બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3

fન્: અધિકરણમિતિ- વિષયઃ સંદેહઃ સંગતિઃ પૂર્વપક્ષઃ સિદ્ધાન્ત ઇત્યેકૈકમધિકરણં પઞ્ચાવયવં જ્ઞેયમ્ ।
તતશ્ચ જ્ઞાનજન્યચિકીર્ષયા યત્નેસતિ યાગાદિધર્મો ભવતિ ।
બ્રહ્મણો હિ નિવૃત્તાવરણત્વેન ફલરૂપત્વં તજ્જ્ઞાનોપયોગિતયા ચતુર્થિસમાસ એષિતવ્યઃ ઽચતુર્થી તદર્થેઽ ઇત્યાદિનેતિ કેચિત્ ।
યચ્ચાપ્નોતિ યદાદત્તે યચ્ચાત્તિ વિષયાનિહ ।
યચ્ચાસ્ય સંતતો ભાવસ્તસ્માદાત્મેતિ ભણ્યતે ।
વિપ્રતિપત્તૃપરિગણનમ્-શૂન્યવાદો માધ્યમિકાનાં, ક્ષણિકિજ્ઞાનવાદો યોગાચારાણાં, જ્ઞાનાકારાનુમેયક્ષણિકબાહ્યાર્થવાદઃ સૌત્રાન્તિકાનાં, ક્ષણિકબાહ્યાર્થવાદો વૈભાષિકાણાં, દેહાર્થવાદશ્ચાર્વાકાણાં, દેહાતિરિક્તદેહપરિણામવાદો દિગમ્બરાણામિત્યાદ્યૂહ્યમ્ ।
ઇહ ખલુ ઽસ્વાધ્યાયો ઽધ્યેતવ્યઃઽઇતિ નિત્યાધ્યયનવિધિનાધીતસાઙ્ગસ્વાધ્યાયે ઽતદ્વિજિજ્ઞાસસ્વઽ,ઽસો ઽન્વેષ્ટવ્યઃ સ વિજિજ્ઞાસિતવ્યઃઽ, ઽઆત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્યઃઽઇતિશ્રવણવિધિરુપલભ્યતે ।
તસ્યાર્થઃ--અમૃતત્વકામેનાદ્વૈતાત્મવિચાર એવ વેદાન્તવાક્યૈઃ કર્તવ્ય ઇતિ ।
તેન કામ્યેન નિયમવિધિનાર્થાદ્ભિન્નાત્મશાસ્ત્રપ્રવર્તિઃ, વૈદિકાનાં પુરાણાદિપ્રાધાન્યં વા નિરસ્યત ઇતિ વસ્તુગતિઃ ।
તત્ર કશ્ચિદિહ જન્મનિ જન્માન્તરે વાનુષ્ટિતયજ્ઞાદિભિર્નિતાન્તવિમલસ્વાન્તો ઽસ્ય શ્રવણવિધેઃ કો વિષયઃ, કિં ફલં, કો ઽધિકારી, કઃ સંબન્ધ ઇતિ જિજ્ઞાસતે ।
તં જિજ્ઞાસુમુપલભમાનો ભગવાન્બાદરાયણસ્તદનુબન્ધચતુષ્ટયં શ્રવણાત્મકશાસ્ત્રારમ્ભપ્રયોજકં ન્યાયેન નિર્ણેતુમિદં સૂત્રં રચયાઞ્ચકાર ઽઅથાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસાઽઇતિ ॥
નન્વનુબન્ધજાતં વિધિસંનિહિતાર્થવાદવાક્યૈરેવ જ્ઞાતું શક્યમ્ ।
તથાહિ-ઽતદ્યથેહ કર્મચિતો લોકઃ ક્ષીયત એવમેવામુત્ર પુણ્યચિતો લોકઃ ક્ષીયતેઽઇતિ શ્રુત્યા ઽયત્કૃતકં તદનિત્યંઽઇતિ ન્યાયવત્યા ઽન જાયતે મૃયતે વા વિપશ્ચિત્ઽઽયો વૈ ભૂમા તદમૃતમતો ઽન્યદાર્તમ્ઽઇત્યાદિ શ્રુત્યા ચ ભૂમાત્મા નિત્યસ્તતો ઽન્યદનિત્યમજ્ઞાનસ્વરૂપમિતિ વિવેકો લભ્યતે ।
કર્મણા કૃષ્યાદિના ચિતઃ સંપાદિતઃ સસ્યાદિલોકઃ-ભોગ્ય ઇત્યર્થઃ ।
વિપશ્ચિન્નિત્યજ્ઞાનસ્વરૂપઃ ।
ઽપરીક્ષ્ય લોકાન્કર્મચિતાન્બ્રાહ્મણો નિર્વેદમાયાન્નાસ્ત્યકૃતઃ કૃતેનઽઽઆત્મનસ્તુ કામાય સર્વં પ્રિયં ભવતિઽઇત્યાદિશ્રુત્યાનાત્મમાત્રે દેહેન્દ્રિયાદિસકલપદાર્થજાતે વૈરાગ્યં લભ્યતે ।
પરીક્ષ્યાનિત્યત્વેન નિશ્ચિત્ય, અકૃતો મોક્ષઃ કૃતેન કર્મણા નાસ્તીતિ કર્મતત્ફલેભ્યો વૈરાગ્યં પ્રાપ્નુયાદિત્યર્થઃ ।
ઽશાન્તો દાન્ત ઉપરતસ્તિતિક્ષુઃ સમાહિતઃ શ્રદ્ધાવિત્તો ભૂત્વાત્મન્યેવાત્માનં પશ્યેત્ઽઇતિ શ્રુત્યા શમાદિષટ્કં લભ્યતે ।
ઽસમાહિતો ભૂત્વા ઇતિ કાણ્વપાઠઃ ।
ઉપરતિઃ સંન્યાસઃ ।
ઽન સ પુનરાવર્તતેઽઇતિ સ્વયઞ્જ્યોતિરાનન્દાત્મકમોક્ષસ્ય નિત્યત્વશ્રુત્યા મુમુક્ષા લભ્યતે ।
તથા ચ વિવેકાદિવિશેષણવાનધિકારીતિ જ્ઞાતું શક્યમ્ ।
યથા ઽય એતા રાત્રીરુપયન્તિઽઇતિ રાત્રિસત્રવિધૌ ઽપ્રતિતિષ્ઠન્તિઽઇત્યર્થવાદસ્થપ્રતિષ્ઠાકામસ્તદ્વત્ ।
તથા ઽશ્રોતવ્યઃઽઇત્યત્ર પ્રત્યયાર્થસ્ય નિયોગસ્ય પ્રકૃત્યર્થો વિચારો વિષયઃ વિચારસ્ય વેદાન્તા વિષય ઇતિ શક્યં જ્ઞાતુમ્, ઽઆત્મા દ્રષ્ટવ્યઃઽઇત્યદ્વૈતાત્મદર્શનમુદ્દિશ્ય ઽશ્રોતવ્યઃઽઇતિ વિચારવિધાનાત્ ।
ન હિ વિચારઃ સાક્ષાદ્દર્શનહેતુઃ, અપ્રમાણત્વાત્, અપિ તુ પ્રમાણવિષયત્વેન ।
પ્રમાણં ચાદ્વૈતાત્મનિ વેદાન્તા એવ, ઽતં ત્વૌપનિષતં પુરુષંઽ, ઽવેદાન્તવિજ્ઞાનસુનિશ્ચિતાર્થાઃઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
વેદાન્તાનાં ચ પ્રત્યગ્બ્રહ્મૈક્યં વિષયઃ, ઽતત્ત્વમસિઽ, ઽઅહં બ્રહ્માસ્મિઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
એવં વિચારવિધેઃ ફલમપિ જ્ઞાનદ્વારામુક્તિઃ, ઽતરતિ શોકમાત્મવિત્ઽ,બ્રહ્મવિદ્બ્રહ્મૈવ ભવતિઽઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
તથા સંબન્ધો ઽપ્યધિકારિણા વિચારસ્ય કર્તવ્યતારૂપઃ, ફલસ્ય પ્રાપ્યતારૂપ ઇતિ યથાયોગ્યં સુબોધઃ ।
તસ્માદિદં સૂત્રં વ્યર્થમિતિ ચેત્ ।
ન ।
તાસામધિકાર્યાદિશ્રુતીનાં સ્વાર્થે તાત્પર્યનિર્ણાયકન્યાયસૂત્રાભાવે કિં વિવેકાદિવિશેષણવાનધિકારી ઉતાન્યઃ, કિં વેદાન્તાઃ પૂર્વતન્ત્રેણ અગતાર્થા વા, કિં બ્રહ્મ પ્રત્યગભિન્નં ન વા, કિં મુક્તિઃ સ્વર્ગાદિવલ્લોકાન્તરં, આત્મસ્વરૂપા વેતિ સંશયનિવૃત્તેઃ ।
તસ્માદાગમવાક્યૈરાપાતતઃ પ્રતિપન્નાધિકાર્યાદિનિર્ણયાર્થમિદં સૂત્રમાવશ્યકમ્ ।
તદુક્તં પ્રકાશાત્મશ્રીચરણૈઃ--ઽઅધિકાર્યાદીનામાગમિકત્વેપિ ન્યાયેન નિર્ણયાર્થમિદં સૂત્રંઽઇતિ ।
યેષાં મતે શ્રવણે વિધિર્નાસ્તિ તેષામવિહિતશ્રવણે ઽધિકાર્યાદિનિર્ણયાનપેક્ષણાત્સૂત્રં વ્યર્થમિત્યાપતતીત્યલં પ્રસઙ્ગેન ॥
તથા ચાસ્ય સૂત્રસ્ય શ્રવણવિધ્યપેક્ષિતાધિકાર્યાદિશ્રુતિભિઃ સ્વાર્થનિર્ણયાયોત્થાપિતત્વાદ્ધેતુહેતુમદ્ભાવઃ શ્રુતિસંગતિઃ, શાસ્ત્રારમ્ભહેત્વનુબન્ધનિર્ણાયકત્વેનોપોદ્ધાતત્વાચ્છાસ્ત્રાદૌ સંગતિઃ, અધિકાર્યાદિશ્રુતીનાં સ્વાર્થે સમન્વયોક્તેઃ સમન્વયાધ્યાયસંગતિઃ, ઽઐતદાત્મ્યમિદં સર્વં તત્સત્યં સ આત્મા તત્ત્વમસિઽઇત્યાદિશ્રુતીનાં સર્વાત્મત્વાદિસ્પષ્ટબ્રહ્મલિડ્ગાનાં વિષયાદૌ સમન્વયોક્તેઃ પાદસંગતિઃ, એવં સર્વસૂત્રાણાં શ્રુત્યર્થનિર્ણાયકત્વાચ્છ્રુતિસંગતિઃ, તત્તદધ્યાયે તત્તત્પાદે ચ સમાનપ્રમેયત્વેન સંગતિરૂહનીયા ।
પ્રમેયં ચ કૃત્સ્નશાસ્ત્રસ્ય બ્રહ્મ ।
અધ્યાયાનાં તુ સમન્વયવિરોધસાધનફલાનિ ।
તત્ર પ્રથમપાદસ્ય સ્પષ્ટબ્રહ્મલિડ્ગાનાં શ્રુતીનાં સમન્વયઃ પ્રમેયઃ ।
દ્વિતીયતૃતીયયોરસ્પષ્ટબ્રહ્મલિડ્ગાનામ્ ।
ચતુર્થપાદસ્ય પદમાત્રસમન્વય ઇતિ ભેદઃ ।
અસ્યાધિકરણસ્ય પ્રાતમ્યાન્નાધિકરણસંગતિરપેક્ષિતા ॥
અથાધિકરણમારચ્યતે-ઽશ્રોતવ્યઃઽઇતિ વિહિતશ્રવણાત્મકં વેદાન્તમીમાંસાશાસ્ત્રં વિષયઃ ।
તત્કિમારબ્ધવ્યં ન વેતિ વિષયપ્રયોજનસંભવાસંભવાભ્યાં સંશયઃ ।
તત્ર નાહં બ્રહ્મેતિ ભેદગ્રાહિપ્રત્યક્ષેણ કર્તૃત્વાકર્તૃત્વાદિવિરુદ્ધધર્મવત્ત્વલિડ્ગકાનુમાનેન ચ વિરોધેન બ્રહ્માત્મનોરૈક્યસ્ય વિષયસ્યાસંભવાત્, સત્યબન્ધસ્ય જ્ઞાનાન્નિવૃત્તિરૂપફલાસંભવાન્નારમ્ભણીયમિતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તઃ ઽઅથાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસાઽઇતિ ।
અત્ર શ્રવણવિધિસમાનાર્થત્વાય ઽકર્તવ્યાઽઇતિ પદમધ્યાહર્તવ્યમ્ ।
અધ્યાહૃતં ચ ભાષ્યકૃતા ઽબ્રહ્મજિજ્ઞાસા કર્તવ્યાઽઇતિ ।
તત્ર પ્રકૃતિપ્રત્યયાર્થયોર્જ્ઞાનેચ્છયોઃ કર્તવ્યત્વાનન્વયાત્પ્રકૃત્યા ફલીભૂતં જ્ઞાનમજહલ્લક્ષણયોચ્યતે ।
પ્રત્યયેનેચ્છાસાધ્યો વિચારો જહલ્લક્ષણયા ।
તથા ચ બ્રહ્મજ્ઞાનાય વિચારઃ કર્તવ્ય ઇતિ સૂત્રસ્ય શ્રૌતોર્ઽથઃ સંપદ્યતે ।
તત્ર જ્ઞાનસ્ય સ્વતઃ ફલત્વાયોગાત્પ્રમાતૃત્વકર્તૃત્વભોક્તૃત્વાત્મકાનર્થનિવર્તકત્વેનૈવ ફલત્વં વક્તવ્યમ્ ।
તત્રાનર્થસ્ય સત્યત્વે જ્ઞાનમાત્રાન્નિવૃત્ત્યયોગાદધ્યસ્તત્વં વક્તવ્યમિતિ બન્ધસ્યાધ્યસ્તત્વમર્થાત્સૂચિતમ્ ।
તચ્ચ શાસ્ત્રસ્ય વિષયપ્રયોજનવત્ત્વસિદ્ધિહેતુઃ ।
તથા હિ શાસ્ત્રમારબ્ધવ્યં, વિષયપ્રયોજનવત્ત્વાત્, ભોજનાદિવત્ ।
શાસ્ત્રં પ્રયોજનવત્, બન્ધનિવર્તકજ્ઞાનહેતુત્વાત્, રજ્જુરિયમિત્યાદિવાક્યવત્ ।
બન્ધોજ્ઞાનનિવર્ત્યો ઽધ્યસ્તત્વાત્, રજ્જુસર્પવત્ ।
ઇતિ પ્રયોજનસિદ્ધિઃ ।

એવમર્થાબ્રહ્મજ્ઞાનાજ્જીવગતાનર્થભ્રમનિવૃત્તિં ફલં સૂત્રયજ્જીવબ્રહ્મણોરૈક્યં વિષયમપ્યર્થાત્સૂચયતિ, અન્યજ્ઞાનાદન્યત્ર ભ્રમાનિવૃત્તેઃ ।
જીવો બ્રહ્માભિન્નઃ, તજ્જ્ઞાનનિવર્ત્યાધ્યાસાશ્રયત્વાત્ ।
યદિત્થં તત્તથા, યથા શુક્ત્યભિન્ન ઇદમંશ ઇતિ વિષયસિદ્ધિહેતુરધ્યાસઃ ।
ઇત્યેવં વિષયપ્રયોજનવત્વાચ્છાસ્ત્રમારમ્ભણીયમિતિ ।
અત્ર પૂર્વપક્ષે બન્ધસ્ય સત્યત્વેન જ્ઞાનાદનિવૃત્તેરુપાયાન્તરસાધ્યા મુક્તિરિતિ ફલમ્ ।
સિદ્ધાન્તે જ્ઞાનાદેવ મુક્તિરિતિ વિવેકઃ ।
ઇતિ સર્વં મનસિ નિધાય બ્રહ્મસૂત્રાણિ વ્યાખ્યાતુકામો ભગવાન્ ભાષ્યકારઃ સૂત્રેણ વિચારકર્તવ્યતારૂપશ્રૌતાર્થાન્યથાનુપપત્યાર્થાત્સૂત્રિતં વિષયપ્રયોજનવત્વમુપોદ્ધાતત્વાત્તત્સિદ્ધિહેત્વધ્યાસાક્ષેપસમાધાનભાષ્યાભ્યાં પ્રથમં વર્ણયતિ- યુષ્મદસ્મત્પ્રત્યયગોચરયોરિતિ ।
એતેન સૂત્રાર્થાસ્પર્શિત્વાદધ્યાસગ્રન્થો ન ભાષ્યમિતિ નિરસ્તમ્, આર્થિકાર્થસ્પર્શિત્વાત્ ॥
યત્તુ મડ્ગલાચરણાભાવાદવ્યાખ્યેયમિદં ભાષ્યમિતિ તન્ન ।
ઽસુતરામિતરેતરભાવાનુપપત્તિઃઽઇત્યન્તભાષ્યરચનાર્થં તદર્થસ્ય સર્વોપપ્લવરહિતસ્ય વિજ્ઞાનઘનપ્રત્યગર્થસ્ય તત્ત્વસ્ય સ્મૃતત્વાત્ ।
અતો નિર્દેષત્વાદિદં ભાષ્યં વ્યાખ્યેયમ્ ॥
લોકે શુક્તાવિદં રજતમિતિ ભ્રમઃ, સત્યરજતે ઇદં રજતમિત્યધિષ્ઠાનસામાન્યારોપ્યવિશેષયોરૈક્યપ્રમાહિતસંસ્કારજન્યો દૃષ્ટ ઇત્યત્રાપ્યાત્માન્યનાત્માહઙ્કારાધ્યાસે પૂર્વપ્રમા વાચ્યા, સા ચાત્મનાત્મનોર્વાસ્તવૈક્યમપેક્ષતે, ન હિ તદસ્તિ ।
તથા હિ--આત્માનાત્મનાવૈક્યશૂન્યૌ, પરસ્પરૈક્યાયોગ્યત્વાત્, તમપ્રકાશવત્ ।
ઇતિ મત્વા હેતુભૂતં વિરોધં વસ્તુતઃ પ્રતીતિતો વ્યવહારતશ્ચ સાધયતિ- યુષ્મદસ્મત્પ્રત્યયગોચરયોરિતિ ।
ન ચ ઽપ્રત્યયોત્તરપદયોશ્ચઽઇતિ સૂત્રેણ ઽપ્રત્યયેચોત્તરપદે ચ પરતો યુષ્મદસ્મદોર્મપર્યન્તસ્ય ત્વમાદેશૌ સ્તઃઽઇતિ વિધાનાત્, ત્વદીયં મદીયં ત્વત્પુત્રો મત્પુત્ર ઇતિવત્ ઽત્વન્મત્પ્રત્યયગોચરયોઃઽઇતિ સ્યાદિતિ વાચ્યમ્ ।
ઽત્વમાવેકવચનેઽઇત્યેકવચનાધિકારાત્ ।
અત્ર ચ યુષ્મદસ્મદોરેકાર્થવાચિત્વાભાવાદાનાત્મનાં યુષ્મદર્થાનાં બહુત્વાદસ્મદર્થચૈતન્યસ્યાપ્યુપાધિતો બહુત્વાત્ ॥
નન્વેવં સતિ કથમત્ર ભાષ્યે વિગ્રહઃ ।
ન ચ યૂયમિતિ પ્રત્યયો યુષ્મત્પ્રત્યયઃ, વયમિતિ પ્રત્યયોસ્મત્પ્રત્યસ્તદ્ગોચરયોરિતિ વિગ્રહ ઇતિ વાચ્યમ્, શબ્દસાધુત્વે ઽપ્યર્થાસાધુત્વાત્ ।
ન હ્યહઙ્કારાદ્યનાત્મનો યૂયમિતિ પ્રત્યયવિપયત્વમસ્તીતિ ચેત્ ન ।
ગોચરપદસ્ય યોગ્યતાપરત્વાત્ ।
ચિદાત્મા તાવદસ્મત્પ્રત્યયયોગ્યઃ, તત્પ્રયુક્તસંશયાદિનિવૃત્તિફલભાક્ત્વાત્, ઽન તાવદયમેકાન્તેનાવિપયઃ, અસ્મત્પ્રત્યયવિષયત્વાત્ઽઇતિ ભાષ્યોક્તેશ્ચ ।
યદ્યપ્યહઙ્કારાદિરપિ તદ્યોગ્યસ્તથાપિ ચિદાત્મનઃ સકાશાદત્યન્તભેદસિદ્ધ્યર્થં યુષ્મત્પ્રત્યયયોગ્ય ઇત્યુચ્યતે ॥ ॥
આશ્રમશ્રીચરણાસ્તુ ટીકાયોજનાયામેવમાહુઃ-ઽસંબોધ્યચેતનો યુષ્મત્પદવાચ્યઃ, અહઙ્કારાદિવિશિષ્ટચેતનો ઽસ્મત્પદવાચ્યઃ, તથા ચ યુષ્મજસ્મદોઃ સ્વાર્થે પ્રયુજ્યમાનયોરેવ ત્વમાદેશનિયમો ન લાક્ષણિકયોઃ, ઽયુષ્મદસ્મદોઃ ષષ્ઠીચતુર્થીદ્વિતીયાસ્થયોર્વાનાવૌઽઇતિ સૂત્રાસાંગત્યપ્રસડ્ગાત્ ।
અત્ર શબ્દલક્ષકયોરિવ ચિન્માત્રજડમાત્રલક્ષકયોરપિ ન ત્વમાદેશો લક્ષકત્વાવિશેષાત્ ઇતિ ।
યદિ તયોઃ શબ્દબોધકત્વે સત્યેવ ત્વમાદેશાભાવ ઇત્યનેન સૂત્રેણ જ્ઞાપિતં તદાસ્મિન્ભાષ્યે યુષ્મત્પદેન યુષ્મચ્છબ્દજન્યપ્રત્યયયોગ્યઃ પરાગર્થો લક્ષ્યતે, અસ્મચ્છબ્દેન અસ્મચ્છબ્દજન્યપ્રત્યયયોગ્યઃ પ્રત્યગાત્મા ।
તથા ચ લક્ષ્યતાવચ્છેદકતયા શબ્દો ઽપિ બોધ્યત ઇતિ ન ત્વમાદેશઃ ।
ન ચ પરાક્ત્વપ્રત્યક્ત્વયોરેવ લક્ષ્યતાવચ્છેદકત્વં, ન શબ્દયોગ્યત્વાંશસ્ય, ગૌરવાદિતિ વાચ્યમ્ ।
પરાક્પ્રતીચોર્વિરોધસ્ફુરણાર્થં વિરુદ્ધશબ્દયોગ્યત્વસ્યાપિ વક્તવ્યત્વાત્ ।
અત એવેદમસ્મત્પ્રત્યયગોચરયોરિતિ વક્તવ્યે ઽપીદંશબ્દો ઽસ્મદર્થે લોકે વેદે ચ બહુશઃ, ઇમે વયમાસ્મહે, ઇમે વિદેહાઃ, અયમહમસ્મીતિ ચ પ્રયોગદર્શનાન્નાસ્મચ્છબ્દવિરોધીતિ મત્વા યુષ્મચ્છબ્દઃ પ્રયુક્તઃ, ઇદંશબ્દપ્રયોગે વિરોધાસ્ફૂર્તેઃ ।
એતેન ચેતનવાચિત્વાદસ્મચ્છબ્દઃ પૂર્વં પ્રયોક્તવ્યઃ ઽઅભ્યર્હિતં પૂર્વઽઇતિ ન્યાયાત્, ઽત્યદાદીનિ સર્વૌર્નિત્યમ્ઽઇતિ સૂત્રેણ વિહિત એકશેષશ્ચ સ્યાદિતિ નિરસ્તમ્ ।
ઽયુષ્મદસ્મદોઃઽઇતિ સૂત્ર ઇવાત્રાપિ પૂર્વનિપાતૈકશેષયોરપ્રાપ્તેઃ, એકશેષે વિવક્ષિતવિરોધાસ્ફૂર્તેશ્ચ ।
વૃદ્ધાસ્તુ ઽયુષ્મદર્થાદનાત્મનો નિષ્કૃષ્ય શુદ્ધસ્ય ચિદ્ધાતોરોપાપવાદન્યાયેન ગ્રહણં દ્યોતયિતુમાદૌ યુષ્મદ્ગ્રહણંઽઇત્યાહુઃ ।
તત્ર યુષ્મદસ્મત્પદાભ્યાં પરાક્પ્રત્યક્ત્વેનાત્માનાત્મનોર્વસ્તુતો વિરોધ ઉક્તઃ ।
પ્રત્યયપદેન પ્રતીતિતો વિરોધ ઉક્તઃ ।
પ્રતીયત ઇતિ પ્રત્યયો ઽહઙ્કારાદિરનાત્મા દૃશ્યતયા ભાતિ ।
આત્મા તુ પ્રતીતિત્વાત્પ્રત્યયઃ સ્વપ્રકાશતયા ભાતિ ।
ગોચરપદેન વ્યવહારતો વિરોધ ઉક્તઃ ।
યુષ્મદર્થઃ પ્રત્યગાત્મતિરસ્કારેણ કર્તાહમિત્યાદિવ્યવહારગોચરઃ, અસ્મદર્થસ્ત્વનાત્મપ્રવિલાપેન, અહં બ્રહ્મેતિ વ્યવહારગોચર ઇતિ ત્રિધા વિરોધઃ સ્ફુટીકૃતઃ ।
યુષ્મચ્ચાસ્મચ્ચ યુષ્મદસ્મદી, તે એવ પ્રત્યયૌ ચ તૌ ગોચરૌ ચેતિ યુષ્મદસ્મત્પ્રત્યયગોચરૌ, તયોસ્ત્રિધા વિરુદ્ધસ્વભાવાયોરિતરેભાવો ઽત્યન્તાભેદસ્તાદાત્મ્યં વા તદનુપપત્તૌ સિદ્ધાયામિત્યન્વયઃ ।
ઐક્યાસંભવે ઽપિ શુક્લો ઘટ ઇતિવત્તાદાત્મયં કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- વિષયવિષયિણોરિતિ ।
ચિજ્જડયોર્વિષયવિષયિત્વાદ્દીપઘટયોરિવ ન તાદાત્મ્યમિતિ ભાવઃ ।
યુષ્મદસ્મદી પરાપ્રત્યગ્વસ્તુની, તે એવ પ્રત્યયશ્ચ ગોચરશ્ચેતિ વા વિગ્રહઃ ।
અત્ર પ્રત્યયગોચરપદાભ્યામાત્મનાત્મનોઃ પ્રત્યક્પરાગ્ભાવે ચિદચિત્ત્વં હેતુરુક્તસ્તત્ર હેતુમાહ- વિષયવિષયિણોરિતિ ।
અનાત્મનો ગ્રાહ્યત્વાદચિત્વં, આત્મનસ્તુ ગ્રાહકત્વાચ્ચિત્વં વાચ્યમ્ ।
અચિત્વે સ્વસ્ય સ્વેન ગ્રહસ્ય કર્મકર્તૃત્વવિરોધેનાસંભવાદપ્રત્યક્ષત્વાપત્તેરિત્યર્થઃ ।
યથેષ્ટં વા હેતુહેતુમદ્ભાવઃ ।
નન્વેવમાત્માનાત્મનોઃ પરાક્પ્રત્યક્ત્વેન, ચિદચિત્ત્વેન ગ્રાહ્યગ્રાહકત્વેન ચ વિરોધાત્તમઃપ્રકાશવદૈક્યસ્ય તાદાત્મ્યસ્ય વાનુપપત્તૌ સત્યાં, તત્પ્રમિત્યભાવેનાધ્યાસાભાવે ઽપિ તદ્ધર્માણાં ચૈતન્યસુખજાડ્યદુઃખાદીનાં વિનિમયેનધ્યાસો ઽસ્ત્વિત્યત આહ-- તદ્ધાર્માણામપીતિ ।
તયોરાત્માનાત્મનોર્ધર્માસ્તદ્ધર્માસ્તેષામપીતરેતરભાવાનુપપત્તિઃ ।
ઇતરત્ર ધર્મ્યન્તરે ઇતરેષાં ધર્માણાં ભાવઃ સંસર્ગસ્તસ્યાનુપપત્તિરિતિત્યર્થઃ ।
ન હિ ધર્મિણોઃ સંસર્ગં વિના ધર્માણાં વિનિમયો અસ્તિ ।
સ્ફટિકે લોહિત વસ્તુ સાંનિધ્યાલ્લૌહિત્યધર્મસંસર્ગઃ ।
અસઙ્ગાત્મધર્મિણઃ કેનાપ્યસંસર્ગાદ્ધર્મિસંસર્ગપૂર્વકો ધર્મસંસર્ગઃ કુતસ્ત્ય ઇત્યભિપ્રેયોક્તમ્- સુતરામિતિ ।
નન્વાત્માનાત્મનોસ્તાદાત્મ્યસ્ય તદ્ધર્મસંસર્ગસ્ય ચાભાવે ઽપ્યધ્યાસઃ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ--ઇત્યત ઇતિ ।
ઇત્યુક્તરીત્યા તાદાત્મ્યાદ્યભાવેન તત્પ્રમાયા અભાવાદતઃ પ્રમાજન્યસંસ્કારસ્યાધ્યાસહેતોરભાવાત્ ઽઅધ્યાસો મિથ્યેતિ ભવિતું યુક્તંઽઇત્યન્વયઃ ।

મિથ્યાશબ્દો હ્યર્થઃ અપહ્નવવચનઃ, અનિર્વચનીયતાવચનશ્ચેતિ ।
અત્ર ચાપહ્નવાર્થઃ ।
નનુ કુત્ર કસ્યાધ્યાસો ઽપહ્નૂયત ઇત્યાશઙ્ક્ય, આત્મન્યનાત્મતદ્ધર્માણામનાત્મન્યાત્મતદ્ધર્માણામધ્યાસો નિરસ્યત ઇત્યાહ-- અસ્મત્પ્રત્યયગોચર ઇત્યાદિના ।
અહમિતિપ્રત્યયયોગ્યત્વં બુદ્ધ્યાદેરપ્યસ્તીતિ મત્વા તત આત્માનં વિવેચયતિ- -વિષયણીતિ ।
બુદ્ધ્યાદિસાક્ષિણીત્યર્થઃ ।
સાક્ષિત્વે હેતુઃ-- ચિદાત્મક ઇતિ ।
અહમિતિ ભાસમાને ચિદંશાત્મનીત્યર્થઃ ।
યુષ્મત્પ્રત્યયગોચરસ્યેતિ ।
ત્વઙ્કારયોગ્યસ્ય ।
ઇદમર્થસ્યેતિયાવત્ ।
નન્વહમિતિ ભાસમાનબુદ્ધ્યાદેઃ કથમિદમર્થત્વમિત્યત આહ-- વિષયસ્યેતિ ।
સાક્ષિભાસ્યસ્યેત્યર્થઃ ।
સાક્ષિભાસ્યત્વરૂપલક્ષણયોગાદ્બુદ્ધ્યાદેર્ઘટાદિવદિદમર્થત્વં ન પ્રતિભાસત ઇતિ ભાવઃ ।
અથવા યદાત્મનો મુખ્યં સર્વાન્તરત્વરૂપં પ્રત્યક્ત્વં પ્રતીતત્વં બ્રહ્માસ્મીતિ વ્યવહારગોચરત્વં ચોક્ત્વં તદસિદ્ધં, અહમિતિ પ્રતીયમાનત્વાત્, અહઙ્કારવદિત્યાશઙ્ક્યાહ-- અસ્મત્પ્રત્યયગોચર ઇતિ ।
અસ્મચ્ચાસૌ પ્રત્યયશ્ચાસૌ ગોચરશ્ચ તસ્મિન્નિત્યર્થઃ ।
અહંવૃત્તિવ્યઙ્યસ્ફુરણત્વં સ્ફુરણવિષયત્વં વા હેતુઃ ।
આદ્યે દૃષ્ટાન્તે હેત્વસિદ્ધિઃ ।
દ્વિતીયે તુ પક્ષે તદસિદ્ધિરિત્યાત્મનો મુખ્યં પ્રત્યક્ત્વાદિ યુક્તમિતિ ભાવઃ ।
નનુ યદાત્મનો વિષયત્વં તદસિદ્ધં, અનુભવામીતિ શબ્દવત્વાત્, અહઙ્કારવદિત્યત આહ-- વિષયણીતિ ।
વાચ્યત્વં લક્ષ્યત્વં વા હેતુઃ ।
નાદ્યઃ, પક્ષે તદસિદ્ધેઃ ।
નાન્ત્યઃ, દૃષ્ટાન્તે તદ્વૈકલ્યાદિતિ ભાવઃ ।
દેહં જાનામીતિ દેહાહઙ્કારયોર્વિષયવિષયિત્વે ઽપિ મનુષ્યો ઽહમિત્યભેદાધ્યાસવદાત્માહઙ્કારાયોરપ્યભેદાધ્યાસઃ સ્યાદિત્યત આહ-- ચિદાત્મક ઇતિ ।
તયોર્જાડ્યાલ્પત્વાભ્યાં સાદૃશ્યાદધ્યાસે ઽપિ ચિદાત્મન્યનવચ્છિન્ને જડાલ્પાહઙ્કારાદેર્નાધ્યાસ ઇતિ ભાવઃ ।
અહમિતિ ભાસ્યત્વાદાત્મવદહઙ્કારસ્યાપિ પ્રત્યક્ત્વાદિતં મુખ્યમેવ, તતઃ પૂર્વોક્ત્વપરાક્ત્વાદ્યસિદ્ધિરિત્યાશઙ્ક્યાહ-- યુષ્મદિતિ ।
અહંવૃત્તિભાસ્યત્વમહઙ્કારે નાસ્તિ કર્તૃકર્મત્વવિરોધાત્, ચિદ્ભાસ્યત્વં ચિદાત્મનિ નાસ્તીતિ હેત્વસિદ્ધિઃ ।
અતો બુદ્ધ્યાદેઃ પ્રતિભાસતઃ પ્રત્યક્ત્વે ઽપિ પરાક્ત્વાદિકં મુખ્યમેવેતિ ભાવઃ ।
યુષ્મત્પરાક્તચ્ચાસૌ પ્રતિયત ઇતિ પ્રત્યયશ્ચાસૌ કર્તૃત્વાદિવ્યવહારગોચરશ્ચ તસ્યેતિ વિગ્રહઃ ।
તસ્ય હેયત્વાર્થમાહ-- વિષસ્યેતિ ।
પિઞ્ બન્ધને ।
વિસિનોતિ બધ્નાતિ ઇતિ વિષયસ્તસ્યેત્યર્થઃ ।
આત્મન્યનાત્મતદ્ધર્માધ્યાસો મિથ્યા ભવતુ, અનાત્મન્યાત્મતદ્ધર્માધ્યાસઃ કિં ન સ્યાત્, અહં સ્ફુરામિ સુખીત્યાદ્યનુભવાદિત્યાશઙ્ક્યાહ-- તદ્વિપર્યયેણેતિ ।
તસ્માદનાત્મનો વિપર્યયો વિરુદ્ધસ્વભાવશ્ચૈતન્યમ્ ।
ઇત્થંભાવે તૃતીયા ।
ચૈતન્યાત્મના વિષયિણસ્તદ્ધર્માણાં ચ યો ઽહઙ્કારાદૌ વિષયે ઽધ્યાસઃ સ મિથ્યેતિ નાસ્તીતિ ભવિતું યુક્તમ્, અધ્યાસસામગ્ર્યભાવાત્ ।
ન હ્યત્ર પૂર્વપ્રમાહિતસંસ્કારઃ સાદૃશ્યમજ્ઞાનં વાસ્તિ ।
નિરવયવનિર્ગુણસ્વપ્રકાશાત્મનિ ગુણાવયવસાદૃશ્યસ્ય ચાજ્ઞાનસ્ય ચાયોગાત્ ॥
નન્વાત્મનોનિર્ગુણત્વે તદ્ધર્માણામિતિ ભાષ્યં કથમિતિ ચેત્, ઉચ્યતે--બુદ્ધિવૃત્ત્યભિવ્યક્તં ચૈતન્યં જ્ઞાનં, વિષયાભેદેનાભિવ્યક્તં સ્ફુરણમ્, શુભકર્મજન્યવૃત્તિવ્યક્તમાનન્દ ઇત્યેવં વૃત્ત્યુપાધિકૃતભેદાત્ જ્ઞાનાદીનામાત્મધર્મત્વવ્યપદેશઃ ।
તદુક્તં ટીકાયાં-ઽઆનન્દો વિષયાનુભવો નિત્યત્વં ચેતિ સન્તિ ધર્મા અપૃથક્ત્વે ઽપિ ચૈતન્યત્વાત્ પૃથગિવાવભાસન્તેઽઇતિ ।
અતો નિર્ગુણબ્રહ્માત્મત્વમતે, અહં કરોમીતિ પ્રતીતેરર્થસ્ય ચાધ્યાસત્વાયોગાત્પ્રમાત્વં સત્યત્વં ચ અહં નર ઇતિ સામાનાધિકરણ્યસ્ય ગૌણત્વમિતિ મતમાસ્થેયમ્ ।
તથા ચ બન્ધસ્ય સત્યતયા જ્ઞાનાન્નિવૃત્તિરૂપફલાસંભવાદ્બદ્ધમુક્તયોર્જીવબ્રહ્મણોરૈક્યાયોગેન વિષયાસંભવાત્ શાસ્ત્રં નારમ્ભણીયમિતિ પૂર્વપક્ષભાષ્યતાત્પર્યમ્ ।
યુક્તગ્રહણાત્ પૂર્વપક્ષસ્ય દુર્બલત્વં સૂચયતિ ।
તથાહિ--કિમધ્યાસસ્ય નાસ્તિત્વમયુક્તત્વાદભાનાદ્વા કારણાભાવાદ્વા?આદ્ય ઇષ્ટ ઇત્યાહ- -તથાપીતિ ।
એતદનુરોધાદાદૌ યદ્યપીતિ પઠિતવ્યમ્ ।
અધ્યાસસ્યાસઙ્ગસ્વપ્રકાશાત્મન્યયુક્તત્વમલઙ્કાર ઇતિ ભાવઃ ।
ન દ્વિતીય ઇત્યાહ-- અયમિતિ ।
અજ્ઞઃ કર્તા મનુષ્યો ઽહમિતિ પ્રત્યક્ષાનુભવાદધ્યાસસ્યાભાનમસિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
ન ચેદં પ્રત્યક્ષં કર્તૃત્વાદૌ પ્રમેતિ વાચ્યમ્ ।
અપૌરુષેયતયા નિર્દેષેણ, ઉપક્રમાદિલિઙ્ગાવધૃતતાત્પર્યેણ ચ તત્વમસ્યાદિવાક્યેનાકર્તૃત્વબ્રહ્મત્વબોધનેનાસ્ય ભ્રમત્વનિશ્ચયાત્ ।
ન ચ જ્યેષ્ઠપ્રત્યક્ષવિરોધાદાગમજ્ઞાનસ્યૈવ બાધ ઇતિ વાચ્યં, દેહાત્મવાદપ્રસઙ્ગાત્, મનુષ્યો ઽહમિતિ પ્રત્યક્ષવિરોધેન ઽઅથાયમશરીરઃઽઇત્યાદિશ્રુત્યા દેહાદન્યાત્માસિદ્ધેઃ ।
તસ્માદિદં રજતમિતિવત્સામાનાધિકરણ્યપ્રત્યક્ષસ્ય ભ્રમત્વશઙ્કાકલઙ્કિતસ્ય નાગમાત્પ્રાબલ્યમિત્યાસ્થેયમ્ ।
કિઞ્ચ જ્યેષ્ઠત્વં પૂર્વભાવિત્વં વા આગમજ્ઞાનં પ્રત્યુપજીવ્યત્વં વા?આદ્યે ન પ્રાબલ્યમ્, જ્યેષ્ઠસ્યાપિ રજતભ્રમસ્ય પશ્ચાદ્ભાવિના શુક્તિજ્ઞાનેન બાધદર્શનાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ આગમજ્ઞાનોત્પત્તૌ પ્રત્યક્ષાદિમૂલવૃદ્ધવ્યવહારે સંગતિગ્રહદ્વારા, શબ્દોપલબ્ધિદ્વારા ચ પ્રત્યક્ષાદેર્વ્યાવહારિકપ્રામાણ્યસ્યોપજીવ્યત્વે ઽપિ તાત્ત્વિકપ્રામાણ્યસ્યાનપેક્ષિતત્વાત્, અનપેક્ષિતાંશસ્યાગમેન બાધાસંભવાદિતિ ।
યત્તુ ક્ષણિકયાગસ્ય શ્રુતિબલાત્કાલાન્તરભાવિફલહેતુત્વવત્ ઽતથા વિદ્વાન્નામરૂપાદ્વિમુક્તઃઽઇતિ શ્રુતિબલાત્સત્યસ્યાપિ જ્ઞાનાન્નિવૃત્તિસંભવાદધ્યાસવર્ણનં વ્યર્થમિતિ, તન્ન ।
જ્ઞાનમાત્રનિવર્ત્યસ્ય ક્વાપિ સત્યત્વાદર્શનાત્, સત્યસ્ય ચાત્મનો નિવૃત્યદર્શનાચ્ચ, અયોગ્યતાનિશ્ચયે સતિ સત્યબન્ધસ્ય જ્ઞાનાન્નિવૃત્તિશ્રુતેર્બોધકત્વાયોગાત્ ।
ન ચ સેતુદર્શનાત્સત્યસ્ય પાપસ્ય નાશર્શનાન્નાયોગ્યતાનિશ્ચયા ઇતિ વાચ્યં, તસ્ય શ્રિદ્ધાનિયમાદિસાપેક્ષજ્ઞાનનાશ્યત્વાત્ ।
બન્ધસ્ય ચ ઽનાન્યઃ પન્થાઽઇતિ શ્રુત્યા જ્ઞાનમાત્રાન્નિવૃત્તિપ્રતીતેઃ, અતઃ શ્રુતજ્ઞાનનિવર્ત્યત્વનિર્વાહાર્થમધ્યસ્તત્વં વર્ણનિયમ્ ।
કિં ચ જ્ઞાનૈકનિવર્ત્યસ્ય કિં નામ સત્યત્વમ્, ન તાવદજ્ઞાનાજન્યત્વમ્ ।
ઽમાયાં તુ પ્રકૃતિમ્ઽઇતિ શ્રુતિ વિરોધાન્માયાવિદ્યયોરૈક્યાત્ ।
નાપિ સ્વાધિષ્ઠાને સ્વાભાવશૂન્યત્વં ઽઅસ્થૂલમ્ઽઇત્યાદિનિષેધશ્રુતિવિરોધાત્ ।
નાપિ બ્રહ્મવદ્બાધાયોગ્યત્વં, જ્ઞાનાન્નિવૃત્તિશ્રુતિવિરોધાત્ ।
અથ વ્યવહારકાલે બાધશૂન્યત્વમ્, તર્હિ વ્યવહારિકમેવ સત્યત્વમિત્યાગતમધ્યસ્તત્વમ્ ।
તચ્ચ શ્રુત્યર્થે યોગ્યતા જ્ઞાનાર્થં વર્ણનીયમેવ, યાગસ્યાપૂર્વદ્વારત્વવત્ ।
ન ચ તદન્યત્વાધિકરણે તસ્ય વર્ણનાત્પૌનરુક્ત્યમ્, તત્રોક્તાધ્યાસસ્યૈવ પ્રવૃત્ત્યઙ્ગવિષયાદિસિદ્ધ્યર્થમાદૌ સ્માર્યમાણત્વાદિતિ દિક્ ॥
અધ્યાસં દ્વેધા દર્શયતિ -- લોકવ્યવહાર ઇતિ ।
લોક્યતે મનુષ્યો ઽહમિત્યભિમન્યત ઇતિ લોકોર્ઽથાધ્યાસઃ, તદ્વિષયો વ્યવહારો ઽભિમાન ઇતિ જ્ઞાનાધ્યાસો દર્શિતઃ ।
દ્વિવિધાધ્યાસસ્વરૂપલક્ષણમાહ-- અન્યોન્યસ્મિન્ ઇત્યાદિના ધર્મધર્મિણોઃ ઇત્યન્તેન ।

જાડ્યચૈતન્યાદિધર્માણાં ધર્મિણાવહઙ્કારાત્માનૌ, તયોરત્યન્તં ભિન્નયોરિતરેતરભેદાગ્રહેણાન્યોન્યસ્મિન્ અન્યોન્યતાદાત્મ્યં અન્યોન્યધર્માંશ્ચ વ્યત્યાસેનાધ્યસ્ય લોકવ્યવહાર ઇતિ યોજના ।
અતઃ સો ઽયમિતિ પ્રમાયા નાધ્યાસત્વમ્, તદિદમર્થયોઃ કાલભેદેન કલ્પિતભેદે ઽપ્યત્યન્તભેદાભાવાદિતિ વક્તુમત્યન્તેત્યુક્તમ્ ।
ન ચ ધર્મિતાદાત્મ્યાધ્યાસે ધર્માધ્યાસસિદ્ધેઃ ઽધર્માંશ્ચઽઇતિ વ્યર્થમિતિ વાચ્યમ્, અન્ધત્વાદીનામિન્દ્રિયધર્માણાં ધર્મ્યધ્યાસાસ્ફુટત્વે ઽપ્યન્ધો ઽહમિતિ સ્ફુટો ઽધ્યાસ ઇતિ જ્ઞાપનાર્થત્વાત્ ।
નન્વાત્માનાત્મનોઃ પરસ્પરાધ્યસ્તત્વે શૂન્યવાદઃ સ્યાદિત્યાશઙ્ક્યાહ-- સત્યાનૃતે મિથુનીકૃત્યેતિ ।
સત્યમનિદં ચૈતન્યં તસ્યાનાત્મનિ સંસર્ગમાત્રાધ્યાસો ન સ્વરૂપસ્ય ।
અનૃતંયુષ્મદર્થઃ તસ્ય સ્વરૂપતો ઽપ્યધ્યાસાત્તયોર્મિથુનીકરણમધ્યાસ ઇતિ ન શૂન્યતેત્યર્થઃ ॥
નન્વધ્યાસમિથુનીકરણલોકવ્યવહારશબ્દાનામેકાર્થત્વે ઽધ્યસ્ય મિધુનીકૃત્યેતિ પૂર્વકાલત્વવાચિક્ત્વાપ્રત્યયાદેશસ્ય લ્યપઃ કથં પ્રયોગ ઇતિ ચેન્ન, અધ્યાસવ્યક્તિભેદાત્ ।
તત્ર પૂર્વપૂર્વાધ્યાસસ્યોત્તરોત્તરાધ્યાસં પ્રતિ સંસ્કારદ્વારા પૂર્વકાલત્વેન હેતુત્વદ્યોતનાર્થં લ્યપઃ પ્રયોગઃ ।
તદેવ સ્પષ્ટયતિ-- નૈસર્ગિક ઇતિ ।
પ્રત્યગાત્મનિ હેતુહેતુમદ્ભાવેનાધ્યાસપ્રવાહો ઽનાદિરિત્યર્થઃ ।
નનુ પ્રવાહસ્યાવસ્તુત્વાત્, અધ્યાસવ્યક્તીનાં સાદિત્વાત્, કથમનાદિત્વમિતિ ચેત્ ।
ઉચ્યતે--અધ્યાસત્વાવચ્છિન્નવ્યક્તીનાં મધ્યે ઽન્યતમયા વ્યક્ત્યા વિનાનાદિકાલસ્યાવર્તનં કાર્યાનાદિત્વમિત્યઙ્ગીકારાત્ ।
એતેન કારણાભાવાદિતિ કલ્પો નિરસ્તઃ, સંસ્કારસ્ય નિમિત્તસ્ય નૈસર્ગિકપદેનોક્તત્વાત્ ।
ન ચ પૂર્વપ્રમાજન્ય એવ સંસ્કારો હેતુરિતિ વાચ્યમ્, લાઘવેન પૂર્વાનુભવજન્યસંસ્કારસ્ય હેતુત્વાત્ ।
અતઃ પૂર્વાધ્યાસજન્યઃ સંસ્કારો ઽસ્તીતિ સિદ્ધમ્ ।
અધ્યાસસ્યોપાદાનમાહ-- મિથ્યાજ્ઞાનનિમિત્ત ઇતિ ।
મિથ્યા ચ તદજ્ઞાનં ચ મિથ્યાજ્ઞાનં તન્નિમિત્તમુપાદાનં યસ્ય સ તન્નિમિત્તઃ ।
તદુપાદાનક ઇત્યર્થઃ ।
અજ્ઞાનસ્યોપાદાનત્વે ઽપિ સંસ્ફુરદાત્મતત્વાવરકતયા દોષત્વેનાહઙ્કારાધ્યાસકર્તુરીશ્વરસ્યોપાધિત્વેન સંસ્કારકાલકર્માદિનિમિત્તપરિણામિત્વેન ચ નિમિત્તત્વમિતિ દ્યોતયિતું નિમિત્તપદમ્ ।
સ્વપ્રકાશાત્મન્યસઙ્ગે કથમવિદ્યાસઙ્ગઃ, સંસ્કારાદિસામગ્ર્યભાવાત્, ઇતિ શઙ્કાનિરાસાર્થં મિથ્યાપદમ્ ।
પ્રચણ્ડમાર્તણ્ડમણ્ડલે પેચકાનુભવસિદ્ધાન્ધકારવત્, અહમજ્ઞ ઇત્યનુભસિદ્ધમજ્ઞાનં દુરપહ્નવમ, કલ્પિતસ્યાધિષ્ઠાનાસ્પર્શિત્વાત્, નિત્યસ્વરૂપજ્ઞાનસ્યાવિરોધિત્વાચ્ચેતિ ।
યદ્વા અજ્ઞાનં જ્ઞાનાભાવ ઇતિ શઙ્કાનિરાસાર્થં મિથ્યાપદમ્ ।
મિથ્યાત્વે સતિ સાક્ષાજ્જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વમજ્ઞાનસ્ય લક્ષણં મિથ્યાજ્ઞાનપદેનોક્તમ્ ।
જ્ઞાનેનેચ્છાપ્રાગભાવઃ સાક્ષાન્નિવર્ત્યત ઇતિ વદન્તં પ્રતિ મિથ્યાત્વે સતીત્યુક્તમ્ ।
અજ્ઞાનનિવૃત્તિદ્વારા જ્ઞાનનિવર્ત્યબન્ધે ઽતિવ્યાપ્તિનિરાસાય સાક્ષાદિતિ ।
અનાદ્યુપાદાનત્વે સતિ મિથ્યાત્વં વા લક્ષણમ્ ।
બ્રહ્મનિરાસાર્થં મિથ્યાત્વમિતિ ।
મૃદાદિનિરાસાર્થમનાદીતિ ।
અવિદ્યાત્મનોઃ સંબન્ધનિરાસાર્થમુપાદાનત્વે સતીતિ ।
સંપ્રતિ અધ્યાસં દ્રઢયિતુમભિલપતિ-- આહમિદં મમેદમિતિ ।
આધ્યાત્મિકકાર્યાધ્યાસેષ્વહમિતિ પ્રથમો ઽધ્યાસઃ ।
ન ચાધિષ્ઠાનારોપ્યાંશદ્વયાનુપલમ્ભાત્ નાયસધ્યાસ ઇતિ વાચ્યમ્, અયો દહતીતિવદહમુપલભ ઇતિ દૃગ્દૃશ્યાંશયોરુપલમ્ભાત્ ।
ઇદં પદેન ભોગ્યઃ સંઘાત ઉચ્યતે ।
અત્રાહમિદમિત્યનેન મનુપ્યો ઽહમિતિ તાદાત્મ્યાધ્યાસો દર્શિતઃ ।
મમેદં શરીરમિતિ સંસર્ગાધ્યાસઃ ॥
નનુ દેહાત્મનોસ્તાદાત્મ્યમેવ સંસર્ગ ઇતિ તયોઃ કો ભેદ ઇતિ ચેત્ ।
સત્યમ્ ।
સત્તૈક્યે સતિ મિથો ભેદસ્તાદાત્મ્યમ્ ।
તત્ર મનુષ્યો ઽહમિત્યૈક્યાંશભાનં મમેદમિતિ ભેદાંશરૂપસંસર્ગભાનમિતિ ભેદઃ ।
એવં સામગ્રીસત્ત્વાદનુભવસત્ત્વાદધ્યાસો ઽસ્તીત્યતો બ્રહ્માત્મૈક્યે વિરોધાભાવેન વિષયપ્રયોજનયોઃ સત્ત્વાત્ શાસ્ત્રમારમ્ભણીયમિતિ સિદ્ધાન્તભાષ્યતાત્પર્યમ્ ।
એવઞ્ચ સૂત્રેણાર્થાત્સૂચિતે વિષયપ્રયોજને પ્રતિપાદ્ય તદ્ધેતુમધ્યાસં લક્ષણસંભાવનાપ્રમાણૈઃ સાધયિતું લક્ષણં પૃચ્છતિ-- આહેતિ ।
કિંલક્ષણકો ઽધ્યાસ ઇત્યાહ ।
પૂર્વવાદીત્યર્થઃ ।
અસ્ય શાસ્ત્રસ્ય તત્ત્વનિર્ણયપ્રધાનત્વેન વાદકથાત્વદ્યોતનાર્થં આહેતિ પરોક્તિઃ ।
ઽઆહઽઇત્યાદિ ઽકથં પુનઃપ્રત્યગાત્મનિઽઇત્યતઃ પ્રાગધ્યાસલક્ષણપરં ભાષ્યમ્ ।
તદારભ્ય સંભાવનાપરમ્ ।
ઽતમેતમવિદ્યાખ્યમ્ઽઇત્યારભ્ય ઽસર્વલોકપ્રત્યક્ષઃઽઇત્યન્તં પ્રમાણપરમિતિ વિભાગઃ ।
લક્ષણમાહ-- ઉચ્યતે-સ્મૃતિરૂપ ઇતિ ।
અધ્યાસ ઇત્યનુષઙ્ગઃ ।
અત્ર પરત્રાવભાસ ઇત્યેવ લક્ષણમ્, શિષ્ટં પદદ્વયં તદુપપાદનાર્થમ્ ।
તથાહિ અવભાસ્યત ઇત્યવભાસો રજતાદ્યર્થઃ તસ્યાયોગ્યમધિકરણં પરત્રપદાર્થઃ ।
અધિકરણસ્યાયોગ્યત્વં આરોપ્યાત્યન્તાભાવત્વં તદ્વત્વં વા ।
તથા ચૈકાવચ્છેદેન સ્વસંસૃજ્યમાને સ્વાત્યન્તાભાવવતિ અવભાસ્યત્વમધ્યસ્તત્વમિત્યર્થઃ ।
ઇદં ચ સાદ્યનાદ્યધ્યાસસાધારણં લક્ષણમ્ ।
સંયોગે ઽતિવ્યાપ્તિનિરાસાયૈકાવચ્છેદેનેતિ ।
સંયોગસ્ય સ્વસંસૃજ્યમાને વૃક્ષે સ્વાત્યન્તાભાવવત્યવભાસ્યત્વે ઽપિ સ્વાત્યન્તાભાવયોર્મૂલાગ્રાવચ્છેદકભેદાન્નાતિવ્યાપ્તિઃ ।
પૂર્વં સ્વાભાવવતિ ભૂતલે પશ્ચાદાનીતો ઘટો ભાતીતિ ઘટે ઽતિવ્યાપ્તિનિરાસાય સ્વસંસૃજ્યમાન ઇતિ પદમ્, તેન સ્વાભાવકાલે પ્રતિયોગિસંસર્ગસ્ય વિદ્યમાનતોચ્યતે ઇતિ નાતિવ્યાપ્તિઃ ।
ભૂત્વાવચ્છેદેનાવભાસ્યગન્ધે ઽતિવ્યાપ્તિવારણાય સ્વાત્યન્તાભાવવતીતિ પદમ્ ।
શુક્તાવિદન્ત્વાવચ્છેદેન રજતસંસર્ગકાલે ઽત્યન્તાભાવો ઽસ્તીતિ નાવ્યાપ્તિઃ ।
નન્વસ્ય લક્ષણસ્યાસંભવઃ, શુક્તૌ રજતસ્ય સામગ્ર્યભાવેન સંસર્ગાસત્વાત્ ।
ન ચ સ્મર્યમાણસત્યરજતસ્યૈવ પરત્ર શુક્તાવવભાસ્યત્વેનાધ્યસ્તત્વોક્તિરિતિ વાચ્યમ્, અન્યથાખ્યાતિપ્રસઙ્ગાદિત્યત આહ -સ્મૃતિરૂપ ઇતિ ।
સ્મર્યતે ઇતિ સ્મૃતિઃ સત્યરજતાદિઃ તસ્ય રૂપમિવ રૂપમસ્યેતિ સ્મૃતિરૂપઃ ।
સ્મર્યમાણસદૃશ ઇત્યર્થઃ ।
સાદૃશોક્ત્યા સ્મર્યમાણાદારોપ્યસ્ય ભેદાત્, નાન્યથાખ્યાતિરિત્યુક્તં ભવતિ ।
સાદૃશમુપપાદયતિ- પૂર્વદૃષ્ટેતિ ।
દૃષ્ટં દર્શનં, સંસ્કારદ્વારા પૂર્વદર્શનાદવભાસ્યત ઇતિ પૂર્વદૃષટાવભાસઃ ।
તેન સંસ્કારજન્યજ્ઞાનવિષયત્વં સ્મર્યમાણારોપ્યયોઃ સાદૃશ્યમુક્તં ભવતિ, સ્મૃત્યારોપયોઃ સંસ્કારજન્યત્વાત્ ।
ન ચ સંસ્કારજન્યત્વાદારોપસ્ય સ્મૃતિત્વાપત્તિરિતિ વાચ્યમ્, દોષસંપ્રયોગજન્યત્વસ્યાપિ વિવક્ષિતત્વેન સંસ્કારમાત્રજન્યત્વાભાવાત્ ।
અત્ર સંયોગશબ્દેન અધિષ્ઠાનસામાન્યજ્ઞાનમુચ્યતે, અહઙ્કારાધ્યાસે ઇન્દ્રિયસંપ્રયોગાલાભાત્ ।
એવં ચ દોષસંપ્રયોગસંસ્કારબલાચ્છુક્ત્યાદૌ રજતમુતપન્નમસ્તીતિ પરત્રાવભાસ્યત્વલક્ષમમુપપન્નમિતિ સ્મૃતિરૂપપૂર્વદૃષ્ટપદાભ્યામુપપાદિમ્ ।
અન્યે તુ તાભ્યાં દોષાદિત્રયજન્યત્વં કાર્યાધ્યાસલક્ષણમુક્તમિત્યાહુઃ ।
અપરે તુ સ્મૃતિરૂપઃ સ્મર્યમાણસદૃશઃ, સાદૃસ્યં ચ પ્રમામાજન્યજ્ઞાનવિષયત્વં સ્મૃત્યારોપયોઃ પ્રમાણાજન્યત્વાત્ ।

પૂર્વદૃષ્ટપદતજ્જાતીયપરં, અભિનવરજતાદેહે પૂર્વદૃષ્ટત્વાભાવાત્ ।
તથા ચ પ્રમાણાજન્યજ્ઞાનવિષયત્વે સતિ પૂર્વદૃષ્ટજાતીયત્વં પ્રાતીતિકાધ્યાસલક્ષણં તાભ્યામુક્તમ્ ।
પરત્રાવભાસશબ્દાભ્યામધ્યાસમાત્રલક્ષણં વ્યાખ્યાતમેવ ।
તત્ર સ્મર્યમાણગઙ્ગાદૌ અભિનવઘટે ચાતિવ્યાપ્તિનિરાસાય પ્રમાણેત્યાદિ પદદ્વયમિત્યાહુઃ ।
તત્રાર્થાધ્યાસે સ્મર્યમાણસદૃશઃ પરત્ર પૂર્વદર્શનાદવભાસ્યત ઇતિ યોજના ।
જ્ઞાનાધ્યાસે તુ સ્મૃતિસદૃશઃ પરત્ર પૂર્વદર્શનાદવભાસ ઇતિ વાક્યં યોજનીયમિતિ સંક્ષેપઃ ।
નનુ અધ્યાસે વાદિવિપ્રતિપત્તેઃ કથમુક્તલક્ષણસિદ્ધિરિત્યાશઙ્ક્યાધિષ્ઠાનારોપ્યસ્વરૂપવિવાદે ઽપિ પરત્ર પરાવભાસ ઇતિ લક્ષણે સંવાદ્યુક્તિભિઃ સત્યાધિષ્ઠાને મિથ્યાર્થાવભાસસિદ્ધેઃ સર્વતન્ત્રસિદ્ધાન્ત ઇદં લક્ષણમિતિ મત્વા અન્યથાત્મખ્યાતિવાદિનોર્મતમાહ- તં કેચિદિતિ ।
કેચિદન્યથાખ્યાતિવાદિનો ઽન્યત્ર શુક્ત્યાદાવન્યધર્મસ્ય સ્વાવયવધર્મસ્ય દેશાન્તરસ્થરૂપ્યાદેરધ્યાસ ઇતિ વદન્તિ ।
આત્મખ્યાતિવાદિનસ્તુ બાહ્યશુક્ત્યાદૌ બુદ્ધિરૂપાત્મનો ધર્મસ્ય રજતસ્યાધ્યાસઃ, આન્તરસ્ય રજતસ્ય બહિર્વદવભાસ ઇતિ વદન્તીત્યર્થઃ ।
અખ્યાતિમતમાહ- કેચિદિતિ ।
યત્ર યસ્યાધ્યાસો લોકસિદ્ધસ્તયોરર્થયોસ્તદ્ધિયોશ્ચ ભેદાગ્રહે સતિ તન્મૂલો ભ્રમઃ, ઇદં રૂપ્યમિતિ વિશિષ્ટવ્યવહાર ઇતિ વદન્તીત્યર્થઃ ।
તૈરપિ વિશિષ્ટવ્યવહારાન્યથાનુપપત્ત્યા વિશિષ્ટભ્રાન્તેઃ સ્વીકાર્યત્વાત્, પરત્ર પરાવભાસસંમતિરિતિ ભાવઃ ।
શૂન્યમતમાહ- અન્યે ત્વિતિ ।
તસ્યૈવાધિષ્ઠાનસ્ય શુક્ત્યાદેર્વિપરીતધર્મત્વકલ્પનાં વિપરીતો વિરુદ્ધો ધર્મો યસ્ય તદ્ભાવસ્તસ્ય રજતાદેરત્યન્તાસતઃ કલ્પનામાચક્ષત ઇત્યર્થઃ ।
એતેષુ મતેષુ પરત્ર પરાવભાસત્વલક્ષણસંવાદમાહ -સર્વથાપિ ત્વિતિ ।
અન્યથાખ્યાતિત્વાદિપ્રકારવિવાદે ઽપ્યધ્યાસઃ પરત્ર પરાવભાસત્વલક્ષણં ન જહાતીત્યર્થઃ ।
શુક્તાવપરોક્ષસ્ય રજતસ્ય દેશાન્તરે બુદ્ધૌ વા સત્ત્વાયોગાત્ શૂન્યત્વે પ્રત્યક્ષત્વાયોગાત્, શુક્તૌ સત્તે બાધાયોગાત્ મિથ્યાત્વમેવેતિ ભાવઃ ।
આરોપ્યમિથ્યાત્વે ન યુક્ત્યપેક્ષા, તસ્યાનુભવસિદ્ધત્વાદિત્યાહ- તથા ચેતિ ।
બાધાનન્તરકાલીનો ઽયમનુભવઃ, તત્પૂર્વં ।
શુક્તિકાત્વજ્ઞાનાયોગાત્, રજતસ્ય બાધાપ્રત્યક્ષસિદ્ધં મિથ્યાત્વં વચ્છબ્દેનોચ્યતે ।
આત્મનિ નિરૂપાધિકે ઽહઙ્કારાધ્યાસે દૃષ્ટાન્તમુક્ત્વા બ્રહ્મજીવાવાન્તરભેદસ્યાવિદ્યાદ્યુપાધિકસ્યાધ્યાસે દૃષ્ટાન્તમાહ- એક ઇતિ ।
દ્વિતીયચન્દ્રસહિતવદેક એવાઙ્ગુલ્યા દ્વિધા ભાતીત્યર્થઃ ।
લક્ષણપ્રકરણોપસંહારાર્થ ઇતિ શબ્દઃ ।
ભવત્વધ્યાસઃ શુક્ત્યાદૌ, આત્મનિ તુ ન સંભવતીત્યાક્ષિપતિ- કથં પુનરિતિ ।
યત્રાપરોક્ષાધ્યાસાધિષ્ઠાનત્વં તત્રેન્દ્રિયસંયુક્તત્વં વિષયત્વં ચેતિ વ્યાપ્તિઃ શુક્ત્યાદૌ દૃષ્ટા ।
તત્ર વ્યાપકાભાવાદાત્મનો ઽધિષ્ઠાનત્વં ન સંભવતીત્યભિપ્રેત્યાહ- પ્રત્યગાત્મનીતિ ।
પ્રતીચિ પૂર્ણ ઇન્દ્રિયાગ્રાહ્યે વિષયસ્યાહઙ્કારાદેસ્તદ્ધર્માણાં ચાધ્યાસઃ કથમિત્યર્થઃ ।
ઉક્તવ્યાપ્તિમાહ- સર્વો હીતિ ।
પુરોવસ્થિતત્વમિન્દ્રિયસંયુક્તત્વમ્ ।
નન્યાત્મનો ઽપ્યધિષ્ઠાનત્વાર્થં વિષયત્વાદિકમસ્ત્વિત્યત આહ- યુષ્મદિતિ ।
ઇદંપ્રત્યયાનર્હસ્ય પ્રત્યગાત્મનો ઽન ચક્ષુષા ગૃહ્યતેઽઇત્યાદિ શ્રુતિમનુસૃત્ય ત્વમવિષયત્વં બ્રવીષિ ।
સંપ્રત્યાસલોભેન વિષયત્વાઙ્ગીકારે શ્રુતિસિદ્ધાન્તયોર્બાધઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
આત્મન્યધ્યાસસંભાવનાં પ્રતિજાનીતે- ઉચ્યત ઇતિ ।
અધિષ્ઠાનારોપ્યયોરેકસ્મિન્ જ્ઞાને ભાસમાનત્વમાત્રમધ્યાસવ્યાપકં, તચ્ચ ભાનપ્રયુક્તસંશયનિવૃત્ત્યાદિફલભાક્ત્વં, તદેવ ભાનભિન્નત્વઘટિતં વિષયત્વં, તન્ન વ્યાપકં, ગૌરવાદિતિ મત્વાહ- ન તાવદિતિ ।
અયમાત્મા નિયમેનાવિષયો ન ભવતિ ।
તત્ર હેતુમાહ- અસ્મદિતિ ।
અસ્મપ્રત્યયો ઽહમિત્યધ્યાસસ્તત્ર ભાસમાનત્વાદિત્યર્થઃ ।
અસ્મદર્થચિદાત્મા પ્રતિબિમ્બિતત્યેન યત્ર પ્રતીયતે સો ઽસ્મત્પ્રત્યયો ઽહઙ્કારસ્તત્ર ભાસમાનત્વાદિતિ વાર્થઃ ।
ન ચાધ્યાસે સતિ ભાસમાનત્વં તસ્મિન્સતિ સ ઇતિ પરસ્પરાશ્રય ઇતિ વાચ્યમ્, અનાદિત્વાત્, પૂર્વાભ્યાસે ભાસમાનાત્મન ઉત્તરાધ્યાસાધિષ્ઠાનત્વસંભવાત્ ॥
નન્વહમિત્યહઙ્કારવિષયકભાનરૂપસ્યાત્મનો ભાનમાનત્વં કથં, તદ્વિષયત્વં વિના તત્ફલભાક્ત્વાયોગાદિત્યત આહ- અપરોક્ષત્વાચ્ચેતિ ।
ચશબ્દઃ શઙ્કાનિરાસાર્થઃ ।
સ્વપ્રકાશત્વાદિત્યર્થઃ ।
સ્વપ્રકાશત્વં સાધયતિ- પ્રત્યગિતિ ।
આબાલપણ્ડિતમાત્મનઃ સંશયાદિશૂન્યત્વેન પ્રસિધ્દેઃ સ્વપ્રકાશત્વમિત્યર્થઃ ।
અતઃ સ્વપ્રકાશત્વેન ભાસમાનત્વાદાત્મનો ઽધ્યાસાધિષ્ઠાનત્વં સંભવતીતિ ભાવઃ ।
યદુક્તમપરોક્ષાધ્યાસાધિષ્ઠાનત્વસ્યેન્દ્રિયસંયુક્તતયા ગ્રાહ્યત્વં વ્યાપકમિતિ તત્રાહ- ન ચાયમિતિ ।
તત્ર હેતુમાહ- અપ્રત્યક્ષે ઽપીતિ ।
ઇન્દ્રિયગ્રાહ્યે ઽપીત્યર્થઃ ।
બાલા અવિવેકિનઃ તલમિન્દ્રનીલકટાહકલ્પં નભો મલિનં પિતમિત્યેવમપરોક્ષમધ્યસ્યન્તિ, તત્રેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વં નાસ્તીતિ વ્યભિચારાન્ન વ્યાપ્તિઃ ।
એતેનાત્માનામાનાત્મનોઃ સાદૃશ્યાભાવાન્નાધ્યાસ ઇત્યપાસ્તમ્, નીલનભસોસ્તદભાવે ઽપ્યધ્યાસદર્શનાત્ ।
સિદ્ધાન્તે આલોકાકારચાક્ષુષવૃત્ત્યભિવ્યક્તસાક્ષિવેદ્યત્વં નભસિ ઇતિ જ્ઞેયમ્ ।
સંભાવનાં નિગમયતિ- એવમિતિ ।
નનુ બ્રહ્મજ્ઞાનનાશ્યત્વેન સૂત્રિતામવિદ્યાં હિત્વા અધ્યાસઃ કિમિતિ વર્ણ્યત ઇત્યત આહ- તમેતમિતિ ।
આક્ષિપ્તં સમાહિતમુક્તલક્ષણલક્ષિતમધ્યાસમવિદ્યાકાર્યત્વાદવિદ્યેતિ મન્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
વિદ્યાનિવર્ત્યત્વાચ્ચાસ્યાવિદ્યાત્વમિત્યાહ- તદ્વિવેકેનેતિ ।
અધ્યસ્તનિષેધેનાધિષ્ઠાનસ્વરૂપનિર્ધારણં વિદ્યામધ્યાસનિવર્તિકામાહુરિત્યર્થઃ ।
તથાપિ કારણાવિદ્યાં ત્યક્ત્વા કાર્યાવિદ્યા કિમિતિ વર્ણ્યતે તત્રાહ- તત્રેતિ ।
તસ્મિન્નધ્યાસે ઉક્તન્યાયેનાવિદ્યાત્મકે સતીત્યર્થઃ ।
મૂલાવિદ્યયાઃ સષુપ્તાવનર્થત્વાદર્શનાત્ કાર્યાત્મના તસ્યા અનર્થત્વજ્ઞાપનાર્થં તદ્વર્ણનમિતિ ભાવઃ ।
અધ્યસ્તકૃતગુણદોષાભ્યામધિષ્ઠાનં ન લિપ્યત ઇત્યક્ષરાર્થઃ ।
એવમધ્યાસસ્ય લક્ષણસંભાવને ઉક્ત્વા પ્રમાણમાહ- તમેતમિતિ ।
તં વર્ણિતમેવં સાક્ષિપ્રત્યક્ષસિધ્યં પુરસ્કૃત્ય હેતું કૃત્વા લૌકિકઃ કર્મશાસ્ત્રીયો મોક્ષશાસ્ત્રીયશ્ચેતિ ત્રિવિધો વ્યવહારઃ પ્રવર્તત ઇત્યર્થઃ ।
તત્રવિધિનિષેધપરાણિ કર્મશાસ્ત્રાણ્યૃગ્વેદાદીનિ, વિધિનિષેધશૂન્યપ્રત્યગ્બ્રહ્યપરાણિ મોક્ષશાસ્ત્રાણિ વેદાન્તવાક્યાનીતિ વિભાગઃ ।
એવં વ્યવહારહેતુત્વેનાધ્યાસે પ્રત્યક્ષસિદ્ધે ઽપિ પ્રમાણાન્તરં પૃચ્છતિ-- કથં પુનરિતિ ।
અવિદ્યાવાનહમિત્યધ્યાસવાનાત્મા પ્રમાતા સ વિષય આશ્રયો યેષાં તાનિ અવિદ્યાવદ્વિષયાણીતિ વિગ્રહઃ ।
તત્તત્પ્રમેયવ્યવહારહેતુભૂતાયાઃ પ્રમાયા અધ્યાસાત્મકપ્રમાત્રાશ્રિતત્વાત્ પ્રમાણાનામવિદ્યાવદ્વિષયત્વં યદ્યપિ પ્રત્યક્ષં તથાપિ પુનરપિ કથં કેનપ્રમાણેનાવિદ્યાવદ્વિષયત્વમિતિ યોજના ।
યદ્વાવિદ્વાવતદ્વિષયાણિ કથં પ્રમાણાનિ સ્યુઃ, આશ્રયદોષાદપ્રામાણ્યાપત્તેરિત્યાક્ષેપઃ ।
તત્ર પ્રમાણપ્રશ્ને વ્યવહારાર્થાપત્તિં, તલ્લિઙ્ગાનુમાનં ચાહ- ઉચ્યતે ઇત્યાદિના તસ્માત્ ઇત્યન્તેન ।

દેવદત્તકર્તૃકો વ્યવહારઃ, તદીયદેહાદિષ્વહંમમાધ્યાસમૂલઃ તદન્વયવ્યતિરેકાનુસારિત્વાત્ યદિત્થં તત્તથા, યથા મૃન્મૂલો ઘટ ઇતિ પ્રયોગઃ ।
તત્ર વ્યતિરેકં દર્શયતિ- દેહેતિ ।
દેવદત્તસ્ય સુષુપ્તાવધ્યાસાભાવે વ્યવહારાભાવો દૃષ્ટઃ, ચાગ્રત્સ્વપ્નયોરધ્યાસે સતિ વ્યવહાર ઇત્યન્વયઃ સ્ફુટત્વાન્નોક્તઃ ।
અનેન લિઙ્ગેન કારણતયાધ્યાસઃ સિધ્યતિ વ્યવહારરૂપકાર્યાનુપપત્યા વેતિ ભાવઃ ।
નનુ મનુષ્યત્વાદિજાતિમતિ દેહે ઽહમિત્યાભિમાનમાત્રાદ્વ્યવહારઃ સિધ્યતુ કિમિન્દ્રિયાદિષુ મમાભિમાનેનેત્યાશઙ્ક્યાહ- નહીતિ ।
ઇન્દ્રિયપદં લિઙ્ગાદેરપ્યુપલક્ષણં, પ્રત્યક્ષાદીત્યાદિપદપ્રયોગાત્ ।
તથા ચ પ્રત્યક્ષલિઙ્ગાદિપ્રયુક્તો યો વ્યવહારો દ્રષ્ટા અનુમાતા શ્રોતાહમિત્યાદિરૂપઃ સ ઇન્દ્રિયાદીનિ મમતાસ્પદાન્યગૃહીત્વા ન સંભવતીત્યર્થઃ ।
યદ્વા તાનિ મમત્વેનાનુપાદાયયો વ્યવહારઃ સ નેતિ યોજના ।
પૂર્વત્રાનુપાદાનાસંભવક્રિયયોરેકો વ્યવહારઃ કર્તા ઇતિ ક્ત્વાપ્રત્યયઃ સાધુઃ ।
ઉત્તરત્રાનુપાદાનવ્યવહારયોરેકાત્મકર્તૃકત્વાત્, તત્સાધુત્વમિતિ ભેદઃ ।
ઇન્દ્રિયાદિષુ મમેત્યધ્યાસભાવે ઽન્ધાદેરિવ દ્રષ્ટૃત્વાદિવ્યવહારો ન સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
ઇન્દ્રિયાધ્યાસેનૈવ વ્યવહારાદલં દેહાધ્યાસેનેત્યત આહ- ન ચેતિ ।
ઇન્દ્રિયાણામધિષ્ઠાનં આશ્રયઃ ।
શરીરમિત્યર્થઃ ।
નન્વસ્ત્વાત્મના સંયુક્તં શરીરં તેષામાશ્રયઃ કિમધ્યાસેનેત્યત્રાહ- ન ચાનધ્યસ્તાત્મભાવેનેતિ ।
અનધ્યસ્ત આત્મભાવઃ આત્મતાદાત્મ્યં યસ્મિન્ તનેત્યર્થઃ ।
ઽઅસઙ્ગો હિઽઇતિ શ્રુતેઃ, આધ્યાસિક એવ દેહાત્મનોઃ સંબન્ધો ન સંયોગાદિરિતિ ભાવઃ ।
નન્વાત્મનો દેહાદિભિરાધ્યાસિકસંબન્ધો ઽપિ માસ્તુ, સ્વતશ્ચેતનતયા પ્રમાતૃત્વોપપત્તેઃ ।
ન ચ સુષુપ્તૌ પ્રમાતૃત્વાપત્તિઃ કરણોપરમાદિતિ તત્રાહ- ન ચૈતસ્મિન્નિતિ ।
પ્રમાશ્રયત્વં હિ પ્રમાતૃત્વમ્ ।
પ્રમા યદિ નિત્યચિન્માત્રં તર્હ્યાશ્રયત્વાયોગઃ કરણવૈયર્થ્યં ચ ।
યદિ વૃત્તિમાત્રં, જગદાન્ધ્યપ્રસઙ્ગઃ, વૃત્તેર્જડત્વાત્ ।
અતો વૃત્તીદ્વો બોધઃ પ્રમા, તદાશ્રયત્વમસઙ્ગસ્યાત્મનો વૃત્તિમન્મનસ્તાદાત્મ્યાધ્યાસં વિના ન સંભવતીતિ ભાવઃ ।
દેહાધ્યાસે, તદ્ધર્માધ્યાસે ચાસતીત્યક્ષરાર્થઃ ।
તર્હ્યાત્મનઃ પ્રમાતૃત્વં માસ્તુ ઇતિ વદન્તં પ્રત્યાહ -ન ચેતિ ।
તસ્માદાત્મનઃ પ્રમાતૃત્વાદિવ્યવહારાર્થમધ્યાસો ઽઙ્ગીકર્તવ્ય ઇત્યનુમાનાર્થાપત્ત્યોઃ ફલમુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ।
પ્રમાણસત્ત્વાદિત્યર્થઃ ।
યદ્વા પ્રમાણપ્રશ્નં સમાધાયાક્ષેપં પરિહરતિ- તસ્માદિતિ ।
અહમિત્યધ્યાસસ્ય પ્રમાત્રન્તર્ગતત્વેનાદોષત્વાત્, અવિદ્યાવદાશ્રયાણ્યપિ પ્રમાણાન્યેવેતિ યોજના ।
સતિ પ્રમાતરિ પશ્ચાદ્ભવન્ દોષ ઇત્યુચ્યતે, યથા કાચાદિઃ ।
અવિદ્યા તુ પ્રમાત્રન્તર્ગતત્વાન્ન દોષઃ, યેન પ્રત્યક્ષાદીનામપ્રામાણ્યં ભવેદિતિ ભાવઃ ।
નનુ યદુક્તમન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં વ્યવહારો ઽધ્યાસકાર્ય ઇતિ, તદયુક્તં વિદુષામધ્યાસાભાવે ઽપિ વ્યવહારદૃષ્ટેરિત્યત આહ- પશ્વાદિભિશ્ચેતિ ।
ચશબ્દઃ શઙ્કાનિરાસાર્થઃ, કિં વિદ્વત્ત્વં બ્રહ્માસ્મીતિ સાક્ષાત્કારઃ ઉત યૌક્તિકમાત્માનાત્મભેદજ્ઞાનમ્ ।
આદ્યે બાધિતાધ્યાસાનુવૃત્ત્યા વ્યવહાર ઇથિ સમન્વયસૂત્રે વક્ષ્યતે ।
દ્વિતીયે પરોક્ષજ્ઞાનસ્યાપરોક્ષભ્રાન્ત્યનિવર્તકત્વાત્, વિવેકિનામપિ વ્યવહારકાલે પશ્વાદિભિરવિશેષાત્ અધ્યાસવત્ત્વેન તુલ્યત્વાદ્વ્યવહારો ઽધ્યાસકાર્ય ઇતિ યુક્તમિત્યર્થઃ ।
અત્રાયં પ્રયોગઃ-વિવેકિનો ઽધ્યાસવન્તઃ વ્યવહારવત્ત્વાત્, પશ્વાદિવદિતિ ।
તત્ર સંગ્રહવાક્યં વ્યાકુર્વન્ દૃષ્ટાન્તે હેતું સ્ફુટયતિ- યથાહીતિ ।
વિજ્ઞાનસ્યાનુકૂલત્વં પ્રતિકૂલત્વં ચેષ્ટાનિષ્ટસાધનગોચરત્વં, તદેવોદાહરતિ- યથેતિ ।
અયં દણ્ડો મદનિષ્ટસાધનં, દણ્ડત્વાત્, અનુભૂતદણ્ડવત્, ઇદં તૃણં ઇષ્ટસાધનં, અનુભૂતતૃણવદિત્યનુમાય વ્યવહારન્તીત્યર્થઃ ।
અધુના હેતોઃ પક્ષધર્મતામાહ- એવમિતિ ।
વ્યુત્પન્નચિત્તા અપીત્યન્વયઃ ।
વિવેકિનો ઽપીત્યર્થઃ ।
ફલિતમાહ- અત ઇતિ ।
અનુભવબલાદિત્યર્તઃ ।
સમાન ઇતિ ।
અધ્યાસકાર્યત્વેન તુલ્ય ઇત્યર્થઃ ।
નન્વ સ્માકં પ્રવૃત્તિરધ્યાસાદિતિ ન પશ્વાદયો બ્રુવન્તિ, નાપિ પરેષામેતત્પ્રત્યત્રં અતઃ સાધ્યવિકલો દૃષ્ટાન્ત ઇતિ નેત્યાહ- પશ્વાદીનાં ચેતિ ।
તેષામાત્માનાત્મનોર્જ્ઞાનમાત્રમસ્તિ ન વિવેકઃ, ઉપદેશાભાવાત્ ।
અતઃ સામગ્રીસત્ત્વાદધ્યાસસ્તેષાં પ્રસિદ્ધ ઇત્યર્થઃ ।
નિગમયતિ- તત્સામાન્યેતિ ।
તૈઃ પશ્ચાદિભિઃ સામાન્યં વ્યવહારવત્ત્વં તસ્ય દર્શનાદ્વિવેકિનામપ્યયં વ્યવહારઃ સમાન ઇતિ નિશ્ચીયત ઇતિ સંબન્ધઃ ।
સમાનત્વં વ્યવહારસ્યાધ્યાસકાર્યત્વેનેત્યુક્તં પુરસ્તાત્ ।
તત્રોક્તાન્વયવ્યતિરેકૌ સ્મારયતિ- તત્કા ઇતિ ।
તસ્યાધ્યાસસ્ય કાલ એવ કાલો યસ્ય સ તત્કાલઃ ।
યદ્વા અધ્યાસસ્તદા વ્યવહારઃ, તદભાવે સુષુપ્તૌ તદભાવ ઇત્યુક્તાન્વયાદિમાનિતિ યાવત્ ।
અતો વ્યવહારલિઙ્ગાદ્વિવેકિનામપિ દેહાદિષ્વહંમમાભિમાનો ઽસ્તીત્યનવદ્યમ્ ।
નનુ લૌકિકવ્યવહારસ્યાધ્યાસિકત્વેષઽપિ જ્યોતિષ્ટોમાદિવ્યવહારસ્ય નાધ્યાસજન્યત્વં, તસ્ય દેહાતિરિક્તાત્મજ્ઞાનપૂર્વકત્વાદિત્યાશઙ્ક્ય હેતુમઙ્ગીકરોતિ- શાસ્ત્રીયે ત્વિતિ ।
તર્હિ કથં વૈદિકકર્મણો ઽધ્યાસજન્યત્વસિદ્ધિરિત્યાશઙ્ક્ય કિં તત્ર દેહાન્યાત્મધીમાત્રમપેક્ષિતમુત, આત્મતત્ત્વજ્ઞાનં, આદ્યે તસ્યાધ્યાસાબાધકત્વાત્તત્સિદ્ધિરિત્યાહ- તથાપીતિ ।
ન દ્વિતીય ઇત્યાહ- ન વેદાન્તેતિ ।
ક્ષુત્પિપાસાદિગ્રસ્તો જાતિવિશેષવાનહં સંસારીતિ જ્ઞાનં કર્મણ્યપેક્ષિતં ન તદ્વિપરીતાત્મતત્ત્વજ્ઞાનં, અનુપયોગાત્ પ્રવૃત્તિબાધાચ્ચેત્યર્થઃ ।
શાસ્ત્રીયકર્મણો ઽધ્યાસજન્યત્વં નિગમયતિ- પ્રાક્વેતિ ।
અધ્યાસે આગમં પ્રમાણયતિ- યથા હીતિ ।
યથા પ્રત્યક્ષાનુમાનાર્થાપત્તયો ઽધ્યાસે પ્રમાણં તથાગમો ઽપીત્યર્થઃ ।
ઽબ્રાહ્મણો યજેતઽઽન હ વૈ સ્નાત્વા ભિક્ષેતઽઽઅષ્ટવર્ષં બ્રાહ્યણમુપનયીતઽ ઽકૃષ્ણકેશો ઽગ્નીનાદધીતઽઇત્યાગમો બ્રાહ્મણાદિપદૈરધિકારિણં વર્ણદ્યભિમાનિનમનુવદન્ અધ્યાસં ગમયતીતિ ભાવઃ ।
એવમધ્યાસે પ્રમાણસિદ્ધે ઽપિ કસ્ય કુત્રાધ્યાસ ઇતિ જિજ્ઞાસાયાં તમુદાહર્તું લક્ષણં સ્મારયતિ- અધ્યસો નામેતિ ।
ઉદાહરતિ- તદ્યથેતિ ।
તલ્લક્ષણં યથા સ્પષ્ટં ભવતિ તથોદાહ્રિયત ઇત્યર્થઃ ।
સ્વદેહાદ્ભેદેન પ્રત્યક્ષાઃ પુત્રાદયો બાહ્યાઃ તદ્ધર્માન્સાકલ્યાદીન્દેહવિશિષ્ટાત્મન્યધ્યસ્યતિ, તદ્ધર્મજ્ઞાનાત્ સ્વસ્મિંસ્તત્તુલ્યધર્માનધ્યસ્યતીત્યર્થઃ ।
ભેદાપરોક્ષજ્ઞાને તદ્ધર્માધ્યાસાયોગાત્, અન્યથાખ્યાત્યનઙ્ગીકારાચ્ચેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
દેહેન્દ્રિયધર્માન્મનોવિશિષ્ટાત્મન્યધ્યસ્યતીત્યાહ- તથેતિ ।
કૃશત્વાદિધર્મવતો દેહાદેરાત્મનિ તાદાત્મ્યેન કલ્પિતત્વાત્તદ્ધર્માઃ સાક્ષાદાત્મન્યધ્યસ્તા ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।
અજ્ઞાતપ્રત્યગ્રૂપે સાક્ષીણિ મનોધર્માધ્યાસમાહ- તથાન્તઃકરણેતિ ।
ધર્માધ્યાસમુક્ત્વા તદ્વદેવ ધર્મ્યધ્યાસમાહ- એવમિતિ ।
અન્તઃકરણં સાક્ષિણ્યભેદેનાધ્યસ્ય તદ્ધર્માન્ કામાદીન્ અધ્યસ્યતીતિ
મન્તવ્યમ્ ।
સ્વપ્રચારા મનોવૃત્તયઃ ।
પ્રતિ-પ્રાતિલોમ્યેનાસજ્જઙદુઃખાત્માકાહઙ્કારાદિવિલક્ષણતયા સચ્ચિત્સુખાત્મકત્વેનાઞ્ચતિ પ્રકાશત ઇતિ પ્રત્યક્ ।

એવમાત્મન્યનાત્મતદ્ધર્માધ્યાસમુદાહૃત્યાનાત્મન્યાત્મનો ઽપિ સંસૃષ્ટત્વેનાધ્યાસમાહ- તઞ્ચેતિ ।
અહમિત્યધ્યાસે ચિદાત્મનો ભાનં વાચ્યં, અન્યથા જગદાન્ધ્યાપત્તેઃ ।
ન ચાનધ્યસ્તસ્યાધ્યાસે ભાનમસ્તિ ।
તસ્માદ્રજતાદાવિદમ ઇવાત્મનઃ સંસર્ગાધ્યાસ એષ્ટવ્યઃ ।
તદ્વિપર્યયેણેપિ ।
તસ્યાધ્યાસ્તસ્ય જડસ્ય વિપર્યયોધિષ્ઠાનત્વં, ચૈતન્યં ચ તદાત્મના સ્થિતમિતિ યાવત્ ।
તત્રાજ્ઞાને કેવલાત્મના સંસર્ગઃ, મનસ્યજ્ઞાનોપહિતસ્ય દેહાદૌ મનૌપહિતસ્યેતિ વિશેષઃ ।
એવમાત્મનિ બુદ્ધ્યાદ્યધ્યાસાત્ કર્તૃત્વાદિલાભઃ, બુદ્ધ્યાદૌ ચાત્માધ્યસાચ્ચૈતન્યલાભ ઇતિ ભાવઃ ।
વર્ણિતાધ્યાસમુપસંહરતિ- એવમયમિતિ ।
અનાદ્યવિદ્યાત્મકતયા કાર્યાધ્યાસસ્યાનાદિત્વમધ્યાસાત્ સંસ્કારસ્તતો ઽધ્યાસ ઇતિ ।
પ્રવાહતો નૈસર્ગિગત્વં ।
એવમુપાદાનં નિમિત્તં ચોક્તં ભવતિ ।
જ્ઞાનં વિના ધ્વંસાભાવાદાનન્ત્યમ્ ।
તદુક્તં ભગવદ્ગીતાસુ-ઽન રૂપમસ્યેહ તથોપલભ્યતે નાન્તો ન ચાદિર્ન ચ સંપ્રતિષ્ઠાઽઇતિ ।
હેતુમુક્તા સ્વરૂપમાહ- મિથ્યેતિ ।
મિથ્યા માયા તયા પ્રતીયત ઇતિ પ્રત્યયઃ કાર્યપ્રપઞ્ચઃ તત્પ્રતીતિશ્ચેત્યેવંસ્વરૂપ ઇત્યર્થઃ ।
તસ્ય કાર્યમાહ- કર્તૃત્વેતિ ।
પ્રમાણં નિગમયતિ- સર્વેતિ ।
સાક્ષિપ્રત્યક્ષમેવાધ્યાસધર્મિગ્રાહકં માનં, અનુમાનાદિકં તુ સંભાવાનાર્થમિત્યભિપ્રેત્ય પ્રત્યક્ષોપસંહારઃ કૃતઃ ।
એવમધ્યાસં વર્ણયિત્વા તત્સાધ્યે વિષયપ્રયોજને દર્શયતિ- અસ્યેતિ ।
કર્તૃત્વાદ્યનર્થહેતોરધ્યાસસ્ય સમૂલસ્યાત્યન્તિકનાશો મોક્ષઃ સ કેનેત્યત આહ- આત્મેતિ ।
બ્રહ્માત્મૈક્યસાક્ષાત્કારસ્ય પ્રતિપત્તિઃ શ્રવણાદિભિરપ્રતિબન્ધેન લાભસ્તસ્યા ઇત્યર્થઃ ।
વિદ્યાયાં કારણમાહ- સર્વ ઇતિ ।
આરભ્યન્તે અધીત્ય વિચાર્યન્તે ઇત્યર્થઃ ।
વિચારિતવેદાન્તાનાં બ્રહ્માત્મૈક્યં વિષયઃ, મોક્ષઃ ફલમિત્યુક્તં ભવતિ ।
અર્થાત્તદ્વિચારાત્મકશાસ્ત્રસ્યાપિ તે એવ વિષયપ્રયોજને ઇતિ જ્ઞેયમ્ ।
નનુ વેદાન્તેષુ પ્રાણાદ્યુપાસ્તીનાં ભાનાદાત્મૈક્યમેવ તેષામર્થ ઇતિ કથમિત્યત આહ- યથા ચેતિ ।
શરીરમેવ શારીરકં, કુત્સિતત્વાત્, તન્નિવાસી શારીરકો જીવસ્તસ્ય બ્રહ્મત્વવિચારો મીમાંસા તસ્યામિત્યર્થઃ ।
ઉપાસ્તીનાં ચિતૈકાગ્ર્યદ્વારાત્મૈક્યજ્ઞાનાર્થત્વાત્તદ્વાક્યાનામપિ મહાતાત્પર્યમૈક્યે ઇતિ વક્ષ્યતે ।
એવમધ્યાસોક્ત્યા બ્રહ્માત્મૈક્યે વિરોધાભાવેન વિષયપ્રયોજનવત્વાચ્છાસ્ત્રમારમ્ભણીયમિતિ દર્શિમ્* ॥ ॥
ઇતિ પ્રથમવર્ણકમ્* ॥॥
વિચારસ્ય સાક્ષાદ્વિષયા વેદાન્તાઃ;તેષાં ગતાર્થત્વાગતાર્થત્વાભ્યામારમ્ભસંદેહે કૃત્સ્નસ્ય વેદસ્ય વિધિપરત્વાત્, વિધેશ્ચ ઽઅધાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસાઽઇત્યાદિના પૂર્વતન્ત્રેણ વિચારિતત્વાત્, અવગતાર્થા એવ વેદાન્તા ઇત્યવ્યવહિતવિષયાભાવાન્નારમ્ભ ઇતિ પ્રાપ્તે બ્રૂતે- વેદાન્તેતિ ।
વેદાન્તવિષયકપૂજિતવિચારાત્મકશાસ્ત્રસ્ય વ્યાખ્યાતુમિષ્ટસ્ય સૂત્રસંદર્ભસ્યેદં પ્રથમસૂત્રમિત્યર્થઃ ।
યદિ વિધિરેવ વેદાર્થઃ સ્યાત્તદા સર્વજ્ઞો બાદરાયણો બ્રહ્મજિજ્ઞાસાં ન બ્રૂયાત્, બ્રહ્મણિ માનાભાવાત્ ।
અતો બ્રહ્મણો જિજ્ઞાસ્યત્વોક્ત્યા કેનાપિ તન્ત્રેણાનવગતબ્રહ્મપરવેદાન્તવિચાર આરમ્ભણીય ઇતિ સૂત્રકૃદ્દર્શયતિ ।
તચ્ચ ઽવ્યાચિખ્યાસિતસ્યઽઇતિ પદેન ભાષ્યકારો બભાષે* ॥ ॥
ઇતિ દ્વિતીયવર્ણકમ્* ॥ ॥
એવં વર્ણકદ્વયેન વેદાન્તવિચારસ્ય કર્તવ્યતાયાં વિષયપ્રયોજનવત્ત્વમગતાર્થત્વં ચેતિ હેતુદ્વયં સૂત્રસ્યાર્થિકાર્થં વ્યાખ્યાયાક્ષરવ્યાખ્યામારભમાણઃ પુનરપ્યધિકારિભાવાભાભ્યાં શાસ્ત્રારમ્ભસંદેહે સતિ અથશબ્દસ્યાનન્તર્યાર્થકત્વોક્ત્યા અધિકારિણં સાધયતિ- તત્રાથશબ્દ ઇતિ ।
સૂત્ર ઇત્યર્થઃ ।
ઽમઙ્ગલાનન્તરારમ્ભપ્રશ્નકાર્ત્સ્ન્યેષ્વથો અથઽઇત્યથશબ્દસ્ય યહવોર્થાઃ સન્તિ ।
તત્ર ઽઅથ યોગાનુશાસનમ્ઽઇત્યત્ર, સૂત્રે યથા અથશબ્દ આરમ્ભાર્થકઃ યોગશાસ્ત્રમારભ્યત ઇતિ
તદ્વદત્ર કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- નાધિકારાર્થ ઇતિ ।
અયમાશયઃ-કિં જિજ્ઞાસાપદં જ્ઞાનેચ્છાપરમુત વિચારલક્ષકમ્?આદ્યે ઽથશબ્દસ્યારમ્ભાર્થત્વે બ્રહ્મજ્ઞાનેચ્છારભ્યત ઇતિ સૂત્રાર્થઃ સ્યાત્ સ ચાસંગતઃ, તસ્યા અનારભ્યત્વાત્ ।
નહિ પ્રત્યથિકરણં ઇચ્છા ક્રિયતે કિન્તુ તયા વિચારઃ ।
ન દ્વિતીયઃ, કર્તવ્યપદાધ્યાહારં વિના વિચારલક્ષકત્વાયોગાત્, અધ્યાહૃતે ચ તેનૈવારમ્ભોક્તેરથશબ્દવૈયર્થ્યાત્ ।
કિન્ત્વધિકારિસિદ્ધ્યર્થમાનાન્તર્યાર્થતૈવ યુક્તેતિ અધુના સંભાવિતમર્થાન્તરં દૂષયતિ- મઙ્ગલસ્યેતિ ।
વાક્યાર્થો વિચારકર્તવ્યતા ન હિ તત્ર મઙ્ગલસ્ય કર્તૃત્વાદિનાન્વયો ઽસ્તીત્યર્થઃ ।
નનુ સૂત્રકૃતા શાસ્ત્રાદૌ મઙ્ગલં કાર્યમિત્યથશબ્દઃ પ્રત્યુક્ત ઇતિ ચેત્ સત્યં, ન તસ્યાર્થો મઙ્ગલં કિન્તુ ચ તચ્છ્રવણમુચ્ચારણં ચ મઙ્ગલકૃત્યં કરોતિ ।
તદર્થસ્ત્વાનન્તર્યમેવેત્યહ- અર્થાનતરેતિ ।
અર્થાન્તરમાનન્તર્યમ્ ।
શ્રુત્યા શ્રવણેન શઙ્ખવીણાદિનાદશ્રવણવદોઙ્કારાથશબ્દયોઃ શ્રવણં મઙ્ગલફલકમ્ ।
ઽઓઙ્કાશ્ચાથશબ્દશ્ચ દ્વાવેતૌ બ્રહ્મણઃ પુરા ।
કણ્ઠં ભિત્ત્વા વિનિર્યાતૌ તસ્માન્માઙ્ગલિકાવિમૌ ॥
ઽઇતિ સ્મરણાદિતિ ભાવઃ ।
નનુ પ્રપઞ્ચો મિથ્યેતિ પ્રકૃતે સતિ, અથ મતં પ્રપઞ્ચઃ સત્ય ઇત્યત્ર પૂર્વપ્રકૃતાર્થાદુત્તરાર્થસ્યાર્થાસ્તરત્વાર્થો ઽથશબ્દો દૃષ્ટઃ, તથાત્ર કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- પૂર્વેતિ ।
ફલતઃ ફલસ્યેત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મજિજ્ઞાસાયાઃ પૂર્વં અર્થવિશેષઃ પ્રકૃતો નાસ્તિ યસ્માત્તસ્યા અર્થાન્તરત્વમથશબ્દેનોચ્યેત ।
યતઃ કુતશ્ચિતદર્ધાન્તરત્વં સૂત્રકૃતા ન વક્તવ્યં, ફલાભાવાત્ ।
યદિ ફલસ્ય જિજ્ઞાસાપદોક્તકર્તવ્યવિચારસ્ય હેતુત્વેન યત્પૂર્વં પ્રકૃતં તદપેક્ષાસ્તીત્યપેક્ષાબલાત્પ્રકૃતહેતુમાક્ષિપ્ય તતોર્ઽથાન્તરત્વમુચ્યતે, તદાર્થાન્તરત્વમાનન્તર્યે ઽન્તર્ભવતિ હેતુફલભાવજ્ઞાનાયાનન્તર્યસ્યાવશ્યં વાચ્યત્વાત્ ।
તસ્માદિદમર્થાન્તરમિત્યુક્તે તસ્ય હેતુત્વાપ્રતીતેઃ ।
તસ્માદિદમનન્તરમિત્યુક્તે ભવત્યેવ હેતુત્વપ્રતીતિઃ ।
ન ચાશ્વાદનન્તરો ગૌરિત્યત્ર હેતુત્વભાનાપત્તિરિતિ વાચ્યં, તયોર્દેશતઃ કાલતો વા વ્યવધાનેનાનન્તર્યસ્યામુખ્યત્વાત્ ।
અતઃ સામગ્રીફલયોરેવ મુખ્યમાનન્તર્યં, અવ્યવધાનાત્ ।
તસ્મિન્નુક્તે સત્યર્થાન્તરત્વં ન વાચ્યં જ્ઞાનત્વાદ્વૈફલ્યાચ્ચેતિ ભાવઃ ।
ફલસ્ય વિચારસ્ય પૂર્વપ્રકૃતહેત્વપેક્ષાયા બલાદ્યદર્થાન્તરત્વં તસ્યાનન્તાર્યભેદાત્ ન પૃથગથશબ્દાર્થત્વમિત્યધ્યાહૃત્ય ભાષ્યં યોજનીયમ્ ।
યદ્વા પૂર્વપ્રકૃતેર્ઽથે ઽપેક્ષા યસ્યા અર્થાન્તરતાયાસ્તસ્યાઃ ફલં જ્ઞાનં તદ્દ્વારાનન્તર્યાવ્યતિરેકાત્તજ્જ્ઞાને તસ્યાઃ જ્ઞાનતોનતર્ભાવાન્નાથશબ્દાર્થતેત્યર્થઃ ।
નન્વાનન્તર્યાર્થકત્વે ઽપ્યાનન્તર્યસ્યાવધિઃ ક ઇત્યાશઙ્ક્યાહ- સતિ ચેતિ ।
યન્નિયમેન પૂર્વવૃત્તં પૂર્વભાવિ અસાધારણકારણં પુષ્કલાકારણમિતિ યાવત્, તદેવાવધિરિતિ વક્તવ્યમિત્યર્થઃ ।
નન્વસ્તુ ધર્મવિચાર ઇવ બ્રહ્મવિચારે ઽપિ વેદાધ્યયનં પુષ્કલકારણમિત્યાહ- સ્વાધ્યાયેતિ ।
સમાનં બ્રહ્મવિચારે સાધારણકારણં ન પુષ્કલકારણમિત્યર્થઃ ।

નનુ સંયોગપૃથક્ત્વન્યાયેન ઽયજ્ઞેન દાનેનઽઇત્યાદિશ્રુત્યા ઽયજ્ઞાદિકર્માણિ જ્ઞાનાય વિધીયન્તેઽઇતિ સર્વાપેક્ષાધિકરણે વક્ષ્યતે ।
તથા ચ પૂર્વતન્ત્રેણ તદવબોધઃ પુષ્કલકારણમિતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
ઇહ બ્રહ્મજિજ્ઞાસાયાં વિશેષો ઽસાધારણં કારણમ્ ।
[ઽએકસ્ય તૂભયાર્થત્વે સંયોગપૃથક્ત્વમ્ઽઇતિ જૈમિનીસૂત્રં, તદર્થસ્તુ-એકસ્ય કર્મણ ઉભયાર્થત્વે ઽનેકફલસંબન્ધે સંયોગઃ ઉભયસંબન્ધબોધકં વાક્યં તસ્ય પૃથક્ત્વં ભેદઃ સ હેતુઃ ।
તતશચાત્રાપિ જ્યોતિષ્ટોમાદિકર્મણાં સ્વર્ગાદિફલકાલામપિ ઽયજ્ઞેન દાનેનઽઇત્યાદિ વચનાત્ જ્ઞાનાર્થત્વં ચેતિ ।
ટપરિહરતિ- નેત્યાદિના ।
અયમાશયઃ--ન તાવત્ પૂર્વતન્ત્રસ્થં ન્યાયસહસ્રં બ્રહ્મજ્ઞાને તદ્વિચારે વા પુષ્કલં કારણં, તસ્ય ધર્મનિર્ણમાત્રહેતુત્વાત્ ।
નાપિ કર્મનિર્ણયઃ, તસ્યાનુષ્ઠાનહેતુત્વાત્ ।
ન હિ ધૂમાગ્ન્યોરિવ ધર્મબ્રહ્મણોર્વ્યાપ્તિરસ્તિ, યયા ધર્મજ્ઞાનાત્ બ્રહ્મજ્ઞાનં ભવેત્ ।
યદ્યપિ શુક્તિવિવેકાદિદ્વારા કર્માણિ હેતવઃ, તથાપિ તેષાં નાધિકારિવિશેષણત્વં, અજ્ઞાતાનાં તેષાં જન્માન્તરકૃતાનામપિ ફલહેતુત્વાત્ ।
અદિકારિવિશેષણં જ્ઞાયમાનં પ્રવૃત્તિપુષ્કલકારણમાનન્તર્યાવધિત્વેન વક્તવ્યમ્ ।
અતઃ કર્માણિ, તદવબોધઃ, તન્નાયવિચારો વા નાવધિરિતિ ન બ્રહ્મજિજ્ઞાસાયાધર્મજિજ્ઞાસાનન્તર્યમિતિ ।
નનુ ધર્મબ્રહ્મજિજ્ઞાસયોઃ કાર્યકારણત્વાભાવે ઽપ્યાનન્તર્યોક્તિદ્વારા ક્રમજ્ઞાનાર્થો ઽથશબ્દઃ ।
ઽહૃદયસ્યાગ્રે ઽવદ્યત્યથ જિહ્વયા અથ વક્ષસઃઽઇતિયવદાનાનાં ક્રમજ્ઞાનાર્થાથશબ્દવદિત્યાશઙ્ક્યાહ-- યથેતિ ।
અવદાનાનામાનન્તર્યનિયમઃ ક્રમો યથાથશબ્દાર્થસ્તસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ન તથેહ ધર્મબ્રહ્મજિજ્ઞાસયોઃ ક્રમો વિવક્ષિતઃ, એકકર્તૃકત્વાભાવેન તયોઃ ક્રમાનપેક્ષણાત્ ।
અતો ન ક્રમાર્થો ઽથશબ્દ ઇત્યર્થઃ ।
નનુ તયોરેકકર્તૃત્વં કુતો નાસ્તીત્યત આહ-- શેષેતિ ।
યેષામેકપ્રધાનશેષતા, યથાવદાનાનાં પ્રયાજાદીનાં ચ ।
યયોશ્ચ શેષશેષિત્વં, યથા પ્રયાજદર્શયોઃ ।
યસ્ય ચાધિકૃતાધિકારત્વં, યથા અપાં પ્રણયનં દર્શપૂર્ણમાસાઙ્ગમાશ્રિત્ય ઽગોદોહનેન પશુકામસ્યઽઇતિ વિહિતસ્ય ગોદોહનસ્ય ।
યથા વા ઽદર્શપૂર્ણમાસાભ્યામિષ્ટ્વા સોમેન યજેતઽઇતિ દર્શાત્યુત્તરકાલે વિહિતસ્ય સોમયાગસ્ય દર્શાદ્યધિકૃતાધિકારત્વં તેષામેકકર્તૃકત્વં ભવતિ ।
તતશ્ચૈકપ્રયોગવચનગૃહીતાનાં તેષાં યુગપદનુષ્ઠાનસંભવાત્ ક્રમાકાઙ્ક્ષાયાં શ્રુત્યાદિભિર્હિ ક્રમો બોધ્યતે, નૈવં જિજ્ઞાસયોઃ શેષશેષિત્વે શ્રુતિલિઙ્ઘાદિકં માનમસ્તિ ।
નનુ ઽબ્રહ્મચર્યં સમાપ્ય ગહી ભવેત્ ગૃહાદ્વની ભૂત્વા પ્રવ્રજેચ્ચઽઇતિ શ્રુત્યા, અધીત્ય વિધિવદ્વેદાન્ પુત્રાનુત્પાદ્ય ધર્મતઃ ।
ઇષ્ટ્વા ચ શક્તિતો યજ્ઞૈર્મનો મોક્ષોનિવેશયેત્ઽ ।
ઇતિ સ્મૃત્યા ચાથિકૃતાધિકારત્વં ભાતીતિ તન્ન ।
ઽબ્રહ્મચર્યાદેવ પ્રવ્રજેત્ઽ ।
ઽઆસાદયતિ શુદ્ધાત્મા મોક્ષં વૈ પ્રથમાશ્રમે ।
ઽઇતિ શ્રુતિસ્મૃતિભ્યાં ત્વયોદાહૃતશ્રુતિસ્મૃત્યોરશુદ્ધચિત્તવિષયત્વાવગમાત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ-યદિ જન્માન્તરકૃતકર્મભિઃ શુદ્ધં ચિત્તં તદા બ્રહ્મચર્યાદેવ સંન્યસ્યબ્રહ્મ જિજ્ઞાસિતવ્યં, યદા ન શુદ્ધમિતિ રાગેણ જ્ઞાયતે તદા ગૃહી ભવેત્, તત્રાપ્યશુદ્ધૌ વનીભવેત્ તત્રાપ્યશુદ્ધૌ તથૈવ કાલમાકલયેત્, વને શુદ્ધૌપ્રવ્રજેદિતિ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ-ઽયદહરેવ વિરજેત્તદહરેવ પ્રવ્રજેત્ઽઇતિ ।
તસ્માન્નાનયોરધિકૃતાધિકારત્વે કિઞ્ચિન્માનમિતિ ભાવઃ ।
નનુ મીમાંસયોઃ શેષશેષિત્વમથિકૃતાધિકારત્વં ચ માસ્તુ ।
એકમોક્ષફલકત્વેનૈકકર્તૃકત્વં સ્યાદેવ ।
વદન્તિ હિ-ઽજ્ઞાનકર્માભ્યાં મુક્તિઃઽઇતિ સમુચ્ચયવાદિનઃ ।
એકમેકવેદાર્થજિજ્ઞાસ્યકત્વાચ્ચૈકકર્તૃત્વે ।
તથા ચાગ્નેયાદિષડ્યાગાનામેકસ્વર્ગફલકાનાં, દ્વાદશાધ્યાયાનાં ચૈકધર્મજિજ્ઞાસ્યકાનાં ક્રમવત્તયોઃ ક્રમો વિવક્ષિત ઇતિ ક્રમાર્થો ઽથશબ્દ ઇત્યશઙ્ક્યાહ- ફલેતિ ।
ફલભેદાજ્જિજ્ઞાસ્યભેદાચ્ચ ન ક્રમો વિવક્ષિત ઇત્યનુષઙ્ગઃ ।
યથા સૌર્યાર્યમ્ણપ્રાજાપત્યચરૂણાં બ્રહ્મવર્ચસસ્વર્ગાયુઃફલભેદાત્, યથા વા કામચિકિત્સાતન્ત્રયોર્જિજ્ઞાસ્યભેદાન્ન ક્રમાપેક્ષા તદ્વન્મીમાંસયોર્ન ક્રમાપેક્ષેતિ ભાવઃ ।
તત્રફલભેદં વિવૃણોતિ- અભ્યુદયેતિ ।
વિષયાભિમુખ્યેનોદેતીત્યભ્યુદયો વિષયાધીનં સુખં સ્વર્ગાદિકં તચ્ચ ધર્મજ્ઞાનહેતોર્મીમાંસયાઃ ફલમિત્યર્થઃ ।
ન કેવલં ફલસ્ય સ્વરૂપતો ભેદઃ કિન્તુ હેતુતો ઽપીત્યાહ -તચ્ચેતિ ।
બ્રહ્મજ્ઞાનહેતોર્મીમાંસાયાઃ ફલં તુ તદ્વિરુદ્ધમિત્યાહ -નિશ્રેયસેતિ ।
નિત્ય નિરપેક્ષં શ્રેયો નિશ્રેયં મોક્ષસ્તત્ફલમિત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મજ્ઞાનં ચ સ્વોત્પત્તિવ્યતિરિક્તમનુષ્ઠાનં નાપેક્ષત ઇત્યાહ- ન ચેતિ ।
સ્વરૂપતો હેતુતશ્ચ ફલભેદાન્ન સમુચ્ચય ઇતિ ભાવઃ ।
જિજ્ઞાસ્યભેદં વિવૃણોતિ -ભવ્યશ્ચેતિ ।
ભવતીતિ ભવ્યઃ ।
સાધ્ય ઇત્યર્થઃ ।
સાધ્યત્વે હેતુમાહઃ નેતિ ।
તર્હિ તુચ્છત્વં, નેત્યાહ- પુરુષેતિ ।
પુરુષવ્યાપારઃ પ્રયત્નસ્તન્ત્રં હેતુર્યસ્યતત્ત્વાદિત્યર્થઃ ।
કૃતિસાધ્યત્વાત્ કૃતિજનકજ્ઞાનકાલે ધર્મસ્યાસત્વં ન તુચ્છત્વાદિત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મણો ધર્માદ્વૈલક્ષણ્યમાહ- ઇહ ત્વિતિ ।
ઉત્તરમીમાંસાયામિત્યર્થઃ ।
ભૂતમસાધ્યમ્ ।
તત્ર હેતુઃ- નિત્યેતિ ।
સદા સત્વાદિત્યર્થઃ ।
સાધ્યાસાધયત્વેન ધર્મબ્રહ્મણોઃ સ્વરૂપભેદમુક્ત્વા હેતુતો ઽપ્યાહ- નેતિ ।
ધર્મવત્ કૃત્યધીનં નેત્યર્થઃ ।
માનતો ઽપિ ભેદમાહ- ચોદનેતિ ।
અજ્ઞાતજ્ઞાપકં વાક્યમત્ર ચોદના ।
તસ્યાઃ પ્રવૃત્તિર્બોધકત્વં તદ્વૈલક્ષણ્યાચ્ચ જિજ્ઞાસ્યભેદ ઇત્યર્થઃ ।
સંગ્રહવાક્યં વિવૃણોતિ- યા હીતિ ।
લક્ષણં પ્રમાણં ઽસ્વર્ગકામો યજેતઽઇત્યાદિવાક્યં હિ સ્વવિષયે ધર્મે યાગાદિકરણસ્વર્ગાદિફલકભાવનારૂપે ફલહેતુયાગાદિગોચરનિયોગે વા હિતસાધને યાગાદૌ વા પુરુષં પ્રવર્તયદેવાવબોધયતિ ।
ઽઅયમાત્મા બ્રહ્મઽઇત્યાદિ ત્વમર્થં કેવલમપ્રપઞ્ચં બ્રહ્મ બોધયત્વેવ ન પ્રવર્તયતિ વિષયાભાવાદિત્યર્થઃ ।
નન્વવબોધ એવ વિષયસ્તત્રાહ- ન પુરુષ ઇતિ ।
બ્રહ્મચોદનયા પુરુષો ઽવબોધે ન પ્રવર્તત ઇત્યત્ર હેતું પૂર્વવાક્યેનાહ- અવબોધસ્યેતિ ।
સ્વજન્યજ્ઞાને સ્વયં પ્રમાણં ન પ્રવર્તકમિત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- યથેતિ ।
માનાદેવ બોધસ્ય જાતત્વાત્, જાતે ચ વિધ્યયોગાત્, ન વાક્યાર્થજ્ઞાને પુરુષપ્રવૃત્તિઃ ।
તથા ચ પ્રવર્તકમાનમેયો ધર્મઃ, ઉદાસીનમાનમેયં બ્રહ્મ, ઇતિ જિજ્ઞાસ્યભેદાત્, ન તન્મીમાંસયોઃ ક્રમાર્થો ઽથશબ્દ ઇતિ ભાવઃ ।
એવમથશબ્દસ્યાર્થાન્તરાસંભવાત્ આનન્તર્યવાચિત્વે સતિ તદવધિત્વેન પુષ્કલકારણં વક્તવ્યમિત્યાહ- તસ્માદિતિ ।
ઉપદિશ્યતે ।
સૂત્રકૃતેતિ શેષઃ ।
તત્કિમિત્યત આહ- ઉચ્યત ઇતિ ।
વિવેકાદીનામાગમિકત્વેન પ્રામાણિકત્વં પુરસ્તાદેવોક્તમ્ ।
લૌકિકવ્યાપારાત્ મનસ ઉપરમઃ શમઃ બાહ્યકરણાનામુપરમો દમઃ ।
જ્ઞાનાર્થં વિહિતનિત્યાદિકર્મસન્યાસ ઉપરતિઃ ।
શીતોષ્ણાદિદ્વન્દ્વસહનં તિતિક્ષા ।
નિદ્રાલસ્યપ્રમાદત્યાગેન મનઃસ્થિતિઃ સમાધાનમ્ ।
સર્વત્રાસ્તિકતા શ્રદ્ધા ।
એતત્ષટ્કપ્રાપ્તિઃ શમાદિસંપત્ ।

અત્ર વિવેકાદીનામુત્તરોત્તરહેતુત્વેનાધિકારિવિશેષણત્વં મન્તવ્યમ્ ।
તેષામન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં બ્રહ્મજિજ્ઞાસાહેતુત્વમાહ- તેષ્વિતિ ।
યથાકથઞ્ચિત્ કુતૂહલિતયા બ્રહ્મવિજારપ્રવૃત્તસ્યાપિ ફલપર્યન્તં તજ્જ્ઞાનાનુદયાદ્વ્યતિરેકસિદ્ધિઃ ।
અથશબ્દવ્યાખ્યાનમુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ।
નનૂક્તવિવેકાદિકં ન સંભવતિ, ઽઅક્ષય્યં હ વૈ ચાતુર્માસ્યયાજિનઃ સુકૃતમ્ઽઇત્યાદિશ્રુત્યા કર્મફલસ્ય નિત્યત્વેન તતો વૈરાગ્યસિદ્ધેઃ ।
જીવસ્ય બ્રહ્મસ્વરૂપમોક્ષશ્ચાયુક્તઃ, ભેદાત્ તસ્ય લોષ્ટાદિવત્ પુરુષાર્થત્વાયોગાચ્ચ ।
તતો મુમુક્ષાસંભવ ઇત્યાક્ષેપપરિહારાર્થો ઽતઃશબ્દઃ તં વ્યાચષ્ટે- અતઃશબ્દ ઇતિ ।
અથશબ્દેનાનન્તર્યવાચિના તદવધિત્વેનાર્થાદ્વિવેકાદિચતુષ્ટયસ્ય બ્રહ્મજિજ્ઞાસાહેતુત્વં યદુક્તં તસ્યાર્થિકહેતુત્વાસ્યાક્ષેપનિરાસાયાનુવાદકો ઽતઃશબ્દ ઇત્યર્થઃ ।
ઉક્તં વિવૃણોતિ- યસ્માદિતિ ।
તસ્માદિત્યુત્તરેણ સંબન્ધઃ ।
ઽયદલ્પં તન્મર્ત્યમ્ઽઽયત્કૃતકં તદનિત્યમ્ઽઇતિ ન્યાયવતી ઽતદ્યથેહઽઇત્યાદિશ્રુતિઃ કર્મફલાક્ષયત્વશ્રુતેર્બાધકા ।
તસ્માત્ ઽઅતો ઽન્યદાર્તમ્ઽઇતિ શ્રુત્યા અનાત્મમાત્રસ્યાનિત્યત્વવિવેકાત્ વૈરાગ્યલાભ ઇતિ ભાવઃ ।
મુમુક્ષાં સંભાવયતિ- તથેતિ ।
યથા વેદઃ કર્મફલાનિત્યત્વં દર્શયતિ, તથા બ્રહ્મજ્ઞાનાત્ પ્રશાન્તશોકાનિલમપારં સ્વયઞ્જ્યોતિરાનન્દં દર્શયતીત્યર્થઃ ।
જીવત્વાદેરધ્યાસોક્ત્યા બ્રહ્મત્વસંભવ ઉક્ત એવેતિ ભાવઃ ।
એવમથાતઃશબ્દાભ્યાં પુષ્કલકારણવતો ઽધિકારિણઃ સમર્થનાત્ શાસ્ત્રમારબ્ધવ્યમિત્યાહ- તસ્માદિતિ ।
સુત્રવાક્યપૂરણાર્થમધ્યાહૃતકર્તવ્યપદાન્વયાર્થં બ્રહ્મજિજ્ઞાસાપદેન વિચારં લક્ષયિતું તસ્ય સ્વાભિમતસમાસકથનેનાવયવાર્થં દર્શયતિ- બહ્મણ ઇતિ ।
નનુ ધર્માય જિજ્ઞાસા ઇતિવત્ બ્રહ્મણે જિજ્ઞાસેતિ ચતુર્થીસમાસઃ કિં ન સ્યાદિતિ ચેત્ ।
ઉચ્યતે-જિજ્ઞાસા પદસ્ય હિ મુખ્યાર્થં ઇચ્છા, તસ્યાઃ પ્રથમં કર્મકારકમપેક્ષિતં પશ્ચાત્ ફલં, તતશ્ચાદૌ કર્મજ્ઞાનાર્થં ષષ્ઠિસમાસો યુક્તઃ ।
કર્મણ્યુક્તે સત્યર્થાત્ ફલમુક્તં ભવતિ, ઇચ્છાયાઃ કર્મણ એવફલત્વાત્ ।
યથા સ્વર્ગસ્યેચ્છા ઇત્યુક્તે સ્વર્ગસ્ય ફલત્વં લભતે તદ્વત્ ।
અત એવ ઽધર્મજિજ્ઞાસાઽઇત્યત્રાપિ ઽસા હિ તસ્ય જ્ઞાતુમિચ્છાઽઇતિ ઇચ્છાં ગૃહીત્વા ષષ્ઠીસમાસો દર્શિતઃ ।
વિચારલક્ષણાયાં તુ વિચારસ્ય ક્લેશાત્મકતયા પ્રથમં ફલાકાઙ્ક્ષત્વાત્ ધર્માય જિજ્ઞાસે ચતુર્થસમાસ ઉક્તઃ, તથા વૃત્તિકારૈર્બ્રહ્મણે જિજ્ઞાસા ઇત્યુક્તં ચેદસ્તુ જ્ઞાનત્વેન બ્રહ્મણઃ ફલત્વાદિતિ ।
અધુના બ્રહ્મપદાર્થમાહ- બ્રહ્મ ચેતિ ।
નનુ ઽબ્રહ્મક્ષત્રમિદં બ્રહ્મ આયાતિ બ્રહ્મ સ્વયમ્ભૂર્બ્રહ્મ પ્રજાપતિઃઽઇતિ શ્રુતિષુ લોકે ચ બ્રાહ્મણત્વજાતૌ જીવે વેદે કમલાસને ચ બ્રહ્મશબ્દઃ પ્રયુજ્યત ઇત્યાશઙ્કાહ -અત એવેતિ ।
જગત્કારણત્વલક્ષણપ્રતિપાદકસૂત્રાસાંગત્યપ્રસઙ્ગાદેવેત્યર્થઃ ।
વૃત્ત્યન્તરે શેષે ષષ્ઠીત્યુક્તં દૂષયતિ- બ્રહ્મણ ઇતીતિ ।
સંબન્ધસામાન્યં શેષઃ ।
જિજ્ઞાસેત્યત્ર સન્પ્રત્યવાચ્યાયા ઇચ્છાયા જ્ઞાનં કર્મ, તસ્ય જ્ઞાનસ્ય બ્રહ્મ કર્મ ।
તત્ર સકર્મકક્રિયાયાઃ કર્મજ્ઞાનં વિના જ્ઞાતુમશક્યત્વાત્, ઇચ્છાયા વિષયજ્ઞાનજન્યત્વાચ્ચ પ્રથમાપેક્ષિતં કર્મૈવ ષષ્ઠ્યા વાચ્યં ન શેષ ઇત્યર્થઃ ।
નનુ પ્રમાણાદિકમન્યદેવ તત્કર્માસ્તુ બ્રહ્મ તુ શેષિતયા સંબધ્યતાં તત્રાહ -જિજ્ઞાસ્યાન્તરેતિ ।
શ્રુતં કર્મ ત્યક્ત્વાન્યદશ્રુતં કલ્પયન્ ઽપિણ્ડમુત્સૃજ્ય કરં લેઢિઽઇતિ ન્યાયમનુસરતીતિ ભાવઃ ।
ગૂઢાભિસંધિઃ શઙ્ક્યતે-- નન્વિતિ ।
ઽષષ્ઠી શેષેઽઇતિ વિધાનાત્, ષષ્ઠ્યા સંવન્ધમાત્રં પ્રતીતમપિ વિશેષાકાઙ્ક્ષાયાં સકર્મકક્રિયાસંનિધાનાત્ કર્મત્વે પર્યવસ્યતીત્યર્થઃ ।
અભિસંધિમજાનન્નિવોત્તરમાહ -એવમપીતિ ।
કર્મલાભેપિ પ્રત્યક્ષં ઽકર્તૃકર્મણોઃ કૃતિઽઇતિ સૂત્રેણ જિજ્ઞાસાપદસ્યાકારપ્રત્યયાન્તત્વેન કૃદન્તસ્ય યોગે વિહિતં પ્રથમાપેક્ષિતં ચ કર્મત્વં ત્યક્ત્વા પરોક્ષમશાબ્દં કલ્પયત ઇત્યર્થઃ ।
શેષવાદી સ્વાભિસંધિમુદ્ધાટયતિ-ન વ્યર્થ ઇતિ ।
શેષષષ્ઠ્યાં બ્રહ્મસંબન્ધિની જિજ્ઞાસા પ્રતિજ્ઞાતા ભવતિ ।
તત્ર યાનિ બ્રહ્માશ્રિતાનિ લક્ષણપ્રમાણયુક્તિજ્ઞાનસાધનફલાનિ તેષામપિ વિચારઃ પ્રતિજ્ઞાતો ભવતિ ।
તજ્જિજ્ઞાસાયા અપિ બ્રહ્મજ્ઞાનાર્થત્વેન બ્રહ્મસંબન્ધિત્વાત્ ।
કર્મણિષષ્ઠ્યાં તુ બ્રહ્મકર્મક એવ વિચારઃ પ્રતિજ્ઞાતો ભવતીત્યભિસંધિના શેષષષ્ઠીત્યુચ્યતે ।
અતો મત્પ્રયાસો ન વ્યર્થઃ ।
બ્રહ્મતત્સંબન્ધિનાં સર્વેષાં વિચારપ્રતિજ્ઞાનમર્થઃ ફલં યસ્ય તત્ત્વાદિત્યર્થઃ ।
ત્વત્પ્રયાસસ્યેદં ફલં ન યુક્તં, સૂત્રેણ મુખતઃ પ્રધાનસ્ય બ્રહ્મણો વિચારે પ્રતિજ્ઞાતે સતિ તદુપકરણાનાં વિચારસ્યાર્થિકપ્રતિજ્ઞાયા ઉદિતત્વાદિત્યાહ સિદ્ધાન્તી- ન પ્રધાનેતિ ।
સંગૃહીતમર્થં સંદૃષ્ટાન્તં વ્યાકરોતિ-- બ્રહ્મહીત્યાદિના ।
ઽતદ્વિજિજ્ઞાસસ્વઽઇતિ મૂલશ્રુત્યનુસારાચ્ચ કર્મણિ ષષ્ઠીત્યાહ- શ્રુત્યનુગમાચ્ચેતિ ।
શ્રુતિસૂત્રયોરેકાર્થત્વલાભાચ્ચેત્યર્થઃ ।
જિજ્ઞાસાપદસ્યાવયવાર્થમાહ- જ્ઞાતુમિતિ ।
નન્વનવગતે વસ્તુનીચ્છાયા અદર્શનાત્ તસ્યા મૂલં વિષયજ્ઞાનં વક્તવ્યમ્ ।
બ્રહ્મજ્ઞાનં તુ જિજ્ઞાસાયાઃ ફલં, તદેવ મૂલં કથમિત્યાશઙ્ક્યાહ- અવગતીતિ ।
આવરણનિવૃત્તિરૂપાભિવ્યક્તિમચ્ચૈતન્યમવગતિઃ પર્યન્તો ઽવધિર્યસ્યાખણ્ડસાક્ષાત્કારવૃત્તિજ્ઞાનસ્ય તદેવ જિજ્ઞાસાયાઃ કર્મ, તદેવ ફલમ્ ।
મૂલં ત્વાપાતજ્ઞાનમિત્યધુના વક્ષ્યત ઇતિ ફલમૂલજ્ઞાનયોર્ભેદાન્ન જિજ્ઞાસાનુપપત્તિરિત્યર્થઃ ।
નનુ ગમનસ્ય ગ્રામઃ કર્મ, તત્પ્રાપ્તિઃ ફલમિતિ ભેદાત્ કર્મ એવ ફલમિત્યુક્તં તત્રાહ- ફલેતિ ।
ક્રિયાન્તરે તયોર્ભેદે ઽપિ ઇચ્છાયાઃ ફલવિષયત્વાત્ કર્મૈવ ફલમિત્યર્થઃ ।
નનુ જ્ઞાનાવગત્યોરૈક્યાદ્ભેદોક્તિરયુક્તેત્યત આહ -જ્ઞાનેનેતિ ।
જ્ઞાનં વૃત્તિઃ અવગતિસ્તત્ફલં ઇતિ ભેદ ઇતિ ભાવઃ ।
અવગન્તુમભિવ્યઞ્જયિતુમ્ ।
અવગતેઃ ફલત્વં સ્ફુટયતિ- બ્રહ્મેતિ ।
હિશબ્દોક્તં હેતુમાહ- નિઃશેષેતિ ।
બીજમવિદ્યા આદિર્યસ્યાનર્થસ્ય તન્નાશકત્વાદિત્યર્થઃ ।
અવયવાર્થમુક્ત્વા સૂત્રાવાક્યાર્થમાહ- તસ્માદિતિ ।
અત્ર સન્પ્રત્યયસ્ય વિચારલક્ષકત્વં તવ્યપ્રત્યયેન સૂચયતિ ।
અથાતશબ્દાભ્યામધિકારિણઃ સાધિતત્ત્વાત્તેન બ્રહ્મજ્ઞાનાય વિચારઃ કર્તવ્ય ઇત્યર્થઃ ॥
ઇતિ તૃતીયં વર્ણકમ્ ॥
પ્રથમવર્ણકે બન્ધસ્યાધ્યસત્વોક્ત્યા વિષયાદિપ્રસિદ્ધાવપિ બ્રહ્મપ્રસિદ્ધ્યપ્રસિદ્ધ્યોર્વિષયાદિસંભવાસંભવાભ્યાં શાસ્ત્રારમ્ભસંદેહે પૂર્વપક્ષમાહ- તત્પુનરિતિ ।
પુનઃશબ્દો વર્ણકાન્તરદ્યોતનાર્થઃ ।
યદિ વેદાન્તવિચારાત્પ્રાગેવ બ્રહ્મજ્ઞાનં તર્હ્યજ્ઞાતત્વરૂપવિષયત્વં નાસ્તિ, અજ્ઞાનાભાવેન તન્નિવૃત્તિરૂપફલમપિ નાસ્તીતિ ન વિચારયિતવ્યમ્ ।
અથજ્ઞાતં કેનાપિ તર્હિ તદુદ્દેશેન વિચારઃ કર્તું ન શક્યતે, અજ્ઞાતસ્યોદ્દેશાયોગાત્ ।
તથા ચ બુદ્ધાવનારૂઢસ્ય વિચારાત્મકશાસ્ત્રેણ વેદાન્તેશ્ચ પ્રતિપાદનાયોગાત્ ।
તત્પ્રતિપાદ્યત્વરૂપઃ સંબન્ધો નાસ્તીતિ જ્ઞાનાનુત્પત્તેઃ ફલમપિ નાસ્તીત્યનારભ્યં શાસ્ત્રમિત્યર્થઃ ॥

આપાતપ્રસિદ્ધ્યા વિષયાદિલાભાદારમ્ભણીયમિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- ઉચ્યત ઇત્યાદિના ।
પ્રસિદ્ધં તાવદિત્યર્થઃ ।
અસ્તિત્વસ્યાપ્રકૃતત્વેનાસ્તિપદસ્ય પ્રસિદ્ધિપરત્વાત્ ।
નનુ કેન માનેન બ્રહ્મણઃ પ્રસિદ્ધિઃ ।
ન ચ ઽસત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મઽઇતિ શ્રુત્યા સેતિ વાચ્યમ્ ।
બ્રહ્મપદસ્ય લોકે સંગતિગ્રહાભાવેન તદ્ઘટિતવાક્યસ્યાબોધકત્વાદિત્યાશઙ્ક્યબ્રહ્મપદવ્યુત્પત્યા પ્રથમં તસ્ય નિર્ગુણસ્ય સગુણસ્ય ચ પ્રસિદ્ધિરિત્યાહ- બ્રહ્મશબ્દસ્ય હીતિ ।
અસ્યાર્થઃ-શ્રુતૌ સૂત્રે ચ બ્રહ્મપદસ્ય પ્રયોગાન્યથાનુપપત્ત્યા કશ્ચિદર્થો ઽસ્તીતિ જ્ઞાયતે, પ્રમાણવાક્યે નિરર્થકશબ્દપ્રયોગાદર્શનાત્ ।
સ ચાર્થો મહત્વરૂપ ઇતિ વ્યાકરણાન્નિશ્ચીયતે, ઽબૃહિ વૃદ્ધૌઽઇતિ સ્મરણાત્ ।
સા ચ વૃદ્ધિર્નિરવધિકમહત્વમિતિ સંકોચકાભાવાત્, શ્રુતાવનન્તપદેન સહ પ્રયોગાચ્ચ જ્ઞાયતે ।
નિરવધિકમહત્વં ચાન્તવત્ત્વાદિદોષવત્વે સર્વજ્ઞત્વાદિગુણહીનત્વે ચ ન સંભવતિ, લોકે ગુણહીનદોષવતોરલ્પત્વપ્રસિદ્ધેઃ ।
અતો બૃંહણાદ્બ્રહ્મેતિ વ્યુત્પત્યા દેશકાલવસ્તુતઃ પરિચ્છેદાભાવરૂપં નિત્યત્વં પ્રતીયતે ।
અવિદ્યાદિદોષશૂન્યત્વં શુદ્ધત્વમ્ ।
જાડ્યરાહિત્યં બુદ્ધત્વમ્ ।
બન્ધકાલે ઽપિ સ્વતોબન્ધભાવો મુક્તત્વં ચ પ્રતીયતે ।
એવં સકલ દોષશૂન્યં નિર્ગુણં પ્રસિદ્ધમ્ ।
તથા સર્વજ્ઞત્વાદિગુમકં ચ તત્પદવાચ્યં પ્રસિદ્ધમ્ ।
જ્ઞેયસ્ય કાર્યસ્ય વા પરિશેષે ઽલ્પત્વપ્રસઙ્ગેન સર્વજ્ઞત્વસ્ય સર્વકાર્યશક્તિમત્ત્વસ્ય ચ લાભાદિતિ ।
એવં તત્પદાત્પ્રસિદ્ધેરપ્રમાણત્વેનાપાતત્વાદજ્ઞાનાનિવર્તકત્વાજ્જિજ્ઞાસોપપત્તિરિત્યુક્ત્વા ત્વંપદાર્થાત્મનાપિ બ્રાહ્મણઃ પ્રસિદ્ધ્યા તદુપપત્તિરત્યાહ- સર્વસ્યેતિ ।
સર્વસ્ય લોકસ્ય યો ઽયમાત્માતદભેદાદ્રહ્મણઃ પ્રસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
નન્વાત્મનઃપ્રસિદ્ધિઃ કેત્યત આહ -સર્વો હીતિ ।
અહમસ્મીતિ ન પ્રત્યેતીતિ ન કિન્તુ પ્રત્યેત્યેવ ।
સૈવ સચ્ચિદાત્મનઃ પ્રસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
આત્મનઃ કુતઃ સત્તેતિ શૂન્યમતમાશઙ્ક્યાહ- યદિ હીતિ ।
આત્મનઃ શૂન્યસ્ય પ્રતીતૌ અહં નાસ્મીતિ લોકો જાનીયાત્ ।
લોકસ્તુ અહમસ્મીતિ જાનાતિ તસ્માદાત્મનો ઽસ્તિત્વપ્રસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
આત્મપ્રસિદ્ધાવપિ બ્રહ્મણઃ કિમાયાતં તત્રાહ- આત્મા ચેતિ ।
ઽઅયમાત્મા બ્રહ્મઽઇત્યાદિશ્રુતેરિતિ ભાવઃ ।
પ્રસિદ્ધિપક્ષોક્તં દોષં પૂર્વપક્ષેણ સ્મારયતિ- યદીતિ ।
અજ્ઞાતત્વાભાવેન વિષયાદ્યભાવાદવિચાર્યત્વં પ્રાપ્તમિત્યર્થઃ ।
યથા ઇદં રજતમિતિ વસ્તુતઃ શુક્તિપ્રસિદ્ધિસ્તદ્વત્ અહમસ્મીતિ સત્ત્વચૈતન્યરૂપત્વસામાન્યેન વસ્તુતો બ્રહ્મણઃ પ્રસિદ્ધિઃ નેયં પૂર્ણાનન્દબ્રહ્મત્વરૂપવિશેષગોચરા વાદિનાં વિવાદાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન હિ શુક્તિત્વવિશેષદર્શને સતિ રજતં રઙ્ગમન્યદ્વેતિ વિપ્રતિપત્તિરસ્તિ ।
અતો વિપ્રતિપત્ત્યન્યથાનુપપત્યા સામાન્યતઃ પ્રસિદ્ધાવપિ વિશેષસ્યાજ્ઞાતત્વાદ્વિષયાદિસિદ્ધિરિતિ સિદ્ધાન્તયતિ ન ઇત્યાદિના ।
સામાન્યવિશેષભાવઃ સ્વત્મનિ સચ્ચિત્પૂર્ણાદિપદવાચ્યભેદાત્ કલ્પિત ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।
તત્ર સ્થૂલસૂક્ષ્મક્રમેણ વિપ્રતિપત્તીરુપન્યસ્યતિ- દેહમાત્રમિત્યાદિના ।
શાસ્ત્રજ્ઞાનશુન્યાઃ પ્રાકૃતાઃ ।
વેદબાહ્યમતાન્યુક્ત્વા તાર્કિકાદિમતમાહઃ- અસ્તીતિ ।
સાંખ્યમતમાહ -ભોક્તેતિ ।
કિમાત્મા દેહાદિરૂપઃ ઉત તદ્ભિન્ન ઇતિ વિપ્રતિપત્તિકોટિત્વેન દેહેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિશૂન્યાન્યુક્ત્વ તદ્ભિન્નો ઽપિ કર્તૃત્વાદિમાન્ન વેતિ વિપ્રતિપત્તિકોટિત્વેન તાર્કિકસાંખ્યપક્ષાવુપન્યસ્યાકર્તાપીશ્વરાદ્ભિન્નો ન વેતિ વિવાદકોટિત્વેન યોગિમતમાહ- અસ્તિ તદ્વ્યતિરિક્ત ઈશ્વર ઇતિ ।
નિરતિશયત્વં ગૃહીત્વા ઈશ્વરઃ સર્વજ્ઞત્વાદિસંપન્ન ઇતિ યોગિનો વદન્તિ ।
ભેદકોટિમુક્ત્વા સિદ્ધાન્તકોટિમાહ- આત્મા સ ભોક્તુરિતિ ।
ભોક્તુર્જીવસ્યાકર્તુઃ સાક્ષિણઃ સ ઈશ્વર આત્માસ્વરૂપમિતિ વેદાન્તિનો વદન્તીત્યર્થઃ ।
વિપ્રતિપત્તીરુપસંહરતિ- એવં બહવઃ ઇતિ ।
વિપ્રતિપત્તીનાં પ્રપઞ્ચો નિરાસશ્ચ વિવરણોપન્યાસેન દર્શિતઃ સુખબોધાયેતીહોપરમ્યતે ।
તત્ર યુક્તિવાક્યાશ્રયઃ સિદ્ધાન્તિનઃ જીવો બ્રહ્મૈવ આત્મત્વાત્, બ્રહ્મવત્ ઇત્યાદિ યુક્તેઃ, ઽતત્ત્વમસિઽઇત્યાદિશ્રુતેશ્ચાબાધિતાયાઃ સત્ત્વાત્ ।
અન્યે તુ દેહાદિરાત્મા, અહંપ્રત્યયગોચરત્વાત્, વ્યતિરેકેણ ઘટાદિવદિત્યાદિયુક્ત્યાભાસં, ઽસ વા એષ પુરુષોન્નરસમયઃઽઇન્દ્રિયસંવાદે ઽચક્ષુરાદયસ્તે હવાચમૂચુઃઽઽમન ઉવાચઽ, ઽયો ઽયંઽઽવિજ્ઞાનમયઃઽ, ઽઅસદેવેદમગ્ર આસીત્ઽ,ઽકર્તા બોદ્ધા અનશ્નન્નન્યઃઽ, ઽઆત્માનમન્તરો યમયતિઽઇતિ વાક્યાભાસં ચાશ્રિતા ઇતિ વિભાગઃ ।
દેહાદિરનાત્મા, ભૌતિકત્વાત્, દૃશ્યત્વાત્ ઇત્યાદિન્યાયૈઃ, ઽઆનન્દમયો ઽભ્યાસાત્ઽ
ઇત્યાદિસૂત્રૈશ્ચાભાસત્વં વક્ષ્યતે ।
નનુ સન્તુ વિપ્રતિપત્તયસ્તથાપિ યસ્ય યન્મતે શ્રદ્ધા તદાશ્રયણાત્તસ્યસ્વાર્થઃ સેત્સ્યતિ કિં બ્રહ્મવિચારારમ્ભેણેત્યત આહ- તત્રાવિચાર્યેતિ ।
બ્રહ્માત્મૈક્યવિજ્ઞાનાદેવ મુક્તિરિતિ વસ્તુગતિઃ ।
મતાન્તરાશ્રયણે તદભાવાન્મોક્ષસિદ્ધિઃ ।
કિઞ્ચાત્માનમન્યથા જ્ઞાત્વા તત્પાપેન સંસારાન્ધકૂપે પતેત્,ઽઅન્ધં તમઃપ્રવિશન્તિઽઽયે કે ચાત્મહનો જનાઃઽઇતિ શ્રુતેઃ, ઽયો ઽન્યથા સન્તમાત્માનમન્યથા પ્રતિપદ્યતે ।
કિ તેન ન કૃતં પાપં ચૌરેણાત્માપહારિણા ॥
ઽઇતિ વચનાચ્ચેત્યર્થઃ ।
અતઃ સર્વેષાં મુમુક્ષૂણાં નિશ્રેયસફલાય વેદાન્તવિચારઃ કર્તવ્ય ઇતિસૂત્રાર્થમુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ।
બન્ધસ્યાધ્યસ્તત્વેન વિષયાદિસદ્ભાવાદગતાર્થત્વાત્, અધિકારિલાભાદાપાદપ્રસિદ્ધ્યા વિષયદિસંભવીચ્ચ વેદાન્તવિષયા મીમાંસાપૂજિતા વિચારણા, વેદાન્તાવિરોધિનો યે તર્કાસ્તન્ત્રાન્તરસ્થાસ્તાન્યુપકરણાનિ યસ્યાઃ સા નિશ્રેયસાયારભ્યત ઇત્યર્થઃ ।
નનુ સૂત્રે વિચારવાચિપદાભાવાત્તદારમ્ભઃ કથં સૂત્રાર્થ ઇત્યત આહ- બ્રહ્મેતિ ।
બ્રહ્મજ્ઞાનેચ્છોક્તિદ્વારા વિચારં લક્ષયિત્વા તત્કર્તવ્યતાં બ્રવીતીતિ ભાવઃ ।
એવં પ્રથમસૂત્રસ્ય ચત્વારોર્ઽથા વ્યાખ્યાનચતુષ્ટયેન દર્શિતાઃ ।
સૂત્રસ્ય ચાનેકાર્થત્વં ભૂષણમ્ ।
નન્વિદં સૂત્રં શાસ્ત્રાદ્બહિઃ સ્થિત્વા શાસ્ત્રમારમ્ભયતિ અન્તર્ભૂત્વા વા ।
આદ્યે તસ્ય હેયતા, શાસ્ત્રાસંબન્ધાત્ ।
દ્વિતીયે તસ્યારમ્ભકં વાચ્યમ્ ।
ન ચ સ્વયમેવારમ્ભકં, સ્વસ્માત્ સ્વોત્પત્તેરિત્યાત્માત્માશ્રયાત્ ।
ન ચારમ્ભકાન્તરં પશ્યામ ઇતિ ।
ઉચ્યતે-શ્રવણવિધિના આરબ્દમિદં શાસ્ત્રં શાસ્ત્રાન્તર્ગતમેવ શાસ્ત્રારમ્ભં પ્રતિપાદયતિ ।
યથાધ્યયનવિધિર્વેદાન્તર્ગત એવ કૃત્સ્નવેદસ્યાધ્યયને પ્રયુઙ્ક્તે તદ્વદિત્યનવદ્યમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,1.1.1
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,1.2.2
2 જન્માદ્યાધિકરણમ્ । સૂ. 2.
બ્રહ્મજિજ્ઞાસિતવ્યમિત્યુક્તમ્ ।
કિંલક્ષણં પુનસ્તદ્બ્રહ્મેત્યત આહ ભગવાન્સૂત્રકારઃ-
જન્માદ્યસ્ય યતઃ । બ્બ્સ્_1,1.2 ।
જન્મોત્પત્તિરાદિરસ્યેતિ તદ્ગુણસંવિજ્ઞાનો બહુવ્રીહિઃ ।
જન્મસ્થિતિભઙ્ગં સમાસાર્થઃ ।
જન્મનશ્ચાદિત્વં શ્રુતિનિર્દેશાપેક્ષં વસ્તુવૃત્તાપેક્ષં ચ ।
શ્રુતિનિર્દેશસ્તાવત્ ઽયતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તેઽ (તૈત્તિ.3.1) ઇત્યસ્મિન્વાક્યે જન્મસ્થિતિપ્રલયાનાં ક્રમદર્શનાત્ ।
વસ્તુવૃત્તમપિ, જન્મના લબ્ધસત્તાકસ્ય ધર્મિણઃ સ્થિતિપ્રયસંભવાત્ ।
અસ્યેતિ પ્રત્યક્ષાદિસંનિધાપિતસ્ય ધર્મિણ ઇદમા નિર્દેશઃ ।
ષષ્ઠી જન્માદિધર્મસંબન્ધાર્થા ।
યત ઇતિ કારણનિર્દેશઃ અસ્ય જગતો નામરૂપાભ્યાં વ્યાકૃતસ્યાનેકકર્તૃભોક્તૃસંયુક્તસ્ય પ્રતિનિયતદેશકાલનિમિત્તક્રિયાફલાશ્રયસ્ય મનસાપ્યચિન્ત્યરચનારૂપસ્ય જન્મસ્થિતિભઙ્ગં યતઃ સર્વજ્ઞાત્સર્વશક્તેઃ કારણાદ્ભવતિ તદ્બ્રહ્મેતિ વાક્યશેષઃ ।
અન્યેષામપિ ભાવવિકારાણાં ત્રિષ્વેવાન્તર્ભાવ ઇતિ જન્મસ્થિતિનાશાનામિહ ગ્રહણમ્ ।
યાસ્કપરિપઠિતાનાં તુ ઽજાયતે ઽસ્તિઽ ઇત્યાદીનાં ગ્રહણે તેષાં જગતઃ સ્થિત્કાલે સંભાવ્યમાનત્વાન્મૂલકારણાદુત્પત્તિસ્થિતિનાશાં જગતો ન ગૃહીતાઃ સ્યુરિત્યાશઙ્ક્યેત, તન્મા શઙ્કીતિ યોત્પત્તિર્બ્રહ્મસ્તત્રૈવ સ્થિતિઃ પ્રલયશ્ચ ત એવ ગૃહ્યન્તે ॥
ન યથોક્તવિશેષણસ્ય જગતો યથોક્તવિશેષણમીશ્વરં મુક્ત્વાન્યતઃ પ્રધાનાદચેતનાદણુભ્યો ઽભાવાત્સંસારિણો વા ઉત્પત્ત્યાદિ સંભાવયિતું શક્યમ્ ।
નચ સ્વભાવતઃ, વિશિષ્ટદેશકાલનિમિત્તાનામિહોપાદાનાત્ ।
એતદેવાનુમાનં સંસારિવ્યતિરિક્તેશ્વરાસ્તિત્વાદિસાધનં મન્યન્ત ઈશ્વરકારણિનઃ ।
નન્વિહાપિ તદેવોપન્યસ્તં જન્માદિસૂત્રે ।
ન ।
વેદાન્તવાક્યકુસુમગ્રથનાર્થત્વાત્સૂત્રાણામ્ ।
વેદાન્તવાક્યાનિ હિ સૂત્રૈરુદાહૃત્ય વિચાર્યન્તે ।
વાક્યાર્થવિચારણાધ્યવસાનનિવૃત્તા ।
સત્સુ તુ વેદાન્તવાક્યેષુ જગતો જન્માદિકારણવાદિષુ તદર્થગ્રહણદાર્ઢાયાનુમાનમપિ વેદાન્તવાક્યાવિરોધિ પ્રમાણં ભવન્ન નિવાર્યતે, શ્રુત્યૈવ ચ સહાયત્વેન તર્કસ્યાભ્યુપેતત્વાત્ ।
તથાહિ- ઽશ્રોતવ્યો મન્તવ્યઃઽ (બૃહ. 2.4.5) ઇતિ શ્રુતિઃ ઽપણ્ડિતો મેધાવી ગન્ધારાનેવોપસંપદ્યેતૈવમેવેહાચાર્યવાન્પુરુષો વેદઽ (છાન્દો.6.14.2) ઇતિ ચ પુરુષબુદ્ધિસાહાય્યમાત્મનોર્ દાયતિ ।
ન ધર્મજિજ્ઞાસાયામિવ શ્રુત્યાદયો ઽનુભવાદયશ્ચ યથાસંભવમિહ પ્રમાણં અનુભવાવસાનત્વાદ્ભૂતવસ્તુવિષયત્વાચ્ચ બ્રહ્મજ્ઞાનસ્ય ।
કર્તવ્યે હિ વિષયે નાનુભવાપેક્ષાસ્તીતિ શ્રુત્યાદીનામેવ પ્રામાણ્યં સ્યાત્પુરુષાધીનાત્મલાભત્વાચ્ચ કર્તવ્યસ્ય ।
કર્તુમકર્તુમન્યથા વા કર્તું શક્યં લૌકિકં વૈદિકં ચ કર્મ, યથાશ્વેન ગચ્છતિ, પદ્ભ્યામન્યથા વા, ન વા ગચ્છતીતિ ।
તથા ઽઅતિરાત્રે ષોડશિનં ગૃહ્ણાતિ, નાતિરાત્રે ષોડશિનં ગૃહ્ણાતિઽ, ઽઉદિતે જુહોતિ, અનુદિતે જુહોતિઽ ઇતિ વિધિપ્રતિષેધાશ્ચાત્રાર્થવન્તઃ સ્યુઃ, વિકલ્પોત્સર્ગાપવાદાશ્ચ ।
નતુ વસ્ત્વેવં નૈવમસ્તિ નાસ્તીતિ વા વિકલ્પ્યતે ।
વિકલ્પનાસ્તુ પુરુષબુદ્ધ્યપેક્ષાઃ ।
ન વસ્તુયાથાત્મ્યજ્ઞાનં પુરુષબુદ્ધ્યપેક્ષમ્ ।
કિં તર્હિ વસ્તુતન્ત્રમેવ તત્ ।
નહિ સ્થાણાવેકસ્મિસ્થાણુર્વા પુરુષો ઽન્યો વેતિ તત્ત્વજ્ઞાનં ભવતિ ।
તત્ર પુરુષો ઽન્યો વેતિ મિથ્યાજ્ઞાનમ્ ।
સ્થાણુરેવેતિ તત્ત્વજ્ઞાનં,વસ્તુતન્ત્રત્વાત્ ।
એવં ભૂતવસ્તુવિષયાણાં પ્રામાણ્યં વસ્તુતન્ત્રમ્ ।
તત્રૈવં સતિ બ્રહ્મજ્ઞાનમપિ વસ્તુતન્ત્રમેવ, ભૂતવસ્તુ વિષયત્વાત્ ।
નનુ ભૂતવસ્તુત્વે બ્રહ્મણઃ પ્રમાણાન્તરવિષયત્વમેવેતિ વેદાન્તવાક્યવિચારણાનર્થિકૈવ પ્રાપ્તા ।
ન ।
ઇન્દ્રિયાવિષયત્વેન સંબન્ધાગ્રહણાત્ ।
સ્વભાવતો વિષયવિષયાણીન્દ્રિયાણિ, ન બ્રહ્મવિષયાણિ ।
સતિ હીન્દ્રિયવિષયત્વે બ્રહ્મણ-, ઇદં બ્રહ્મણા સંબદ્ધં કાર્યમિતિ ગૃહ્યેત ।
કાર્યમાત્રમેવ તુ ગૃહ્યમાણં કિં બ્રહ્મણા સંબદ્ધં કિમન્યેન કેનચિદ્વા સંબદ્ધમિતિ ન શક્યં નિશ્ચેતુમ્ ।
તસ્માજન્માદિસૂત્રં નાનુમાનોપન્યાસાર્થં, કિં તર્હિ વેદાન્તવાક્યપ્રર્દાનાર્થમ્ ।
કિં પુનસ્તદ્વેદાન્તવાક્યં યત્સૂત્રેણૈહ લિલક્ષયિષિતમ્ ।
ઽભૃગુર્વૈ વારુણિઃ ।
વરુણં પિતરમુપસસાર ।
અધીહિ ભગવો બ્રહ્મેતિઽ ।
ઇત્યુપક્રમ્ય- ઽયતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે ।
યેન જાતાનિ જીવન્તિ ।
યત્પ્રયન્ત્યભિસંવિશન્તિ ।
તદ્વિજિજ્ઞાસસ્વ ।
તદ્બ્રહ્મેતિઽ ।
(તૈત્તિ. 3.1) ।
તસ્ય ચ નિર્ણયવાક્યમ્- ઽઆનન્દાદ્ધ્યેવ ખલ્વિમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે ।
આનન્દેન જાતાનિ જીવન્તિ ।
આનન્દં પ્રયન્ત્યભિસંવિશન્તિઽ ।
(તૈત્તિ. 3.6) અન્યાન્યાપ્યેવઞ્જાતીયકાનિ વાક્યાનિ નિત્યાશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવસર્વજ્ઞસ્વરૂપકારણવિષયાણ્યુદાહર્તવ્યાનિ