસ્તાદ્યજ્જ્યોતિર્દીપ્યતે તદિદમિતિ જાઠરે જ્યોતિષ્યધ્યસ્યતે ।
વિશ્વસ્માત્પ્રાણિવર્ગાત્ સર્વસ્માદ્ભૂરાદિલોકાચ્ચ પૃષ્ટેષૂપરીત્યર્થઃ ।
નહીતિ રૂપાદિમતઃ સાવયવસ્યૈવ દીપ્તિયોગાદિત્યર્થઃ ।
યત્તેજોબન્નાભ્યામસંપૃક્તં તદત્રિવત્કૃતમુચ્યતે ।
પ્રયોજનાન્તરં તમોનાશાદિકમ્ ।
તાસાં તેજોબન્નાનામેકૈકં દ્વિધા વિભજ્ય પુનશ્ચેકૈકં ભાગં દ્વેધા કૃત્વા સ્વભાગાદિતરભાગયોર્નિક્ષિપ્ય ત્રિવૃત્કરણં સંપદ્યતે ।
ભાગિની યુક્તા ।
એકત્વસામ્યાદ્ભૂરિત્યસ્મિન્નક્ષરે પ્રજાપતેઃ શિરોદૃષ્ટિરુક્તા તથાત્રાપિ સારૂપ્યં વાચ્યં અન્યથાધ્યાસાસિદ્ધેઃ ।
એષા દૃષ્ટિર્યદેતદુષ્ણિમાનં સ્પર્શેન વિજાનાતિ ।
એષા શ્રુતિર્યત્કર્ણાવપિધાય નિનદમિવ શૃણોતીતિ શેષઃ ।
ચક્ષુષ્યો દર્શનીયઃ ।
શ્રુતો વિશ્રુતઃ ।
પ્રાકૃતં પ્રકૃતેર્જાતં, કાર્યમિતિ યાવત્ ।
બ્રહ્મણો વ્યવચ્છિદ્ય તેજઃસમર્પકત્વં વિશેષકત્વં તદભાવો ઽવિશેષકત્વં, અવિશેષકત્વાદ્બ્રહ્મવ્યાવર્તકત્વાદિત્યર્થઃ ।
પ્રમિત્યર્થત્વેન ઉપાસ્ત્યર્થત્વેન વા મર્યાદાવત્ત્વમ્ ।
દિવઃ પરમપીત્યન્વયઃ ।
કૌક્ષેયકં હિ જ્યોતિર્જીવભાવેનાનુપ્રવિષ્ટસ્ય પરમાત્મનો વિકારઃ જીવાભાવે દેહસ્ય શૈથિલ્યાત્ જીવતશ્ચૌષ્ણ્યાજ્જાયતે ।
તસ્માત્પ્રતીકોપાસનમુપપન્નમ્ ।
જીવરૂપેણાન્નમત્તીત્યન્નાદઃ, અન્નસ્યાસમન્તાદ્દાતા વા ।
વસુ હિરણ્યં કર્મફલં દદાતીતિ વસુદાન ઇતિ ગુણવિશેષસંબન્ધઃ ।
સર્વનામ્ના સ્વસામર્થ્યેન સ્વસ્ય સર્વનામ્નઃ સામર્ત્યં સંનિહિતવાચિત્વં તદ્બલેન પરામૃષ્ટે સતીતિ યોજના ।
જ્યોતિશ્ચરણાભિધાનાત્ ।
છાન્દોગ્યમેવોદાહરતિ- ઇદમિતિ ।
ગાયત્ર્યુપાધિકબ્રહ્મોપાસ્ત્યાનન્દર્યાર્થો ઽથશબ્દઃ ।
અતો દિવો દ્યુલોકાત્પરઃ પરસ્તાદ્યજ્જ્યોતિર્દીપ્યતે તદ્યતદિદમિતિ જાઠરાગ્નાવધ્યસ્યતે ।
કુત્ર દીપ્યતે, તત્રાહ- વિશ્વત ઇતિ ।
વિશ્વસ્માત્પ્રાણિવર્ગાદુપરિ સર્વસ્માદ્ભૂરાદિલોકાદુપરિ યે લોકાસ્તેષૂત્તમેષુ ન વિદ્યન્તે ઉત્તમા યેભ્ય ઇત્યનુત્તમેષુ સર્વસંસારમણ્ડલાતીતં પરં જ્યોતિરિદમેવ, યદ્દેહસ્થમિત્યર્થઃ ।
અસ્ય પૂર્વેણાગતાર્થત્વં વદન્પ્રત્યુદાહરણસંતિમાહ- અર્થાન્તરેતિ ।
અત્ર સ્વવાક્યે સ્પષ્ટબ્રહ્મલિઙ્ગાભાવે ઽપિ ઽપાદોસ્યઽઇતિ પૂર્વવાક્યે ભૂતપાદત્વં લિઙ્ગમસ્તીતિ પાદસંગતિઃ ।
પૂર્વોત્તરપક્ષયોર્જડબ્રહ્મજ્યોતિષોરુપાસ્તિઃ ફલમિતિ ભેદઃ ।
નન્વજ્ઞાનતમોવિરોધિત્વાદ્બ્રહ્માપિ જ્યોતિઃપદશક્યતયા પ્રસિદ્ધમસ્તિ, નેત્યાહ- ચક્ષુરિતિ ।
શર્વર્યાં રાત્રૌ ભવં શાર્વરમ્ ।
નીલમિતિ યાવત્ ।
અનેનાવરકત્વાદ્રૂપવત્ત્વાચ્ચ કુડ્યવદ્ભાવરૂપં તમ ઇત્યર્થાદુક્તં ભવતિ ।
જ્યોતિઃશ્રુતેરનુગ્રાહકલિઙ્ગાન્યાહ- તથેત્યાદિના ।
ભાસ્વરરૂપાત્મિકા દીપ્તિસ્તેજસ એવ લિઙ્ગમિત્યાહ- ન હીતિ ।
માસ્તુ મર્યાદેત્યાશઙ્ક્ય શ્રુતત્વાન્મૈવમિત્યાહ- પરો દિવ ઇતિ ।
મર્યાદાં બ્રૂત ઇતિ શેષઃ ।
બ્રહ્મવત્ કાર્યસ્યાપિ મર્યાદાયોગાન્નિરર્થકં બ્રાહ્મણમિતિ કશ્ચિદાક્ષિપતિ- નન્વિતિ ।
એકદેશી બ્રૂતે- અસ્ત્વિતિ ।
સ્વર્ગાદૌ જાતં કિઞ્ચિદતીન્દ્રિયં તેજો દિવઃ પરસ્તાદસ્તિ, શ્રુતિપ્રામાણ્યાદિત્યર્થઃ ।
અધ્યયનવિધ્યુપાત્તશ્રુતેર્નિષ્ફલં વસ્તુ નાર્થ ઇત્યાક્ષિપ્ય બ્રૂતે- નેતિ ।
ધ્યાનં ફલમિત્યાશઙ્ક્ય નિષ્ફલસ્ય ક્વાપિ ધ્યાનં નાસ્તીત્યાહ- ઇદમેવેત્યાદિના ।
પ્રયોજનાન્તરં તમોનાશાદિકમ્ ।
અત્રિવૃત્કૃતં તેજો ઽઙ્ગીકૃત્યાફલત્વમુક્ત્વા તદેવ નાસ્તીત્યાહ- તાસામિતિ ।
તેજો ઽબન્નાનાં દેવતાનામેકૈકં દ્વિધા વિભજ્ય પુનશ્ચૈકૈકં ભાગં દ્વેધા કૃત્વા સ્વભાગાદિતરભાગયોર્નિક્ષિપ્ય તન્ત્રિગુણરજ્જુવન્ત્રિવૃત્તં કરવાણીત્યવિશેષોક્તેર્નાસ્ત્યત્રિવૃત્કૃતં કિઞ્ચિદિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચાત્ર ઽયદતઃ પરઃઽઇતિ યચ્છબ્દેનાન્યતઃ પ્રસિદ્ધં દ્યુમર્યાદત્વં ધ્યાનાયાનૂદ્યતે ।
ન ચાત્રિવૃત્કૃતસ્ય તસ્ય તત્ક્વચિત્પ્રસિદ્ધમિત્યાહ- ન ચેતિ ।
એકદેશિમતે નિરસ્તે સાક્ષાત્પૂર્વપક્ષી બ્રૂતે- અસ્તુ તર્હીતિ ।
પ્રદેશવિશેષઃ દિવઃ પરસ્તાદ્દેદીપ્યમાનઃ સૂર્યાદિતેજોવયવવિશેષઃ, તસ્ય પરિગ્રહ ઉપસનાર્થો ન વિરુદ્ધત ઇત્યન્વયઃ ।
સ એવ કૌક્ષેયે જ્યોતિષિ ઉપાસ્યતે ।
તસ્યાપિ તેજસ્ત્વાદિતિ ભાવઃ ।
બ્રહ્મણો ઽપિ ધ્યાનાર્થં પ્રદેશસ્થત્વં કલ્પ્યતાં, નેત્યાહ- નત્વિતિ ।
નિષ્પ્રદેશસ્ય નિરવયવસ્ય વિશેષે ઽપિ દિવઃ પરસ્તાદ્દેદીપ્યમાનબ્રહ્માવયવકલ્પના ભાગિની યુક્તા ન ત્વિત્યન્વયઃ ।
અપ્રમાણિકગૌરવાપાતાદિતિ ભાવઃ ।
તતઃ કિં, તત્રાહ- સારૂપ્યેતિ ।
યથા એકત્વસામ્યાદ્ભૂરિતિવ્યાહૃતૌ પ્રજાપતેઃ શિરોદૃષ્ટિઃ શ્રુતા તથા જાઠરાગ્નાવબ્રહ્મત્વં ઘોષાદિશ્રુત્યા પ્રસિદ્ધમિતિ જડજ્યોતિષ્ટ્વં સામ્યં વાચ્યમિત્યર્થઃ ।
યદ્દેહસ્પર્શનેનૌષ્ણ્યજ્ઞાનં પ્રસિદ્ધં સૈષા તસ્ય જાઠરાગ્નેર્દૃષ્ટિઃ, યત્કર્ણપિધાનેન ઘોષશ્રવણં, સૈષા તસ્ય શ્રુતિરિત્યર્થઃ ।
જ્યોતિષો જડત્વે લિઙ્ગાન્તરમાહ- તદેતદિતિ ।
જ્યોતિરિત્યર્થઃ ।
ચક્ષુષ્યશ્ચક્ષુર્હિતઃ સુન્દરઃ, શ્રુતો વિખ્યાતઃ ।
ન ચાન્યદપીતિ ।
બ્રહ્મલિઙ્ગમપિ કિઞ્ચિદન્યન્નાસ્તીત્યન્વયઃ ।
નનુ ઽત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિઽઇતિ પૂર્વવાક્યોક્તં બ્રહ્માત્ર જ્યોતિઃપદેન ગૃહ્યતામિત્યાશઙ્ક્યાહ- ન ચેતિ ।
નનુ સર્વાત્મકત્વામૃતત્વાભ્યાં બ્રહ્મોક્તમિત્યત આહ- અથાપીતિ ।
કથઞ્ચિચ્છન્દોદ્વારેત્યર્થઃ ।
દિવિ દિવ ઇતિ વિભક્તિભેદાન્ન પ્રત્યભિજ્ઞેત્યર્થઃ ।
પ્રકૃતેર્જાતં પ્રાકૃતં, કાર્યમિત્યર્થઃ ।
આચારં નિરસ્યતિ- પાદેતિ ।
ઽગાયત્રી વા ઇદં સર્વં ભૂતમ્ઽ ઽવાગ્વૈ ગાયત્રીઽ ઽયેયં પૃથિવીઽ ઽયદિદં શરીરમ્ઽ ઽયદસ્મિન્પુરુષે હૃદયમ્ઽ ઽઇમે પ્રાણાઃઽઇતિ ભૂતવાક્પૃથિવીશરીરહૃદયપ્રાણાત્મિકા ષડ્વિધા ષડ્ભિરક્ષરૈશ્ચતુષ્પદા ગાયત્રીતિ ।
યદુક્તં તાવાન્ તત્પરિમાણઃ સર્વઃ પ્રપઞ્ચો ઽસ્ય ગાયત્ર્યનુગતસ્ય બ્રહ્મણો મહિમા વિભૂતિઃ, પુરુષસ્તુ પૂર્ણબ્રહ્મરૂપઃ, અતઃ પ્રપઞ્ચાજ્જ્યાયાનધિકઃ ।
આધિક્યમેવાહ- પાદ ઇતિ ।
સર્વં જગદેકઃ પાદો ઽંશઃ, ઽવિષ્ટભ્યાહમિદં કૃત્સ્નમેકાંશેન સ્થિતો જગત્ઽઇતિ સ્મૃતેઃ ।
અસ્ય પુરુષસ્ય દિવિ સ્વપ્રકાશસ્વરૂપે ત્રિપાદમૃતં રૂપમસ્તિ, દિવિ સૂર્યમણ્ડલે વા ધ્યનાર્થમસ્તિ, કલ્પિતાજ્જગતો બ્રહ્મસ્વરૂપામનન્તમસ્તીત્યર્થઃ ।
યથા લોકે પાદાત્પાદત્રયમધિકં તથેદમધિકમિતિ બોધનાર્થં ત્રિપાદમૃતમિત્યુક્તં, ન ત્રિપાદત્વં વિવક્ષિતમિતિ મન્તવ્યમ્ ।
ઽયદતઃ પરઃઽઇતિ યચ્છબ્દસ્ય પ્રસિદ્ધાર્થવાચિત્વાત્પૂર્વવાક્યપ્રસિદ્ધં બ્રહ્મ ગ્રાહ્મમિત્યાહ- તત્રેતિ ।
નનુ ઽયદાગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલઃઽઇત્યત્ર યત્પદસ્યાપ્રકૃતાર્થકત્વં દૃષ્ટિમિત્યત આહ- તત્પરત્યજ્યેતિ ।
તત્ર યાગસ્યાન્યતઃ પ્રસિદ્ધેરભાવેનાપૂર્વત્વાદગત્યા યદો ઽપ્રસિદ્ધાર્થત્વમાશ્રિતમ્ ।
ઇહ તુ પૂર્વવાક્યપ્રસિદ્ધસ્ય બ્રહ્મણો દ્યુસંબન્ધેન પ્રત્યભિજ્ઞાતસ્ય યદર્થત્વનિશચયાદ્યત્પદૈકાર્થકજ્યોતિઃપદસ્યાપિ સ એવાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
સંદંશન્યાયાદપ્યેવમિત્યાહ- ન કેવલમિતિ ।
ઽસર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મઽઇત્યુત્તરત્ર બ્રહ્માનુવૃત્તેર્મધ્યસ્થં જ્યોતિર્વાક્યં બ્રહ્મપરમિત્યર્થઃ ।
પ્રકરણાદિતિ ।
પ્રકૃતાપેક્ષયત્પદશ્રુત્યા દ્યુસંબન્ધભૂતપાદત્વાદિલિઙ્ગૈશ્ચેત્યર્થઃ ।

અતઃ પ્રકરણાજ્જ્યોતિઃશ્રુતિબાધો ન યુક્ત ઇતિ નિરસ્તમ્ ।
અવિશેષકત્વાદિતિ ।
બ્રહ્મવ્યાવર્તકત્વાભાવાદિત્યર્થઃ ।
યેન ચેતસા ચૈતન્યેનેદ્ધઃ પ્રકાશિતઃ સૂર્યસ્તપતિ પ્રકાશયતિ તં બૃહન્તમવેદવિન્ન મનુત ઇત્યર્થઃ ।
જ્યોતિઃશબ્દસ્ય કાર્યજ્યોતિષ્યેવ શક્તિરિત્યઙ્ગીકૃત્ય કારણબ્રહ્મલક્ષકત્વમુક્ત્વા બ્રહ્મણ્યપિ શક્તિમાહ- યદ્વેતિ ।
ગાઢાન્ધકારે વાચૈવ જ્યોતિષા લોક આસનાદિવ્યવહારં કરોતીત્યર્થઃ ।
આજ્યં જુષતાં પિબતાં મનો જ્યોતિઃ પ્રકાશકં ભવતિ ઇત્યાજ્યસ્તુતિઃ ।
યથા ગચ્છન્તમનુગચ્છતઃ સ્વસ્યાપિ ગતિરસ્તિ તથા સર્વસ્ય સ્વનિષ્ઠં ભાનં સ્યાદિત્યત આહ- તસ્ય ભાસેતિ ।
તત્ કાલાનવચ્છિન્નં બ્રહ્મ સૂર્યાદિજ્યોતિષાં સાક્ષિભૂતમાયુરમૃતમિતિ ચ દેવા ઉપાસત ઇત્યર્થઃ ।
યોષિતો ઽગ્નિત્વવત્ દ્યુમર્યાદત્વાદિકં ધ્યાનાર્થં કલ્પિતં બ્રહ્મણો યુક્તમિત્યાહ- અત્રોચ્યત ઇત્યાદિના ।
દિવઃ પરમપીત્યન્વયઃ ।
આરોપ્યસ્ય ધ્યેયસ્યાલમ્બનસ્ય ચ સાદૃશ્યનિયમો નાસ્તીત્યાહ- પરસ્યાપીતિ ।
ભવિષ્યતિ બ્રહ્મજ્યોતિષ ઇતિ શેષઃ ।
ઽતં યથા યથોપાસતે તથા તથા ફલં ભવતિઽઇતિ શ્રુતેરિત્યાહ- ન હીયત ઇતિ ।
જ્ઞાનફલવદુપાસ્તીફલમેકરૂપં કિં ન સ્યાદત આહ- યત્ર હીતિ ।
જ્ઞેયૈકત્વાદિત્યર્થઃ ।
ધ્યેયં તુ નાનેત્યાહ- યત્ર ત્વિતિ ।
ઈશ્વરો જીવરૂપેણાન્નમત્તીત્યન્નાદઃ અન્નસ્યાસમન્તાદ્દાતા વા વસુ હિરણ્યં દદાતીતિ વસુદાન ઇતિ ગુણવિશેષસંબન્ધં યો વેદ સ ધનં વિન્દતે, દીપ્તાગ્નિશ્ચ ભવતિ ।
નામ્નો વાગુત્તમા, મનો વા પ્રતીકં વાચો ભૂય ઇતિ પ્રતીકવિશેષધ્યાનશ્રુતિસંગ્રહાર્થમાદ્યપદમ્ ।
સંનિધેઃ શ્રુતિર્બલીયસીતિ શઙ્કતે- કથં પુનરિતિ ।
અથ પ્રથમશ્રુત્યનુસારેણ ચરમશ્રુતિર્નીયત ઇત્યાહ- નૈષ ઇતિ ।
સર્વનામ્ના સ્વસામર્થ્યેન સ્વસ્ય સર્વનામ્નઃ સામર્થ્યં સંનિહિતવાચિત્વં તદ્બલેન પરામૃષ્ટે સતીતિ યોજના ।
અર્થાદ્યત્પદસામાનાધિકરણ્યાદિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,1.10.24
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,1.10.25
છન્દો ઽભિધાનાન્ નેતિ ચેન્ ન તથા ચેતોઽર્પણનિગદાત્ તથા હિ દર્શનમ્ । બ્બ્સ્_1,1.25 ।
અથ યદુક્તં પૂર્વસ્મિન્નપિ વાક્યે ન બ્રહ્મભિહિતમિતિ, ઽગાયત્રી વા ઇદં સર્વં ભૂતં યદિદં કિઞ્ચઽ (છાં. 3.12.1) ઇતિ ગાયત્ર્યાખ્યસ્ય છન્દસો ઽભિહિતત્વાદિતિ, તત્પરિહર્તવ્યમ્ ।
કથં પુનશ્છન્દોભિધાનાન્ન બ્રહ્માભિહિતમિતિ શક્યતે વક્તું, યાવતા ઽતાવાનસ્ય મહિમાઽ ઇત્યેતસ્યામૃચિ ચતુષ્પાદ્બ્રહ્મ દર્શિતમ્ ।
નૈતદસ્તિ ।
ઽગાયત્રી વા ઇદં સર્વમ્ઽ ઇતિ ગાયત્રીમુપક્રમ્ય તામેવ ભૂતપૃથિવીશરીરહૃદયવાક્યપ્રમાણભેદૈર્વ્યખ્યાય ઽસૈષા ચતુષ્પાદા ષડ્વિધા ગાયત્રી તદેતદૃચાભ્યનુક્તં તાવાનસ્ય મહિમાઽ ઇતિ તસ્યામેવ વ્યાખ્યાતરૂપાયાં ગાયત્ર્યામુદાહૃતો મન્ત્રઃ કથમકસ્માદ્બ્રહ્મ ચતુષ્પાદભિદધ્યાત્ ।
યો ઽપિ તત્ર ઽયદ્વૈ તદ્બ્રહ્મઽ (છા. 3.12.5,6) ઇતિ બ્રહ્મશબ્દઃ સો ઽપિ છન્દસઃ પ્રકૃતત્વાચ્છન્દોવિષય એવ ઽય એતામેવં બ્રહ્મોપનિષદં વેદઽ (છાં 3.11.3) ઇત્યત્ર હિ વેદોપનિષદમિતિ વ્યાચક્ષતે, તસ્માચ્છન્દોભિધાનાન્ન બ્રહ્મણઃ પ્રકૃતત્વમિતિચેત્ ।
નૈષ દોષઃ ।
ઽતથા ચેતોર્પણનિગહાત્ઽ તથા ગાયત્ર્યાખ્યચ્છન્દોદ્વારેણ તદનુગતે બ્રહ્મણિ ચેતસોર્ઽપણં ચિત્તસમાધાનમનેન બ્રહ્મણવાક્યેન નિગદ્યતે- ઽગાયત્રી વા ઇદં સર્વમ્ઽ ઇતિ ।
નહ્યક્ષરસંનિવેશમાત્રાયા ગાયત્ર્યાઃ સર્વાત્મકત્વં સંભવતિ ।
તસ્માદ્યાદ્ગાયત્ર્યાખ્યવિકારે ઽનુગતં જગત્કારણં બ્રહ્મ તદિહ સર્વમિત્યુચ્યતે ।
યથા ઽસર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મઽ (છા. 3.14.1) ઇતિ ।
કાર્યં ચ કારણાદવ્યતિરિક્તમિતિ વક્ષ્યામઃ- ઽતદનન્યત્વમારમ્ભણશબ્દાદિભ્યઃઽ (બ્ર. 2.1.14) ઇત્યત્ર ।
તથાન્યત્રાપિ વિકારદ્વારેણ બ્રહ્મણ ઉપાસનં દૃશ્યતે- ઽએતં હ્યેવ બહ્વૃચા મહત્યુક્થે મીમાંસન્ત એતમગ્નાવધ્વર્યવ એતં મહાવ્રતે છન્દોગાઃઽ (ઐ.આ. 3.23.12) ઇતિ ।
તસ્માદસ્તિ છન્દોભિધાને ઽપિ પૂર્વસ્મિન્વાક્યે ચતુષ્પાદ્બ્રહ્મ નિર્દિષ્ટમ્ ।
તદેવ જ્યોતિર્વાક્યે ઽપિ પરામૃશ્યત ઉપાસનાન્તરવિધાનાય ।
અપર આહ- સાક્ષાદેવ ગાયત્રીશબ્દેન બ્રહ્મ પ્રતિપાદ્યતે, સંખ્યાસામાન્યાત્ ।
યથા ગાયત્રી ચતુષ્પદા ષડક્ષરૈઃ પાદૈસ્તથા બ્રહ્મ ચતુષ્પાત્ ।
તથાન્યત્રાપિ છન્દોભિધાયી શબ્દોર્ઽથાન્તરે સંખ્યાસામાન્યાત્પ્રયુજ્યમાનો દૃશ્યતે ।
તદ્યથા- ઽતે વા એતે પઞ્ચાન્યે પઞ્ચાન્યે દશ સન્તસ્તત્કૃતમ્ઽ ઇત્યુપક્રમ્યાહ ઽસૈષા વિરાડન્નાદિઽ (છા. 4.3.8) ઇતિ ।
અસ્મિન્પક્ષે બ્રહ્મૈવાભિહિતમિતિ ન છન્દોભિધાનમ્ ।
સર્વથાપ્યસ્તિ પૂર્વસ્મિન્વાક્યે પ્રકૃતં બ્રહ્મ

fન્: ય એતાં પ્રકૃતાં બ્રહ્મોપનિષદં વેદરહસ્યં મધુવિદ્યારૂપં વેદ તસ્યોદયાસ્તમયરહિતબ્રહ્મપ્રાપ્તિર્ભવતીત્યર્થઃ ।
એતમૃગ્વેદિનો મહત્યુક્થે શસ્ત્રે ઉપાસતે, અધ્વર્યવો યજુર્વેદિનઃ ક્રતૌ છન્દોગાઃ સામવેદિનો મહાવ્રતે ક્રતૌ ।
સંવર્ગવિદ્યાયાં અધિદૈવમગ્નિસૂર્યચન્દ્રામ્ભાંસિ વાયૌ લીયતે ।
અધ્યત્મં વાક્ ચક્ષુઃશ્રોત્રમનસિ પ્રાણમપિયન્તિ ।
તે વા એતે પઞ્ચાન્યે આધિદૈવિકાઃ, પઞ્ચાન્યે આધ્યાત્મિકાસ્તે મિલિત્વા દશ સન્તઃ કૃતમિત્યુચ્યતે ।
કૃતં દ્યૂતમ્ ।
છન્દોભિધાનાદ્બ્રહ્મ પ્રકૃતં નાસ્તીતિ શઙ્કામેકદેશી દૂષયતિ- કથમિતિ ।
શઙ્કાં સાધયતિ- નૈતદિત્યાદિના ।
ચતુષ્પદત્વાદિકં પૂર્વમેવ વ્યાખ્યાતમ્ ।
ય એતામેવમિતિ ।
વેદરહસ્યભૂતાં મધુવિદ્યામેવમુક્તરીત્યા યઃ કશ્ચિદ્વેદ તસ્યોદયાસ્તમયરહિતબ્રહ્મા પ્રાપ્તિર્ભવતીત્યર્થઃ ।
તથાચ વેદત્વાદ્ગાયત્ર્યાં બ્રહ્મશબ્દો યુક્ત ઇતિ ભાવઃ ।
ગાયત્રીશબ્દેન તદુપાદાનત્વેનાનુગતબ્રહ્મલક્ષણાયાં બીજમનુપપત્તિમાહ- ન હ્યક્ષરેતિ ।
બ્રહ્મણો ઽપિ કથં સર્વાત્મકત્વં, તત્રાહ- કાર્યં ચેતિ ।
નચ ગાયત્ર્યા ધ્યાનાર્થં સર્વાત્મત્વારોપ ઇતિ વાચ્યં, સ્વતઃ સર્વાત્મનો ધ્યાનસંભવેનાસદારોપાયોગાદીતિ ભાવઃ ।
ઽતથાહિ દર્શનમ્ઽઇતિ સૂત્રશેષં વ્યાચષ્ટે- તથાન્યત્રેતિ ।
દૃશ્યત ઇતિ દર્શનમ્ ।
દૃષ્ટમિત્યર્થઃ ।
એતં પરમાત્માનં બહ્વૃચા ઋગ્વેદિનો મહત્યુક્થે શસ્ત્રે તદનુગતમુપાસતે ।
એતમેવાગ્નિરહસ્યે ઽતમેતમગ્નિરિત્યધ્વર્યવ ઉપાસતેઽઇતિ શ્રુતેઃ યજુર્વેદિનો ઽગ્નૌ ઉપાસતે ।
એતમેવ છન્તોગાઃ સામવેદિનો મહાવ્રતે ક્રતૌ ઉપાસત ઇત્યૈતરેયકે દૃષ્ટમિત્યર્થઃ ।
ગાયત્રીશબ્દો બ્રહ્મલક્ષક ઇતિ વ્યાખ્યાય ગૌણ ઇત્યાહ- અપર ઇતિ ।
સાક્ષાદેવ ।
વાચ્યાર્થગ્રહણં વિનૈવેતિ યાવત્ ।
પૂર્વં તૂપાસ્યતયા ગાયત્રીપદેનાજહલ્લક્ષણયા ગાયત્રીબ્રહ્મણી દ્વે અપિ લક્ષિતે ।
નચ ગાયત્રી સર્વમિત્યન્વયાસંભવઃ, ઘટો રૂપીતિ પદાર્થૈકદેશે વ્યક્તૌ રૂપાન્વયવત્, ગાયત્રીપદાર્થૈકદેશે ગાયત્ર્યનુગતે બ્રહ્મણિ પ્રધાને સર્વાત્મકત્વાન્વયસંભવાદિતિ ભાવઃ ।
તથાચ સૂત્રે સિદ્ધાન્તભાગસ્યાયમર્થઃ-તથા ગાયત્રીવચ્ચતુષ્પાત્વગુણસામાન્યાત્, ચેતો બ્રહ્મણિ સમર્પ્યતે યેન સ ચેતોર્પણો ગાયત્રીશબ્દસ્તેન બ્રહ્મણ એવ નિગદાદભિધાનાત્ છન્દોભિધાનમસિદ્ધમિતિ ।
અધુના ઽતથાહિ દર્શનમ્ઽઇતિ શેષં વ્યાચષ્ટે- તથેતિ ।
સંવર્ગવિદ્યાયામાધિદૈવમગ્નિસૂર્યચન્દ્રામ્ભાંસિ વાયૌ લીયન્તે, અધ્યાત્મં વાક્ચક્ષુઃશ્રોત્રમનાંસિ પ્રાણમપિયન્તીત્યુક્તમ્ ।
તે વા એતે પઞ્ચાન્યે આધિદૈવિકાઃ, પઞ્ચાન્યે આધ્યાત્મિકાસ્તે મિલિત્વા દશસંખ્યાકાઃ સન્તઃ કૃતમિત્યુચ્યન્તે ।
સન્તિ હિ કૃતત્રેતાદ્વાપરકલિસંજ્ઞકાનિ ચત્વારિ દ્યુતાનિ ક્રમેણ ચતુરઙ્કત્ર્યઙ્કદ્વ્યઙ્કૈકાઙ્કાનિ ।
તત્ર કૃતં દશાત્મકં ભવતિ, ચતુર્ષ્વઙ્કેષુ ત્રયાણાં ત્રિષુ દ્વયોર્દ્વયોરેકસ્ય ચાન્તર્ભાવાત્ ।
તથાચ્ચ દશત્વગુણેન વાય્વાદેઃ કૃતશબ્દેનોચ્યનતે ।
એવે કૃતત્વં વાય્વાદીનામુપક્રમ્યાહ- સૈષેતિ ।
વિધેયાપેક્ષયા સ્ત્રીલિઙ્ગનિર્દેશઃ ।
વિરાટ્પદં છન્તોવાચકં, ઽદશાક્ષરા વિરાટ્ઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
દશત્વસામ્યેન વાય્વાદયો વિરાડિત્યુચ્યન્તે ।
એવઞ્ચ દશત્વદ્વારા વાય્વાદિષુ કૃતત્વં વિરાટ્ત્વં ચ ધ્યેયમ્ ।
તત્ર વિરાટ્ત્વધ્યાનાત્સર્વમસ્યાન્નં ભવતિ, ઽઅન્નં વિરાટ્ઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
કૃતત્વધ્યાનાદન્નાદો ભવતિ, કૃતતદ્યૂતસ્યાન્નાદત્વાત્ ।
કૃતં હિ સ્વીયચતુરઙ્ગેષુ ત્ર્યઙ્કાદિકમન્તર્ભાવયદન્નમત્તીવ લક્ષ્યતે ।
અત એવ કૃતજયાદિતરદ્યૂતજયઃ શ્રુત્યુક્તઃ-ઽકૃતાયવિજિતાયાધરેયાઃ સંયન્તિઽઇતિ ।
અયો દ્યૂતં, કૃતસંજ્ઞો ઽયઃ કૃતાયઃ સ વિજિતો યેન તસ્મૈ, અધરેયાસ્ત્ર્યઙ્કાદયઃ અયાઃ સંયન્તિ ઉપનમન્તે ।
તેન જિતા ભવન્તીત્યર્થઃ ।
એવઞ્ચ સા વાય્વાદિદશાત્મિકા એષા કૃતશબ્દિતા વિરાડન્નં, કૃતત્વાદન્નાદિનીત્યર્થઃ ।
સર્વથાપીતિ ।
ગાયત્રીતિ પદસ્ય લક્ષકત્વે ગૌણત્વે ઽપિ ચેત્યર્થઃ ।
અત્રાપર આહેત્યપરપદેન ગૌણત્વે સ્વમતં નેતિ દ્યોતયતિ ।
અજહલ્લક્ષણાપક્ષે હિ ઽવાગ્વૈ ગાયત્રીઽઇતિ વાગાત્મત્વં ગાયતિ ચ ત્રાયતે ચ ઇતિ નિરુક્તનામકત્વં ચ ગાયત્ર્યા ઉપાધિત્વેનોપાસ્યત્વાદુપપન્નતરમ્ ।
ગૌણપક્ષે ગાયત્રીત્યાગાત્તદુભયં સર્વાત્મકત્વમાત્રેણોપપાદનીયમ્ ।
એવં ગાયત્રીપદસ્ય સ્વાર્થત્યાગઃ, અપ્રસિદ્ધચતુષ્પાત્ત્વગુણદ્વારા વિપ્રકૃષ્ટલક્ષણા ચેતિ બહ્વસમઞ્જસમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,1.10.25
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,1.10.26
ભૂતાદિપાદવ્યપદેશોપપત્તેશ્ ચૈવમ્ । બ્બ્સ્_1,1.26 ।
ઇતશ્ચૈવમભ્યુપગન્તવ્યમિતિ, પૂર્વસ્મિન્વાક્યે પ્રકૃતં બ્રહ્મેતિ ।
યતો ભૂતાદીન્પાદાન્વ્યપદિશતિ ।
ભૂતપૃથિવીશરીરહૃદયાનિ હિ નિર્દિશ્યાહ- ઽસૈષા ચતુષ્પદા ષડ્વિધા ગાયત્રીઽ ઇતિ ।
નહિ બ્રહ્માનાશ્રયણે કેવલસ્ય છન્દસો ભૂતાદયઃ પાદા ઉપપદ્યન્તે ।
અપિચ બ્રહ્માનાશ્રયણે નેયમૃક્સંબોધ્યેત- ઽતાવાનસ્યઽ ઇતિ ।
અનયા હિ ઋચા સ્વરસેન બ્રહ્મૈવાભિધીયતે, ઽપાદો ઽસ્ય સર્વા ભૂતાનિ ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિઽ (છા. 3.12.5) ઇતિ સર્વાત્મત્વોપપત્તેઃ ।
પુરુષસૂક્તે ઽપીયમૃગ્બ્રહ્મપરતયૈવ સમામ્નાયતે ।
સ્મૃતિશ્ચ બ્રહ્મણ એવંરૂપતાં દર્શયતિ- ઽવિષ્ટભ્યાહમિદં કૃત્સ્નમેકાંશેન સ્થિતો જગત્ઽ (ભગ. 10.42) ઇતિ ।
ઽયદ્વૈ તદ્બ્રહ્મઽ (છા. 3.12.7) ઇતિ ચ નિર્દેશ એવં સતિ મુખ્યાર્થ ઉપપદ્યતે ।
ઽપઞ્ચ બ્રહ્મપુરુષાઃઽ (છા. 3.13.6) ઇતિ ચ હૃદયસુષિષુ બ્રહ્મપુરુષશ્રુતિર્બ્રહ્મસંબન્ધિતાયાં વિવક્ષિતાયાં સંભવતિ ।
તસ્માદસ્તિ પૂર્વસ્મિન્વાક્યે બ્રહ્મ પ્રકૃતમ્ ।
તદેવ બ્રહ્મ જ્યોતિર્વાક્યે દ્યુસંબન્ધાત્પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનં પરામૃશ્યત ઇતિ સ્થિતમ્

fન્: ભૂતપૃથિવીશરીરહૃદયવાક્પ્રાણ ઇતિ ષટ્પ્રકારા ગાયત્ર્યાખ્યસ્ય બ્રહ્મણઃ શ્રૂયન્તે ।
સુષયશ્છિદ્રાણિ ।
નનુ ઽગાયત્રી વા ઇદં સર્વમ્ઽઇતિ પ્રથમ ગાયત્રીશ્રુતેઃ કથં લક્ષણેત્યાશઙ્ક્ય વાક્યશેષગતસર્વાત્મકત્વાદ્યનેકબલવત્પ્રમાણસંવાદેન બ્રહ્મમિ તાત્પર્યાવગમાદિત્યાહ- ભૂતાદિપાદેતિ ।
એવં પદાર્થમાહ- ઇતશ્ચેતિ ।
સૂત્રસ્થાદિપદાર્થં દર્શયતિ- ભૂતપૃથિવીતિ ।
અત્ર સૂત્રભાષ્યકારયોર્ભૂતાદિભિશ્ચતુષ્પદા ગાયત્રીતિ સંમતમ્, ષડક્ષરૈશચતુષ્પાત્વં વૃત્તિકારોક્તમપ્રસિદ્ધં ચકારસૂચિતમ્ ।
યુક્ત્યન્તરમાહ- અપિ ચેતિ ।
બ્રહ્મપરસૂક્તોત્પન્નત્વાચ્ચ તસ્યાસ્તત્પરત્વમિત્યાહ- પુરુષેતિ ।
બ્રહ્મપદસ્ય છન્દોવાચિત્વમુક્તં નિરસ્યતિ- યદ્વૈ તદ્બ્રહ્મેતિ ।
પૂર્વસ્યામૃચિ બ્રહ્મોક્તાવિત્યર્થઃ ।
હૃદયસ્ય ચતુર્દિક્ષૂર્ધ્વં ચ પઞ્ચ સુષયઃ સન્તિ ।
તેષુ બ્રહ્મસ્થાનહૃન્નગરસ્ય પ્રાગાદિદ્વારેષુ ક્રમેણ પ્રાણવ્યાનાપાનસમાનોદાનાઃ પઞ્ચદ્વારપાલા ઇતિ ધ્યાનાર્થં શ્રુત્યા કલ્પિતમ્ ।
તત્ર હૃદયચ્છિદ્રસ્થપ્રાણેષુ બ્રહ્મપુરુષત્વશ્રુતિર્હૃદિ ગાયત્ર્યાખ્યબ્રાહ્મણ ઉપાસનાસંબન્ધિતાયાં બ્રહ્મણો દ્વારપાલત્વાદ્બ્રહ્મપુરુષા ઇતિ સંભવતીત્યાહ- પઞ્ચ બ્રહ્મેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,1.10.26
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,1.10.27
ઉપદેશભેદાન્ નેતિ ચેન્ નોભયસ્મિન્ન્ અપ્ય્ અવિરોધાત્ । બ્બ્સ્_1,1.27 ।
યદપ્યેતદુક્તં પૂર્વત્ર- ઽત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિઽ ઇતિ સપ્તમ્યા દ્યૌરાધારત્વેનોપદિષ્ટા ઇતિ, પુનઃ ઽઅથ યદતઃ પરો દિવઃઽ ઇતિ પઞ્ચમ્યા મર્યાદાત્વેન, તસ્માદુપદેશભેદાન્ન તસ્યેહ પ્રત્યભિજ્ઞાનમસ્તિ, તત્પરિહર્તવ્યમ્ ।
અત્રોચ્યતે- નાયં દોષઃ, ઉભયસ્મિન્નપ્યવિરોધાત્ ।
ઉભયસ્મિન્નપિ સપ્તમ્યન્તે પઞ્ચમ્યન્તે ચોપદેશે ન પ્રત્યભિજ્ઞાનં વિરુધ્યતે ।
યથા લોકે વૃક્ષાગ્રસંબદ્ધો ઽપિ શ્યેન ઉભયથોપદિશ્યમાનો દૃશ્યતે, વૃક્ષાગ્રે શ્યેનો વૃક્ષાગ્રાત્પરતઃ શ્યેન ઇતિ ચ ।
એવં દિવ્યેવ સદ્બ્રહ્મ દિવઃ પરમિત્યુપદિશ્યતે ।
અપર આહ- યથા લોકે વૃક્ષાગ્રેણાસંબદ્ધો ઽપિ શ્યેન ઉભયથોપદિશ્યમાનો દૃશ્યતે, વૃક્ષાગ્રે શ્યેનો વૃક્ષાગ્રાત્પુરતઃ શ્યેન ઇતિ ચ ।
એવં ચ દિવઃ પરમપિ સદ્બ્રહ્મ દિવીત્યુપદિશ્યતે ।
તસ્માદસ્તિ પૂર્વનિર્દિષ્ટસ્ય બ્રહ્મણ ઇહ પ્રત્યભિજ્ઞાનમ્ ।
અતઃ પરમેવ બ્રહ્મ જ્યોતિઃશબ્દમિતિ સિદ્ધમ્

દિવિ દિવ ઇતિ વિભક્તિભેદાત્પ્રકૃતપ્રત્યભિજ્ઞા નાસ્તીત્યુક્તં નોપક્ષણીયમિત્યાહ- તત્પરિહર્તવ્યમિતિ ।
પરિહારં પ્રતીજાનીતે- અત્રેતિ ।
સૂત્રે નઞર્થં વદન્પરિહારમાહ- નાયમિતિ ।
એવં સર્વત્ર વ્યાખ્યોયમ્ ।
પ્રધાનપ્રાતિપદિકાર્થદ્યુસંબન્ધેન પ્રત્યભિજ્ઞાયા વિભક્ત્યર્થભેદો ન પ્રતિબન્ધકઃ, કથઞ્ચિદાધારસ્યાપિ મર્યાદાત્વસંભવાત્ ।
યથા વૃક્ષાગ્રં સ્વલગ્નભગાવચ્છિન્નશ્યેનસ્યાધારઃ સન્નેવ સ્વાલગ્નભાગાવચ્છિન્નસ્ય તસ્યૈવ મર્યાદા ભવતિ, એવં દિવિ સૂર્યે હાર્દાકાશે વા મુખ્યે આધારે સબ્રહ્મદિવો મર્યદાત્વં તદલગ્નાકાશાવચ્છિન્નં બ્રહ્મ પ્રતિ કલ્પયિત્વા દિવઃ પરમિત્યુચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
યદ્યાકાશેન અનવચ્છિન્નં બ્રહ્મ ગૃહીત્વા પઞ્ચમ્યા દિવો મર્યાદાત્વમેવ મુખ્યં તદા ગઙ્ગાયાં ઘેષ ઇતિવત્સપ્તમ્યા સામીપ્યલક્ષણયાધારત્વં વ્યાખ્યેયમિત્યાહ- અપર ઇતિ ।
સબદ્ધં પ્રત્યાધારત્વં મુખ્યં પૂર્વમુક્તં દિવ્યેવ સદિતિ ।
અસંબદ્ધં પ્રતિ મર્યાદાત્વં મુખ્યમધુનોચ્યતે દિવઃ પરમપીતિ ભેદઃ ।
તસ્માજ્જ્યોતિર્વાક્યમુપાસ્યે બ્રહ્મણિ સમન્વિતમિતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,1.10.27
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,1.11.28
પ્રતર્દનાધિકરણમ્ । સૂ. 28-31
પ્રાણસ્ તથાનુગમાત્ । બ્બ્સ્_1,1.28 ।
અસ્તિ કૌષીતકિબ્રાહ્મણોપનિષદીન્દ્રપ્રતર્દનાખ્યાયિકા- ઽપ્રતર્દનો હ વૈ દૈવોદાસિરિન્દ્રસ્ય પ્રિયં ધામોપજગામ યુદ્ધેન ચ પૌરુષેણ ચઽ ઇત્યારભ્યામ્નાતા ।
તસ્યાં શ્રૂયતે- ઽસ હોવાચ પ્રણો ઽસ્મિ પ્રજ્ઞાત્મા તં મામાયુરમૃતમિત્યુપાઃસ્વઽ ઇતિ ।
તથોત્તરત્રાપિ ઽઅથ ખલુ પ્રાણ એવ પ્રજ્ઞાત્મેદં શરીરં પરિગૃહ્યોત્થાપયતિઽ (કો. 1.1,2,3) ઇતિ ।
તથા ઽન વાચં વિજિજ્ઞાસીત વક્તારં વિદ્યાત્ઽ ઇત્યાદિ ।
અન્તે ચ ઽસ એષ પ્રાણ એવ પ્રજ્ઞાત્માનન્દો ઽજરો ઽમૃતઃઽ (કો. 3.8) ઇત્યાદિ ।
તત્ર સંશયઃ- કિમિહ પ્રાણશબ્દેન વાયુમાત્રમભિધીયત ઉપ દેવતાત્મેતિ, જીવો ઽથવા પરં બ્રહ્મેતિ ।
નનુ ઽઅત એવ પ્રાણઃઽ ઇત્યત્ર વર્ણિતં પ્રાણશબ્દસ્ય બ્રહ્મપરત્વમ્ ।
ઇહાપિ ચ બ્રહ્મલિઙ્ગમસ્તિ- ઽઆનન્દો ઽજરો ઽમૃતઃઽ ઇત્યાદિ ।
કથમિહ પુનઃ સંશયઃ સંભવતિ ।
અનેકલિઙ્ગદર્શનાદિતિ બ્રૂમઃ ।
ન કેવલમિહ બ્રહ્મલિઙ્ગમેવોપલભ્યતે ।
સન્તિ હીતરલિઙ્ગાન્યપિ ।
ઽમામેવ વિજાનીહિઽ (કૌ. 3.1) ઇતીન્દ્રસ્ય વચનં દેવતાત્મલિઙ્ગમ્ ।
ઇદં શરીરં પરિગૃહ્યોત્થાપયતીતિ પ્રાણલિઙ્ગમ્ ।
ઽન વાચં વિજિજ્ઞાસીત વક્તારં વિદ્યાત્ઽ ઇત્યાદિ જીવલિઙ્ગમ્ ।
અત ઉપપન્નઃ સંશયઃ ।
તત્ર પ્રસિદ્ધેર્વાયુઃ પ્રાણ ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-પ્રાણશબ્દં બ્રહ્મ વિજ્ઞેયમ્ ।
કુતઃ, તથાનુગમાત્ ।
તથાહિ- પૌર્વાપર્યેણ પર્યલોચ્યમાને વાક્યે પદાર્થાનાં સમન્વયો બ્રહ્મપ્રતિપાદનપર ઉપલભ્યતે ।
ઉપક્રમે તાવત્, ઽવરં વૃણીષ્વઽ ઇતીન્દ્રેણોક્તઃ પ્રતર્દનઃ પરમં પુરુષાર્થં વરમુપચિક્ષેપ- ઽત્વમેવ મે વૃણીશ્વ યં ત્વં મનુષ્યાય હિતતમં મન્યસેઽ ઇતિ ।
તસ્મૈ હિતતમત્વેનોપદિશ્યમાનઃ પ્રાણઃ કથં પરમાત્મા ન સ્યાત્ ।
નહ્યન્યત્ર પરમાત્મજ્ઞાનાદ્ધિતતમપ્રાપ્તિરસ્તિ ।
ઽતમેવ વિદિત્વાતિમૃત્યુમેતિ નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે ઽયનાયઽ (શ્વેતા. 3.8) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
તથા ઽસ યો માં વેદ ન હ વૈ તસ્ય કેનચન કર્મણા લોકો મીયતે ન સ્તેયેન ન ભ્રૂણહત્યયાઽ (કૌ. 3.1) ઇત્યાદિ ચ બ્રહ્મપરિગ્રહે ઘટતે ।
બ્રહ્મવિજ્ઞાનેન હિ સર્વકર્મક્ષયઃ પ્રસિદ્ધઃ- ઽક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્દૃષ્ટે પરાવરેઽ (મુ. 2.2.8) ઇત્યાદ્યાસુ શ્રુતિષુ ।
પ્રજ્ઞાત્મત્વં ચ બ્રહ્મપક્ષ એવોપપદ્યતે ।
નહ્યચેતનસ્ય વાયોઃ પ્રજ્ઞાત્મત્વં સંભવતિ ।
તથોપસંહારે ઽપિ ઽઆનન્દો ઽજરો ઽમૃતઃઽ ઇત્યાનન્દત્વાદીનિ ન બ્રહ્મણો ઽન્યત્ર સમ્યક્ સંભવતિ ।
ઽસ ન સાધુના કર્મણા ભૂયાન્ભવતિ નો એવાસાધુના કર્મણા કનીયાનેષ હ્યેવ સાધુ કર્મ કારયતિ તં યમેભ્યો લોકસ્ય ઉન્નિનીષતે ।
એષ ઉ ભવાસાધુ કર્મ કારયતિ તં યમેભ્યો લોકેભ્યો ઽધો નિનીષતેઽ ઇતિ, ઽએષ લોકાધિપતિરેષ લોકેશઃઽ (કૌ. 3.8) ઇતિ ચ ।
સર્વમેતત્પરસ્મનિન્બ્રહ્મણ્યાશ્રીયમાણે ઽનુગન્તું શક્યતે ન મુખ્યે પ્રાણે ।
તસ્માત્પ્રાણો બ્રહ્મ

fન્: બ્રહ્મપ્રતિપાદનપરત્વેનૈવ પદાનામન્વયદૃષ્ટેરિત્યર્થઃ ।
સ નેત્યાદિના ધર્માદ્યસ્પૃષ્ટત્વં તત્કારયિતૃત્વં તદીશિતૃત્વં ચ સર્વમુક્તમ્ ।
પ્રાણસ્તથાનુગમાત્ ।
દિવોદાસ્યાપત્યં દૈવોદાસિઃ પ્રતર્દનો નામ રાજા યુદ્ધેન પુરુષકારેણ ચ કરણેનેન્દ્રસ્ય પ્રેમાસ્પદં ગૃહં જગામ ।
તં હ ઇન્દ્ર ઉવાચ, પ્રતર્દન વરં તે દદાનીતિ ।
સ હોવાચ પ્રતર્દનઃ, યં ત્વં મર્ત્યાય હિતતમં મન્યસે તં વરં ત્વમેવાલોચ્ય મહ્યં દેહીતિ ।
તત ઇન્દ્ર ઇદમાહ-ઽપ્રાણોસ્મિઽઇત્યાદિ ।
મુખ્યં પ્રાણં નિરસિતું પ્રજ્ઞાત્મત્વમુક્તમ્ ।
નિર્વિશેષચિન્માત્રં નિરસ્યતિ- તં મામિતિ ।
ઇદં પ્રાણસ્યેન્દ્રિદેવતાત્વે લિઙ્ગમ્ ।
મુખ્યપ્રાણત્વે લિઙ્ગમાહ- અથેતિ ।
વાગાદીનાં દેહધારણશક્ત્યભાવનિશ્ચયાનન્તરમિત્યર્થઃ ।
પ્રાણસ્ય દેહધારકત્વમુત્થાપકત્વં ચ પ્રસિદ્ધમિતિ વક્તું ખલ્વિત્યુક્તમ્ ।
પ્રાણસ્ય જીવત્વે વક્તૃત્વં લિઙ્ગમાહ- ન વાચમિતિ ।
આનન્તત્વાદિકં બ્રહ્મલિઙ્ગમાહ- અન્તે ચેતિ ।
અનેકેષુ લિઙ્ગેષુ દૃશ્યમાનેષુ બલાબલનિર્ણયાર્થમિદમધિકરમમિત્યગતાર્થમાહ- અનેકલિઙ્ગેતિ ।
પૂવર્ત્ર પ્રકૃતબ્રહ્મવાચકયચ્છબ્દબલાજ્જ્યોતિઃશ્રુતિઃબ્રહ્મપરેત્યુક્તં, ન તથેહ પ્રાણશ્રુતિભઙ્ગે કિઞ્ચિદ્બલમસ્તિ, મિથો વિરુદ્ધાનેકલિઙ્ગાનામનિશ્ચાયકત્વાદિતિ પ્રત્યુદાહરણસંગત્યા પૂર્વપક્ષયતિ- તત્રેતિ ।
પૂર્વં પ્રધાનપ્રાતિપદિકાર્થબલાત્ વિભક્ત્યર્થબાધવદ્વાક્યાર્થજ્ઞાનં પ્રતિ હેતુત્વેન પ્રધાનાનેકપદાર્થબલાદેકવાક્યતાભઙ્ગ ઇતિ દૃષ્ટાન્તસંગતિર્વાસ્તુ ।
પૂર્વપક્ષે પ્રાણાદ્યનેકોપાસ્તિઃ, સિદ્ધાન્તે પ્રત્યગ્બ્રહ્મધીરિતિ વિવેકઃ ।
તથા બ્રહ્મપરત્વેન પદાનામન્વયાવગમાદિતિ હેત્વર્થમાહ- તથાહીતિ ।
હિતતમત્વકર્મક્ષયાદિપદાર્થાનાં સંબન્ધો બ્રહ્મણિ તાત્પર્યનિશ્ચાયક ઉપલભ્યત ઇત્યુક્તં વિવૃણોતિ- ઉપક્રમ ઇત્યાદિના ।
યં મન્યસે તં વરં ત્વમેવ પ્રયચ્છેત્યર્થઃ ।
સ યઃ કશ્ચિન્માં બ્રહ્મરૂપં વેદસાક્ષાદનુભવતિ, તસ્ય વિદુષો લોકો મોક્ષો મહતાપિ પાતકેન ન હ મીયતે નૈવ હિંસ્યતે ન પ્રતિબધ્યતે જ્ઞાનાગ્નિના કર્મતૂલરાશેર્દગ્ધત્વાદિત્યાહ- સ ય ઇતિ ।
સાધ્વસાધુની પુણ્યપાપે ।
તાભાયામસ્પૃષ્ટત્વં, તત્કારયિતૃત્વં, નિરઙ્કુશૈશ્વર્યં ચ સર્વમેતદિતિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,1.11.28
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,1.11.29
ન વક્તુર્ આત્મોપદેશાદ્ ઇતિ ચેદ્ અધ્યાત્મસંબન્ધભૂમા હ્ય્ અસ્મિન્ । બ્બ્સ્_1,1.29 ।
યદુક્તં પ્રાણો બ્રહ્મેતિ, તદાક્ષિપ્યતે ।
ન પરં બ્રહ્મ પ્રાણશબ્દમ્ ।
કસ્માત્, વક્તુરાત્મોપદેશાત્ ।
વક્તા હીન્દ્રો નામ કશ્ચિદ્વિગ્રહવાન્દેવતાવિશેષઃ સ્વમાત્માનં પ્રતર્દનાયાચચક્ષે- ઽમામેવ વિજાનીહિઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ઽપ્રાણો ઽસ્મિ પ્રજ્ઞાત્માઽ ઇત્યહઙ્કારવાદેન ।
સ એષ વક્તુરાત્મત્વેનોપદિશ્યમાનઃ પ્રાણઃ કથં બ્રહ્મ સ્યાત્ ।
નહિ બ્રહ્મણો વક્તૃત્વં સંભવતિ ઽઅવાગમનાઃઽ (બૃહ ।
3.8.8) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
તથા વિગ્રહસંબન્ધિભિરેવ બ્રહ્મણ્યસંભવદ્ભિર્ધર્મૈરાત્માનં તુષ્ટાવ- ઽત્રિશીર્ષાણં ત્વાષ્ટ્રમહનમરુન્મુખાન્યતીઞ્શાલાવૃકેભ્યઃ પ્રાયચ્છમ્ઽ ઇત્યેવમાદિભિઃ ।
પ્રાણત્વં ચેન્દ્રસ્ય બલવત્વાદુપપદ્યતે ।
ઽપ્રાણો વૈ બલમ્ઽ ઇતિ હિ વિજ્ઞાયતે ।
બલસ્ય ચેન્દ્રો દેવતા પ્રસિદ્ધા ।
ઽયા ચ કાચિદ્બલકૃતિરિન્દ્રકર્મૈવ તઽ દિતિ હિ વદન્તિ ।
પ્રજ્ઞાત્મત્વમપ્યપ્રતિહતજ્ઞાનત્વાદ્દેવતાત્મનઃ સંભવતિ ।
અપ્રતિહતજ્ઞાના દેવતા ઇતિ હિ વદન્તિ ।
નિશ્ચિતે ચૈવં દેવતાત્મોપદેશે હિતતમત્વાદિવચનાનિ યથાસંભવં તદ્વિષયાણ્યેવ યોજયિતવ્યાનિ ।
તસ્માદુક્તુરિન્દ્રસ્યાત્મોપદેશાન્ન પ્રાણો બ્રહ્મેત્યાક્ષિપ્ય પ્રતિસમાધીયતે- ઽઅધ્યાત્મસંભન્ધભૂમા હ્યસ્મિન્ઽ ઇતિ ।
અધ્યાત્મસંબન્ધઃ પ્રત્યગાત્મસંબન્ધસ્ય ભૂમાબાહુલ્યસ્મિન્નધ્યાય ઉપલભ્યતે ।
ઽયાવદ્ધ્યસ્મિઞ્સરીરે પ્રાણો વસતિ તાવદાયુઃઽ ઇતિ પ્રાણસ્યૈવ પ્રજ્ઞાત્મનઃ પ્રત્યગ્ભૂતસ્યાયુષ્યપ્રધાનોપસંહારયોઃ સ્વાતન્ત્ર્યં દર્શયતિ ન દેવતાવિશેષસ્ય પરાચીનસ્ય ।
તથાસ્તિત્વે ચ પ્રાણાનાં નિઃશ્રેયસમિત્યધ્યાત્મમેવેન્દ્રિયાશ્રયં પ્રાણં દર્શયતિ ।
તથા ઽપ્રાણ એવ પ્રજ્ઞાત્મેદં શરીરં પરિગૃહ્યોત્થાપયતિઽ (કૌ. 3.3) ઇતિ, ઽન વાચં વિજિજ્ઞાસીત વક્તારં વિદ્યાત્ઽ ઇતિ ચેપક્રમ્ય ઽતદ્યથા રથસ્યારેષુ નેમિરર્પિતા નાભાવરા અર્પિતા એવમેવૈતા ભૂતમાત્રાઃ પ્રજ્ઞામાત્રાસ્વર્પિતાઃ પ્રજ્ઞામાત્રાઃ પ્રાણે ઽર્પિતાઃ સ એષ પ્રાણ એવ પ્રજ્ઞાત્માનન્દો ઽજરો ઽમૃતઃઽ ઇતિ વિષયોન્દ્રિયવ્યવહારાનભિભૂતં પ્રત્યગાત્માનમેવોપસંહરતિ ।
ઽસ મ આત્મેતિ વિદ્યાત્ઽ ઇતિ ચોપસંહારઃ પ્રત્યગાત્મપરિગ્રહે સાધુર્ન પરાચીનપરિગ્રહે ।
ઽઅયમાત્મા બ્રહ્મ સર્વાનભૂઃઽ (બૃહ. 2.5.19) ઇતિ ચ શ્રુત્યન્તરમ્ ।
તસ્માદધ્યાત્મસંબન્ધબાહુલ્યાદ્બ્રહ્મોપદેશ એવાયં ન દેવતાત્મોપદેશઃ

કથં તર્હિ વક્તુરાત્મોપદેશઃ-
fન્: ત્વષ્ટૃપુત્રં વિશ્વરૂપં બ્રાહ્મણં અહનં, અરુન્મુખાન્ રૌતિ યથાર્થં શબ્દયતીતિ રુત્ વેદાન્તવાક્યં તન્મુખે યેષાં તે રુન્મુખાસ્તેભ્યો ઽન્યાન્વેદાન્તબહિર્મુખાન્યતીન્ સાલાવૃકેભ્યો ઽરણ્યશ્વભ્યો દત્તવાનસ્મિ ।
યસ્યારેષુ નેમિનાભ્યોર્મધ્યસ્થશલાકાસુ ચક્રોપાન્તરૂપા નેમિરર્પિતા, નાભૌ ચક્રપિણ્ડિકાયામરા અર્પિતાઃ એવં ભૂતાનિ પૃથિવ્યાદીનિ પઞ્ચ મીયન્ત ઇતિ માત્રા ભોગ્યાઃ શબ્દાદયઃ પઞ્ચેતિ દશ ભૂતમાત્રાઃ ।
અહઙ્કારવાદેન સ્વાત્મવાચકશબ્દૈરાચચક્ષે, ઉક્તવાનિત્યર્થઃ ।
વાક્યસ્ય ઇન્દ્રોપપાસનાપરત્વે લિઙ્ગાન્તરમાહ- તથા વિગ્રહેતિ ।
ત્રીણિ શીર્ષાણિ યસ્યેતિ ત્રિશીર્ષા ત્વષ્ટુઃ પુત્રો વિશ્વરૂપો નામ બ્રાહ્મણઃ તં હતવાનસ્મિ ।
રૌતિ યથાર્થં શબ્દયતીતિ રુત્ વેદાન્તવાક્યં, તન્મુખે યેષાં તે રુન્મુખાસ્તેભ્યો ઽન્યાન્વેદાન્તબહિર્મુખાન્ યતીનરણ્યશ્વભ્યો દત્તવાનસ્મીત્યર્થઃ ।
ઇન્દ્રે પ્રાણશબ્દોપપત્તિમાહ- પ્રાણત્વં ચેતિ ।
વદન્તિ લૌકિકા અપીત્યર્થઃ ।
બલવાચિના પ્રાણશબ્દેન બલદેવતા લક્ષ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
ઇન્દ્રો હિતપ્રદાતૃત્વાધિતતમઃ, કર્માનધિકારાદપાપ ઇત્યેવં વ્યાખ્યેયાનીત્યાહ- નિશ્ચિતે ચેતિ ।
કિમિન્દ્રપદેન વિગ્રહોપલક્ષિતં ચિન્માત્રમુચ્યતે ઉત વિગ્રહઃ ।
આદ્યે વાક્યસ્ય બ્રહ્મપરત્વં સિદ્ધમ્ ।
ન દ્વિતીય ઇત્યાહ- અધ્યાત્મેતિ ।
આત્મનિ દેહે ઽધિગત ઇત્યધ્યાત્મં પ્રત્યગાત્મા ।
સ સંબધ્યતે યૈઃ શરીરસ્થત્વાદિભિરિન્દ્રતનાવસંભાવિતૈર્ધર્મૈસ્તે અધ્યાત્મસંબન્ધાસ્તેષાં ભૂમેત્યર્થઃ ।
આયુરત્ર દેહે પ્રાણવાયુસંચારઃ ।
અસ્તિત્વે પ્રાણસ્થિતૌ પ્રાણાનામિન્દ્રિયાણાં સ્થિતિરિત્યર્થતઃ શ્રુતિમાહ- અસ્તિત્વ ઇતિ ।
ઽઅથાતો નિશ્રેયસાદાનમ્ઽઇત્યાદ્યા શ્રુતિઃ ।
ઇન્દ્રિયસ્થાપકત્વવદ્દેહોત્થાપકત્વમાહ- તથેતિ ।
વક્તૃત્વમુક્ત્વા સર્વાધિષ્ઠાનત્વં દર્શિતમિત્યાહ- ઇતિ ચોપક્રમ્યેતિ ।
તત્તત્ર નાનાપ્રપઞ્ચસ્યાત્મનિ કલ્પનાયાં યથા દૃષ્ટાન્તઃ, લોકે પ્રસિદ્ધસ્ય રથસ્યારેષુ નેમિનાભ્યોર્મધ્યસ્થશલાકાસુ ચક્રોપાન્તરૂપા નેમિરર્પિતા, નાભૌચક્રપિણ્ડિકાયામરા અર્પિતાઃ, એવં ભૂતાનિ પઞ્ચ પૃથિવ્યાદીનિ મીયન્ત ઇતિ, માત્રાઃ ભોગ્યાઃ શબ્દાદયઃ પઞ્ચેતિ દશ ભૂતમાત્રાઃ પ્રજ્ઞામાત્રાસુ દશસ્વર્પિતાઃ ।
ઇન્દ્રિયજાઃ પઞ્ચ શબ્દાદિવિષયપ્રજ્ઞાઃ મીયન્તે આભિરિતિ માત્રાઃ પઞ્ચ ધીન્દ્રિયાણિ ।
નેમિવદ્ગ્રાહ્યં ગ્રાહકેષુ અરેષુ કલ્પિતમિત્યુક્ત્વા નાભિસ્થાનીયે પ્રાણે સર્વં કલ્પિતમિત્યાહ- પ્રાણે ઽર્પિતા ઇતિ ।
સ પ્રાણો મમ સ્વરૂપમિત્યાહ- સ મ ઇતિ ।
તર્હિ પ્રત્યગાત્મનિ સમન્વયો ન તુ બ્રહ્મણિ, તત્રાહ- અયમિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,1.11.29
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,1.11.30
શાસ્ત્રદૃષ્ટ્યા તૂપદેશો વામદેવવત્ । બ્બ્સ્_1,1.30 ।
ઇન્દ્રો નામ દેવતાત્માનં સ્વમાત્માનં પરમાત્મત્વેનાહમેવ પરં બ્રહ્મેત્યાર્ષેણ દર્શનેન યથાશાસ્ત્રં પશ્યન્નુપદિશતિ સ્મ- ઽમામેવ વિજાનીહિઽ ઇતિ ।
યથા ઽતદ્ધૈતત્પશ્યન્નૃષિર્વામદેવઃ પ્રતિપેદે ઽહં મનુરભવં સૂર્યશ્ચઽ ઇતિ તદ્વત્ ।
ઽતદ્યો યો દેવાનાં પ્રત્યબુધ્યત સ એવ તદભવત્ઽ (બૃ. 1.4.10) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
યત્પુનરુક્તં ઽમામેવ વિજાનીહિઽ ઇત્યુક્ત્વા વિગ્રહધર્મૈરિન્દ્ર આત્માનં તુષ્ટાવ ત્વાષ્ટ્રવધાદિભિરિતિ, તત્પરિહર્તવ્યમ્ ।
અત્રોચ્યતે- ન ત્વાષ્ટ્રવધાદીનાં વિજ્ઞેયેન્દ્રસ્તુત્યર્થત્વેનોપન્યાસો યસ્માદેવઙ્કર્માહં તસ્માન્માં વિજાનીહીતિ ।
કથં તર્હિ ।
વિજ્ઞાનસ્તુત્યર્થત્વેન ।
યત્કારણં ત્વાષ્ટ્રવધાદીનિ સાહસાન્યુપન્યસ્ય પરેણ વિજ્ઞાનસ્તુતિમનુસંદધાતિ- ઽતસ્ય મે તત્ર લોભ ચ ન મીયતે સ યો માં વેદ ન હ વૈ તસ્ય કેન ચ કર્મણા લોકો મીયતેઽ ઇત્યાદિના ।
એતદુક્તં ભવતિ-
યસ્માદીદૃશાન્યપિ ક્રૂરાણિ કર્માણિ કૃતવતો મમ બ્રહ્મભૂતસ્ય લોમાપિ ન હિંસ્યતે, સ યો ઽન્યો ઽપિ માં વેદ ન તસ્ય કેનચિદપિ કર્મણા લોકો હિંસ્યત ઇતિ ।
વિજ્ઞેયં તુ બ્રહ્મૈવ ઽપ્રાણો ઽસ્મિ પ્રજ્ઞાત્માઽ ઇતિ વક્ષ્યમાણમ્ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મવાક્યમેતત્

અહઙ્કારવાદસ્ય ગતિં પૃચ્છતિ- કથમિતિ ।
સૂત્રમુત્તરમ્ ।
તદ્વ્યાખ્યાતિ- ઇન્દ્ર ઇતિ ।
જન્માન્તરકૃતશ્રવણાદિના અસ્મિઞ્જન્મનિ સ્વતઃસિદ્ધં દર્શનમાર્ષમ્ ।
વિજ્ઞેયેન્દ્રસ્તુત્યર્થ ઉપન્યાસો ન ચેત્કથં તર્હિ સ ઇતિ પૃચ્છતિ- કથમિતિ ।
બ્રહ્મજ્ઞાનસ્તુત્યર્થઃ સ ઇત્યાહ- વિજ્ઞાનેતિ ।
નિયામકં બ્રૂતે- યદિતિ ।
પરેણ ।
ઽતસ્ય મેઽઇત્યાદિના વાક્યેનેત્યન્વયઃ ।
સ્તુતિમાહ- એતદુક્તમિતિ ।
તસ્માજ્જ્ઞાનં શ્રેષ્ઠમિતિ શેષઃ ।
સ્તુતજ્ઞાનવિષય ઇન્દ્ર ઇત્યત આહ- વિજ્ઞેયં ત્વિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,1.11.30
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,1.11.31
જીવમુખ્યપ્રાણલિઙ્ગાન્ નેતિ ચેન્ નોપાસાત્રૈવિધ્યાદાશ્રિતત્વાદ્ ઇહ તદ્યોગાત્ । બ્બ્સ્_1,1.31 ।
યદ્યપ્યધ્યાત્મસંબન્ધભૂમદર્શનાન્ન પરાચીનસ્ય દેવતાત્મન ઉપદેશઃ તથાપિ ન બ્રહ્મવાક્યં ભવિતુમર્હતિ ।
કુતઃ, જીવલિઙ્ગાન્મુખ્યપ્રાણલિઙ્ગાચ્ચ ।
જીવસ્ય તાવદસ્મિન્વાક્યે વિસ્પષ્ટં લિઙ્ગમુપલભ્યતે ઽન વાચં વિજિજ્ઞાસીત વક્તારં વિદ્યાત્ઽ ઇત્યાદિ ।
અત્ર હિ વાગાદિભિઃ કરણૈર્વ્યાપૃતસ્ય કાર્યકરણાધ્યક્ષસ્ય જીવસ્ય વિજ્ઞેયત્વમભિધીયતે ।
તથા મુખ્યપ્રાણલિઙ્ગમપિ- ઽઅથ ખલુ પ્રાણ એવ પ્રજ્ઞાત્મેદં શરીરં પરિગૃહ્યોત્થાપયતિઽ ઇતિ ।
શરીરધારણં ચ મુખ્યપ્રાણસ્ય ધર્મઃ, પ્રાણસંવાદે વાગાદીન્પ્રાણાન્પ્રકૃત્ય- ઽતાન્વરિષ્ઠઃ પ્રાણ ઉવાચ મા મોહમાપદ્યથાહમેવૈતત્પઞ્ચધાત્માનં પ્રવિભજ્યૈતદ્પ્રાણમવષ્ટભ્ય વિધારયામિઽ (પ્ર. 2.3) ઇતિ શ્રવણાત્ ।
યે તુ ઇમં શરીરં પરિગૃહ્ય ઇતિ પઠન્તિ તેષામિમં જીવમિન્દ્રિયગ્રામં વા પરિગૃહ્ય શરીરમુત્થાપયતીતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
પ્રજ્ઞાત્મત્વમપિ જીવે તાવચ્ચેતનત્વાદુપપન્નમ્ ।
મુખ્યે ઽપિ પ્રાણે પ્રજ્ઞાસાધનપ્રાણાન્તરાશ્રયત્વાદુપપન્નમેવ ।
જીવમુખ્યપ્રાણપરિગ્રહે ચ પ્રાણપ્રજ્ઞાત્મનોઃ સહવૃત્તિત્વેનાભેદનિર્દેશઃ સ્વરૂપેણ ચ ભેદનિર્દેશ ઇત્યુભયયા નિર્દેશ ઉપપદ્યતે- ઽયો વૈ પ્રાણઃ સા પ્રજ્ઞા યા વૈ પ્રજ્ઞા સ પ્રાણઃ સહ હ્યેતાવસ્મિઞ્શરીરે વસતઃ સહોત્ક્રામતઃઽ ઇતિ ।
બ્રહ્મપરિગ્રહે તુ કિં કસ્મદ્ભિદ્યેત ।
તસ્માદિહજીવમુખ્યપ્રાણયોરન્તર ઉભૌ વા પ્રતીયેયાતાં ન બ્રહ્મેતિ ચેત્, નૈતદેવં, ઉપાસાત્રૈવિદ્યાત્ ।
એવં સતિ ત્રિવિધમુપાસનં પ્રસજ્યેત- જીવોપાસને મુખ્યપ્રાણોપાસનં બ્રહ્મોપાસનં ચેતિ ।
નચૈતદેકસ્મિન્વાક્યે ઽભ્યુપગન્તું યુક્તમ્ ।
ઉપક્રમોપસંહારાભ્યાં હિ વાક્યૈકત્વમવગમ્યતે ।
ઽમામેવ વિજાનીહિઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ઽપ્રાણો ઽસ્મિ પ્રજ્ઞાત્મા તં મામાયુરમૃતમિત્યુપાઃસ્વઽ ઇત્યુક્ત્વાન્તે ઽસ એષ પ્રાણ એવ પ્રજ્ઞાત્માનન્દો ઽજરો ઽમૃતઃઽ ઇત્યેકરૂપાવુપક્રમોપસંહારૌ દૃશ્યેતે ।
તત્રાર્થૈકત્વં યુક્તમાશ્રયિતુમ્ ।
નચ બ્રહ્મલિઙ્ગમન્યપરત્વેન પરિણેતું શક્યમ્ ।
દશાનાં ભૂતમાત્રાણાં પ્રજ્ઞામાત્રાણાં ચ બ્રહ્મણો ઽન્યત્રાર્પણાનુપપત્તેઃ ।
આશ્રિતતાવાચ્ચાન્યત્રાપિ બ્રહ્મલિઙ્ગવશાત્પ્રાણશબ્દસ્ય બ્રહ્મણિ વૃત્તેઃ ।
ઇહાપિ ચ હિતતમોપન્યાસાદિબ્રહ્મલિઙ્ગયોગાદ્બ્રહ્મોપદેશ એવાયમિતિ ગમ્યતે ।
યત્તુ મુખ્યપ્રાણલિઙ્ગં દર્શિતમ્- ઽઇદં શરીરં પરિગૃહ્યોત્થાપયતિઽ ઇતિ, તદસત્ ।
પ્રાણવ્યાપારસ્યાપિ પરમાત્માયત્તત્વાત્પરમાત્મન્યુપચરિતું શક્યત્વાત્ ।
ઽન પ્રાણેન નાપાનેન મર્ત્યો જીવતિ કશ્ચન ।
ઇતરેણ તુ જીવન્તિ યસ્મિન્નેતાવુપાશ્રિતૌઽ (કાઠ. 2.5.5) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
યદપિ ન વાચં વિજિજ્ઞાસીત વક્તારં વિદ્યાત્ ઇત્યાદિ જીવલિઙ્ગં દર્શિતં તદપિ ન બ્રહ્મપક્ષં નિવારયતિ ।
નહિ જીવો નામાત્યન્તભિન્નો બ્રહ્મણઃ, ઽતત્ત્વમસિઽ, ઽઅહં બ્રહ્માસ્મિઽ ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
બુદ્ધ્યાદ્યુપાધિકૃતં તુ વિશેષમાશ્રિત્ય બ્રહ્મૈવ સઞ્જીવઃ કર્તા ભોક્તા ચેત્યુચ્યતે ।
તસ્યોપાધિકૃતવિશેષપરિત્યાગેન સ્વરૂપં બ્રહ્મ દર્શયિતું ઽન વાચં વિજિજ્ઞાસીત વક્તારં વિદ્યાત્ઽ ઇત્યાદિના પ્રત્યગાત્માભિમુખીકરણાર્થમુપદેશો ન વિરુધ્યતે ।
ઽયદ્વાચાનભ્યુદિતં યેન વાગભ્યુદ્યતે ।
તદેવ બ્રહ્મ ત્વં વિદ્ધિ નેદં યદિદમુપાસતે ॥
ઽ (કે. 1.4) ઇત્યાદિ ચ શ્રુત્યન્તરં વચનાદિક્રિયાવ્યાપૃતસ્યૈવાત્મનો બ્રહ્મત્વં દર્શયતિ ।
યત્પુનરેતદુક્તમ્- ઽસહ હ્યેતાવસ્મિઞ્શરીરે વસતઃ સહોત્ક્રામતઃઽ ઇતિ પ્રાણપ્રજ્ઞાત્મનોર્ભેદદર્શનં બ્રહ્મવાદે નોપપદ્યત ઇતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
જ્ઞાનક્રિયાશક્તિદ્વયાશ્રયયોર્બુદ્ધિપ્રાણયોઃ પ્રત્યગાત્મોપાધિભૂતયોરભેદનિર્દેશોપપત્તેઃ ઉપાધિદ્વયોપહિતસ્ય તુ પ્રત્યગાત્મનઃ સ્વરૂપેણાભેદ ઇત્યતઃ પ્રાણ એવ પ્રજ્ઞાત્મેત્યેકીકરણમવિરુદ્ધમ્ ।
અથવા નોપાસાત્રૈવિધ્યાદાશ્રિતત્વાદિહ તદ્યોગાત્ ઇત્યસ્યાયમન્યોર્ઽથઃ- ન બ્રહ્મવાક્યો ઽપિ જીવમુખ્યપ્રાણલિઙ્ગં વિરુધ્યતે ।
કથમ્, ઉપાસાત્રૈવિધ્યાત્ ।
ત્રિવિધમિહ બ્રહ્મોપાસને વિવક્ષિતં પ્રાણધર્મેણ પ્રજ્ઞાધર્મેણ સ્વધર્મેણ ચ ।
તત્ર ઽઆયુરમૃતમુપાઃસ્વાયુઃ પ્રાણઃઽ ઇતિ, ઽઇદં શરીરં પરિગૃહ્યોત્થાપયતિઽ ઇતિ, ઽતસ્માદેતદેવોક્થમુપાસીતઽ ઇતિ ચ પ્રાણધર્મઃ ।
ઽઅથ યથાસ્યૈ પ્રજ્ઞાયૈ સર્વાણિ ભૂતાન્યેકીભવન્તિ તદ્વ્યાખ્યાસ્યામઃઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ઽવાગેવાસ્યા એકમઙ્ગમદૂદુહત્તસ્યૈ નામ પરસ્તાત્પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા પ્રજ્ઞયા વાચં સમારુહ્ય વાચા સર્વાણિ નામાન્યાપ્નોતિઽ ઇત્યાદિઃ પ્રજ્ઞાધર્મઃ ।
તા વા એતા દશૈવ ભૂતમાત્રા અધિપ્રજ્ઞં દશ પ્રજ્ઞામાત્રા અધિભૂતમ્ ।
યદ્ધિ ભૂતમાત્રા ન સ્યુર્ન પ્રજ્ઞામાત્રાઃ સ્યુઃ ।
યદ્ધિ પ્રજ્ઞામાત્રા ન સ્યુર્ન ભૂતમાત્રાઃ સ્યુઃ ।
નહ્યન્તરતો રૂપં કિઞ્ચન સિદ્ધ્યેત્ ।
નો એતન્નાના ।
ઽતદ્યથા રથસ્યારેષુ નેમિરર્પિતા નાભાવરા અર્પિતા એવમેવૈતા ભૂતમાત્રાઃ પ્રજ્ઞામાત્રાસ્વર્પિતાઃ પ્રજ્ઞામાત્રાઃ પ્રાણે ઽર્પિતાઃ સ એષ પ્રાણ એવ પ્રજ્ઞાત્માઽ ઇત્યાદિર્બ્રહ્મધર્મઃ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મ એવૈતદુપાધિદ્વયધર્મેણ સ્વધર્મેણ ચૈકમુપાસનં ત્રિવિધં વિવક્ષિતમ્ ।
અન્યત્રાપિ ઽમનોમયઃ પ્રાણશરીરઃઽ (છા. 3.14.2) ઇત્યાદાવુપાધિધર્મેણ બ્રહ્મણ ઉપાસનમાશ્રિતમ્ ।
ઇહાપિ તદ્યુજ્યતે વાક્યસ્યોપક્રમોપસંહારાભ્યામેકાર્થત્વાવગમાત્પ્રાણપ્રજ્ઞાબ્રહ્મલિઙ્ગાવગમાચ્ચ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મવાક્યમેતદિતિ સિદ્ધમ્