Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (with commentary) · Chapter 2

2.1

START BsCom_1,1.1.1
1 jijñāsādhikaraṇam / sū. 1
vedāntamīmāṃsāśāstrasya vyācikhyāsitasyedamādimaṃ sūtram-
athāto brahmajijñāsā | BBs_1,1.1 |
tatrāthābda ānantaryārthaḥ parigṛhyate nādhikārārthaḥ, brahmajijñāsāyāḥ anadhikāryatvāt /
maṅgalasya ca vākyārthe samanvayābhāvāt /
arthāntaraprayukta eva śrutyā maṅgalaprayojano bhavati /
pūrvaprakṛtāpekṣāyāśca phalata ānantaryāvyatirekāt /
sati cānantaryārthatve yathā dharmajijñāsā pūrvavṛttaṃ vedādhyayanaṃ niyamenāpekṣata evaṃ brahmajijñāsāpi yatpūrvavṛttaṃ niyamenāpekṣate tadvaktavyam /
svādhyāyānantaryaṃ tu samānam /
nanviha karmāvabodhanārthaṃ viśeṣaḥ /
na /
dharmajijñāsāyāḥ prāgapyadhītavedāntasya brahmajijñāsopapatteḥ /
yathāca hṛdayādyavadānānāmānantaryaniyamaḥ, kramasya vivakṣitatvānna tatheha kramo vivakṣitaḥ, śeṣaśeṣitve 'dhikṛtādhikāre vā pramāṇābhāvāt, dharmabrahmajijñāsayoḥ phalajijñāsasyabhedācca /
abhyudayaphalaṃ dharmajñānaṃ taccānuṣṭhānāpekṣam /
niḥśreyasaphalaṃ tu brahmavijñānaṃ na cānuṣṭhānāntarāpekṣam /
bhavyaśca dharmo jijñāsyo na jñānakāle 'sti, puruṣavyāpāratantratvāt /
iha tu bhūtaṃ brahma jijñāsyaṃ nityatvānna puruṣavyāpāratantram /
codanāpravṛttibhedācca /
yā hi codanā dharmasya lakṣaṇaṃ sā svaviṣaye niyuñjānaiva puruṣamavabodhayati /
brahmacodanā tu puruṣamavabodhayatyeva kevalaṃ, avabodhasya codanājanyatvānna puruṣo 'vabodhe niyujyate /
yathākṣārthasaṃnikarṣeṇārthāvabodhe tadvat /
tasmātkimapi vaktavyaṃ yadanantaraṃ brahmajijñāsopadiśyata iti /
ucyate- nityānityavastuvivekaḥ, ihāmutrārthabhogavirāgaḥ, śamadamādisādhanasaṃpat, mumukṣutvaṃ ca /
teṣu hi satsu prāgapi dharmajijñāsāyā ūrdhvaṃ ca śakyate brahmajijñāsituṃ jñātuṃ ca na viparyaye /
tasmādathābdena yathoktasādhanasaṃpattyānantaryamupadiśyate /
ataḥśabdo hetvarthaḥ /
yasmādveda evāgnihotrādīnāṃ śreyaḥsādhanānāmanityaphalatāṃ darśayati- 'tadyatheha karmacito lokaḥ kṣīyata evamevāmutra puṇyacito lokaḥ kṣīyate' (chāndo.8.1.6) ityādiḥ /
tathā brahmavijñānādapi paraṃ puruṣārthaṃ darśayati- 'brahmavidāpnoti param' ityādiḥ (taitti.2.1) tasmādyathoktasādhanasaṃpattyanantaraṃ brahmajijñāsā kartavyā /
brahmaṇo jijñāsā brahmajijñāsā /
brahma ca vakṣyamāṇalakṣaṇaṃ 'janmādyasya yataḥ' iti /
ata eva na brahmaśabdasya jātyādyarthāntaramāśaṅkitavyam /
brahmaṇa iti karmaṇiṣaṣṭhī na śeṣe, jijñāsāpekṣyatvājjijñāsāyāḥ, jijñāsyāntarānirdeśācca /
nanu śeṣaṣaṣṭhīparigrahe 'pi brahmaṇo jijñāsākarmatvaṃ na virudhyate, saṃbandhasāmānyasya viśeṣaniṣṭhatvāt /
evamapi pratyakṣaṃ brahmaṇaḥ karmatvamutsṛjya sāmānyadvāreṇa parokṣaṃ karmatvaṃ kalpayato vyartha prayāsaḥ syāt /
na vyarthaḥ, brahmāśritāśeṣavicārapratijñānārthatvāditi cenna, pradhānaparigrahe tadapekṣitānāmarthākṣiptatvāt /
brahma hi jñānenāptumiṣṭatamatvātpradhānam /
tasminpradhāne jijñāsākarmaṇi parigṛhīte yairjijñāsitairvinā brahma jijñāsitaṃ na bhavati tānyarthākṣiptānyeveti na pṛthaksūtrayitavyāni /
yathā rājāsau gacchatītyukte saparivārasya rājño gamanamuktaṃ bhavati tadvat /
śrutyanugamācca /
'yato vā imāni bhūtāni jāyante' (taitti.3.1) ityādyāḥ śrutayaḥ, 'tadvijijñāsasva tadbrahma'
iti pratyakṣameva brahmaṇo jijñāsākarmatvaṃ darśayanti /
tacca karmaṇi ṣaṣṭhīparigrahe sūtreṇānugataṃ bhavati /
tasmādbrahmaṇa iti karmaṇiṣaṣṭhī //
jñātumicchā jijñāsā /
avagatiparyantaṃ jñānaṃ sanvācyāyā icchāyāḥ /
karmaphalaviṣayatvādicchāyāḥ /
jñānena hi pramāṇenāvagantumiṣṭaṃ brahma /
brahmāvagatirhi puruṣārthaḥ, niḥśeṣasaṃsārabījāvidyādyanarthanibarhaṇāt /
tasmādbrahma vijijñāsitavyam //
tatpunarbrahma prasiddhamaprasddhaṃ vā syāt /
yadi prasiddhaṃ na jijñāsitavyam /
athāprasiddhaṃ naiva śakyaṃ jijñāsitumiti /
ucyate- asti tāvadbrahma nityaśuddhabuddhamuktasvabhāvaṃ, sarvajñaṃ, sarvaśaktisamanvitam /
brahmaśabdasya hi vyutpādyamānasya nityaśuddhatvādayor'thāḥ pratīyante, bṛhaterdhātorarthānugamāt /
sarvasyātmatvācca brahmāstitvaprasiddhiḥ /
sarvo hyātmāstitvaṃ pratyeti, na nāhamasmīti /
yadi hi nātmāstitvaprasiddhiḥ syāt sarvo loko nāhamasmīti pratīyāt /
ātmā ca brahma /
yadi tarhi loke brahmātmatvena prasiddhamasti tato jñātamevetyajijñāsyatvaṃ punarāpannam /
na /
tadviśeṣaṃ prati vipratipatteḥ /
dehamātraṃ caitanyaviśiṣṭamātmeti prakṛtā janā laukāyatikāśca pratipannāḥ /
indriyāṇyeva cetanānyātmetyapare /
mana ityanye /
vijñānamātraṃ kṣaṇikamityeke /
śūnyamityapare /
asti dehādivyatiriktaḥ saṃsārī kartā, bhoktetyapare /
bhoktaiva kevalaṃ na kartetyeke /
asti tadvyatirikta īśvaraḥ sarvajñaḥ sarvāktiriti kecit /
ātmā sa bhokturityapare /
evaṃ bahavo vipratipannā yuktivākyatadābhāsasamāśrayāḥ santaḥ /
tatrāvicārya yatkiñcitpratipadyamāno niḥśreyasātpratihanyetānarthaṃ ceyāt /
tasmātbrahmajijñāsopanyāsamukhena vedāntavākyamīmāṃsā tadavirodhitarkopakaraṇā niḥśreyasaprayojanā prastūyate

Original text: Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (subcommentary) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc