Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (with commentary) · Chapter 3
FN: adhikaraṇamiti- viṣayaḥ saṃdehaḥ saṃgatiḥ pūrvapakṣaḥ siddhānta ityekaikamadhikaraṇaṃ pañcāvayavaṃ jñeyam /
tataśca jñānajanyacikīrṣayā yatnesati yāgādidharmo bhavati /
brahmaṇo hi nivṛttāvaraṇatvena phalarūpatvaṃ tajjñānopayogitayā caturthisamāsa eṣitavyaḥ 'caturthī tadarthe' ityādineti kecit /
yaccāpnoti yadādatte yaccātti viṣayāniha /
yaccāsya saṃtato bhāvastasmādātmeti bhaṇyate /
vipratipattṛparigaṇanam-śūnyavādo mādhyamikānāṃ, kṣaṇikijñānavādo yogācārāṇāṃ, jñānākārānumeyakṣaṇikabāhyārthavādaḥ sautrāntikānāṃ, kṣaṇikabāhyārthavādo vaibhāṣikāṇāṃ, dehārthavādaścārvākāṇāṃ, dehātiriktadehapariṇāmavādo digambarāṇāmityādyūhyam /
iha khalu 'svādhyāyo 'dhyetavyaḥ'iti nityādhyayanavidhinādhītasāṅgasvādhyāye 'tadvijijñāsasva','so 'nveṣṭavyaḥ sa vijijñāsitavyaḥ', 'ātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyaḥ'itiśravaṇavidhirupalabhyate /
tasyārthaḥ--amṛtatvakāmenādvaitātmavicāra eva vedāntavākyaiḥ kartavya iti /
tena kāmyena niyamavidhinārthādbhinnātmaśāstrapravartiḥ, vaidikānāṃ purāṇādiprādhānyaṃ vā nirasyata iti vastugatiḥ /
tatra kaścidiha janmani janmāntare vānuṣṭitayajñādibhirnitāntavimalasvānto 'sya śravaṇavidheḥ ko viṣayaḥ, kiṃ phalaṃ, ko 'dhikārī, kaḥ saṃbandha iti jijñāsate /
taṃ jijñāsumupalabhamāno bhagavānbādarāyaṇastadanubandhacatuṣṭayaṃ śravaṇātmakaśāstrārambhaprayojakaṃ nyāyena nirṇetumidaṃ sūtraṃ racayāñcakāra 'athāto brahmajijñāsā'iti //
nanvanubandhajātaṃ vidhisaṃnihitārthavādavākyaireva jñātuṃ śakyam /
tathāhi-'tadyatheha karmacito lokaḥ kṣīyata evamevāmutra puṇyacito lokaḥ kṣīyate'iti śrutyā 'yatkṛtakaṃ tadanityaṃ'iti nyāyavatyā 'na jāyate mṛyate vā vipaścit''yo vai bhūmā tadamṛtamato 'nyadārtam'ityādi śrutyā ca bhūmātmā nityastato 'nyadanityamajñānasvarūpamiti viveko labhyate /
karmaṇā kṛṣyādinā citaḥ saṃpāditaḥ sasyādilokaḥ-bhogya ityarthaḥ /
vipaścinnityajñānasvarūpaḥ /
'parīkṣya lokānkarmacitānbrāhmaṇo nirvedamāyānnāstyakṛtaḥ kṛtena''ātmanastu kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavati'ityādiśrutyānātmamātre dehendriyādisakalapadārthajāte vairāgyaṃ labhyate /
parīkṣyānityatvena niścitya, akṛto mokṣaḥ kṛtena karmaṇā nāstīti karmatatphalebhyo vairāgyaṃ prāpnuyādityarthaḥ /
'śānto dānta uparatastitikṣuḥ samāhitaḥ śraddhāvitto bhūtvātmanyevātmānaṃ paśyet'iti śrutyā śamādiṣaṭkaṃ labhyate /
'samāhito bhūtvā iti kāṇvapāṭhaḥ /
uparatiḥ saṃnyāsaḥ /
'na sa punarāvartate'iti svayañjyotirānandātmakamokṣasya nityatvaśrutyā mumukṣā labhyate /
tathā ca vivekādiviśeṣaṇavānadhikārīti jñātuṃ śakyam /
yathā 'ya etā rātrīrupayanti'iti rātrisatravidhau 'pratitiṣṭhanti'ityarthavādasthapratiṣṭhākāmastadvat /
tathā 'śrotavyaḥ'ityatra pratyayārthasya niyogasya prakṛtyartho vicāro viṣayaḥ vicārasya vedāntā viṣaya iti śakyaṃ jñātum, 'ātmā draṣṭavyaḥ'ityadvaitātmadarśanamuddiśya 'śrotavyaḥ'iti vicāravidhānāt /
na hi vicāraḥ sākṣāddarśanahetuḥ, apramāṇatvāt, api tu pramāṇaviṣayatvena /
pramāṇaṃ cādvaitātmani vedāntā eva, 'taṃ tvaupaniṣataṃ puruṣaṃ', 'vedāntavijñānasuniścitārthāḥ'iti śruteḥ /
vedāntānāṃ ca pratyagbrahmaikyaṃ viṣayaḥ, 'tattvamasi', 'ahaṃ brahmāsmi'iti śruteḥ /
evaṃ vicāravidheḥ phalamapi jñānadvārāmuktiḥ, 'tarati śokamātmavit',brahmavidbrahmaiva bhavati'ityādiśruteḥ /
tathā saṃbandho 'pyadhikāriṇā vicārasya kartavyatārūpaḥ, phalasya prāpyatārūpa iti yathāyogyaṃ subodhaḥ /
tasmādidaṃ sūtraṃ vyarthamiti cet /
na /
tāsāmadhikāryādiśrutīnāṃ svārthe tātparyanirṇāyakanyāyasūtrābhāve kiṃ vivekādiviśeṣaṇavānadhikārī utānyaḥ, kiṃ vedāntāḥ pūrvatantreṇa agatārthā vā, kiṃ brahma pratyagabhinnaṃ na vā, kiṃ muktiḥ svargādivallokāntaraṃ, ātmasvarūpā veti saṃśayanivṛtteḥ /
tasmādāgamavākyairāpātataḥ pratipannādhikāryādinirṇayārthamidaṃ sūtramāvaśyakam /
taduktaṃ prakāśātmaśrīcaraṇaiḥ--'adhikāryādīnāmāgamikatvepi nyāyena nirṇayārthamidaṃ sūtraṃ'iti /
yeṣāṃ mate śravaṇe vidhirnāsti teṣāmavihitaśravaṇe 'dhikāryādinirṇayānapekṣaṇātsūtraṃ vyarthamityāpatatītyalaṃ prasaṅgena //
tathā cāsya sūtrasya śravaṇavidhyapekṣitādhikāryādiśrutibhiḥ svārthanirṇayāyotthāpitatvāddhetuhetumadbhāvaḥ śrutisaṃgatiḥ, śāstrārambhahetvanubandhanirṇāyakatvenopoddhātatvācchāstrādau saṃgatiḥ, adhikāryādiśrutīnāṃ svārthe samanvayokteḥ samanvayādhyāyasaṃgatiḥ, 'aitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi'ityādiśrutīnāṃ sarvātmatvādispaṣṭabrahmaliḍgānāṃ viṣayādau samanvayokteḥ pādasaṃgatiḥ, evaṃ sarvasūtrāṇāṃ śrutyarthanirṇāyakatvācchrutisaṃgatiḥ, tattadadhyāye tattatpāde ca samānaprameyatvena saṃgatirūhanīyā /
prameyaṃ ca kṛtsnaśāstrasya brahma /
adhyāyānāṃ tu samanvayavirodhasādhanaphalāni /
tatra prathamapādasya spaṣṭabrahmaliḍgānāṃ śrutīnāṃ samanvayaḥ prameyaḥ /
dvitīyatṛtīyayoraspaṣṭabrahmaliḍgānām /
caturthapādasya padamātrasamanvaya iti bhedaḥ /
asyādhikaraṇasya prātamyānnādhikaraṇasaṃgatirapekṣitā //
athādhikaraṇamāracyate-'śrotavyaḥ'iti vihitaśravaṇātmakaṃ vedāntamīmāṃsāśāstraṃ viṣayaḥ /
tatkimārabdhavyaṃ na veti viṣayaprayojanasaṃbhavāsaṃbhavābhyāṃ saṃśayaḥ /
tatra nāhaṃ brahmeti bhedagrāhipratyakṣeṇa kartṛtvākartṛtvādiviruddhadharmavattvaliḍgakānumānena ca virodhena brahmātmanoraikyasya viṣayasyāsaṃbhavāt, satyabandhasya jñānānnivṛttirūpaphalāsaṃbhavānnārambhaṇīyamiti prāpte siddhāntaḥ 'athāto brahmajijñāsā'iti /
atra śravaṇavidhisamānārthatvāya 'kartavyā'iti padamadhyāhartavyam /
adhyāhṛtaṃ ca bhāṣyakṛtā 'brahmajijñāsā kartavyā'iti /
tatra prakṛtipratyayārthayorjñānecchayoḥ kartavyatvānanvayātprakṛtyā phalībhūtaṃ jñānamajahallakṣaṇayocyate /
pratyayenecchāsādhyo vicāro jahallakṣaṇayā /
tathā ca brahmajñānāya vicāraḥ kartavya iti sūtrasya śrautor'thaḥ saṃpadyate /
tatra jñānasya svataḥ phalatvāyogātpramātṛtvakartṛtvabhoktṛtvātmakānarthanivartakatvenaiva phalatvaṃ vaktavyam /
tatrānarthasya satyatve jñānamātrānnivṛttyayogādadhyastatvaṃ vaktavyamiti bandhasyādhyastatvamarthātsūcitam /
tacca śāstrasya viṣayaprayojanavattvasiddhihetuḥ /
tathā hi śāstramārabdhavyaṃ, viṣayaprayojanavattvāt, bhojanādivat /
śāstraṃ prayojanavat, bandhanivartakajñānahetutvāt, rajjuriyamityādivākyavat /
bandhojñānanivartyo 'dhyastatvāt, rajjusarpavat /
iti prayojanasiddhiḥ /
evamarthābrahmajñānājjīvagatānarthabhramanivṛttiṃ phalaṃ sūtrayajjīvabrahmaṇoraikyaṃ viṣayamapyarthātsūcayati, anyajñānādanyatra bhramānivṛtteḥ /
jīvo brahmābhinnaḥ, tajjñānanivartyādhyāsāśrayatvāt /
yaditthaṃ tattathā, yathā śuktyabhinna idamaṃśa iti viṣayasiddhiheturadhyāsaḥ /
ityevaṃ viṣayaprayojanavatvācchāstramārambhaṇīyamiti /
atra pūrvapakṣe bandhasya satyatvena jñānādanivṛtterupāyāntarasādhyā muktiriti phalam /
siddhānte jñānādeva muktiriti vivekaḥ /
iti sarvaṃ manasi nidhāya brahmasūtrāṇi vyākhyātukāmo bhagavān bhāṣyakāraḥ sūtreṇa vicārakartavyatārūpaśrautārthānyathānupapatyārthātsūtritaṃ viṣayaprayojanavatvamupoddhātatvāttatsiddhihetvadhyāsākṣepasamādhānabhāṣyābhyāṃ prathamaṃ varṇayati- yuṣmadasmatpratyayagocarayoriti /
etena sūtrārthāsparśitvādadhyāsagrantho na bhāṣyamiti nirastam, ārthikārthasparśitvāt //
yattu maḍgalācaraṇābhāvādavyākhyeyamidaṃ bhāṣyamiti tanna /
'sutarāmitaretarabhāvānupapattiḥ'ityantabhāṣyaracanārthaṃ tadarthasya sarvopaplavarahitasya vijñānaghanapratyagarthasya tattvasya smṛtatvāt /
ato nirdeṣatvādidaṃ bhāṣyaṃ vyākhyeyam //
loke śuktāvidaṃ rajatamiti bhramaḥ, satyarajate idaṃ rajatamityadhiṣṭhānasāmānyāropyaviśeṣayoraikyapramāhitasaṃskārajanyo dṛṣṭa ityatrāpyātmānyanātmāhaṅkārādhyāse pūrvapramā vācyā, sā cātmanātmanorvāstavaikyamapekṣate, na hi tadasti /
tathā hi--ātmānātmanāvaikyaśūnyau, parasparaikyāyogyatvāt, tamaprakāśavat /
iti matvā hetubhūtaṃ virodhaṃ vastutaḥ pratītito vyavahārataśca sādhayati- yuṣmadasmatpratyayagocarayoriti /
na ca 'pratyayottarapadayośca'iti sūtreṇa 'pratyayecottarapade ca parato yuṣmadasmadormaparyantasya tvamādeśau staḥ'iti vidhānāt, tvadīyaṃ madīyaṃ tvatputro matputra itivat 'tvanmatpratyayagocarayoḥ'iti syāditi vācyam /
'tvamāvekavacane'ityekavacanādhikārāt /
atra ca yuṣmadasmadorekārthavācitvābhāvādānātmanāṃ yuṣmadarthānāṃ bahutvādasmadarthacaitanyasyāpyupādhito bahutvāt //
nanvevaṃ sati kathamatra bhāṣye vigrahaḥ /
na ca yūyamiti pratyayo yuṣmatpratyayaḥ, vayamiti pratyayosmatpratyastadgocarayoriti vigraha iti vācyam, śabdasādhutve 'pyarthāsādhutvāt /
na hyahaṅkārādyanātmano yūyamiti pratyayavipayatvamastīti cet na /
gocarapadasya yogyatāparatvāt /
cidātmā tāvadasmatpratyayayogyaḥ, tatprayuktasaṃśayādinivṛttiphalabhāktvāt, 'na tāvadayamekāntenāvipayaḥ, asmatpratyayaviṣayatvāt'iti bhāṣyokteśca /
yadyapyahaṅkārādirapi tadyogyastathāpi cidātmanaḥ sakāśādatyantabhedasiddhyarthaṃ yuṣmatpratyayayogya ityucyate // //
āśramaśrīcaraṇāstu ṭīkāyojanāyāmevamāhuḥ-'saṃbodhyacetano yuṣmatpadavācyaḥ, ahaṅkārādiviśiṣṭacetano 'smatpadavācyaḥ, tathā ca yuṣmajasmadoḥ svārthe prayujyamānayoreva tvamādeśaniyamo na lākṣaṇikayoḥ, 'yuṣmadasmadoḥ ṣaṣṭhīcaturthīdvitīyāsthayorvānāvau'iti sūtrāsāṃgatyaprasaḍgāt /
atra śabdalakṣakayoriva cinmātrajaḍamātralakṣakayorapi na tvamādeśo lakṣakatvāviśeṣāt iti /
yadi tayoḥ śabdabodhakatve satyeva tvamādeśābhāva ityanena sūtreṇa jñāpitaṃ tadāsminbhāṣye yuṣmatpadena yuṣmacchabdajanyapratyayayogyaḥ parāgartho lakṣyate, asmacchabdena asmacchabdajanyapratyayayogyaḥ pratyagātmā /
tathā ca lakṣyatāvacchedakatayā śabdo 'pi bodhyata iti na tvamādeśaḥ /
na ca parāktvapratyaktvayoreva lakṣyatāvacchedakatvaṃ, na śabdayogyatvāṃśasya, gauravāditi vācyam /
parākpratīcorvirodhasphuraṇārthaṃ viruddhaśabdayogyatvasyāpi vaktavyatvāt /
ata evedamasmatpratyayagocarayoriti vaktavye 'pīdaṃśabdo 'smadarthe loke vede ca bahuśaḥ, ime vayamāsmahe, ime videhāḥ, ayamahamasmīti ca prayogadarśanānnāsmacchabdavirodhīti matvā yuṣmacchabdaḥ prayuktaḥ, idaṃśabdaprayoge virodhāsphūrteḥ /
etena cetanavācitvādasmacchabdaḥ pūrvaṃ prayoktavyaḥ 'abhyarhitaṃ pūrva'iti nyāyāt, 'tyadādīni sarvaurnityam'iti sūtreṇa vihita ekaśeṣaśca syāditi nirastam /
'yuṣmadasmadoḥ'iti sūtra ivātrāpi pūrvanipātaikaśeṣayoraprāpteḥ, ekaśeṣe vivakṣitavirodhāsphūrteśca /
vṛddhāstu 'yuṣmadarthādanātmano niṣkṛṣya śuddhasya ciddhātoropāpavādanyāyena grahaṇaṃ dyotayitumādau yuṣmadgrahaṇaṃ'ityāhuḥ /
tatra yuṣmadasmatpadābhyāṃ parākpratyaktvenātmānātmanorvastuto virodha uktaḥ /
pratyayapadena pratītito virodha uktaḥ /
pratīyata iti pratyayo 'haṅkārādiranātmā dṛśyatayā bhāti /
ātmā tu pratītitvātpratyayaḥ svaprakāśatayā bhāti /
gocarapadena vyavahārato virodha uktaḥ /
yuṣmadarthaḥ pratyagātmatiraskāreṇa kartāhamityādivyavahāragocaraḥ, asmadarthastvanātmapravilāpena, ahaṃ brahmeti vyavahāragocara iti tridhā virodhaḥ sphuṭīkṛtaḥ /
yuṣmaccāsmacca yuṣmadasmadī, te eva pratyayau ca tau gocarau ceti yuṣmadasmatpratyayagocarau, tayostridhā viruddhasvabhāvāyoritarebhāvo 'tyantābhedastādātmyaṃ vā tadanupapattau siddhāyāmityanvayaḥ /
aikyāsaṃbhave 'pi śuklo ghaṭa itivattādātmayaṃ kiṃ na syādityata āha- viṣayaviṣayiṇoriti /
cijjaḍayorviṣayaviṣayitvāddīpaghaṭayoriva na tādātmyamiti bhāvaḥ /
yuṣmadasmadī parāpratyagvastunī, te eva pratyayaśca gocaraśceti vā vigrahaḥ /
atra pratyayagocarapadābhyāmātmanātmanoḥ pratyakparāgbhāve cidacittvaṃ heturuktastatra hetumāha- viṣayaviṣayiṇoriti /
anātmano grāhyatvādacitvaṃ, ātmanastu grāhakatvāccitvaṃ vācyam /
acitve svasya svena grahasya karmakartṛtvavirodhenāsaṃbhavādapratyakṣatvāpatterityarthaḥ /
yatheṣṭaṃ vā hetuhetumadbhāvaḥ /
nanvevamātmānātmanoḥ parākpratyaktvena, cidacittvena grāhyagrāhakatvena ca virodhāttamaḥprakāśavadaikyasya tādātmyasya vānupapattau satyāṃ, tatpramityabhāvenādhyāsābhāve 'pi taddharmāṇāṃ caitanyasukhajāḍyaduḥkhādīnāṃ vinimayenadhyāso 'stvityata āha-- taddhārmāṇāmapīti /
tayorātmānātmanordharmāstaddharmāsteṣāmapītaretarabhāvānupapattiḥ /
itaratra dharmyantare itareṣāṃ dharmāṇāṃ bhāvaḥ saṃsargastasyānupapattiritityarthaḥ /
na hi dharmiṇoḥ saṃsargaṃ vinā dharmāṇāṃ vinimayo asti /
sphaṭike lohita vastu sāṃnidhyāllauhityadharmasaṃsargaḥ /
asaṅgātmadharmiṇaḥ kenāpyasaṃsargāddharmisaṃsargapūrvako dharmasaṃsargaḥ kutastya ityabhipreyoktam- sutarāmiti /
nanvātmānātmanostādātmyasya taddharmasaṃsargasya cābhāve 'pyadhyāsaḥ kiṃ na syādityata āha--ityata iti /
ityuktarītyā tādātmyādyabhāvena tatpramāyā abhāvādataḥ pramājanyasaṃskārasyādhyāsahetorabhāvāt 'adhyāso mithyeti bhavituṃ yuktaṃ'ityanvayaḥ /
mithyāśabdo hyarthaḥ apahnavavacanaḥ, anirvacanīyatāvacanaśceti /
atra cāpahnavārthaḥ /
nanu kutra kasyādhyāso 'pahnūyata ityāśaṅkya, ātmanyanātmataddharmāṇāmanātmanyātmataddharmāṇāmadhyāso nirasyata ityāha-- asmatpratyayagocara ityādinā /
ahamitipratyayayogyatvaṃ buddhyāderapyastīti matvā tata ātmānaṃ vivecayati- -viṣayaṇīti /
buddhyādisākṣiṇītyarthaḥ /
sākṣitve hetuḥ-- cidātmaka iti /
ahamiti bhāsamāne cidaṃśātmanītyarthaḥ /
yuṣmatpratyayagocarasyeti /
tvaṅkārayogyasya /
idamarthasyetiyāvat /
nanvahamiti bhāsamānabuddhyādeḥ kathamidamarthatvamityata āha-- viṣayasyeti /
sākṣibhāsyasyetyarthaḥ /
sākṣibhāsyatvarūpalakṣaṇayogādbuddhyāderghaṭādivadidamarthatvaṃ na pratibhāsata iti bhāvaḥ /
athavā yadātmano mukhyaṃ sarvāntaratvarūpaṃ pratyaktvaṃ pratītatvaṃ brahmāsmīti vyavahāragocaratvaṃ coktvaṃ tadasiddhaṃ, ahamiti pratīyamānatvāt, ahaṅkāravadityāśaṅkyāha-- asmatpratyayagocara iti /
asmaccāsau pratyayaścāsau gocaraśca tasminnityarthaḥ /
ahaṃvṛttivyaṅyasphuraṇatvaṃ sphuraṇaviṣayatvaṃ vā hetuḥ /
ādye dṛṣṭānte hetvasiddhiḥ /
dvitīye tu pakṣe tadasiddhirityātmano mukhyaṃ pratyaktvādi yuktamiti bhāvaḥ /
nanu yadātmano viṣayatvaṃ tadasiddhaṃ, anubhavāmīti śabdavatvāt, ahaṅkāravadityata āha-- viṣayaṇīti /
vācyatvaṃ lakṣyatvaṃ vā hetuḥ /
nādyaḥ, pakṣe tadasiddheḥ /
nāntyaḥ, dṛṣṭānte tadvaikalyāditi bhāvaḥ /
dehaṃ jānāmīti dehāhaṅkārayorviṣayaviṣayitve 'pi manuṣyo 'hamityabhedādhyāsavadātmāhaṅkārāyorapyabhedādhyāsaḥ syādityata āha-- cidātmaka iti /
tayorjāḍyālpatvābhyāṃ sādṛśyādadhyāse 'pi cidātmanyanavacchinne jaḍālpāhaṅkārādernādhyāsa iti bhāvaḥ /
ahamiti bhāsyatvādātmavadahaṅkārasyāpi pratyaktvāditaṃ mukhyameva, tataḥ pūrvoktvaparāktvādyasiddhirityāśaṅkyāha-- yuṣmaditi /
ahaṃvṛttibhāsyatvamahaṅkāre nāsti kartṛkarmatvavirodhāt, cidbhāsyatvaṃ cidātmani nāstīti hetvasiddhiḥ /
ato buddhyādeḥ pratibhāsataḥ pratyaktve 'pi parāktvādikaṃ mukhyameveti bhāvaḥ /
yuṣmatparāktaccāsau pratiyata iti pratyayaścāsau kartṛtvādivyavahāragocaraśca tasyeti vigrahaḥ /
tasya heyatvārthamāha-- viṣasyeti /
piñ bandhane /
visinoti badhnāti iti viṣayastasyetyarthaḥ /
ātmanyanātmataddharmādhyāso mithyā bhavatu, anātmanyātmataddharmādhyāsaḥ kiṃ na syāt, ahaṃ sphurāmi sukhītyādyanubhavādityāśaṅkyāha-- tadviparyayeṇeti /
tasmādanātmano viparyayo viruddhasvabhāvaścaitanyam /
itthaṃbhāve tṛtīyā /
caitanyātmanā viṣayiṇastaddharmāṇāṃ ca yo 'haṅkārādau viṣaye 'dhyāsaḥ sa mithyeti nāstīti bhavituṃ yuktam, adhyāsasāmagryabhāvāt /
na hyatra pūrvapramāhitasaṃskāraḥ sādṛśyamajñānaṃ vāsti /
niravayavanirguṇasvaprakāśātmani guṇāvayavasādṛśyasya cājñānasya cāyogāt //
nanvātmanonirguṇatve taddharmāṇāmiti bhāṣyaṃ kathamiti cet, ucyate--buddhivṛttyabhivyaktaṃ caitanyaṃ jñānaṃ, viṣayābhedenābhivyaktaṃ sphuraṇam, śubhakarmajanyavṛttivyaktamānanda ityevaṃ vṛttyupādhikṛtabhedāt jñānādīnāmātmadharmatvavyapadeśaḥ /
taduktaṃ ṭīkāyāṃ-'ānando viṣayānubhavo nityatvaṃ ceti santi dharmā apṛthaktve 'pi caitanyatvāt pṛthagivāvabhāsante'iti /
ato nirguṇabrahmātmatvamate, ahaṃ karomīti pratīterarthasya cādhyāsatvāyogātpramātvaṃ satyatvaṃ ca ahaṃ nara iti sāmānādhikaraṇyasya gauṇatvamiti matamāstheyam /
tathā ca bandhasya satyatayā jñānānnivṛttirūpaphalāsaṃbhavādbaddhamuktayorjīvabrahmaṇoraikyāyogena viṣayāsaṃbhavāt śāstraṃ nārambhaṇīyamiti pūrvapakṣabhāṣyatātparyam /
yuktagrahaṇāt pūrvapakṣasya durbalatvaṃ sūcayati /
tathāhi--kimadhyāsasya nāstitvamayuktatvādabhānādvā kāraṇābhāvādvā?ādya iṣṭa ityāha- -tathāpīti /
etadanurodhādādau yadyapīti paṭhitavyam /
adhyāsasyāsaṅgasvaprakāśātmanyayuktatvamalaṅkāra iti bhāvaḥ /
na dvitīya ityāha-- ayamiti /
ajñaḥ kartā manuṣyo 'hamiti pratyakṣānubhavādadhyāsasyābhānamasiddhamityarthaḥ /
na cedaṃ pratyakṣaṃ kartṛtvādau prameti vācyam /
apauruṣeyatayā nirdeṣeṇa, upakramādiliṅgāvadhṛtatātparyeṇa ca tatvamasyādivākyenākartṛtvabrahmatvabodhanenāsya bhramatvaniścayāt /
na ca jyeṣṭhapratyakṣavirodhādāgamajñānasyaiva bādha iti vācyaṃ, dehātmavādaprasaṅgāt, manuṣyo 'hamiti pratyakṣavirodhena 'athāyamaśarīraḥ'ityādiśrutyā dehādanyātmāsiddheḥ /
tasmādidaṃ rajatamitivatsāmānādhikaraṇyapratyakṣasya bhramatvaśaṅkākalaṅkitasya nāgamātprābalyamityāstheyam /
kiñca jyeṣṭhatvaṃ pūrvabhāvitvaṃ vā āgamajñānaṃ pratyupajīvyatvaṃ vā?ādye na prābalyam, jyeṣṭhasyāpi rajatabhramasya paścādbhāvinā śuktijñānena bādhadarśanāt /
na dvitīyaḥ āgamajñānotpattau pratyakṣādimūlavṛddhavyavahāre saṃgatigrahadvārā, śabdopalabdhidvārā ca pratyakṣādervyāvahārikaprāmāṇyasyopajīvyatve 'pi tāttvikaprāmāṇyasyānapekṣitatvāt, anapekṣitāṃśasyāgamena bādhāsaṃbhavāditi /
yattu kṣaṇikayāgasya śrutibalātkālāntarabhāviphalahetutvavat 'tathā vidvānnāmarūpādvimuktaḥ'iti śrutibalātsatyasyāpi jñānānnivṛttisaṃbhavādadhyāsavarṇanaṃ vyarthamiti, tanna /
jñānamātranivartyasya kvāpi satyatvādarśanāt, satyasya cātmano nivṛtyadarśanācca, ayogyatāniścaye sati satyabandhasya jñānānnivṛttiśruterbodhakatvāyogāt /
na ca setudarśanātsatyasya pāpasya nāśarśanānnāyogyatāniścayā iti vācyaṃ, tasya śriddhāniyamādisāpekṣajñānanāśyatvāt /
bandhasya ca 'nānyaḥ panthā'iti śrutyā jñānamātrānnivṛttipratīteḥ, ataḥ śrutajñānanivartyatvanirvāhārthamadhyastatvaṃ varṇaniyam /
kiṃ ca jñānaikanivartyasya kiṃ nāma satyatvam, na tāvadajñānājanyatvam /
'māyāṃ tu prakṛtim'iti śruti virodhānmāyāvidyayoraikyāt /
nāpi svādhiṣṭhāne svābhāvaśūnyatvaṃ 'asthūlam'ityādiniṣedhaśrutivirodhāt /
nāpi brahmavadbādhāyogyatvaṃ, jñānānnivṛttiśrutivirodhāt /
atha vyavahārakāle bādhaśūnyatvam, tarhi vyavahārikameva satyatvamityāgatamadhyastatvam /
tacca śrutyarthe yogyatā jñānārthaṃ varṇanīyameva, yāgasyāpūrvadvāratvavat /
na ca tadanyatvādhikaraṇe tasya varṇanātpaunaruktyam, tatroktādhyāsasyaiva pravṛttyaṅgaviṣayādisiddhyarthamādau smāryamāṇatvāditi dik //
adhyāsaṃ dvedhā darśayati -- lokavyavahāra iti /
lokyate manuṣyo 'hamityabhimanyata iti lokor'thādhyāsaḥ, tadviṣayo vyavahāro 'bhimāna iti jñānādhyāso darśitaḥ /
dvividhādhyāsasvarūpalakṣaṇamāha-- anyonyasmin ityādinā dharmadharmiṇoḥ ityantena /
jāḍyacaitanyādidharmāṇāṃ dharmiṇāvahaṅkārātmānau, tayoratyantaṃ bhinnayoritaretarabhedāgraheṇānyonyasmin anyonyatādātmyaṃ anyonyadharmāṃśca vyatyāsenādhyasya lokavyavahāra iti yojanā /
ataḥ so 'yamiti pramāyā nādhyāsatvam, tadidamarthayoḥ kālabhedena kalpitabhede 'pyatyantabhedābhāvāditi vaktumatyantetyuktam /
na ca dharmitādātmyādhyāse dharmādhyāsasiddheḥ 'dharmāṃśca'iti vyarthamiti vācyam, andhatvādīnāmindriyadharmāṇāṃ dharmyadhyāsāsphuṭatve 'pyandho 'hamiti sphuṭo 'dhyāsa iti jñāpanārthatvāt /
nanvātmānātmanoḥ parasparādhyastatve śūnyavādaḥ syādityāśaṅkyāha-- satyānṛte mithunīkṛtyeti /
satyamanidaṃ caitanyaṃ tasyānātmani saṃsargamātrādhyāso na svarūpasya /
anṛtaṃyuṣmadarthaḥ tasya svarūpato 'pyadhyāsāttayormithunīkaraṇamadhyāsa iti na śūnyatetyarthaḥ //
nanvadhyāsamithunīkaraṇalokavyavahāraśabdānāmekārthatve 'dhyasya midhunīkṛtyeti pūrvakālatvavāciktvāpratyayādeśasya lyapaḥ kathaṃ prayoga iti cenna, adhyāsavyaktibhedāt /
tatra pūrvapūrvādhyāsasyottarottarādhyāsaṃ prati saṃskāradvārā pūrvakālatvena hetutvadyotanārthaṃ lyapaḥ prayogaḥ /
tadeva spaṣṭayati-- naisargika iti /
pratyagātmani hetuhetumadbhāvenādhyāsapravāho 'nādirityarthaḥ /
nanu pravāhasyāvastutvāt, adhyāsavyaktīnāṃ sāditvāt, kathamanāditvamiti cet /
ucyate--adhyāsatvāvacchinnavyaktīnāṃ madhye 'nyatamayā vyaktyā vinānādikālasyāvartanaṃ kāryānāditvamityaṅgīkārāt /
etena kāraṇābhāvāditi kalpo nirastaḥ, saṃskārasya nimittasya naisargikapadenoktatvāt /
na ca pūrvapramājanya eva saṃskāro heturiti vācyam, lāghavena pūrvānubhavajanyasaṃskārasya hetutvāt /
ataḥ pūrvādhyāsajanyaḥ saṃskāro 'stīti siddham /
adhyāsasyopādānamāha-- mithyājñānanimitta iti /
mithyā ca tadajñānaṃ ca mithyājñānaṃ tannimittamupādānaṃ yasya sa tannimittaḥ /
tadupādānaka ityarthaḥ /
ajñānasyopādānatve 'pi saṃsphuradātmatatvāvarakatayā doṣatvenāhaṅkārādhyāsakarturīśvarasyopādhitvena saṃskārakālakarmādinimittapariṇāmitvena ca nimittatvamiti dyotayituṃ nimittapadam /
svaprakāśātmanyasaṅge kathamavidyāsaṅgaḥ, saṃskārādisāmagryabhāvāt, iti śaṅkānirāsārthaṃ mithyāpadam /
pracaṇḍamārtaṇḍamaṇḍale pecakānubhavasiddhāndhakāravat, ahamajña ityanubhasiddhamajñānaṃ durapahnavama, kalpitasyādhiṣṭhānāsparśitvāt, nityasvarūpajñānasyāvirodhitvācceti /
yadvā ajñānaṃ jñānābhāva iti śaṅkānirāsārthaṃ mithyāpadam /
mithyātve sati sākṣājjñānanivartyatvamajñānasya lakṣaṇaṃ mithyājñānapadenoktam /
jñānenecchāprāgabhāvaḥ sākṣānnivartyata iti vadantaṃ prati mithyātve satītyuktam /
ajñānanivṛttidvārā jñānanivartyabandhe 'tivyāptinirāsāya sākṣāditi /
anādyupādānatve sati mithyātvaṃ vā lakṣaṇam /
brahmanirāsārthaṃ mithyātvamiti /
mṛdādinirāsārthamanādīti /
avidyātmanoḥ saṃbandhanirāsārthamupādānatve satīti /
saṃprati adhyāsaṃ draḍhayitumabhilapati-- āhamidaṃ mamedamiti /
ādhyātmikakāryādhyāseṣvahamiti prathamo 'dhyāsaḥ /
na cādhiṣṭhānāropyāṃśadvayānupalambhāt nāyasadhyāsa iti vācyam, ayo dahatītivadahamupalabha iti dṛgdṛśyāṃśayorupalambhāt /
idaṃ padena bhogyaḥ saṃghāta ucyate /
atrāhamidamityanena manupyo 'hamiti tādātmyādhyāso darśitaḥ /
mamedaṃ śarīramiti saṃsargādhyāsaḥ //
nanu dehātmanostādātmyameva saṃsarga iti tayoḥ ko bheda iti cet /
satyam /
sattaikye sati mitho bhedastādātmyam /
tatra manuṣyo 'hamityaikyāṃśabhānaṃ mamedamiti bhedāṃśarūpasaṃsargabhānamiti bhedaḥ /
evaṃ sāmagrīsattvādanubhavasattvādadhyāso 'stītyato brahmātmaikye virodhābhāvena viṣayaprayojanayoḥ sattvāt śāstramārambhaṇīyamiti siddhāntabhāṣyatātparyam /
evañca sūtreṇārthātsūcite viṣayaprayojane pratipādya taddhetumadhyāsaṃ lakṣaṇasaṃbhāvanāpramāṇaiḥ sādhayituṃ lakṣaṇaṃ pṛcchati-- āheti /
kiṃlakṣaṇako 'dhyāsa ityāha /
pūrvavādītyarthaḥ /
asya śāstrasya tattvanirṇayapradhānatvena vādakathātvadyotanārthaṃ āheti paroktiḥ /
'āha'ityādi 'kathaṃ punaḥpratyagātmani'ityataḥ prāgadhyāsalakṣaṇaparaṃ bhāṣyam /
tadārabhya saṃbhāvanāparam /
'tametamavidyākhyam'ityārabhya 'sarvalokapratyakṣaḥ'ityantaṃ pramāṇaparamiti vibhāgaḥ /
lakṣaṇamāha-- ucyate-smṛtirūpa iti /
adhyāsa ityanuṣaṅgaḥ /
atra paratrāvabhāsa ityeva lakṣaṇam, śiṣṭaṃ padadvayaṃ tadupapādanārtham /
tathāhi avabhāsyata ityavabhāso rajatādyarthaḥ tasyāyogyamadhikaraṇaṃ paratrapadārthaḥ /
adhikaraṇasyāyogyatvaṃ āropyātyantābhāvatvaṃ tadvatvaṃ vā /
tathā caikāvacchedena svasaṃsṛjyamāne svātyantābhāvavati avabhāsyatvamadhyastatvamityarthaḥ /
idaṃ ca sādyanādyadhyāsasādhāraṇaṃ lakṣaṇam /
saṃyoge 'tivyāptinirāsāyaikāvacchedeneti /
saṃyogasya svasaṃsṛjyamāne vṛkṣe svātyantābhāvavatyavabhāsyatve 'pi svātyantābhāvayormūlāgrāvacchedakabhedānnātivyāptiḥ /
pūrvaṃ svābhāvavati bhūtale paścādānīto ghaṭo bhātīti ghaṭe 'tivyāptinirāsāya svasaṃsṛjyamāna iti padam, tena svābhāvakāle pratiyogisaṃsargasya vidyamānatocyate iti nātivyāptiḥ /
bhūtvāvacchedenāvabhāsyagandhe 'tivyāptivāraṇāya svātyantābhāvavatīti padam /
śuktāvidantvāvacchedena rajatasaṃsargakāle 'tyantābhāvo 'stīti nāvyāptiḥ /
nanvasya lakṣaṇasyāsaṃbhavaḥ, śuktau rajatasya sāmagryabhāvena saṃsargāsatvāt /
na ca smaryamāṇasatyarajatasyaiva paratra śuktāvavabhāsyatvenādhyastatvoktiriti vācyam, anyathākhyātiprasaṅgādityata āha -smṛtirūpa iti /
smaryate iti smṛtiḥ satyarajatādiḥ tasya rūpamiva rūpamasyeti smṛtirūpaḥ /
smaryamāṇasadṛśa ityarthaḥ /
sādṛśoktyā smaryamāṇādāropyasya bhedāt, nānyathākhyātirityuktaṃ bhavati /
sādṛśamupapādayati- pūrvadṛṣṭeti /
dṛṣṭaṃ darśanaṃ, saṃskāradvārā pūrvadarśanādavabhāsyata iti pūrvadṛṣaṭāvabhāsaḥ /
tena saṃskārajanyajñānaviṣayatvaṃ smaryamāṇāropyayoḥ sādṛśyamuktaṃ bhavati, smṛtyāropayoḥ saṃskārajanyatvāt /
na ca saṃskārajanyatvādāropasya smṛtitvāpattiriti vācyam, doṣasaṃprayogajanyatvasyāpi vivakṣitatvena saṃskāramātrajanyatvābhāvāt /
atra saṃyogaśabdena adhiṣṭhānasāmānyajñānamucyate, ahaṅkārādhyāse indriyasaṃprayogālābhāt /
evaṃ ca doṣasaṃprayogasaṃskārabalācchuktyādau rajatamutapannamastīti paratrāvabhāsyatvalakṣamamupapannamiti smṛtirūpapūrvadṛṣṭapadābhyāmupapādim /
anye tu tābhyāṃ doṣāditrayajanyatvaṃ kāryādhyāsalakṣaṇamuktamityāhuḥ /
apare tu smṛtirūpaḥ smaryamāṇasadṛśaḥ, sādṛsyaṃ ca pramāmājanyajñānaviṣayatvaṃ smṛtyāropayoḥ pramāṇājanyatvāt /
pūrvadṛṣṭapadatajjātīyaparaṃ, abhinavarajatādehe pūrvadṛṣṭatvābhāvāt /
tathā ca pramāṇājanyajñānaviṣayatve sati pūrvadṛṣṭajātīyatvaṃ prātītikādhyāsalakṣaṇaṃ tābhyāmuktam /
paratrāvabhāsaśabdābhyāmadhyāsamātralakṣaṇaṃ vyākhyātameva /
tatra smaryamāṇagaṅgādau abhinavaghaṭe cātivyāptinirāsāya pramāṇetyādi padadvayamityāhuḥ /
tatrārthādhyāse smaryamāṇasadṛśaḥ paratra pūrvadarśanādavabhāsyata iti yojanā /
jñānādhyāse tu smṛtisadṛśaḥ paratra pūrvadarśanādavabhāsa iti vākyaṃ yojanīyamiti saṃkṣepaḥ /
nanu adhyāse vādivipratipatteḥ kathamuktalakṣaṇasiddhirityāśaṅkyādhiṣṭhānāropyasvarūpavivāde 'pi paratra parāvabhāsa iti lakṣaṇe saṃvādyuktibhiḥ satyādhiṣṭhāne mithyārthāvabhāsasiddheḥ sarvatantrasiddhānta idaṃ lakṣaṇamiti matvā anyathātmakhyātivādinormatamāha- taṃ keciditi /
kecidanyathākhyātivādino 'nyatra śuktyādāvanyadharmasya svāvayavadharmasya deśāntarastharūpyāderadhyāsa iti vadanti /
ātmakhyātivādinastu bāhyaśuktyādau buddhirūpātmano dharmasya rajatasyādhyāsaḥ, āntarasya rajatasya bahirvadavabhāsa iti vadantītyarthaḥ /
akhyātimatamāha- keciditi /
yatra yasyādhyāso lokasiddhastayorarthayostaddhiyośca bhedāgrahe sati tanmūlo bhramaḥ, idaṃ rūpyamiti viśiṣṭavyavahāra iti vadantītyarthaḥ /
tairapi viśiṣṭavyavahārānyathānupapattyā viśiṣṭabhrānteḥ svīkāryatvāt, paratra parāvabhāsasaṃmatiriti bhāvaḥ /
śūnyamatamāha- anye tviti /
tasyaivādhiṣṭhānasya śuktyāderviparītadharmatvakalpanāṃ viparīto viruddho dharmo yasya tadbhāvastasya rajatāderatyantāsataḥ kalpanāmācakṣata ityarthaḥ /
eteṣu mateṣu paratra parāvabhāsatvalakṣaṇasaṃvādamāha -sarvathāpi tviti /
anyathākhyātitvādiprakāravivāde 'pyadhyāsaḥ paratra parāvabhāsatvalakṣaṇaṃ na jahātītyarthaḥ /
śuktāvaparokṣasya rajatasya deśāntare buddhau vā sattvāyogāt śūnyatve pratyakṣatvāyogāt, śuktau satte bādhāyogāt mithyātvameveti bhāvaḥ /
āropyamithyātve na yuktyapekṣā, tasyānubhavasiddhatvādityāha- tathā ceti /
bādhānantarakālīno 'yamanubhavaḥ, tatpūrvaṃ /
śuktikātvajñānāyogāt, rajatasya bādhāpratyakṣasiddhaṃ mithyātvaṃ vacchabdenocyate /
ātmani nirūpādhike 'haṅkārādhyāse dṛṣṭāntamuktvā brahmajīvāvāntarabhedasyāvidyādyupādhikasyādhyāse dṛṣṭāntamāha- eka iti /
dvitīyacandrasahitavadeka evāṅgulyā dvidhā bhātītyarthaḥ /
lakṣaṇaprakaraṇopasaṃhārārtha iti śabdaḥ /
bhavatvadhyāsaḥ śuktyādau, ātmani tu na saṃbhavatītyākṣipati- kathaṃ punariti /
yatrāparokṣādhyāsādhiṣṭhānatvaṃ tatrendriyasaṃyuktatvaṃ viṣayatvaṃ ceti vyāptiḥ śuktyādau dṛṣṭā /
tatra vyāpakābhāvādātmano 'dhiṣṭhānatvaṃ na saṃbhavatītyabhipretyāha- pratyagātmanīti /
pratīci pūrṇa indriyāgrāhye viṣayasyāhaṅkārādestaddharmāṇāṃ cādhyāsaḥ kathamityarthaḥ /
uktavyāptimāha- sarvo hīti /
purovasthitatvamindriyasaṃyuktatvam /
nanyātmano 'pyadhiṣṭhānatvārthaṃ viṣayatvādikamastvityata āha- yuṣmaditi /
idaṃpratyayānarhasya pratyagātmano 'na cakṣuṣā gṛhyate'ityādi śrutimanusṛtya tvamaviṣayatvaṃ bravīṣi /
saṃpratyāsalobhena viṣayatvāṅgīkāre śrutisiddhāntayorbādhaḥ syādityarthaḥ /
ātmanyadhyāsasaṃbhāvanāṃ pratijānīte- ucyata iti /
adhiṣṭhānāropyayorekasmin jñāne bhāsamānatvamātramadhyāsavyāpakaṃ, tacca bhānaprayuktasaṃśayanivṛttyādiphalabhāktvaṃ, tadeva bhānabhinnatvaghaṭitaṃ viṣayatvaṃ, tanna vyāpakaṃ, gauravāditi matvāha- na tāvaditi /
ayamātmā niyamenāviṣayo na bhavati /
tatra hetumāha- asmaditi /
asmapratyayo 'hamityadhyāsastatra bhāsamānatvādityarthaḥ /
asmadarthacidātmā pratibimbitatyena yatra pratīyate so 'smatpratyayo 'haṅkārastatra bhāsamānatvāditi vārthaḥ /
na cādhyāse sati bhāsamānatvaṃ tasminsati sa iti parasparāśraya iti vācyam, anāditvāt, pūrvābhyāse bhāsamānātmana uttarādhyāsādhiṣṭhānatvasaṃbhavāt //
nanvahamityahaṅkāraviṣayakabhānarūpasyātmano bhānamānatvaṃ kathaṃ, tadviṣayatvaṃ vinā tatphalabhāktvāyogādityata āha- aparokṣatvācceti /
caśabdaḥ śaṅkānirāsārthaḥ /
svaprakāśatvādityarthaḥ /
svaprakāśatvaṃ sādhayati- pratyagiti /
ābālapaṇḍitamātmanaḥ saṃśayādiśūnyatvena prasidhdeḥ svaprakāśatvamityarthaḥ /
ataḥ svaprakāśatvena bhāsamānatvādātmano 'dhyāsādhiṣṭhānatvaṃ saṃbhavatīti bhāvaḥ /
yaduktamaparokṣādhyāsādhiṣṭhānatvasyendriyasaṃyuktatayā grāhyatvaṃ vyāpakamiti tatrāha- na cāyamiti /
tatra hetumāha- apratyakṣe 'pīti /
indriyagrāhye 'pītyarthaḥ /
bālā avivekinaḥ talamindranīlakaṭāhakalpaṃ nabho malinaṃ pitamityevamaparokṣamadhyasyanti, tatrendriyagrāhyatvaṃ nāstīti vyabhicārānna vyāptiḥ /
etenātmānāmānātmanoḥ sādṛśyābhāvānnādhyāsa ityapāstam, nīlanabhasostadabhāve 'pyadhyāsadarśanāt /
siddhānte ālokākāracākṣuṣavṛttyabhivyaktasākṣivedyatvaṃ nabhasi iti jñeyam /
saṃbhāvanāṃ nigamayati- evamiti /
nanu brahmajñānanāśyatvena sūtritāmavidyāṃ hitvā adhyāsaḥ kimiti varṇyata ityata āha- tametamiti /
ākṣiptaṃ samāhitamuktalakṣaṇalakṣitamadhyāsamavidyākāryatvādavidyeti manyanta ityarthaḥ /
vidyānivartyatvāccāsyāvidyātvamityāha- tadvivekeneti /
adhyastaniṣedhenādhiṣṭhānasvarūpanirdhāraṇaṃ vidyāmadhyāsanivartikāmāhurityarthaḥ /
tathāpi kāraṇāvidyāṃ tyaktvā kāryāvidyā kimiti varṇyate tatrāha- tatreti /
tasminnadhyāse uktanyāyenāvidyātmake satītyarthaḥ /
mūlāvidyayāḥ saṣuptāvanarthatvādarśanāt kāryātmanā tasyā anarthatvajñāpanārthaṃ tadvarṇanamiti bhāvaḥ /
adhyastakṛtaguṇadoṣābhyāmadhiṣṭhānaṃ na lipyata ityakṣarārthaḥ /
evamadhyāsasya lakṣaṇasaṃbhāvane uktvā pramāṇamāha- tametamiti /
taṃ varṇitamevaṃ sākṣipratyakṣasidhyaṃ puraskṛtya hetuṃ kṛtvā laukikaḥ karmaśāstrīyo mokṣaśāstrīyaśceti trividho vyavahāraḥ pravartata ityarthaḥ /
tatravidhiniṣedhaparāṇi karmaśāstrāṇyṛgvedādīni, vidhiniṣedhaśūnyapratyagbrahyaparāṇi mokṣaśāstrāṇi vedāntavākyānīti vibhāgaḥ /
evaṃ vyavahārahetutvenādhyāse pratyakṣasiddhe 'pi pramāṇāntaraṃ pṛcchati-- kathaṃ punariti /
avidyāvānahamityadhyāsavānātmā pramātā sa viṣaya āśrayo yeṣāṃ tāni avidyāvadviṣayāṇīti vigrahaḥ /
tattatprameyavyavahārahetubhūtāyāḥ pramāyā adhyāsātmakapramātrāśritatvāt pramāṇānāmavidyāvadviṣayatvaṃ yadyapi pratyakṣaṃ tathāpi punarapi kathaṃ kenapramāṇenāvidyāvadviṣayatvamiti yojanā /
yadvāvidvāvatadviṣayāṇi kathaṃ pramāṇāni syuḥ, āśrayadoṣādaprāmāṇyāpatterityākṣepaḥ /
tatra pramāṇapraśne vyavahārārthāpattiṃ, talliṅgānumānaṃ cāha- ucyate ityādinā tasmāt ityantena /
devadattakartṛko vyavahāraḥ, tadīyadehādiṣvahaṃmamādhyāsamūlaḥ tadanvayavyatirekānusāritvāt yaditthaṃ tattathā, yathā mṛnmūlo ghaṭa iti prayogaḥ /
tatra vyatirekaṃ darśayati- deheti /
devadattasya suṣuptāvadhyāsābhāve vyavahārābhāvo dṛṣṭaḥ, cāgratsvapnayoradhyāse sati vyavahāra ityanvayaḥ sphuṭatvānnoktaḥ /
anena liṅgena kāraṇatayādhyāsaḥ sidhyati vyavahārarūpakāryānupapatyā veti bhāvaḥ /
nanu manuṣyatvādijātimati dehe 'hamityābhimānamātrādvyavahāraḥ sidhyatu kimindriyādiṣu mamābhimānenetyāśaṅkyāha- nahīti /
indriyapadaṃ liṅgāderapyupalakṣaṇaṃ, pratyakṣādītyādipadaprayogāt /
tathā ca pratyakṣaliṅgādiprayukto yo vyavahāro draṣṭā anumātā śrotāhamityādirūpaḥ sa indriyādīni mamatāspadānyagṛhītvā na saṃbhavatītyarthaḥ /
yadvā tāni mamatvenānupādāyayo vyavahāraḥ sa neti yojanā /
pūrvatrānupādānāsaṃbhavakriyayoreko vyavahāraḥ kartā iti ktvāpratyayaḥ sādhuḥ /
uttaratrānupādānavyavahārayorekātmakartṛkatvāt, tatsādhutvamiti bhedaḥ /
indriyādiṣu mametyadhyāsabhāve 'ndhāderiva draṣṭṛtvādivyavahāro na syāditi bhāvaḥ /
indriyādhyāsenaiva vyavahārādalaṃ dehādhyāsenetyata āha- na ceti /
indriyāṇāmadhiṣṭhānaṃ āśrayaḥ /
śarīramityarthaḥ /
nanvastvātmanā saṃyuktaṃ śarīraṃ teṣāmāśrayaḥ kimadhyāsenetyatrāha- na cānadhyastātmabhāveneti /
anadhyasta ātmabhāvaḥ ātmatādātmyaṃ yasmin tanetyarthaḥ /
'asaṅgo hi'iti śruteḥ, ādhyāsika eva dehātmanoḥ saṃbandho na saṃyogādiriti bhāvaḥ /
nanvātmano dehādibhirādhyāsikasaṃbandho 'pi māstu, svataścetanatayā pramātṛtvopapatteḥ /
na ca suṣuptau pramātṛtvāpattiḥ karaṇoparamāditi tatrāha- na caitasminniti /
pramāśrayatvaṃ hi pramātṛtvam /
pramā yadi nityacinmātraṃ tarhyāśrayatvāyogaḥ karaṇavaiyarthyaṃ ca /
yadi vṛttimātraṃ, jagadāndhyaprasaṅgaḥ, vṛtterjaḍatvāt /
ato vṛttīdvo bodhaḥ pramā, tadāśrayatvamasaṅgasyātmano vṛttimanmanastādātmyādhyāsaṃ vinā na saṃbhavatīti bhāvaḥ /
dehādhyāse, taddharmādhyāse cāsatītyakṣarārthaḥ /
tarhyātmanaḥ pramātṛtvaṃ māstu iti vadantaṃ pratyāha -na ceti /
tasmādātmanaḥ pramātṛtvādivyavahārārthamadhyāso 'ṅgīkartavya ityanumānārthāpattyoḥ phalamupasaṃharati- tasmāditi /
pramāṇasattvādityarthaḥ /
yadvā pramāṇapraśnaṃ samādhāyākṣepaṃ pariharati- tasmāditi /
ahamityadhyāsasya pramātrantargatatvenādoṣatvāt, avidyāvadāśrayāṇyapi pramāṇānyeveti yojanā /
sati pramātari paścādbhavan doṣa ityucyate, yathā kācādiḥ /
avidyā tu pramātrantargatatvānna doṣaḥ, yena pratyakṣādīnāmaprāmāṇyaṃ bhavediti bhāvaḥ /
nanu yaduktamanvayavyatirekābhyāṃ vyavahāro 'dhyāsakārya iti, tadayuktaṃ viduṣāmadhyāsābhāve 'pi vyavahāradṛṣṭerityata āha- paśvādibhiśceti /
caśabdaḥ śaṅkānirāsārthaḥ, kiṃ vidvattvaṃ brahmāsmīti sākṣātkāraḥ uta yauktikamātmānātmabhedajñānam /
ādye bādhitādhyāsānuvṛttyā vyavahāra ithi samanvayasūtre vakṣyate /
dvitīye parokṣajñānasyāparokṣabhrāntyanivartakatvāt, vivekināmapi vyavahārakāle paśvādibhiraviśeṣāt adhyāsavattvena tulyatvādvyavahāro 'dhyāsakārya iti yuktamityarthaḥ /
atrāyaṃ prayogaḥ-vivekino 'dhyāsavantaḥ vyavahāravattvāt, paśvādivaditi /
tatra saṃgrahavākyaṃ vyākurvan dṛṣṭānte hetuṃ sphuṭayati- yathāhīti /
vijñānasyānukūlatvaṃ pratikūlatvaṃ ceṣṭāniṣṭasādhanagocaratvaṃ, tadevodāharati- yatheti /
ayaṃ daṇḍo madaniṣṭasādhanaṃ, daṇḍatvāt, anubhūtadaṇḍavat, idaṃ tṛṇaṃ iṣṭasādhanaṃ, anubhūtatṛṇavadityanumāya vyavahārantītyarthaḥ /
adhunā hetoḥ pakṣadharmatāmāha- evamiti /
vyutpannacittā apītyanvayaḥ /
vivekino 'pītyarthaḥ /
phalitamāha- ata iti /
anubhavabalādityartaḥ /
samāna iti /
adhyāsakāryatvena tulya ityarthaḥ /
nanva smākaṃ pravṛttiradhyāsāditi na paśvādayo bruvanti, nāpi pareṣāmetatpratyatraṃ ataḥ sādhyavikalo dṛṣṭānta iti netyāha- paśvādīnāṃ ceti /
teṣāmātmānātmanorjñānamātramasti na vivekaḥ, upadeśābhāvāt /
ataḥ sāmagrīsattvādadhyāsasteṣāṃ prasiddha ityarthaḥ /
nigamayati- tatsāmānyeti /
taiḥ paścādibhiḥ sāmānyaṃ vyavahāravattvaṃ tasya darśanādvivekināmapyayaṃ vyavahāraḥ samāna iti niścīyata iti saṃbandhaḥ /
samānatvaṃ vyavahārasyādhyāsakāryatvenetyuktaṃ purastāt /
tatroktānvayavyatirekau smārayati- tatkā iti /
tasyādhyāsasya kāla eva kālo yasya sa tatkālaḥ /
yadvā adhyāsastadā vyavahāraḥ, tadabhāve suṣuptau tadabhāva ityuktānvayādimāniti yāvat /
ato vyavahāraliṅgādvivekināmapi dehādiṣvahaṃmamābhimāno 'stītyanavadyam /
nanu laukikavyavahārasyādhyāsikatveṣa'pi jyotiṣṭomādivyavahārasya nādhyāsajanyatvaṃ, tasya dehātiriktātmajñānapūrvakatvādityāśaṅkya hetumaṅgīkaroti- śāstrīye tviti /
tarhi kathaṃ vaidikakarmaṇo 'dhyāsajanyatvasiddhirityāśaṅkya kiṃ tatra dehānyātmadhīmātramapekṣitamuta, ātmatattvajñānaṃ, ādye tasyādhyāsābādhakatvāttatsiddhirityāha- tathāpīti /
na dvitīya ityāha- na vedānteti /
kṣutpipāsādigrasto jātiviśeṣavānahaṃ saṃsārīti jñānaṃ karmaṇyapekṣitaṃ na tadviparītātmatattvajñānaṃ, anupayogāt pravṛttibādhāccetyarthaḥ /
śāstrīyakarmaṇo 'dhyāsajanyatvaṃ nigamayati- prākveti /
adhyāse āgamaṃ pramāṇayati- yathā hīti /
yathā pratyakṣānumānārthāpattayo 'dhyāse pramāṇaṃ tathāgamo 'pītyarthaḥ /
'brāhmaṇo yajeta''na ha vai snātvā bhikṣeta''aṣṭavarṣaṃ brāhyaṇamupanayīta' 'kṛṣṇakeśo 'gnīnādadhīta'ityāgamo brāhmaṇādipadairadhikāriṇaṃ varṇadyabhimāninamanuvadan adhyāsaṃ gamayatīti bhāvaḥ /
evamadhyāse pramāṇasiddhe 'pi kasya kutrādhyāsa iti jijñāsāyāṃ tamudāhartuṃ lakṣaṇaṃ smārayati- adhyaso nāmeti /
udāharati- tadyatheti /
tallakṣaṇaṃ yathā spaṣṭaṃ bhavati tathodāhriyata ityarthaḥ /
svadehādbhedena pratyakṣāḥ putrādayo bāhyāḥ taddharmānsākalyādīndehaviśiṣṭātmanyadhyasyati, taddharmajñānāt svasmiṃstattulyadharmānadhyasyatītyarthaḥ /
bhedāparokṣajñāne taddharmādhyāsāyogāt, anyathākhyātyanaṅgīkārācceti draṣṭavyam /
dehendriyadharmānmanoviśiṣṭātmanyadhyasyatītyāha- tatheti /
kṛśatvādidharmavato dehāderātmani tādātmyena kalpitatvāttaddharmāḥ sākṣādātmanyadhyastā iti mantavyam /
ajñātapratyagrūpe sākṣīṇi manodharmādhyāsamāha- tathāntaḥkaraṇeti /
dharmādhyāsamuktvā tadvadeva dharmyadhyāsamāha- evamiti /
antaḥkaraṇaṃ sākṣiṇyabhedenādhyasya taddharmān kāmādīn adhyasyatīti
mantavyam /
svapracārā manovṛttayaḥ /
prati-prātilomyenāsajjaṅaduḥkhātmākāhaṅkārādivilakṣaṇatayā saccitsukhātmakatvenāñcati prakāśata iti pratyak /
evamātmanyanātmataddharmādhyāsamudāhṛtyānātmanyātmano 'pi saṃsṛṣṭatvenādhyāsamāha- tañceti /
ahamityadhyāse cidātmano bhānaṃ vācyaṃ, anyathā jagadāndhyāpatteḥ /
na cānadhyastasyādhyāse bhānamasti /
tasmādrajatādāvidama ivātmanaḥ saṃsargādhyāsa eṣṭavyaḥ /
tadviparyayeṇepi /
tasyādhyāstasya jaḍasya viparyayodhiṣṭhānatvaṃ, caitanyaṃ ca tadātmanā sthitamiti yāvat /
tatrājñāne kevalātmanā saṃsargaḥ, manasyajñānopahitasya dehādau manaupahitasyeti viśeṣaḥ /
evamātmani buddhyādyadhyāsāt kartṛtvādilābhaḥ, buddhyādau cātmādhyasāccaitanyalābha iti bhāvaḥ /
varṇitādhyāsamupasaṃharati- evamayamiti /
anādyavidyātmakatayā kāryādhyāsasyānāditvamadhyāsāt saṃskārastato 'dhyāsa iti /
pravāhato naisargigatvaṃ /
evamupādānaṃ nimittaṃ coktaṃ bhavati /
jñānaṃ vinā dhvaṃsābhāvādānantyam /
taduktaṃ bhagavadgītāsu-'na rūpamasyeha tathopalabhyate nānto na cādirna ca saṃpratiṣṭhā'iti /
hetumuktā svarūpamāha- mithyeti /
mithyā māyā tayā pratīyata iti pratyayaḥ kāryaprapañcaḥ tatpratītiścetyevaṃsvarūpa ityarthaḥ /
tasya kāryamāha- kartṛtveti /
pramāṇaṃ nigamayati- sarveti /
sākṣipratyakṣamevādhyāsadharmigrāhakaṃ mānaṃ, anumānādikaṃ tu saṃbhāvānārthamityabhipretya pratyakṣopasaṃhāraḥ kṛtaḥ /
evamadhyāsaṃ varṇayitvā tatsādhye viṣayaprayojane darśayati- asyeti /
kartṛtvādyanarthahetoradhyāsasya samūlasyātyantikanāśo mokṣaḥ sa kenetyata āha- ātmeti /
brahmātmaikyasākṣātkārasya pratipattiḥ śravaṇādibhirapratibandhena lābhastasyā ityarthaḥ /
vidyāyāṃ kāraṇamāha- sarva iti /
ārabhyante adhītya vicāryante ityarthaḥ /
vicāritavedāntānāṃ brahmātmaikyaṃ viṣayaḥ, mokṣaḥ phalamityuktaṃ bhavati /
arthāttadvicārātmakaśāstrasyāpi te eva viṣayaprayojane iti jñeyam /
nanu vedānteṣu prāṇādyupāstīnāṃ bhānādātmaikyameva teṣāmartha iti kathamityata āha- yathā ceti /
śarīrameva śārīrakaṃ, kutsitatvāt, tannivāsī śārīrako jīvastasya brahmatvavicāro mīmāṃsā tasyāmityarthaḥ /
upāstīnāṃ citaikāgryadvārātmaikyajñānārthatvāttadvākyānāmapi mahātātparyamaikye iti vakṣyate /
evamadhyāsoktyā brahmātmaikye virodhābhāvena viṣayaprayojanavatvācchāstramārambhaṇīyamiti darśim* // //
iti prathamavarṇakam* ////
vicārasya sākṣādviṣayā vedāntāḥ;teṣāṃ gatārthatvāgatārthatvābhyāmārambhasaṃdehe kṛtsnasya vedasya vidhiparatvāt, vidheśca 'adhāto brahmajijñāsā'ityādinā pūrvatantreṇa vicāritatvāt, avagatārthā eva vedāntā ityavyavahitaviṣayābhāvānnārambha iti prāpte brūte- vedānteti /
vedāntaviṣayakapūjitavicārātmakaśāstrasya vyākhyātumiṣṭasya sūtrasaṃdarbhasyedaṃ prathamasūtramityarthaḥ /
yadi vidhireva vedārthaḥ syāttadā sarvajño bādarāyaṇo brahmajijñāsāṃ na brūyāt, brahmaṇi mānābhāvāt /
ato brahmaṇo jijñāsyatvoktyā kenāpi tantreṇānavagatabrahmaparavedāntavicāra ārambhaṇīya iti sūtrakṛddarśayati /
tacca 'vyācikhyāsitasya'iti padena bhāṣyakāro babhāṣe* // //
iti dvitīyavarṇakam* // //
evaṃ varṇakadvayena vedāntavicārasya kartavyatāyāṃ viṣayaprayojanavattvamagatārthatvaṃ ceti hetudvayaṃ sūtrasyārthikārthaṃ vyākhyāyākṣaravyākhyāmārabhamāṇaḥ punarapyadhikāribhāvābhābhyāṃ śāstrārambhasaṃdehe sati athaśabdasyānantaryārthakatvoktyā adhikāriṇaṃ sādhayati- tatrāthaśabda iti /
sūtra ityarthaḥ /
'maṅgalānantarārambhapraśnakārtsnyeṣvatho atha'ityathaśabdasya yahavorthāḥ santi /
tatra 'atha yogānuśāsanam'ityatra, sūtre yathā athaśabda ārambhārthakaḥ yogaśāstramārabhyata iti
tadvadatra kiṃ na syādityata āha- nādhikārārtha iti /
ayamāśayaḥ-kiṃ jijñāsāpadaṃ jñānecchāparamuta vicāralakṣakam?ādye 'thaśabdasyārambhārthatve brahmajñānecchārabhyata iti sūtrārthaḥ syāt sa cāsaṃgataḥ, tasyā anārabhyatvāt /
nahi pratyathikaraṇaṃ icchā kriyate kintu tayā vicāraḥ /
na dvitīyaḥ, kartavyapadādhyāhāraṃ vinā vicāralakṣakatvāyogāt, adhyāhṛte ca tenaivārambhokterathaśabdavaiyarthyāt /
kintvadhikārisiddhyarthamānāntaryārthataiva yukteti adhunā saṃbhāvitamarthāntaraṃ dūṣayati- maṅgalasyeti /
vākyārtho vicārakartavyatā na hi tatra maṅgalasya kartṛtvādinānvayo 'stītyarthaḥ /
nanu sūtrakṛtā śāstrādau maṅgalaṃ kāryamityathaśabdaḥ pratyukta iti cet satyaṃ, na tasyārtho maṅgalaṃ kintu ca tacchravaṇamuccāraṇaṃ ca maṅgalakṛtyaṃ karoti /
tadarthastvānantaryamevetyaha- arthānatareti /
arthāntaramānantaryam /
śrutyā śravaṇena śaṅkhavīṇādinādaśravaṇavadoṅkārāthaśabdayoḥ śravaṇaṃ maṅgalaphalakam /
'oṅkāścāthaśabdaśca dvāvetau brahmaṇaḥ purā /
kaṇṭhaṃ bhittvā viniryātau tasmānmāṅgalikāvimau //
'iti smaraṇāditi bhāvaḥ /
nanu prapañco mithyeti prakṛte sati, atha mataṃ prapañcaḥ satya ityatra pūrvaprakṛtārthāduttarārthasyārthāstaratvārtho 'thaśabdo dṛṣṭaḥ, tathātra kiṃ na syādityata āha- pūrveti /
phalataḥ phalasyetyarthaḥ /
brahmajijñāsāyāḥ pūrvaṃ arthaviśeṣaḥ prakṛto nāsti yasmāttasyā arthāntaratvamathaśabdenocyeta /
yataḥ kutaścitadardhāntaratvaṃ sūtrakṛtā na vaktavyaṃ, phalābhāvāt /
yadi phalasya jijñāsāpadoktakartavyavicārasya hetutvena yatpūrvaṃ prakṛtaṃ tadapekṣāstītyapekṣābalātprakṛtahetumākṣipya tator'thāntaratvamucyate, tadārthāntaratvamānantarye 'ntarbhavati hetuphalabhāvajñānāyānantaryasyāvaśyaṃ vācyatvāt /
tasmādidamarthāntaramityukte tasya hetutvāpratīteḥ /
tasmādidamanantaramityukte bhavatyeva hetutvapratītiḥ /
na cāśvādanantaro gaurityatra hetutvabhānāpattiriti vācyaṃ, tayordeśataḥ kālato vā vyavadhānenānantaryasyāmukhyatvāt /
ataḥ sāmagrīphalayoreva mukhyamānantaryaṃ, avyavadhānāt /
tasminnukte satyarthāntaratvaṃ na vācyaṃ jñānatvādvaiphalyācceti bhāvaḥ /
phalasya vicārasya pūrvaprakṛtahetvapekṣāyā balādyadarthāntaratvaṃ tasyānantāryabhedāt na pṛthagathaśabdārthatvamityadhyāhṛtya bhāṣyaṃ yojanīyam /
yadvā pūrvaprakṛter'the 'pekṣā yasyā arthāntaratāyāstasyāḥ phalaṃ jñānaṃ taddvārānantaryāvyatirekāttajjñāne tasyāḥ jñānatonatarbhāvānnāthaśabdārthatetyarthaḥ /
nanvānantaryārthakatve 'pyānantaryasyāvadhiḥ ka ityāśaṅkyāha- sati ceti /
yanniyamena pūrvavṛttaṃ pūrvabhāvi asādhāraṇakāraṇaṃ puṣkalākāraṇamiti yāvat, tadevāvadhiriti vaktavyamityarthaḥ /
nanvastu dharmavicāra iva brahmavicāre 'pi vedādhyayanaṃ puṣkalakāraṇamityāha- svādhyāyeti /
samānaṃ brahmavicāre sādhāraṇakāraṇaṃ na puṣkalakāraṇamityarthaḥ /
nanu saṃyogapṛthaktvanyāyena 'yajñena dānena'ityādiśrutyā 'yajñādikarmāṇi jñānāya vidhīyante'iti sarvāpekṣādhikaraṇe vakṣyate /
tathā ca pūrvatantreṇa tadavabodhaḥ puṣkalakāraṇamiti śaṅkate- nanviti /
iha brahmajijñāsāyāṃ viśeṣo 'sādhāraṇaṃ kāraṇam /
['ekasya tūbhayārthatve saṃyogapṛthaktvam'iti jaiminīsūtraṃ, tadarthastu-ekasya karmaṇa ubhayārthatve 'nekaphalasaṃbandhe saṃyogaḥ ubhayasaṃbandhabodhakaṃ vākyaṃ tasya pṛthaktvaṃ bhedaḥ sa hetuḥ /
tataśacātrāpi jyotiṣṭomādikarmaṇāṃ svargādiphalakālāmapi 'yajñena dānena'ityādi vacanāt jñānārthatvaṃ ceti /
ṭapariharati- netyādinā /
ayamāśayaḥ--na tāvat pūrvatantrasthaṃ nyāyasahasraṃ brahmajñāne tadvicāre vā puṣkalaṃ kāraṇaṃ, tasya dharmanirṇamātrahetutvāt /
nāpi karmanirṇayaḥ, tasyānuṣṭhānahetutvāt /
na hi dhūmāgnyoriva dharmabrahmaṇorvyāptirasti, yayā dharmajñānāt brahmajñānaṃ bhavet /
yadyapi śuktivivekādidvārā karmāṇi hetavaḥ, tathāpi teṣāṃ nādhikāriviśeṣaṇatvaṃ, ajñātānāṃ teṣāṃ janmāntarakṛtānāmapi phalahetutvāt /
adikāriviśeṣaṇaṃ jñāyamānaṃ pravṛttipuṣkalakāraṇamānantaryāvadhitvena vaktavyam /
ataḥ karmāṇi, tadavabodhaḥ, tannāyavicāro vā nāvadhiriti na brahmajijñāsāyādharmajijñāsānantaryamiti /
nanu dharmabrahmajijñāsayoḥ kāryakāraṇatvābhāve 'pyānantaryoktidvārā kramajñānārtho 'thaśabdaḥ /
'hṛdayasyāgre 'vadyatyatha jihvayā atha vakṣasaḥ'itiyavadānānāṃ kramajñānārthāthaśabdavadityāśaṅkyāha-- yatheti /
avadānānāmānantaryaniyamaḥ kramo yathāthaśabdārthastasya vivakṣitatvāt na tatheha dharmabrahmajijñāsayoḥ kramo vivakṣitaḥ, ekakartṛkatvābhāvena tayoḥ kramānapekṣaṇāt /
ato na kramārtho 'thaśabda ityarthaḥ /
nanu tayorekakartṛtvaṃ kuto nāstītyata āha-- śeṣeti /
yeṣāmekapradhānaśeṣatā, yathāvadānānāṃ prayājādīnāṃ ca /
yayośca śeṣaśeṣitvaṃ, yathā prayājadarśayoḥ /
yasya cādhikṛtādhikāratvaṃ, yathā apāṃ praṇayanaṃ darśapūrṇamāsāṅgamāśritya 'godohanena paśukāmasya'iti vihitasya godohanasya /
yathā vā 'darśapūrṇamāsābhyāmiṣṭvā somena yajeta'iti darśātyuttarakāle vihitasya somayāgasya darśādyadhikṛtādhikāratvaṃ teṣāmekakartṛkatvaṃ bhavati /
tataścaikaprayogavacanagṛhītānāṃ teṣāṃ yugapadanuṣṭhānasaṃbhavāt kramākāṅkṣāyāṃ śrutyādibhirhi kramo bodhyate, naivaṃ jijñāsayoḥ śeṣaśeṣitve śrutiliṅghādikaṃ mānamasti /
nanu 'brahmacaryaṃ samāpya gahī bhavet gṛhādvanī bhūtvā pravrajecca'iti śrutyā, adhītya vidhivadvedān putrānutpādya dharmataḥ /
iṣṭvā ca śaktito yajñairmano mokṣoniveśayet' /
iti smṛtyā cāthikṛtādhikāratvaṃ bhātīti tanna /
'brahmacaryādeva pravrajet' /
'āsādayati śuddhātmā mokṣaṃ vai prathamāśrame /
'iti śrutismṛtibhyāṃ tvayodāhṛtaśrutismṛtyoraśuddhacittaviṣayatvāvagamāt /
etaduktaṃ bhavati-yadi janmāntarakṛtakarmabhiḥ śuddhaṃ cittaṃ tadā brahmacaryādeva saṃnyasyabrahma jijñāsitavyaṃ, yadā na śuddhamiti rāgeṇa jñāyate tadā gṛhī bhavet, tatrāpyaśuddhau vanībhavet tatrāpyaśuddhau tathaiva kālamākalayet, vane śuddhaupravrajediti /
tathā ca śrutiḥ-'yadahareva virajettadahareva pravrajet'iti /
tasmānnānayoradhikṛtādhikāratve kiñcinmānamiti bhāvaḥ /
nanu mīmāṃsayoḥ śeṣaśeṣitvamathikṛtādhikāratvaṃ ca māstu /
ekamokṣaphalakatvenaikakartṛkatvaṃ syādeva /
vadanti hi-'jñānakarmābhyāṃ muktiḥ'iti samuccayavādinaḥ /
ekamekavedārthajijñāsyakatvāccaikakartṛtve /
tathā cāgneyādiṣaḍyāgānāmekasvargaphalakānāṃ, dvādaśādhyāyānāṃ caikadharmajijñāsyakānāṃ kramavattayoḥ kramo vivakṣita iti kramārtho 'thaśabda ityaśaṅkyāha- phaleti /
phalabhedājjijñāsyabhedācca na kramo vivakṣita ityanuṣaṅgaḥ /
yathā sauryāryamṇaprājāpatyacarūṇāṃ brahmavarcasasvargāyuḥphalabhedāt, yathā vā kāmacikitsātantrayorjijñāsyabhedānna kramāpekṣā tadvanmīmāṃsayorna kramāpekṣeti bhāvaḥ /
tatraphalabhedaṃ vivṛṇoti- abhyudayeti /
viṣayābhimukhyenodetītyabhyudayo viṣayādhīnaṃ sukhaṃ svargādikaṃ tacca dharmajñānahetormīmāṃsayāḥ phalamityarthaḥ /
na kevalaṃ phalasya svarūpato bhedaḥ kintu hetuto 'pītyāha -tacceti /
brahmajñānahetormīmāṃsāyāḥ phalaṃ tu tadviruddhamityāha -niśreyaseti /
nitya nirapekṣaṃ śreyo niśreyaṃ mokṣastatphalamityarthaḥ /
brahmajñānaṃ ca svotpattivyatiriktamanuṣṭhānaṃ nāpekṣata ityāha- na ceti /
svarūpato hetutaśca phalabhedānna samuccaya iti bhāvaḥ /
jijñāsyabhedaṃ vivṛṇoti -bhavyaśceti /
bhavatīti bhavyaḥ /
sādhya ityarthaḥ /
sādhyatve hetumāhaḥ neti /
tarhi tucchatvaṃ, netyāha- puruṣeti /
puruṣavyāpāraḥ prayatnastantraṃ heturyasyatattvādityarthaḥ /
kṛtisādhyatvāt kṛtijanakajñānakāle dharmasyāsatvaṃ na tucchatvādityarthaḥ /
brahmaṇo dharmādvailakṣaṇyamāha- iha tviti /
uttaramīmāṃsāyāmityarthaḥ /
bhūtamasādhyam /
tatra hetuḥ- nityeti /
sadā satvādityarthaḥ /
sādhyāsādhayatvena dharmabrahmaṇoḥ svarūpabhedamuktvā hetuto 'pyāha- neti /
dharmavat kṛtyadhīnaṃ netyarthaḥ /
mānato 'pi bhedamāha- codaneti /
ajñātajñāpakaṃ vākyamatra codanā /
tasyāḥ pravṛttirbodhakatvaṃ tadvailakṣaṇyācca jijñāsyabheda ityarthaḥ /
saṃgrahavākyaṃ vivṛṇoti- yā hīti /
lakṣaṇaṃ pramāṇaṃ 'svargakāmo yajeta'ityādivākyaṃ hi svaviṣaye dharme yāgādikaraṇasvargādiphalakabhāvanārūpe phalahetuyāgādigocaraniyoge vā hitasādhane yāgādau vā puruṣaṃ pravartayadevāvabodhayati /
'ayamātmā brahma'ityādi tvamarthaṃ kevalamaprapañcaṃ brahma bodhayatveva na pravartayati viṣayābhāvādityarthaḥ /
nanvavabodha eva viṣayastatrāha- na puruṣa iti /
brahmacodanayā puruṣo 'vabodhe na pravartata ityatra hetuṃ pūrvavākyenāha- avabodhasyeti /
svajanyajñāne svayaṃ pramāṇaṃ na pravartakamityatra dṛṣṭāntamāha- yatheti /
mānādeva bodhasya jātatvāt, jāte ca vidhyayogāt, na vākyārthajñāne puruṣapravṛttiḥ /
tathā ca pravartakamānameyo dharmaḥ, udāsīnamānameyaṃ brahma, iti jijñāsyabhedāt, na tanmīmāṃsayoḥ kramārtho 'thaśabda iti bhāvaḥ /
evamathaśabdasyārthāntarāsaṃbhavāt ānantaryavācitve sati tadavadhitvena puṣkalakāraṇaṃ vaktavyamityāha- tasmāditi /
upadiśyate /
sūtrakṛteti śeṣaḥ /
tatkimityata āha- ucyata iti /
vivekādīnāmāgamikatvena prāmāṇikatvaṃ purastādevoktam /
laukikavyāpārāt manasa uparamaḥ śamaḥ bāhyakaraṇānāmuparamo damaḥ /
jñānārthaṃ vihitanityādikarmasanyāsa uparatiḥ /
śītoṣṇādidvandvasahanaṃ titikṣā /
nidrālasyapramādatyāgena manaḥsthitiḥ samādhānam /
sarvatrāstikatā śraddhā /
etatṣaṭkaprāptiḥ śamādisaṃpat /
atra vivekādīnāmuttarottarahetutvenādhikāriviśeṣaṇatvaṃ mantavyam /
teṣāmanvayavyatirekābhyāṃ brahmajijñāsāhetutvamāha- teṣviti /
yathākathañcit kutūhalitayā brahmavijārapravṛttasyāpi phalaparyantaṃ tajjñānānudayādvyatirekasiddhiḥ /
athaśabdavyākhyānamupasaṃharati- tasmāditi /
nanūktavivekādikaṃ na saṃbhavati, 'akṣayyaṃ ha vai cāturmāsyayājinaḥ sukṛtam'ityādiśrutyā karmaphalasya nityatvena tato vairāgyasiddheḥ /
jīvasya brahmasvarūpamokṣaścāyuktaḥ, bhedāt tasya loṣṭādivat puruṣārthatvāyogācca /
tato mumukṣāsaṃbhava ityākṣepaparihārārtho 'taḥśabdaḥ taṃ vyācaṣṭe- ataḥśabda iti /
athaśabdenānantaryavācinā tadavadhitvenārthādvivekādicatuṣṭayasya brahmajijñāsāhetutvaṃ yaduktaṃ tasyārthikahetutvāsyākṣepanirāsāyānuvādako 'taḥśabda ityarthaḥ /
uktaṃ vivṛṇoti- yasmāditi /
tasmādityuttareṇa saṃbandhaḥ /
'yadalpaṃ tanmartyam''yatkṛtakaṃ tadanityam'iti nyāyavatī 'tadyatheha'ityādiśrutiḥ karmaphalākṣayatvaśruterbādhakā /
tasmāt 'ato 'nyadārtam'iti śrutyā anātmamātrasyānityatvavivekāt vairāgyalābha iti bhāvaḥ /
mumukṣāṃ saṃbhāvayati- tatheti /
yathā vedaḥ karmaphalānityatvaṃ darśayati, tathā brahmajñānāt praśāntaśokānilamapāraṃ svayañjyotirānandaṃ darśayatītyarthaḥ /
jīvatvāderadhyāsoktyā brahmatvasaṃbhava ukta eveti bhāvaḥ /
evamathātaḥśabdābhyāṃ puṣkalakāraṇavato 'dhikāriṇaḥ samarthanāt śāstramārabdhavyamityāha- tasmāditi /
sutravākyapūraṇārthamadhyāhṛtakartavyapadānvayārthaṃ brahmajijñāsāpadena vicāraṃ lakṣayituṃ tasya svābhimatasamāsakathanenāvayavārthaṃ darśayati- bahmaṇa iti /
nanu dharmāya jijñāsā itivat brahmaṇe jijñāseti caturthīsamāsaḥ kiṃ na syāditi cet /
ucyate-jijñāsā padasya hi mukhyārthaṃ icchā, tasyāḥ prathamaṃ karmakārakamapekṣitaṃ paścāt phalaṃ, tataścādau karmajñānārthaṃ ṣaṣṭhisamāso yuktaḥ /
karmaṇyukte satyarthāt phalamuktaṃ bhavati, icchāyāḥ karmaṇa evaphalatvāt /
yathā svargasyecchā ityukte svargasya phalatvaṃ labhate tadvat /
ata eva 'dharmajijñāsā'ityatrāpi 'sā hi tasya jñātumicchā'iti icchāṃ gṛhītvā ṣaṣṭhīsamāso darśitaḥ /
vicāralakṣaṇāyāṃ tu vicārasya kleśātmakatayā prathamaṃ phalākāṅkṣatvāt dharmāya jijñāse caturthasamāsa uktaḥ, tathā vṛttikārairbrahmaṇe jijñāsā ityuktaṃ cedastu jñānatvena brahmaṇaḥ phalatvāditi /
adhunā brahmapadārthamāha- brahma ceti /
nanu 'brahmakṣatramidaṃ brahma āyāti brahma svayambhūrbrahma prajāpatiḥ'iti śrutiṣu loke ca brāhmaṇatvajātau jīve vede kamalāsane ca brahmaśabdaḥ prayujyata ityāśaṅkāha -ata eveti /
jagatkāraṇatvalakṣaṇapratipādakasūtrāsāṃgatyaprasaṅgādevetyarthaḥ /
vṛttyantare śeṣe ṣaṣṭhītyuktaṃ dūṣayati- brahmaṇa itīti /
saṃbandhasāmānyaṃ śeṣaḥ /
jijñāsetyatra sanpratyavācyāyā icchāyā jñānaṃ karma, tasya jñānasya brahma karma /
tatra sakarmakakriyāyāḥ karmajñānaṃ vinā jñātumaśakyatvāt, icchāyā viṣayajñānajanyatvācca prathamāpekṣitaṃ karmaiva ṣaṣṭhyā vācyaṃ na śeṣa ityarthaḥ /
nanu pramāṇādikamanyadeva tatkarmāstu brahma tu śeṣitayā saṃbadhyatāṃ tatrāha -jijñāsyāntareti /
śrutaṃ karma tyaktvānyadaśrutaṃ kalpayan 'piṇḍamutsṛjya karaṃ leḍhi'iti nyāyamanusaratīti bhāvaḥ /
gūḍhābhisaṃdhiḥ śaṅkyate-- nanviti /
'ṣaṣṭhī śeṣe'iti vidhānāt, ṣaṣṭhyā saṃvandhamātraṃ pratītamapi viśeṣākāṅkṣāyāṃ sakarmakakriyāsaṃnidhānāt karmatve paryavasyatītyarthaḥ /
abhisaṃdhimajānannivottaramāha -evamapīti /
karmalābhepi pratyakṣaṃ 'kartṛkarmaṇoḥ kṛti'iti sūtreṇa jijñāsāpadasyākārapratyayāntatvena kṛdantasya yoge vihitaṃ prathamāpekṣitaṃ ca karmatvaṃ tyaktvā parokṣamaśābdaṃ kalpayata ityarthaḥ /
śeṣavādī svābhisaṃdhimuddhāṭayati-na vyartha iti /
śeṣaṣaṣṭhyāṃ brahmasaṃbandhinī jijñāsā pratijñātā bhavati /
tatra yāni brahmāśritāni lakṣaṇapramāṇayuktijñānasādhanaphalāni teṣāmapi vicāraḥ pratijñāto bhavati /
tajjijñāsāyā api brahmajñānārthatvena brahmasaṃbandhitvāt /
karmaṇiṣaṣṭhyāṃ tu brahmakarmaka eva vicāraḥ pratijñāto bhavatītyabhisaṃdhinā śeṣaṣaṣṭhītyucyate /
ato matprayāso na vyarthaḥ /
brahmatatsaṃbandhināṃ sarveṣāṃ vicārapratijñānamarthaḥ phalaṃ yasya tattvādityarthaḥ /
tvatprayāsasyedaṃ phalaṃ na yuktaṃ, sūtreṇa mukhataḥ pradhānasya brahmaṇo vicāre pratijñāte sati tadupakaraṇānāṃ vicārasyārthikapratijñāyā uditatvādityāha siddhāntī- na pradhāneti /
saṃgṛhītamarthaṃ saṃdṛṣṭāntaṃ vyākaroti-- brahmahītyādinā /
'tadvijijñāsasva'iti mūlaśrutyanusārācca karmaṇi ṣaṣṭhītyāha- śrutyanugamācceti /
śrutisūtrayorekārthatvalābhāccetyarthaḥ /
jijñāsāpadasyāvayavārthamāha- jñātumiti /
nanvanavagate vastunīcchāyā adarśanāt tasyā mūlaṃ viṣayajñānaṃ vaktavyam /
brahmajñānaṃ tu jijñāsāyāḥ phalaṃ, tadeva mūlaṃ kathamityāśaṅkyāha- avagatīti /
āvaraṇanivṛttirūpābhivyaktimaccaitanyamavagatiḥ paryanto 'vadhiryasyākhaṇḍasākṣātkāravṛttijñānasya tadeva jijñāsāyāḥ karma, tadeva phalam /
mūlaṃ tvāpātajñānamityadhunā vakṣyata iti phalamūlajñānayorbhedānna jijñāsānupapattirityarthaḥ /
nanu gamanasya grāmaḥ karma, tatprāptiḥ phalamiti bhedāt karma eva phalamityuktaṃ tatrāha- phaleti /
kriyāntare tayorbhede 'pi icchāyāḥ phalaviṣayatvāt karmaiva phalamityarthaḥ /
nanu jñānāvagatyoraikyādbhedoktirayuktetyata āha -jñāneneti /
jñānaṃ vṛttiḥ avagatistatphalaṃ iti bheda iti bhāvaḥ /
avagantumabhivyañjayitum /
avagateḥ phalatvaṃ sphuṭayati- brahmeti /
hiśabdoktaṃ hetumāha- niḥśeṣeti /
bījamavidyā ādiryasyānarthasya tannāśakatvādityarthaḥ /
avayavārthamuktvā sūtrāvākyārthamāha- tasmāditi /
atra sanpratyayasya vicāralakṣakatvaṃ tavyapratyayena sūcayati /
athātaśabdābhyāmadhikāriṇaḥ sādhitattvāttena brahmajñānāya vicāraḥ kartavya ityarthaḥ //
iti tṛtīyaṃ varṇakam //
prathamavarṇake bandhasyādhyasatvoktyā viṣayādiprasiddhāvapi brahmaprasiddhyaprasiddhyorviṣayādisaṃbhavāsaṃbhavābhyāṃ śāstrārambhasaṃdehe pūrvapakṣamāha- tatpunariti /
punaḥśabdo varṇakāntaradyotanārthaḥ /
yadi vedāntavicārātprāgeva brahmajñānaṃ tarhyajñātatvarūpaviṣayatvaṃ nāsti, ajñānābhāvena tannivṛttirūpaphalamapi nāstīti na vicārayitavyam /
athajñātaṃ kenāpi tarhi taduddeśena vicāraḥ kartuṃ na śakyate, ajñātasyoddeśāyogāt /
tathā ca buddhāvanārūḍhasya vicārātmakaśāstreṇa vedānteśca pratipādanāyogāt /
tatpratipādyatvarūpaḥ saṃbandho nāstīti jñānānutpatteḥ phalamapi nāstītyanārabhyaṃ śāstramityarthaḥ //
āpātaprasiddhyā viṣayādilābhādārambhaṇīyamiti siddhāntayati- ucyata ityādinā /
prasiddhaṃ tāvadityarthaḥ /
astitvasyāprakṛtatvenāstipadasya prasiddhiparatvāt /
nanu kena mānena brahmaṇaḥ prasiddhiḥ /
na ca 'satyaṃ jñānamanantaṃ brahma'iti śrutyā seti vācyam /
brahmapadasya loke saṃgatigrahābhāvena tadghaṭitavākyasyābodhakatvādityāśaṅkyabrahmapadavyutpatyā prathamaṃ tasya nirguṇasya saguṇasya ca prasiddhirityāha- brahmaśabdasya hīti /
asyārthaḥ-śrutau sūtre ca brahmapadasya prayogānyathānupapattyā kaścidartho 'stīti jñāyate, pramāṇavākye nirarthakaśabdaprayogādarśanāt /
sa cārtho mahatvarūpa iti vyākaraṇānniścīyate, 'bṛhi vṛddhau'iti smaraṇāt /
sā ca vṛddhirniravadhikamahatvamiti saṃkocakābhāvāt, śrutāvanantapadena saha prayogācca jñāyate /
niravadhikamahatvaṃ cāntavattvādidoṣavatve sarvajñatvādiguṇahīnatve ca na saṃbhavati, loke guṇahīnadoṣavatoralpatvaprasiddheḥ /
ato bṛṃhaṇādbrahmeti vyutpatyā deśakālavastutaḥ paricchedābhāvarūpaṃ nityatvaṃ pratīyate /
avidyādidoṣaśūnyatvaṃ śuddhatvam /
jāḍyarāhityaṃ buddhatvam /
bandhakāle 'pi svatobandhabhāvo muktatvaṃ ca pratīyate /
evaṃ sakala doṣaśūnyaṃ nirguṇaṃ prasiddham /
tathā sarvajñatvādigumakaṃ ca tatpadavācyaṃ prasiddham /
jñeyasya kāryasya vā pariśeṣe 'lpatvaprasaṅgena sarvajñatvasya sarvakāryaśaktimattvasya ca lābhāditi /
evaṃ tatpadātprasiddherapramāṇatvenāpātatvādajñānānivartakatvājjijñāsopapattirityuktvā tvaṃpadārthātmanāpi brāhmaṇaḥ prasiddhyā tadupapattiratyāha- sarvasyeti /
sarvasya lokasya yo 'yamātmātadabhedādrahmaṇaḥ prasiddhirityarthaḥ /
nanvātmanaḥprasiddhiḥ ketyata āha -sarvo hīti /
ahamasmīti na pratyetīti na kintu pratyetyeva /
saiva saccidātmanaḥ prasiddhirityarthaḥ /
ātmanaḥ kutaḥ satteti śūnyamatamāśaṅkyāha- yadi hīti /
ātmanaḥ śūnyasya pratītau ahaṃ nāsmīti loko jānīyāt /
lokastu ahamasmīti jānāti tasmādātmano 'stitvaprasiddhirityarthaḥ /
ātmaprasiddhāvapi brahmaṇaḥ kimāyātaṃ tatrāha- ātmā ceti /
'ayamātmā brahma'ityādiśruteriti bhāvaḥ /
prasiddhipakṣoktaṃ doṣaṃ pūrvapakṣeṇa smārayati- yadīti /
ajñātatvābhāvena viṣayādyabhāvādavicāryatvaṃ prāptamityarthaḥ /
yathā idaṃ rajatamiti vastutaḥ śuktiprasiddhistadvat ahamasmīti sattvacaitanyarūpatvasāmānyena vastuto brahmaṇaḥ prasiddhiḥ neyaṃ pūrṇānandabrahmatvarūpaviśeṣagocarā vādināṃ vivādābhāvaprasaṅgāt /
na hi śuktitvaviśeṣadarśane sati rajataṃ raṅgamanyadveti vipratipattirasti /
ato vipratipattyanyathānupapatyā sāmānyataḥ prasiddhāvapi viśeṣasyājñātatvādviṣayādisiddhiriti siddhāntayati na ityādinā /
sāmānyaviśeṣabhāvaḥ svatmani saccitpūrṇādipadavācyabhedāt kalpita iti mantavyam /
tatra sthūlasūkṣmakrameṇa vipratipattīrupanyasyati- dehamātramityādinā /
śāstrajñānaśunyāḥ prākṛtāḥ /
vedabāhyamatānyuktvā tārkikādimatamāhaḥ- astīti /
sāṃkhyamatamāha -bhokteti /
kimātmā dehādirūpaḥ uta tadbhinna iti vipratipattikoṭitvena dehendriyamanobuddhiśūnyānyuktva tadbhinno 'pi kartṛtvādimānna veti vipratipattikoṭitvena tārkikasāṃkhyapakṣāvupanyasyākartāpīśvarādbhinno na veti vivādakoṭitvena yogimatamāha- asti tadvyatirikta īśvara iti /
niratiśayatvaṃ gṛhītvā īśvaraḥ sarvajñatvādisaṃpanna iti yogino vadanti /
bhedakoṭimuktvā siddhāntakoṭimāha- ātmā sa bhokturiti /
bhokturjīvasyākartuḥ sākṣiṇaḥ sa īśvara ātmāsvarūpamiti vedāntino vadantītyarthaḥ /
vipratipattīrupasaṃharati- evaṃ bahavaḥ iti /
vipratipattīnāṃ prapañco nirāsaśca vivaraṇopanyāsena darśitaḥ sukhabodhāyetīhoparamyate /
tatra yuktivākyāśrayaḥ siddhāntinaḥ jīvo brahmaiva ātmatvāt, brahmavat ityādi yukteḥ, 'tattvamasi'ityādiśruteścābādhitāyāḥ sattvāt /
anye tu dehādirātmā, ahaṃpratyayagocaratvāt, vyatirekeṇa ghaṭādivadityādiyuktyābhāsaṃ, 'sa vā eṣa puruṣonnarasamayaḥ'indriyasaṃvāde 'cakṣurādayaste havācamūcuḥ''mana uvāca', 'yo 'yaṃ''vijñānamayaḥ', 'asadevedamagra āsīt','kartā boddhā anaśnannanyaḥ', 'ātmānamantaro yamayati'iti vākyābhāsaṃ cāśritā iti vibhāgaḥ /
dehādiranātmā, bhautikatvāt, dṛśyatvāt ityādinyāyaiḥ, 'ānandamayo 'bhyāsāt'
ityādisūtraiścābhāsatvaṃ vakṣyate /
nanu santu vipratipattayastathāpi yasya yanmate śraddhā tadāśrayaṇāttasyasvārthaḥ setsyati kiṃ brahmavicārārambheṇetyata āha- tatrāvicāryeti /
brahmātmaikyavijñānādeva muktiriti vastugatiḥ /
matāntarāśrayaṇe tadabhāvānmokṣasiddhiḥ /
kiñcātmānamanyathā jñātvā tatpāpena saṃsārāndhakūpe patet,'andhaṃ tamaḥpraviśanti''ye ke cātmahano janāḥ'iti śruteḥ, 'yo 'nyathā santamātmānamanyathā pratipadyate /
ki tena na kṛtaṃ pāpaṃ caureṇātmāpahāriṇā //
'iti vacanāccetyarthaḥ /
ataḥ sarveṣāṃ mumukṣūṇāṃ niśreyasaphalāya vedāntavicāraḥ kartavya itisūtrārthamupasaṃharati- tasmāditi /
bandhasyādhyastatvena viṣayādisadbhāvādagatārthatvāt, adhikārilābhādāpādaprasiddhyā viṣayadisaṃbhavīcca vedāntaviṣayā mīmāṃsāpūjitā vicāraṇā, vedāntāvirodhino ye tarkāstantrāntarasthāstānyupakaraṇāni yasyāḥ sā niśreyasāyārabhyata ityarthaḥ /
nanu sūtre vicāravācipadābhāvāttadārambhaḥ kathaṃ sūtrārtha ityata āha- brahmeti /
brahmajñānecchoktidvārā vicāraṃ lakṣayitvā tatkartavyatāṃ bravītīti bhāvaḥ /
evaṃ prathamasūtrasya catvāror'thā vyākhyānacatuṣṭayena darśitāḥ /
sūtrasya cānekārthatvaṃ bhūṣaṇam /
nanvidaṃ sūtraṃ śāstrādbahiḥ sthitvā śāstramārambhayati antarbhūtvā vā /
ādye tasya heyatā, śāstrāsaṃbandhāt /
dvitīye tasyārambhakaṃ vācyam /
na ca svayamevārambhakaṃ, svasmāt svotpatterityātmātmāśrayāt /
na cārambhakāntaraṃ paśyāma iti /
ucyate-śravaṇavidhinā ārabdamidaṃ śāstraṃ śāstrāntargatameva śāstrārambhaṃ pratipādayati /
yathādhyayanavidhirvedāntargata eva kṛtsnavedasyādhyayane prayuṅkte tadvadityanavadyam
END BsCom_1,1.1.1
START BsCom_1,1.2.2
2 janmādyādhikaraṇam / sū. 2.
brahmajijñāsitavyamityuktam /
kiṃlakṣaṇaṃ punastadbrahmetyata āha bhagavānsūtrakāraḥ-
janmādyasya yataḥ | BBs_1,1.2 |
janmotpattirādirasyeti tadguṇasaṃvijñāno bahuvrīhiḥ /
janmasthitibhaṅgaṃ samāsārthaḥ /
janmanaścāditvaṃ śrutinirdeśāpekṣaṃ vastuvṛttāpekṣaṃ ca /
śrutinirdeśastāvat 'yato vā imāni bhūtāni jāyante' (taitti.3.1) ityasminvākye janmasthitipralayānāṃ kramadarśanāt /
vastuvṛttamapi, janmanā labdhasattākasya dharmiṇaḥ sthitiprayasaṃbhavāt /
asyeti pratyakṣādisaṃnidhāpitasya dharmiṇa idamā nirdeśaḥ /
ṣaṣṭhī janmādidharmasaṃbandhārthā /
yata iti kāraṇanirdeśaḥ asya jagato nāmarūpābhyāṃ vyākṛtasyānekakartṛbhoktṛsaṃyuktasya pratiniyatadeśakālanimittakriyāphalāśrayasya manasāpyacintyaracanārūpasya janmasthitibhaṅgaṃ yataḥ sarvajñātsarvaśakteḥ kāraṇādbhavati tadbrahmeti vākyaśeṣaḥ /
anyeṣāmapi bhāvavikārāṇāṃ triṣvevāntarbhāva iti janmasthitināśānāmiha grahaṇam /
yāskaparipaṭhitānāṃ tu 'jāyate 'sti' ityādīnāṃ grahaṇe teṣāṃ jagataḥ sthitkāle saṃbhāvyamānatvānmūlakāraṇādutpattisthitināśāṃ jagato na gṛhītāḥ syurityāśaṅkyeta, tanmā śaṅkīti yotpattirbrahmastatraiva sthitiḥ pralayaśca ta eva gṛhyante //
na yathoktaviśeṣaṇasya jagato yathoktaviśeṣaṇamīśvaraṃ muktvānyataḥ pradhānādacetanādaṇubhyo 'bhāvātsaṃsāriṇo vā utpattyādi saṃbhāvayituṃ śakyam /
naca svabhāvataḥ, viśiṣṭadeśakālanimittānāmihopādānāt /
etadevānumānaṃ saṃsārivyatirikteśvarāstitvādisādhanaṃ manyanta īśvarakāraṇinaḥ /
nanvihāpi tadevopanyastaṃ janmādisūtre /
na /
vedāntavākyakusumagrathanārthatvātsūtrāṇām /
vedāntavākyāni hi sūtrairudāhṛtya vicāryante /
vākyārthavicāraṇādhyavasānanivṛttā /
satsu tu vedāntavākyeṣu jagato janmādikāraṇavādiṣu tadarthagrahaṇadārḍhāyānumānamapi vedāntavākyāvirodhi pramāṇaṃ bhavanna nivāryate, śrutyaiva ca sahāyatvena tarkasyābhyupetatvāt /
tathāhi- 'śrotavyo mantavyaḥ' (bṛha. 2.4.5) iti śrutiḥ 'paṇḍito medhāvī gandhārānevopasaṃpadyetaivamevehācāryavānpuruṣo veda' (chāndo.6.14.2) iti ca puruṣabuddhisāhāyyamātmanor dāyati /
na dharmajijñāsāyāmiva śrutyādayo 'nubhavādayaśca yathāsaṃbhavamiha pramāṇaṃ anubhavāvasānatvādbhūtavastuviṣayatvācca brahmajñānasya /
kartavye hi viṣaye nānubhavāpekṣāstīti śrutyādīnāmeva prāmāṇyaṃ syātpuruṣādhīnātmalābhatvācca kartavyasya /
kartumakartumanyathā vā kartuṃ śakyaṃ laukikaṃ vaidikaṃ ca karma, yathāśvena gacchati, padbhyāmanyathā vā, na vā gacchatīti /
tathā 'atirātre ṣoḍaśinaṃ gṛhṇāti, nātirātre ṣoḍaśinaṃ gṛhṇāti', 'udite juhoti, anudite juhoti' iti vidhipratiṣedhāścātrārthavantaḥ syuḥ, vikalpotsargāpavādāśca /
natu vastvevaṃ naivamasti nāstīti vā vikalpyate /
vikalpanāstu puruṣabuddhyapekṣāḥ /
na vastuyāthātmyajñānaṃ puruṣabuddhyapekṣam /
kiṃ tarhi vastutantrameva tat /
nahi sthāṇāvekasmisthāṇurvā puruṣo 'nyo veti tattvajñānaṃ bhavati /
tatra puruṣo 'nyo veti mithyājñānam /
sthāṇureveti tattvajñānaṃ,vastutantratvāt /
evaṃ bhūtavastuviṣayāṇāṃ prāmāṇyaṃ vastutantram /
tatraivaṃ sati brahmajñānamapi vastutantrameva, bhūtavastu viṣayatvāt /
nanu bhūtavastutve brahmaṇaḥ pramāṇāntaraviṣayatvameveti vedāntavākyavicāraṇānarthikaiva prāptā /
na /
indriyāviṣayatvena saṃbandhāgrahaṇāt /
svabhāvato viṣayaviṣayāṇīndriyāṇi, na brahmaviṣayāṇi /
sati hīndriyaviṣayatve brahmaṇa-, idaṃ brahmaṇā saṃbaddhaṃ kāryamiti gṛhyeta /
kāryamātrameva tu gṛhyamāṇaṃ kiṃ brahmaṇā saṃbaddhaṃ kimanyena kenacidvā saṃbaddhamiti na śakyaṃ niścetum /
tasmājanmādisūtraṃ nānumānopanyāsārthaṃ, kiṃ tarhi vedāntavākyaprardānārtham /
kiṃ punastadvedāntavākyaṃ yatsūtreṇaiha lilakṣayiṣitam /
'bhṛgurvai vāruṇiḥ /
varuṇaṃ pitaramupasasāra /
adhīhi bhagavo brahmeti' /
ityupakramya- 'yato vā imāni bhūtāni jāyante /
yena jātāni jīvanti /
yatprayantyabhisaṃviśanti /
tadvijijñāsasva /
tadbrahmeti' /
(taitti. 3.1) /
tasya ca nirṇayavākyam- 'ānandāddhyeva khalvimāni bhūtāni jāyante /
ānandena jātāni jīvanti /
ānandaṃ prayantyabhisaṃviśanti' /
(taitti. 3.6) anyānyāpyevañjātīyakāni vākyāni nityāśuddhabuddhamuktasvabhāvasarvajñasvarūpakāraṇaviṣayāṇyudāhartavyāni
Original text: Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (subcommentary) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0