બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4

fન્: ઽઇદં સર્વમસૃજત યદિદં કિઞ્ચઽ ઇતિ પ્રત્યક્ષમ્ ।
પ્રથમસૂત્રેણ શાસ્ત્રારમ્ભમુપપાદ્ય શાસ્ત્રમારભમાણઃ પૂર્વોત્તરાધિકરણયોઃ સંગતિં વક્તું વૃત્તં કીર્તયતિ- બ્રહ્મેતિ ।
મુમુક્ષુણા બ્રહ્મજ્ઞાનાય વેદાન્તવિચારઃ કર્તવ્ય ઇત્યુક્તમ્ ।
બ્રહ્મણો વિચાર્યત્વોક્ત્વા અર્થાત્ પ્રમાણાદિ વિચારાણાં પ્રતિજ્ઞાતત્વે ઽપિ બ્રહ્મપ્રમાણં વિના કર્તુમશક્યત્વાત્, તત્સ્વરૂપજ્ઞાનાયાદૌ લક્ષણં વક્તવ્યં, તન્ન સંભવતીત્યાક્ષિપ્ય સૂત્રકૃતં પૂજયન્નેવલક્ષણસૂત્રમવધારયતિ-કિં લક્ષણકમિતિ ।
કિમાક્ષેપે ।
નાસ્ત્યેવ લક્ષણમિત્યર્થઃ ।
આક્ષેપેણાસ્યોત્થાનાદાક્ષેપસંગતિઃ ।
લક્ષણદ્યોતિવેદાન્તાનાં સ્પષ્ટબ્રહ્મલિઙ્ગાનાં લક્ષ્યે બ્રહ્મણિ સમન્વયોક્તેઃ શ્રુતિશાસ્ત્રાધ્યાયપાદસંગતયઃ ।
તથા હિ-ઽયતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તેઽઇત્યાદિ વાક્યં વિષયઃ ।
તત્કિં બ્રહ્મણો લક્ષણં ન વેતિ સંદેહઃ ।
તત્ર પૂર્વપક્ષે બ્રહ્મસ્વરૂપસિદ્ધ્યા મુક્ત્યસિદ્ધિઃ ફલં સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ ભેદઃ ।
યદ્યપ્યાક્ષેપસંગતૌ પૂર્વાધિકરણફલમેવ ફલમિતિ કૃત્વા પૃથઙ્ન વક્તવ્યમ્ ।
તદુક્તમ્-ઽઆક્ષેપે ચાપવાદે ચ પ્રાસ્યાં લક્ષણ કર્મણિ ।
પ્રયોજનં ન વક્તવ્યં યચ્ચ કૃત્વા પ્રવર્તતેઽઇતિ ।
તથાપિ સ્પષ્ટાર્થમુક્તમિતિ મન્તવ્યમ્ ।
યત્ર પૂર્વાધિકરણસિદ્ધાન્તેન પર્વપક્ષઃ તત્રાપવાદિકી સંગતિઃ પ્રાપ્તિસ્તદર્થા ચિન્તા ।
તત્ર નેતિ પ્રાપ્તં, જન્માદેર્જગદ્ધર્મત્વેન બ્રહ્મલક્ષણત્વાયોગાત્ ।
ન ચ જગદુપાદાનત્વે સતિ કર્તૃત્વં લક્ષણમિતિ વાચ્યં, કર્તુરુપાદાનત્વે દૃષ્ટાન્તાભાવેનાનુમાનાપ્રવૃત્તેઃ ।
ન ચ શ્રૌતસ્ય બ્રહ્મણઃ શ્રુત્યૈવ લક્ષણસિદ્ધેઃ કિમનુમાનેનેતિ વાચ્યં, અનુમાનસ્ય શ્રુત્યનુગ્રાહકત્વેન તદભાવે તદ્વિરોધે વા શ્રુત્યર્થાસિદ્ધેઃ ।
ન ચ જગત્કર્તૃત્વમુપાદાનત્વં વા પ્રત્યેકં લક્ષણમસ્ત્વિતિ વાચ્યં, કર્તૃમાત્રસ્યોપાદાનાદ્ભિન્નસ્ય બ્રહ્મત્વાયોગાત્, વસ્તુતઃ પરિચ્છેદાદિતિ પ્રાપ્તે પુરુષાભ્યૂહમાત્રસ્યાનુમાનસ્યાપ્રતિષ્ઠિતસ્યાતીન્દ્રિયાર્થે સ્વાતન્ત્ર્યાયોગાત્ અપૌરુષેયતયા નિર્દેષશ્રુત્યુક્તોભયકારણત્વસ્ય સુખાદિદૃષ્ટાન્તેન સંભાવયિતું શક્યત્વાત્, તદેવ વક્ષણમિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- જન્માદ્યસ્ય યતઃ ઇતિ ।
અત્ર અદ્યપિ જગજ્જન્મસ્થિતિલયકારણત્વં લક્ષણં પ્રતિપાદ્યતે તથાપ્યગ્રે ઽપ્રકૃતિશ્ચઽ-ઇત્યધિકરણે તત્કારણત્વં ન કર્તૃત્વમાત્રં કિન્તુ કર્તૃત્વોપાદાનત્વોભયરૂપત્વમિતિ વક્ષ્યમાણં સિદ્ધવત્કૃત્યોભયકારણત્વં લક્ષણમિત્યુચ્યત ઇતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્ ।
નનુ જિજ્ઞાસ્યનિર્ગુણબ્રહ્મણઃ કારણત્વં કથં લક્ષણમિતિ ઉચ્યતે-યથા રજતં શુક્તેર્લક્ષણં યદ્રજતં સા શુક્તિરિતિ તથા યજ્જગત્કારણં તદ્બ્રહ્મેતિ કલ્પિતં કારણત્વં તટસ્થં સદેવ બ્રહ્મણો લક્ષણમિત્યનવદ્યમ્ ॥
સૂત્રં વ્યાચષ્ટે-- જન્મેત્યાદિના ।
બહુવ્રીહૌ પદાર્થાઃ સર્વે વાક્યાર્થસ્યાન્યપદાર્થસ્ય વિશેષણાનિ ।
યથા ચિત્રગોર્દેવદત્તસ્ય ચિત્રા ગાવઃ તદ્વદત્રાપિ જન્માદીતિ નપુંસકૈકવચનદ્યોતિતસ્ય સમાહારસ્ય જન્મસ્થિતિભઙ્ગસ્ય જન્મ વિશેષણં, તથા ચ જન્મનઃ સમાસાર્થૈકદેશસ્ય ગુણત્વેન સંવિજ્ઞાનં યસ્મિન્ બહુવ્રીહૌ સ તદ્ગુણસંવિજ્ઞાન ઇત્યર્થઃ ।
તત્ર યજ્જન્મકારણં તદ્બ્રહ્મત્વવિધાનમયુક્તં, સ્થિતિલયકારણાદ્ભિન્નત્વેન જ્ઞાતે બ્રહ્મત્વસ્ય જ્ઞાતુમશક્યત્વાત્ ।
અતો જન્મસ્થિતિભઙ્ગૈર્નિરૂપિતાનિ ત્રીણિ કારણત્વાનિ મિલિતાન્યેવ લક્ષણમિતિ મત્વા સૂત્રે સમાહારો દ્યોતિત ઇતિ ધ્યેયમ્ ।
નન્વાદિત્વં જન્મનઃ કથં જ્ઞાતવ્યં, સંસારસ્યાનાદિત્વાદિત્યત આહ- જન્મનશ્ચેતિ ।
મૂલશ્રુત્યા વસ્તુગત્યા ચાદિત્વં જ્ઞાત્વા તદપેક્ષ્ય સૂત્રકૃતા જન્મન આદિત્યમુક્તમિત્યર્થઃ ।
ઇદમઃ પ્રત્યક્ષાર્થમાત્રવાચિત્વમાશઙ્ક્યોપસ્થિતસર્વકાર્યવાચિત્વમાહ- અસ્યેતીતિ ।
વિયદાદિજગતો નિત્યત્વાત્ ન જન્માદિસંબન્ધ ઇત્યત આહઃ- ષષ્ઠીતિ ।
વિષયાદિમહાભૂતાનાં જન્માદિસંબન્ધો વક્ષ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ જગતો જન્માદેર્વા બ્રહ્મસંબન્ધાભાવાન્ન લક્ષણત્વમિત્યાશઙ્ક્ય તત્કારણત્વં લક્ષણમિતિ પઞ્ચમ્યર્થમાહ- યત ઇતીતિ ।
યચ્છબ્દેન સત્યં જ્ઞાનમનન્તં આનન્દરૂપં વસ્તૂચ્યતે ઽઆનન્દાદ્ધ્યેવઽઇતિ નિર્ણીતત્વાત્ ।
તથા ચ સ્વરૂપલક્ષણસિદ્ધિરિતિ મન્તવ્યમ્ ।
પદાર્થમુક્ત્વા પૂર્વસૂત્રસ્થબ્રહ્મપદાનુષઙ્ગેણ તચ્છબ્દાધ્યાહારેણ ચ સૂત્રાવાક્યાર્થમાહ- અસ્યેત્યાદિના ।
કારણસ્ય સર્વજ્ઞત્વાદિસંભાવાનાર્થાનિ જગતો વિશેષાણાનિ ।
યથા કુમ્ભકારઃ પ્રથમં કુમ્ભશબ્દાભેદેનાવિકલ્પિતં પૃથુબુધ્નોદરાકારસ્વરૂપં બુદ્ધાવાલિખ્ય તદાત્મના કુમ્ભં વ્યાકરોતિ-બહિઃ પ્રકટયતિ, તથા પરમકારણમપિ સ્વેત્સિતનામરૂપાત્મના વ્યાકરોતીત્યનુમીયત ઇતિ મત્વાહ- નામરૂપાભ્યામિતિ ।
ઇત્થંભાવે તૃતીયા ।
આદ્યકાર્યં ચેતનજન્યં, કાર્યત્વાત્, કુમ્ભવદિતિ પ્રધાનશૂન્યયોર્નિરાસઃ ।
હિરણ્યગર્ભાદિજીવજન્યત્વં નિરસ્યતિ- અનેકેતિ ।
શ્રાદ્ધવૈશ્વાનરેષ્ટ્યાદૌ પિતાપુત્રયોઃ કર્તૃભોક્ત્રોર્ભેદાત્પૃથગુક્તિઃ ।
ઽયો બ્રહ્માણં વિદધાતિ પૂર્વમ્ઽસર્વ એત આત્મનો વ્યુચ્ચરન્તિ"ઇતિ શ્રુત્યા સ્થૂલસૂક્ષ્મદેહોપાધિદ્વારા જીવાનાં કાર્યત્વેન જગન્મધ્યપાતિત્વાન્ન જગત્કારણત્વમિત્યર્થઃ ।
કારણસ્ય સર્વજ્ઞત્વં સંભાવયતિ- પ્રતિનિયતેતિ ।
પ્રતિનિયતાનિ વ્યવસ્થિતાનિ દેશકાલનિમિત્તાનિ યેષાં ક્રિયાફલાનાં તદાશ્રયસ્યેત્યર્થઃ ।
સ્વર્ગસ્ય ક્રિયાફલસ્ય મેરુપૃષ્ઠં દેશઃ ।
દેહપાતાદૂર્ધ્વં કાલ ઉત્તરાયણમરણાદિનિમિત્તં ચ પ્રતિનિતમ્ ।
એવં રાજસેવાફલે ગ્રામાદેર્દૈશાદિવ્યસ્થા જ્ઞેયા ।
તથા ચ યથા સેવાફલં દેશાદ્યભિજ્ઞદાતૃકં તથા કર્મફલં, ફલત્વાદિતિસર્વજ્ઞત્વસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ ।
સર્વશક્તિત્વં સાભાવયતિ- -મનસાપીતિ ।
નન્વન્યેપિ વૃદ્ધિપરિણામદયો ભાવવિકારાઃ સન્તીતિ કિમિતિ જન્માદિત્યાદિતિપદેન ન ગૃહ્યન્તે તત્રાહ -અન્યેષામિતિ ।
વૃદ્ધિપરિણામયોર્જન્મનિ અપક્ષયસ્ય નાશે ઽન્તર્ભાવઃ ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ દેહો ઽજાયતે, અસ્તિ, વર્ધતે, વિપરિણમતે, અપક્ષીયતે, વિનશ્યતિઽઇતિ યાસ્કમુનિવાક્યં એતત્સૂત્રમૂલં કિં ન સ્યાદત આહ- યાસ્કેતિ ।
યાસ્કમુનિઃ કિલ મહાભૂતાનામુત્પન્નાનાં સ્થિતિકાલે ભૌતિકેષુ પ્રત્યક્ષેણ જન્માદિષટ્કમુપલભ્ય નિરુક્તવાક્યં ચકાર ।
તન્મૂલીકૃત્ય જન્માદિષટ્કકારણત્વં લક્ષણં સૂત્રાર્થ ઇતિ ગ્રહણે સૂત્રકૃતા બ્રહ્મલક્ષણં ન સંગૃહીતં કિન્તુ મહાભૂતાનાં લક્ષણમુક્તમિતિ શઙ્કા સ્યાત્ સા મા ભૂતિતિ યે શ્રુત્યુક્તા જન્માદયસ્ત એવ ગૃહ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
યદિ નિરુક્તસ્યાપિ શ્રુતિર્મૂલમિતિ મહાભૂતજન્માદિજન્માદિકમર્થસ્તર્હિ સા શ્રુતિરેવ સૂત્રસ્ય મૂલમસ્તુ, કિમન્તર્ગડુના નિરુક્તેનેતિ ભાવઃ ।
યદિ જગતો બ્રહ્માતિરિક્તં કારણં સ્યાત્ તદા બ્રહ્મલક્ષણસ્ય તત્રાતિવ્યાપ્ત્યાદિદોષઃ સ્યાત્, અતસ્તન્નિરાસાય લક્ષણસૂત્રેણ બ્રહ્મ વિના જગજ્જન્માદિકં ન સંભવતિ, કારણાન્તરાસંભવાદિતિ યુક્તિઃ સૂત્રિતા ।
સા તર્કપાદે વિસ્તરેણ વક્ષ્યતે ।
અધુના સંક્ષેપેણ તાં દર્યતિ- ન યથોક્તેત્યાદિના ।

નામરૂપાભ્યાં વ્યાકૃતત્યેત્યાદિનાં ચ ચતુર્ણાં જગદ્વિશેષણાનાં વ્યાખ્યાનાવસરે પ્રધાનશૂન્યયોઃ સંસારિણશ્ચ નિરાસો દર્શિતઃ ।
પરમાણૂનામચેતનાનાં સ્વતઃ પ્રવૃત્ત્યયોગાત્, જીવાન્યસ્ય જ્ઞાનશૂન્યત્વનિયમેનાનુમાનાત્ સર્વજ્ઞેશ્વરાસિદ્ધૌ તેષાં પ્રારકાભાવાત્, જગદારમ્ભકત્વાસંભવ ઇતિ ભાવઃ ।
સ્વભાવાદેવ વિચિત્રં જગદિતિ લોકાયતસ્તં પ્રત્યાહ- ન ચેતિ ।
જગત ઉત્પત્ત્યાદિ સંભાવયિતું ન શક્યમિત્યન્વયઃ ।
કિં સ્વયમેવ સ્વસ્ય હેતુરિતિ સ્વભાવ ઉત કારણાનપેક્ષત્વમ્ ।
નાદ્યઃ, આત્માશ્રયાત્ ।
ન દ્વિતીય ઇત્યાહ- વિશિષ્ટેતિ ।
વિશિષ્ટાન્યસાધારણાનિ દેશકાલનિમિત્તાનિ ।
તેષાં કાર્યાર્થિભિરુપાદીયમાનત્વાત્ કાર્યસ્ય કારણાનપેક્ષત્વં ન યુક્તમિત્યર્થઃ ।
અનેપેક્ષત્વે ધાન્યાર્થિનાં ભૂવિશેષે વર્ષાદિકાલે બીજાદિનિમિત્તે ચ પ્રવૃત્તિર્ન સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
પૂર્વોક્તસર્વજ્ઞત્વાદિવિશેષણકમીશ્વરં મુક્ત્વા જગત ઉત્પત્યાદિકં ન સંભવતીતિ ભાષ્યેણ કર્તારં વિના કાર્યં નાસ્તીતિ વ્યતિરેક ઉક્તઃ ।
તેન યત્કાર્યં તત્સકર્તૃકમિતિ વ્યાપ્તિર્જ્ઞાયતે ।
એતદેવ વ્યાપ્તિજ્ઞાનં જગતિ પક્ષે કર્તારં સાધયત્ સર્વજ્ઞેશ્વરં સાધયતિ કિં શ્રુત્યેતિ તાર્કિકાણાં ભ્રાન્તિમુપન્યસ્યતિ- એતદેવેતિ ।
એતદેવાનુમાનમેવ સાધનં ન શ્રુતિરિતિ મન્યન્ત ઇતિ યોજના ।
અથવા એતદ્વ્યાપ્તિજ્ઞાનમેવ શ્રુત્યનુગ્રાહકયુક્તિમાત્રત્વેનાસ્મત્સંમતં સદનુમાનં સ્વતન્ત્રમિતિ મન્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
સર્વજ્ઞત્વમાદિશબ્દાર્થઃ ।
યદ્વા વ્યાપ્તિજ્ઞાનસહકૃતમેતલ્લક્ષણમેવાનુમાનં સ્વતન્ત્રં મન્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
તત્રાયં વિભાગઃ-વ્યાપ્તિજ્ઞાનાત્ જગતઃ કર્તસ્તીત્યસ્તિત્વસિદ્ધિઃ ।
પશ્ચાત્ સ કર્તા, સર્વજ્ઞઃ, જગત્કારણત્વાત્,
વ્યતિરેકેણ કુલાલાદિવદિતિ સર્વજ્ઞત્વસિદ્ધિર્લક્ષણાદિતિ ।
અત્ર મન્યન્ત ઇત્યનુમાનસ્યભાસત્વં સૂચિતમ્ ।
તથાહિ-અઙ્કુરાદૌ તાવજ્જીવઃ કર્તા ન ભવતિ જીવાદ્ભિન્નસ્ય ઘટવદચેતનત્વનિયમાદન્યઃ કર્તા નાસ્ત્યેવેતિ વ્યતિરેકનિશ્ચયાત્, યત્કાર્યં તત્સકર્તૃકતમિતિ વ્યાપ્તિજ્ઞાનાસિદ્ધિઃ ।
લક્ષણલિઙ્કાનુમાને તુ બાધઃ અશરીરસ્ય જન્મજ્ઞાનાયોગાત્, યજ્ઞાનં તન્મનોજન્યમિતિ વ્યાપ્તિવિરોધેન નિત્યજ્ઞાનાસિદ્ધેર્જ્ઞાનાચભાવનિશ્ચયાત્, તસ્માદતીન્દ્રિયાર્થે શ્રુતિરેવ શરણમ્ ।
શ્રુત્યર્થસંભાવનાર્થત્વેનુમાનં યુક્તિમાત્રં ન સ્વતન્ત્રમિતિ ભાવઃ ।
નન્વિદમયુક્તં શ્રુતેરનુમાનાન્તર્ભાવમભિપ્રેત્ય ભવદીયસૂત્રકૃતાનુમાનસ્યૈવોપન્યસ્યત્વાદિતિ વૈશેષિકઃ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
અતો મન્યન્તે ઇત્યનુમાનસ્યાભાસોક્તિરયુક્તેતિ ભાવઃ ।
યદિ શ્રુતીનાં સ્વતન્ત્રમાનત્વં ન સ્યાત્તર્હિ ઽતત્તુ સમન્વયાત્ઽઇત્યાદિના તાસાં તાત્પર્યં સૂત્રકૃન્ન વિચારયેત્, તસ્માદુત્તરસૂત્રાણાં શ્રુતિવિચારાર્થત્વાત્ જન્માદિસૂત્રે ઽપિ શ્રુતિરેવ સ્વાતન્ત્ર્યેણ વિચાર્યતે નાનુમાનમિતિ પરિહરતિ- નેતિ ।
કિં ચ મુમુક્ષોર્બ્રહ્માવગતિરભીષટા યદર્થમસ્ય શાસ્ત્રસ્યારમ્ભઃ, સા ચ નાનુમાનાત્, ઽતં ત્વૌપનિષદમ્ઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
અતો નાનુમાનં વિચાર્યમિત્યાહ- વાક્યાર્થેતિ ।
વાક્યસ્ય તદર્થસ્યચ વિચારાદ્યધ્યવસાનં તાત્પર્યનિશ્ચયઃ પ્રમેયસંભવનિશ્ચયશ્ચ તેન જાતા બ્રહ્માવગતિર્મુક્તયે ભવતીત્યર્થઃ ।
સંભવો બાધાભાવઃ ।
નનુ કિમનુમાનમુપેક્ષિતમેવ નિત્યાહ- સત્સુ ત્વિતિ ।
વિમતમભિન્નનિમિત્તોપાદાનકં, કાર્યત્વાદૂર્ણનાભ્યારબ્ધતન્ત્વાદિવત્, વિમતં ચેતનપ્રકૃતિકં, કાર્યત્વાત્, સુખાદિવદિત્યનુમાનં શ્રુત્યર્થદાર્ઢ્યાપેક્ષિતમિત્યર્થઃ ।
દાર્ઢ્યં સંશયવિપર્યાસનિવૃત્તિઃ ।
ઽમન્તવ્યઃઽઇતિ શ્રુતાર્થસ્તર્કેણ સંભાવનીય ઇત્યર્થઃ ।
યથા કશ્ચિત્ ગન્ધારદેશેભ્યશ્ચોરૈરન્યત્રારણ્યે બદ્ધનેત્ર એવ ત્યક્તઃ કેનચિન્મુક્તબન્ધસ્તદુક્તમાર્ગગ્રહણસમર્થઃ પણ્ડિતઃ સ્વયં તર્કકુશલો મેધાવી સ્વદેશાનેવ પ્રાપ્નુયાત્ એવમેવેહાવિદ્યાકામાદિભિઃસ્વરૂપાનન્દાત્પ્રાચ્યાવ્યાસ્મિન્નરણ્યે સંસારે ક્ષિપ્તઃ કેનચિદ્દયાપરવશેનાચાર્યેણ નાસિ ત્વં સંસારી કિન્તુ ઽતત્વમસિઽઇત્યુપદિષ્ટસ્વરૂપઃ સ્વયં તર્કકુશલશ્ચેત્ સ્વરૂપં જાનીયાન્નાન્યથેતિ ।
શ્રુતિઃ સ્વસ્યાઃ પુરુષમતિરૂપતર્કાપેક્ષાં દર્શયતીત્યાહ- પણ્ડિત ઇતિ ।
આત્મનઃ શ્રુતેરિત્યર્થઃ ।
નનુ બ્રહ્મણો મનનાદ્યપેક્ષા ન યુક્તા, વેદાર્થત્વાત્, ધર્મવત્ ।
કિન્તુ શ્રુતિલિઙ્ગવાક્યાદય એવાપેક્ષિતા ઇત્યત આહ- નેતિ ।
જિજ્ઞાસ્યે ધર્મ ઇવ જિજ્ઞાસ્યે બ્રહ્મણીતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
અનુભવો બ્રહ્મસાક્ષાત્કારાખ્યો વિદ્વદનુભવઃ ।
આદિપદાન્મનનનિદિધ્યાસનયોર્ગ્રહઃ ।
તત્ર હેતુમાહ -અનુભવેતિ ।
મુક્ત્યર્થં બ્રહ્મજ્ઞાનસ્ય શાબ્દસ્ય સાક્ષાત્કારાવસાનત્વાપેક્ષણાત્ પ્રત્યગ્ભૂતસિદ્ધબ્રહ્મગોચરત્વેન સાક્ષાત્કારફલકત્વસંભવાત્, તદર્થં મનનાદ્યપેક્ષા યુક્તા ।
ધર્મે તુ નિત્યપરોક્ષે સાધ્યે સાક્ષાત્કારસ્યાનપેક્ષિતત્વાદસંભવાચ્ચ શ્રુત્યા નિર્ણયમાત્રમનુષ્ઠાનાયાપેક્ષિતમ્ ।
લિઙ્ગાદયસ્તુ શ્રુત્યન્તરર્ભૂતા એવ શ્રુતિર્દ્વારા નિર્ણયોપયોગિત્વેનાપેક્ષ્યન્તે ન મનનાદયઃ અનુપયોગાદિત્યર્થઃ ।
નિરપેક્ષઃ શબ્દઃ શ્રુતિઃ ।
શબ્દસ્યાર્થપ્રકાશનાસામર્થ્યં લિઙ્ગમ્ ।
પદં યોગ્યેતરપદાકાઙ્ક્ષ વાક્યમ્ ।
અઙ્ગવાક્યસાપેક્ષં પ્રધાનવાક્યં પ્રકરણમ્ ।
ક્રમપઠિતાનામર્થાનાં ક્રમપઠિતૈર્યથાક્રમં સંબન્ધઃ સ્થાનમ્ ।
યથા ઐન્દ્રાગ્ન્યાદય ઇષ્ટયો દશ ક્રમેણ પઠિતાઃ દશમન્ત્રાશ્ચ ઽઇન્દ્રાગ્ની રોચના દિવિઽઇત્યાદ્યાઃ તત્ર પ્રથમેષ્ઠૌ પ્રથમમન્ત્રસ્ય વિનિયોગ ઇત્યાદ્યૂહનીયમ્ ।
સંજ્ઞાસામ્યં સમાખ્યા ।
યથાધ્વર્યવસંજ્ઞકાનાં મન્ત્રાણામાધ્વર્યવસંજ્ઞકે કર્મણિ વિનિયોગ ઇતિ વિવેકઃ ।
એવં તાવદ્બ્રહ્મ મનનાદ્યપેક્ષં, વેદાર્થત્વાત્, ધર્મવત્ ઇત્યનુમાને સાધ્યત્વેન ધર્મસ્યાનુભવાયોગ્યત્વં, અનપેક્ષિતાનુભવત્વં ચોપાધિરિત્યુક્તમ્ ।
ઉપાધિવ્યતિરેકાદ્બ્રહ્મણિ મનનાદ્યપેક્ષત્વં ચોક્તમ્ ।
તત્ર યદિ વેદાર્થત્વમાત્રેણ બ્રહ્મણો ધર્મેણ સામ્યં ત્વયોચ્યેત તર્હિ કૃતિસાધ્યત્વં વિધિનિષેધવિકલ્પોત્સર્ગાપવાદાશ્ચ બ્રહ્મણિ ધર્મવત્ સ્યુરિતિ ।
વિપક્ષે બાધકમાહ- પુરુષેત્યાદિના ।
પુરુષકૃત્યધીના આત્મલાભ ઉત્પત્તિર્યસ્ય તદ્ભાવાચ્ચ ધર્મે શ્રુત્યાદીનામેવ પ્રામાણ્યમિત્યન્વયઃ ।
ધર્મસ્ય સાધ્યત્વં લૌકિકકર્મદૃષ્ટાન્તેન સ્ફુટયતિ -કર્તુમિતિ ।
લૌકિકવદિત્યર્થઃ ।
દૃષ્ટાન્તં સ્ફુટયતિ- યથેતિ ।
દાર્ષ્ટાન્તિકમાહ- તથેતિ ।
તદ્વદ્ધર્મસ્ય કર્તુમકર્તું શક્યત્વમુક્ત્વા અન્યથાકર્તું શક્યત્વમાહ- ઉદિત ઇતિ ।
ધર્મસ્ય સાધ્યત્વમુપપાદ્ય તત્ર વિધ્યાદિયોગ્યતામાહ- વિધીતિ ।
વિધિપ્રતિષેધાશ્ચ વિકલ્પાદયશ્ચ ધર્મે સાધ્યે યેર્ઽથવન્તઃ સાવકાશ ભવન્તિ તે બ્રહ્મણ્યપિ સ્યુરિત્યર્થઃ ।
ઽયજેતઽ ઽન સુરાં પિબેત્ઽઇત્યાદયોવિધિનિષેધાઃ ।
વ્રીહિભિર્યવૈર્યા યજેતેતિ સંભાવિતો વિકલ્પઃ ગ્રહણાગ્રહણયોરૈચ્છિકઃ ।
ઉદિતાનુદિતહોમયોર્વ્યવસ્થિતવિકલ્પઃ ।
ઽન હિંસ્યાત્ઽઇત્યુપસર્ગઃ, ઽઅગ્નીષોમીયં પશુમાલભેતઽઇત્યપવાદઃ ।
તથા ઽઆહવનીયે જુહોતિઽઇત્યુત્સર્ગઃ, ઽઅશ્વસ્ય પદે પદે જુહોતિઽઇત્યપવાદ ઇતિ વિવેકઃ ।
એતે બ્રહ્મણિ સ્યુરિત્યત્રેષ્ટાપત્તિં વારયતિ-ન ઇત્યાદિના ।
ભૂતવસ્તુવિષયત્વાત્ ।

ઇત્યન્તેન ।
ઇદં વસ્તુ, એવં, નૈવં, ઘટઃપટો વેતિ પ્રકારવિકલ્પઃ ।
અસ્તિ નાસ્તિ વેતિ સત્તાસ્વરૂપવિકલ્પઃ ।
નનુ વસ્તુન્યપિ આત્માદૌ વાદિનામસ્તિ નાસ્તીત્યાદિવિકલ્પા દૃશ્યન્તે તત્રાહ- વિકલ્પનાસ્ત્વિતિ ।
અસ્તિત્વાદિકોટિસ્મરણં પુરુષબુદ્ધિસ્તન્મૂલા મનઃસ્પન્દિતમાત્રાઃ સંશયવિપર્યયવિકલ્પા ન પ્રમારૂપા ઇત્યક્ષરાર્થઃ ।
અયં ભાવઃ-ધર્મો હિ યથા યથા જ્ઞાયતે તથા તથા કર્તું શક્યતે ઇતિ યથાશાસ્ત્રં પુરુષબુદ્ધ્યપેક્ષા વિકલ્પાઃ સર્વે પ્રમારૂપા એવ ભવન્તિ, તત્સામ્યેન બ્રહ્મણ્યપિ સર્વે વિકલ્પા યથાર્થાઃ સ્યુરિતિ ।
તત્રાપ્યેવમિતિ વદન્તં પ્રત્યાહ- નેતિ ।
યદિ સિદ્ધવસ્તુજ્ઞાનમપિ સાધ્યજ્ઞાનવત્પુરુષબુદ્ધિમપેક્ષ્ય જાયેત તદા સિદ્ધે વિકલ્પા યથાર્થાઃ સ્યુઃ, ન સિદ્ધવસ્તુજ્ઞાનં પૌરુષં કિં તર્હિ પ્રમાણવસ્તુજન્યં, તથા ચ વસ્તુન એકરૂપત્વાદેકમેવ જ્ઞાનં પ્રમા, અન્યે વિકલ્પા અયથાર્થા એવેત્યર્થઃ ।
અત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- નહિ સ્થાણાવિતિ ।
સ્થાણુરેવેત્યવધારણે સિદ્ધે સર્વેવિકલ્પા યથાર્થા ન ભવન્તીત્યર્થઃ ।
તત્ર યદ્વસ્તુતન્ત્રં જ્ઞાનં તદ્યથાર્થં, યત્પુરુષતન્ત્રં તન્મિથ્યેતિ વિભજતે- તત્રેતિ ।
સ્થાણાવિત્યર્થઃ ।
સ્થાણાવુક્તન્યાયં ઘટાદિષ્વતીદિશતિ- એવમિતિ ।
પ્રકૃતમાહ- તત્રૈવં સતીતિ ।
સિદ્ધેર્ઽથે જ્ઞાનપ્રમાત્વસ્ય વસ્ત્વધીનત્વે સતિ બ્રહ્મજ્ઞાનમપિ વસ્તુજન્યમેવ યથાર્થં ન પુરુષતન્ત્રં ભૂતાર્થવિષત્વાત્, સ્થાણુજ્ઞાનવદિત્યર્થઃ ।
અતઃ સાધ્યેર્ઽથે સર્વે વિકલ્પાઃ પુન્તન્ત્રા ન સિદ્ધેર્ઽથે ઇતિ વૈલક્ષણ્યાત્ ન ધર્મસામ્યં બ્રાહ્મણ ઇતિ મનનાદ્યપેક્ષા સિદ્ધેતિ ભાવઃ ।
નનુ તર્હિ બ્રહ્મ પ્રત્યક્ષાદિગોચરં, ધર્મવિલક્ષણત્વાત્, ઘટાદિવત્ ।
તથા ચ જન્માદિસૂત્રે જગત્કારણાનુમાનં વિચાર્યં, સિદ્ધાર્થે તસ્ય માનત્વાત્, ન શ્રુતિઃ, સિદ્ધાર્થે તસ્યા અમાનત્વેન તદ્વિચારસ્ય નિષ્ફલત્વાદિતિ શઙ્કતે- નાન્વિતિ ।
પ્રમાણાન્તરવિષયત્વમેવ પ્રાપ્તમિતિ કૃત્વા પ્રમાણાન્તરસ્યૈવ વિચારપ્રાપ્તાવિતિ શેષઃ ।
અત્ર પૂર્વપક્ષી પ્રષ્ટવ્યઃ, કિં યત્કાર્યં તદ્બ્રહ્મજમિત્યનુમાનં બ્રહ્મસાધકં કિં વા યત્કાર્યં તત્સકારણમિતિ ।
નાદ્યાઃ, વ્યાપ્ત્યસિદ્ધેરિત્યાહ- નેતિ ।
બ્રહ્મણ ઇન્દ્રિયાગ્રાહ્યત્વાત્ પ્રત્યક્ષેણ વ્યાપ્તિગ્રાહાયોગાન્ન પ્રમાણાન્તરવિષયત્વમિત્યર્થઃ ।
ઇન્દ્રિયાગ્રાહ્યત્વં કુત ઇત્યત આહ -સ્વભાવત ઇતિ ।
ઽપરાઞ્ચિ ખાનિ વ્યતૃણત્ સ્વયંભૂઃઽઇતિ શ્રુતેઃ, બ્રહ્મણો રૂપાદિહીનત્વાચ્ચેત્યર્થઃ ।
ઇન્દ્રિયાગ્રાહ્યત્વે ઽપિ વ્યાપ્તિગ્રહઃ કિં ન સ્યાદત આહ-સતિ હીતિ ।
તન્નાસ્તીતિ શેષઃ ।
ઇદં કાર્યં બ્રહ્મજમિતિ વ્યાપ્તિપ્રત્યક્ષં બ્રહ્મણો ઽતીન્દ્રિયત્વાન્ન સંભવતીત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયે કારણસિદ્ધાવપિ કારણસ્ય બ્રહ્મત્વં શ્રુતિં વિના જ્ઞાતુમશક્યમિત્યાહ-- કાર્યમાત્રમિતિ ।
સંબન્ધં કૃતં યસ્માત્ શ્રુતિમન્તરેણ જગત્કારણં બ્રહ્મેતિ નિશ્ચયાલાભસ્તસ્માત્ તલ્લાભાય શ્રુતિરેવ પ્રાધાન્યેન વિચારણીયા, અનુમાનં તૂપાદાનત્વાદિસામાન્યદ્વારા મૃદાદિવત્ બ્રાહ્મણઃ સ્વકાર્યાત્મકત્વાદિશ્રૌતાર્થસંભાવનાર્થં ગુણતયા વિચાર્યમિત્યુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ।
એતત્સૂત્રસ્ય વિષયવાક્યં પૃચ્છતિ- કિં પુનરિતિ ।
ઇહ બ્રહ્મણિ લક્ષણાર્થત્વેન વિચારયિતુમિષ્ટં વાક્યં કિમિત્યર્થઃ ।
અત્ર હિ પ્રથમસૂત્રે વિશિષ્ટાધિકારિણો બ્રહ્મવિચારં પ્રતિજ્ઞાય બ્રહ્મજ્ઞાતુકામાસ્ય દ્વિતીયસૂત્રે લક્ષણમુચ્યતે ।
તથૈવ શ્રુતાવપિ મુમુક્ષોર્બ્રહ્મજ્ઞાતુકામસ્ય જગત્કારણત્વોપલક્ષણાનુવાદેન બ્રહ્મ જ્ઞાપ્યત ઇતિ શ્રૌતાર્થક્રમાનુસારિત્વં સૂત્રસ્ય દર્શયિતું સોપક્રમંવાક્યં પઠતિ- ભૃગુરિતિ ।
અધીહિ સ્મારય ઉપદિશેત્યર્થઃ ।
અત્ર યેનેત્યેકત્વં વિવક્ષિતં, નાનાત્વે બ્રહ્મત્વવિધાનાયોગાત્ ।
યજ્જગત્કારણં તદેકમિત્યવાન્તરવાક્યમ્ ।
યદેકં કારણં તદ્બ્રહ્મેતિ વા યત્કારણં તદેકં બહ્મેતિ વા મહાવાક્યમિતિ ભેદઃ ।
કિં તર્હિ સ્વરૂપલક્ષણમિત્યાશઙ્ક્ય વાક્યશેષાન્નિર્ણિતો યતઃશબ્દાર્થઃ સત્યજ્ઞાનાનન્દ ઇત્યાહ-- તસ્ય ચેતિ ।
ઽયઃ સર્વજ્ઞઃઽ ઽતસ્માદેતદ્બ્રહ્મ નામ રૂપમન્નં ચ જાયતેઽ ઽવિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મઽઇત્યાદિ શાખાન્તરીયવાક્યાન્યપ્યસ્ય વિષય ઇત્યાહ -અન્યાન્યપીતિ ।
એવઞ્જતીયકત્વમેવાહ- નિત્યેતિ ।
તદેવં સર્વાસુ શાખાસુ લક્ષણદ્વયવાક્યાનિ જિજ્ઞાસ્યે બ્રહ્મણિ સમન્વિતાનિ, તદ્ધિયા મુક્તિરિતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,1.2.2
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,1.3.3
3 શાસ્ત્રયોનિત્વાધિકરણમ્ । સૂ. 3
જગત્કારણત્વપ્રર્દાનેન સર્વજ્ઞં બ્રહ્મેત્યુપક્ષિપ્તં તદેવ દ્રઢયન્નાહ-
શાસ્ત્રયોનિત્વાત્ । બ્બ્સ્_1,1.3 ।
મહત ઋગ્વેદાદેઃ શાસ્ત્રસ્યાનેકવિદ્યાસ્થાનોપબૃંહિતસ્ય પ્રદીપવત્સર્વાર્થાવદ્યોતિનઃ સર્વજ્ઞકલ્પસ્ય યોનિઃ કારણંબ્રહ્મ ।
નહીદૃશસ્ય શાસ્ત્રસ્યર્ગ્વેદાદિક્ષણસ્ય સર્વજ્ઞગુણાન્વિતસ્ય સર્વજ્ઞાદન્યતઃ સંભવો ઽસ્તિ ।
યદ્યદ્વિસ્તરાર્થં શાસ્ત્રં યસ્માત્પુરુષવિશેષાત્સંભવતિ, યથા વ્યાકરણાદિ પાણિન્યાદેર્જ્ઞેયૈકદેશાર્થમપિ સ તતો ઽપ્યધિકતરવિજ્ઞાન ઇતિ પ્રસિદ્ધં લોકે ।
કિમુ વક્તવ્યમનેકશાખાભેદભિન્નસ્ય દેવતિર્યઙ્મનુષ્યવર્ણાશ્રમદિપ્રવિભાગહેતોર્ ઋગ્વેદાદ્યાખ્યસ્ય સર્વજ્ઞાનાકરસ્યાપ્રયત્નેનૈવ લીલાન્યયેન પુરુષનિઃશ્વાસવદ્યસ્માન્મહતો ભૂતાદ્યોનેઃ સંભવઃ, ઽઅસ્ય મહતો ભૂતસ્ય નિઃશ્વસિતમેતદ્યદૃગ્વેદઃઽ (બૃહ. 2.4.10) ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
તસ્ય મહતો ભૂતસ્ય નિરતિશયં સર્વજ્ઞત્વં સર્વશક્તિમત્ત્વં ચેતિ ।
અથવા યથોક્ત ઋગ્વેદાદિશાસ્ત્રં યોનિઃ કારણં પ્રમાણમસ્ય બ્રહ્મણો યથાવત્સ્વરૂપાધિગમે ।
શાસ્ત્રાદેવ પ્રણાણાજ્જગતો જન્માદિકારણં બ્રહ્માધિગમ્યત ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
શાસ્ત્રમુદાહૃતં પૂર્વસૂત્રે- ઽયતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તેઽ ઇત્યાદિ ।
કિમર્થં તર્હીદં સૂત્રં, યાવતા પૂર્વસૂત્ર એવૈવઞ્જાતીયકં શાસ્ત્રમુદાહરતા શાસ્ત્રયોનિત્વં બ્રહ્મણો દર્શિતમ્ ।
ઉચ્યતે- તત્ર પૂર્વસૂત્રાક્ષરેણ સ્પષ્ટં શાસ્ત્રસ્યાનુપાદાનાજ્જન્માદિ કેવલમનુમાનમુપન્યસ્તમિત્યાશઙ્ક્યેત તામાશઙ્કાં નિર્વર્તયિતુમિદં સૂત્રં પ્રવવૃતે શાસ્ત્રયોનિત્વાદિતિ