Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (with commentary) · Chapter 26
FN: 'dvitīye smṛtitarkābhyāmavirodho 'nyaduṣṭatā /
bhūtabhoktṛśruterliṅgaśruterapyaviruddhatā' iti saṃgrahaślokaḥ /
paramarṣiḥ kapilaḥ /
anyā āsuripañcaśikhādipraṇītāḥ /
upacaritaṃ śrutyarthaṃ pratipadyerannityarthaḥ /
sūkṣmatvamatīndriyatvam /
avijñeyatvaṃ pramāṇāntarāvagāhyatvam /
kāyā brahmādayaḥ /
śāśvatikaḥ kūṭasthaḥ /
śrutivirodhe smṛtiprāmāṇyaṃ anapekṣaṃ heyam /
hi yato 'sati virodhe śrutyanumānaṃ bhavati /
pratapturdāhakasya /
viśve mūrdhano 'syaiva sarvatra pratibimbitatvāt /
evaṃ viśvabhujādau yojyam /
'nāmarūpe vyākaravāṇi'iti śruternāmatanukṛdapi saṃjñāmūrtivyākartāpi liṅgaśarīropādhinā karteti aṃśa iti ca prathitaḥ prasiddho yastaṃ pratyagabhinnaṃ paramātmānaṃ mūlaprakṛtiniyantāraṃ bhaje ityarthaḥ /
smṛtiprasaṅgātpūrvottarādhyāyayorviṣayaviṣayibhāvasaṃgatiṃ vaktuṃ vṛttaṃ kīrtayati- prathame 'dhyāya iti /
janmādisūtramārabhya jagadutpattyādikāraṇaṃ brahmeti pratipāditaṃ, 'śāstradṛṣṭyā tu'ityādisūtreṣu sa evādvitīyaḥ sarvātmetyuktaṃ, 'ānumānikam'ityādinā kāraṇāntarasyāśrautatvaṃ darśitamityarthaḥ /
evaṃ prathamādhyāyasyārthamanūdya tasmin viṣaye virodhaparihāraviṣayiṇaṃ dvitīyādhyāyasyārthaṃ pādaśaḥ saṃkṣipya kathayati- idānīmiti /
atra prathamapāde samanvayasya sāṃkhyādismṛtiyuktibhirvirodhaparihāraḥ kriyate /
dvitīyapāde sāṃkhyādyāgamānāṃ bhrāntimūlatvamavirodhāya kathyate /
tṛtīyapāde prativedāntaṃ sṛṣṭiśrutīnāṃ jīvātmaśrutīnāṃ ca vyomādimahābhūtānāṃ janmalayakramādikathanenāvirodhaḥ pratipādyate /
caturthapāde liṅgaśarīraśrutīnāmavirodha ityarthaḥ /
ayamevārthaḥ /
sukhabodhārthaṃ ślokena saṃgṛhītaḥ-'dvitīye smṛtitarkābhyāmavirodho 'nyaduṣṭatā /
bhūtabhoktṛśruterliṅgaśruterapyaviruddhatā //
'iti /
tatrājñāte viṣaye virodhaśaṅkāsamādhyayogātsamanvayādhyāyānantaryamavirodhādhyāyasya yuktam /
tatra prathamādhikaraṇatātparyamāha- prathamamiti /
śraute samanvaye virodhanirāsārthatvādasya pādasya śrutiśāstrādhyāyasaṃgatayaḥ svamatasthāpanātmakatvātsarveṣāmadhikaraṇānāmetatpādasaṃgatiḥ /
atra pūrvapakṣe smṛtivirodhāduktasamanvayāsiddhiḥ phalaṃ, siddhānte tatsiddhiriti vivekaḥ /
tatra brahmaṇyuktavedāntasamanvayo viṣayaḥ /
sa kiṃ sāṃkhyasmṛtyā virudhyate na veti smṛtiprāmāṇyāprāmāṇyābhyāṃ saṃdehe pūrvapakṣamāha- yaduktamiti /
tantryante vyutpādyante tattvānyaneneti tantraṃ śāstraṃ kapiloktam, anyāśca pañcaśikhādibhiḥ proktāḥ, evaṃ sati vedāntānāmadvayabrahmasamanvaye nirarthakāḥ syurityarthaḥ /
tāsāmapi brahmārthakakatvamastītyavirodha ityata āha- tāsu hīti /
nanu sāṃkhyasmṛtiprāmāṇyāya pradhānavādagrahe manvādismṛtīnāmaprāmāṇyaṃ syādityāśaṅkya tāsāṃ dharme sāvakāśatvātpramāṇyaṃ syādityāha- manvādīti /
tarhi sāṃkhyādismṛtīnāmapi dharme tātparyeṇa prāmāṇyamastu, tattvaṃ tu brahmaivetyavirodha ityata āha- naivamiti /
tattve vikalpanānupapatterniravakāśasmṛtyanusāreṇa śrutivyākhyānamucitaṃ, sāvakāśaniravakāśayorniravakāśaṃ balīya iti nyāyādityāha- tasmāditi /
śrutivirodhe smṛtyaprāmāṇyasyeṣṭatvātpūrvapakṣo na yukta iti śaṅkate- kathamiti /
ye svātantryeṇa śrutyarthaṃ jñātuṃ śaknuvanti teṣāmayaṃ pūrvapakṣo na bhavet, sāṃkhyavṛddheṣu śraddhālūnāṃ tu bhavedityāha- bhavediti /
teṣāmatīndriyārthajñānavattvācca tatra śraddhā syādityāha- kapilaprabhṛtīnāṃ ceti /
'ādau yo jāyamānaṃ ca kapilaṃ janayedṛṣim /
prasūtaṃ bibhṛyājjñānaistaṃ paśyetparameśvaram //
'iti śrutiyojanā /
yathā sāṃkhyasmṛtivirodhādbrahmavādastyājya iti tvayocyate tathā smṛtyantaravirodhātpradhānavādāstyājya iti mayocyata iti siddhāntayati- tasya samādhiriti /
tasmādbrahmaṇaḥ sakāśādavyaktaṃ māyāyāṃ līnam /
sūkṣmātmakaṃ jagaditi yāvat /
itihāsavākyānyuktvā purāṇasaṃmatimāha- ataśceti /
prabhavatyasmāditi prabhavo janmahetuḥ /
pralīyate tasminniti pralayo layādhiṣṭhānam /
tasmāt karturīśvarāt kāyā brahmādayaḥ prabhavanti /
sa eva mūlamupādānam /
kiṃ pariṇāmi, na, śāśvatikaḥ kūṭasthaḥ /
ataḥ sa nitya ityarthaḥ /
nanu śrutivirodhaḥ kimiti nokta ityata āha- smṛtibaleneti /
smṛtīnāṃ mitho virodhe kathaṃ tattvanirṇayaḥ, tatrāha- darśitaṃ tviti /
śrutibhireva tattvanirṇaya ityarthaḥ /
smṛtīnāṃ kā gatirityata āha- vipratipattau ceti /
vastutattve smṛtīnāṃ mitho virodhe vastuni vikalpāyogāt kḷptaśrutimūlāḥ smṛtayaḥ pramāṇaṃ, itarāstu kalpyaśrutimūlā na pramāṇamityarthaḥ /
kḷptaśrutivirodhe smṛtirna pramāṇamityatraḥ jaiminīyanyāyamāha- taduktamiti /
'audumbarīṃ spṛṣṭvodgāyet'iti pratyakṣaśrutiviruddhā 'sā sarvā veṣṭayitavyā'iti smṛtirmānaṃ na veti saṃdehe, mūlaśrutyanumānānmānamiti prāpte siddhāntaḥ-kḷptaśrutivirodhe smṛtiprāmāṇyamanapekṣamapekṣāśūnyam /
heyamiti yāvat /
hi yato 'sati virodhe śrutyanumānaṃ bhavati, atra tu virodhe sati śrutyanumānāyogānmūlābhāvāt sarvaveṣṭanasmṛtirapramāṇamityarthaḥ /
astu sāṃkhyasmṛtiḥ pratyakṣamūletyata āha- na ceti /
yogināṃ siddhimahimnātīndriyajñānaṃ saṃbhāvayituṃ śakyamiti śaṅkyate- śakyamiti /
kapilādibhiḥ kilādau vedaprāmāṇyaṃ niścitya tadarthasya dharmasyānuṣṭhānena siddhiḥ saṃpāditā, tayā siddhyā praṇītasmṛtyanusāreṇānādiśrutipīḍā na yuktopajīvyavirodhāditi pariharati- na /
siddherapīti /
atiśaṅkitumiti /
śrutīnāṃ mukhyārthamatikramyopacaritārthatvaṃ śaṅkituṃ na śakyata ityarthaḥ /
svataḥsiddhervedo nopajīvya iticet na /
anīśvarasya svataḥsiddhau mānābhāvāt /
aṅgīkṛtyāpyāha- siddheti /
siddhānāṃ vacanamāśritya vedārthakalpanāyāmapi siddhoktīnāṃ mitho virodhe śrutyāśritamanvādyuktibhireva vedārthanirṇayo yukta ityarthaḥ /
śrutirūpāśrayaṃ vinā siddhoktimātraṃ na tattvanirṇayakāraṇamityakṣarārthaḥ /
nanu mandamateḥ sāṃkhyasmṛtau śraddhā bhavati tasya matirvedāntamārge kathamāneyetyata āha- paratantretyādinā /
nanu śrutyā kapilasya sarvajñatvoktestanmate śraddhā durvāretyata āha- yā tviti /
kapilaśabdamātreṇa sāṃkhyakartā śrauta iti bhrāntirayuktā, tasya dvaitavādinaḥ sarvajñatvāyogāt /
atra ca sarvajñānasaṃbhṛtatvena śrutaḥ kapilo vāsudevāṃśa eva /
sa hi sarvātmatvajñānaṃ vaidikaṃ sāṃkhyamupadiśatīti sarvajña iti bhāvaḥ /
prataptuḥ pradāhakasya /
kiñca yaḥ kapilaṃ jñānairbibharti tamīśvaraṃ paśyediti vidhīyate, tathā cānyārthasya īśvarapratipattiśeṣasya kapilasarvajñatvasya darśanamanuvādastasya mānāntareṇa prāptiśūnyasya svārthasādhakatvāyogānnānuvādamātrātsarvajñātvaprasiddhirityāha- anyārtheti /
dvaitavādinaḥ kapilasya śrautatvaṃ nirasya brahmavādino manoḥ śrautatvamāha- bhavati ceti /
itihāse 'pi kāpilamatanindāpūrvakamadvaitaṃ darśitamityāha- mahābhārate 'pīti /
puruṣā ātmānaḥ kiṃ vastuto bhinnā uta sarvadṛśyānāṃ pratyagātmaḥ eka iti vimarśārthaḥ /
bahūnāṃ puruṣākārāṇāṃ dehānāṃ yathaikā yonirupādānaṃ pṛthvī tathā taṃ puruṣamātmānaṃ viśvaṃ sarvopādānatvena sarvātmakaṃ sarvajñātvādiguṇaiḥ saṃpannaṃ kathayiṣyāmi /
viśve sarve lokaprasiddhā devatiryaṅmanuṣyādīnāṃ mūrdhāno 'syaiveti viśvamūrdhā, ekasyaiva sarvakṣetreṣu pratibimbabhāvena praviṣṭatvāt /
evaṃ viśvayujatvādiyojanā /
sarvabhūteṣvekaścaratyavagacchati /
sarvatra ityarthaḥ /
svairacārī svatantraḥ /
nāsya niyantā kaścidasti /
sarveśvara ityarthaḥ /
yathāsukhamiti /
viśokānandasvarūpa iti yāvat /
kāpilatantrasya vedamūlasmṛtivirodhamuktvā sākṣādvedavirodhamāha- śrutiśceti /
yasmiñjñānakāle kevalaṃ svatantraprakṛtikalpanayaiva vedaviruddhaṃ na kintvātmabhedakalpanayāpīti siddhamiti saṃbandhaḥ /
smṛtivirodhe vedasyaivāprāmāṇyaṃ kiṃ na syādityata āha- vedasya hīti /
vedasya pramāṇyaṃ svataḥsiddhamapauruṣeyatvāt /
pauruṣeyavākyānāṃ svārthasmṛtitanmūlānubhavayoḥ kalpanayā pramāṇyaṃ jñeyamiti vyavahitaṃ parataḥprāmāṇyamiti viprakarṣaḥ /
śrutismṛtyorviśeṣa ityakṣarārthaḥ /
samayorvirodhe hi niravakāśena sāvakāśaṃ bādhyam /
iha svataḥparataḥpramāṇyayorvaiṣamyājjhaṭiti niścitaprāmāṇyena cānupasaṃjātavirodhinā vedavākyena viruddhasmṛtereva bādha iti bhāvaḥ /
tasmāditi /
viśeṣādityarthaḥ /
bhrāntimūlatvasaṃbhavāditi bhāvaḥ
END BsCom_2,1.1.1
START BsCom_2,1.1.2
kutaśca smṛtyanavakāśaprasaṅgo na doṣaḥ -
itareṣāṃ cānupalabdheḥ | BBs_2,1.2 |
pradhānāditarāṇi yāni pradhānapariṇāmatvaṃ na samṛtau kalpitāni mahadādīni na tāni vede loke vopalabhyante /
bhūtendriyāṇi tāvallokavedaprasiddhatvācchakyante smartum /
alokavedaprasiddhatvāttu mahadādīnāṃ ṣaṣṭhasyevendriyārthasya na smṛtiravakalpate /
yadapi kvacittatparamiva śravaṇamavabhāsate tadapyatatparaṃ vyākhyātam 'ānumānikamapyekeṣām' (bra. 1.4.1) ityatra /
kāryasmṛteraprāmāṇyātkāraṇasmṛterapyaprāmāṇyaṃ yuktamityabhiprāyaḥ /
tasmādapi na smṛtyanavakāśaprasaṅgo doṣaḥ /
tarkāvaṣṭambhaṃ tu 'na vilakṣaṇatvāt' (bra. 2.1.4) ityārabhyonmathiṣyati
Original text: Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (subcommentary) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0