Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (with commentary) · Chapter 27
mahadahaṅkārau tāvadaprasiddhau, ahaṅkāraprakṛtikatvena tanmātrāṇyapyaprasiddhāni smartuṃ na śakyanta ityāha- itareṣāṃ ceti /
nanu 'mahataḥ paramavyaktam'itiśrutiprasiddhāni mahadādīnītyata āha- yadapīti /
sūtratātparyamāha- kāryeti /
sāṃkhyasmṛtermahadādiṣviva pradhāne 'pi prāmāṇyaṃ neti niścīyata ityarthaḥ /
sāṃkhyasmṛterbādhe 'pi taduktayuktīnāṃ kathaṃ bādha ityata āha- tarketi
END BsCom_2,1.1.2
START BsCom_2,1.2.3
2 yogapratyuktyadhikaraṇam / sū. 3
etena yogaḥ pratyuktaḥ | BBs_2,1.3 |
etena sāṃkhyasmṛtipratyākhyānena yogasmṛtirapi pratyākhyātā draṣṭavyetyatidiśati /
tatrāpi śrutivirodhena pradhānaṃ svatantrameva kāraṇaṃ, mahadādīni ca kāryāṇyalokavedaprasiddhāni kalpyante /
nanvevaṃ sati samānanyāyatvātpūrveṇaivaitadgataṃ kimarthaṃ punaratidiśyate /
asti hyatrābhyadhikāśaṅkā /
samyagdarśanābhyupāyo hi yogo vede vihitaḥ 'śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyaḥ' (bṛ. 2.4.5) iti /
'tryunnataṃ sthāpya samaṃ śarīram' (śve. 2.8) ityādinā cāsanādikalpanāpuraḥsaraṃ bahuprapañcaṃ yogavidhānaṃ śvetāśvataropaniṣadi dṛśyate /
liṅgāni ca vaidikāni yogaviṣayāṇi sahasraśa upalabhyante 'tāṃ yogamiti manyante sthirāmindriyadhāraṇām' (kā. 2.6.18) iti 'vidyāmetāṃ yogavidhiṃ ca kṛtsnam (kā. 2.6.18) iti caivamādīni /
yogaśāstre 'pi 'atha tattvadarśanopāyo yogaḥ' iti samyagdarśanābhyupāyatvenaiva yogoṅgīkriyate /
ataḥ saṃpratipannārthaikadeśatvādaṣṭakādismṛtivadyogasmṛtirapyanapavadanīyā bhaviṣyatīti /
iyamapyadhikā śaṅkātideśena nivartyate /
arthaikadeśasaṃpratipattāvapyarthaikadeśavipratipatteḥ pūrvoktāyā darśanāt /
satīṣvapyadhyātmaviṣayāsu bahvīṣu smṛtiṣu sāṃkhyayogasmṛtyoreva nirākaraṇe yatnaḥ kṛtaḥ /
sāṃkhyayogau hi paramapuruṣārthasādhanatvena loke prakhyātau, śiṣṭaiśca parigṛhītau, liṅgena na śrautenopabṛṃhitau /
'tatkāraṇaṃ sāṃkhyayogābhipannaṃ jñātvā devaṃ mucyate sarvapāśaiḥ' (śvaṃ. 6.13) iti /
nirākaraṇaṃ tu na sāṃkhyajñānena vedanirapekṣeṇa yogamārgeṇa vā niḥśreyasamadhigamyata iti /
śrutirhi vaidikādātmaikatvavijñānādanyanniḥśreyasasādhanaṃ vārayati 'tameva viditvātimṛtyumeti nānyaḥ panthā vidyate 'yanāya' (śvaṃ. 3.8) iti /
dvaitino hi te sāṃkhyā yogāśca nātmaikatvadarśinaḥ /
yattu darśanamuktaṃ 'tatkāraṇaṃ sāṃkhyayogābhipannam' iti, vaidikameva tatra jñānaṃ dhyānaṃ ca sāṃkhyayogaśabdābhyāmabhilapyate pratyāsatterityavagantavyam /
yena tvaṃśena na virudhyete teneṣṭameva sāṃkhyayogasmṛtyoḥ sāvakāśatvam /
tadyathā- 'asaṅgo hyayaṃ puruṣaḥ' (bṛ. 4.3.16) ityevamādiśrutiprasiddhameva puruṣasya viśuddhatvaṃ nirguṇapuruṣanirūpaṇena sāṃkhyairabhyupagamyate /
tathāca yogairapi 'atha parivrāḍvivarṇavāsā muṇḍo 'parigrahaḥ' (jābā. 5) ityevamādi śrutiprasiddhameva nivṛttiniṣṭhatvaṃ pravrajyādyupadeśenānugamyate /
etena sarvāṇi tarkasmaraṇāni prativaktavyāni /
tānyapi tarkopapattibhyāṃ tattvajñānāyopakurvantīti cedupakurvantu nāma /
tattvajñānaṃ tu vedāntavākyebhya eva bhavati 'nāvedavinmanute taṃ bṛhantam' (tai. brā. 3.12.9.7) 'taṃ tvaupaniṣadaṃ puruṣaṃ pṛcchāmi' (bṛ. 3.9.23) ityevamādiśrutibhyaḥ
FN: trīṇi urogrīvaśirāṃsyunnatāni yasmiñśarīre tattryunnatam /
tarko 'numānamanugrāhyaṃ mānam /
upapattiranugrāhikā yuktiriti bhedaḥ /
brahmaṇyuktasamanvayaḥ pradhānavādiyogasmṛtyā virudhyate na veti saṃdehe pūrvanyāyamatidiśati- etena yogaḥ pratyuktaḥ /
atideśatvātpūrvavatsaṃgatyādikaṃ draṣṭavyam /
pūrvatrānuktanirāsaṃ pūrvapakṣamāha- astihyatreti /
nididhyāsanaṃ yogaḥ /
trīṇi urogrīvāśirāṃsyunnatāni yasmiñśarīre tantryunnatam trirunnatamitipāṭhaścecchāndasaḥ /
yuñjīteti śeṣaḥ /
na kevalaṃ yoge vidhiḥ kintu yogasya jñāpakānyarthavādavākyānyapi santītyāha- liṅgāni ceti /
tāṃ pūrvoktāṃ dhāraṇāṃ yogavido yogaṃ paramaṃ tapa iti manyante /
uktāmetāṃ brahmavidyāṃ yogividhiṃ dhyānaprakāraṃ ca mṛtyuprasādānnaciketā labdhā brahma prāpta iti saṃbandhaḥ /
yodasmṛtiḥ pradhānāditattvāṃśe 'pi pramāṇatvena svīkāryāṃ /
saṃpratipannaḥ prāmāṇikor'thaikadeśo yogarūpo yasyāstattvādityarthaḥ /
'aṣṭakāḥ kartavyāḥ' 'gururanugantavyaḥ'ityādismṛtīnāṃ vedāviruddhārthakatvānmūlaśrutyanumānena prāmāṇyamuktaṃ pramāṇalakṣaṇe /
evaṃ yogasmṛteryoge prāmāṇyāttattvāṃśe 'pi prāmāṇyamiti pūrvapakṣamanūdya siddhāntayati- iyamiti /
nanu bauddhādismṛtayo 'tra kimiti na nirākṛtā ityata āha- satīṣvapīti /
tāsāṃ pratārakatvena prasiddhatvādaśiṣṭaiḥ paśuprāyairgṛhītatvādvedabāhyatvāccātropekṣeti bhāvaḥ /
tatkāraṇamiti /
teṣāṃ prakṛtānāṃ kāmānāṃ kāraṇaṃ sāṃkhyayogābhyāṃ vivekadhyānābhyāmabhipannaṃ pratyaktayā prāptaṃ devaṃ jñātvā sarvapāśairavidyādibhirmucyata ityarthaḥ /
samūlatve smṛtidvayasya nirāsaḥ kimiti kṛta ityata āha- nirākaraṇaṃ tviti /
iti hetoḥ /
kṛtamiti śeṣaḥ /
pratyāsatteriti /
śrutisthasāṃkhyayogaśabdayoḥ sajātīyaśrutyarthagrāhitvāditi yāvat /
kiṃ sarvāṃśeṣu smṛtyaprāmāṇyaṃ, netyāha- yena tvaṃśeneti /
brahmavādasya kaṇabhakṣādibhirvirodhamāśaṅkyātidiśati- eteneti /
śrutivirodhenetyarthaḥ /
upakārakabādho na yukta ityāśaṅkya yoṃ'śa upakārakaḥ sa na bādhyaḥ kintu tattvāṃśa ityāha- tānyapīti /
tarko 'numānaṃ,
tadanugrāhiko yuktirupapattiḥ
END BsCom_2,1.2.3
START BsCom_2,1.3.4
vilakṣaṇatvādhikaraṇam / sū. 4-12
na vilakṣaṇatvād asya tathātvaṃ ca śabdāt | BBs_2,1.4 |
brahmāsya jagato nimittakāraṇaṃ prakṛtiścetyasya pakṣasyākṣepaḥ smṛtinimittaḥ parihṛtaḥ /
tarkanimitta idānīmākṣepaḥ parihriyate /
kutaḥ punarasminnavadhārita āgamārthe tarkanimittasyākṣepasyāvakāśaḥ /
nanu dharma iva brahmaṇyanapekṣa āgamo bhavitumarhati /
bhavedayamavaṣṭambho yadi pramāṇāntarānavagāhya āgamamātraprameyo 'yamarthaḥ syādanuṣṭheyarūpa iva dharmaḥ /
pariniṣpannarūpaṃ tu brahmāvagamyate /
pariniṣpanne ca vastuni pramāṇāntarāṇāmastyavakāśo yathā pṛthivyādiṣu /
yathāca śrutīnāṃ parasparavirodhe satyekavaśenetarā nīyante, evaṃ pramāṇāntaravirodhe 'pi tadvaśenaiva śrutirnīyeta /
dṛṣṭasāmyena cādṛṣṭamarthaṃ samarthayantī yuktiranubhavasya saṃnikṛṣyate /
viprakṛṣyate tu śrutiraitihyamātreṇa svārthābhidhānāt /
anubhavāvasānaṃ ca brahmavijñānamavidyāyā nivartakaṃ mokṣasādhanaṃ ca dṛṣṭaphalatayeṣyate /
śrutirapi- 'śrotavyo mantavyaḥ' iti śravaṇavyatirekeṇa mananaṃ vidadhatī tarkamapyatrādartavyaṃ darśayati /
atastarkanimittaḥ punarākṣepaḥ kriyate 'na vilakṣaṇatvādasya' iti /
yaduktaṃ cetanaṃ brahma jagataḥ kāraṇaṃ prakṛtiriti /
tannopapadyate /
kasmāt /
vilakṣaṇatvādasya vikārasya prakṛtyāḥ /
idaṃ hi brahmakāryatvenābhipreyamāṇaṃ jagat brahmavilakṣaṇamacetanamaśuddhaṃ ca dṛśyate /
brahma ca jagadvilakṣaṇaṃ cetanaṃ śuddhaṃ ca śrūyate /
naca vilakṣaṇatvaṃ prakṛtivikārabhāvo dṛṣṭaḥ /
nahi rucakādayo vikārā mṛtprakṛtikā bhavanti śarāvādayo vā suvarṇaprakṛtikāḥ /
mṛdaiva tu mṛdānvitā vikārāḥ kriyante suvarṇena ca suvarṇānvitāḥ /
tathedamapi jagadacetanaṃ sukhaduḥkhamohānvitaṃ sadacetanasyaiva sukhaduḥkhamohātmakasya kāraṇasya kāryaṃ bhavitumarhatīti na vilakṣaṇasya brahmaṇaḥ /
brahmavilakṣaṇaṃ cāsya jagato 'śuddhyacetanatvadarśanādavagantavyam /
aśuddhaṃ hi jagatsukhaduḥkhamohātmakatayā prītiparitāpaviṣādādihetutvātsvarganarakādyuccāvacaprapañcatvācca /
acetanaṃ cedaṃ jagaccetanaṃ prati kāryakāraṇabhāvenopakaraṇabhāvopagamāt /
nahi sāmye satyupakāryopakārakabhāvo bhavati /
nahi pradīpau parasparasyopakurutaḥ /
nanu cetanamapi kāryakāraṇaṃ svāmibhṛtyanyāyena bhokturupakariṣyati /
na /
svāmibhṛtyayorapyacetanāṃśasyaiva cetanaṃ pratyupakārakatvāt /
yo hyekasya cetanasya parigraho buddhyādicetanabhāgaḥ sa evānyasya cetanasyopakaroti natu svayameva cetanaścetanāntarasyopakarotyapakaroti vā /
niratiśayā hyakartāraścetanā iti sāṃkhyā manyante /
tasmādacetanaṃ kāryakāraṇam /
naca kāṣṭaloṣṭādīnāṃ cetanatve kiṃ citpramāṇamasti /
prasiddhaścāyaṃ cetanācetanavibhāgo loke /
tasmādbrahmavilakṣaṇatvānnedaṃ jagattatprakṛtikam /
yo 'pi kaścidācakṣīta śrutvā jagataścetanaprakṛtikatāṃ tadbalenaiva samastaṃ jagaccetanamavagamayiṣyāmi /
prakṛtirūpasya vikāre 'nvayadarśanāt /
avibhāvanaṃ tu caitanyasya pariṇāmaviśeṣādbhaviṣyati /
yathā spaṣṭacaitanyānāmapyātmanāṃ svāpamūrcchādyavasthāsu caitanyaṃ na vibhāvyata evaṃ kāṣṭhaloṣṭādīnāmapi caitanyaṃ na vibhāvayiṣyate /
etasmādeva ca vibhāvitāvibhāvitatvakṛtādviśeṣādrūpādibhāvābhāvābhyāṃ ca kāryakāraṇānāmātmanāṃ ca cetanatvāviśeṣe 'pi guṇapradhānabhāvo na virotsyate /
yathā ca pārthivatvāviśeṣe 'pi māṃsasūpaudanādīnāṃ pratyātmavartino viśeṣātparasparopakāritvaṃ bhavatyevamihāpi bhaviṣyati /
pravibhāgaprasiddhirapyata eva na virotsyata iti /
tenāpi kathañciccetanācetanatvalakṣaṇaṃ vilakṣaṇatvaṃ parihriyeta /
śuddhyaśuddhitvalakṣaṇaṃ tu vilakṣaṇatvaṃ naiva parihriyate /
nacetaradapi vilakṣaṇatvaṃ parihartuṃ śakyata ityāha- tathātvaṃ ca śabdāditi /
anavagamyamānamevaṃ hīdaṃ loke samastasya vastunaścetanatvaṃ cetanaprakṛtikatvaśravaṇācchabdaśaraṇatayā kevalayotprekṣata, tacca śabdenaiva virudhyate /
yataḥ śabdādapi tathātvamavagamyate /
tathātvamiti prakṛtivilakṣaṇatvaṃ kathayati /
śabda eva 'vijñānaṃ cāvijñānaṃ ca' (te. 2.6) iti kasyacidvibhāgasyācetanatāṃ śrāvayaṃścetanādbrahmaṇo vilakṣaṇamacetanaṃ jagacchrāvayati
FN: avaṣṭambho dṛṣṭāntaḥ /
aitihyamātreṇa parokṣatayeti yāvat /
sukhaduḥkhamohāḥ sattvarajastamāṃsi /
upajanāpāyavaddharmayogo 'tiśayastadabhāvo niratiśayatvam /
itaraccetanācetanatvarūpam /
smṛtīnāmaprāmāṇyāttābhiḥ samanvayasya na virodha iti siddhāntalakṣaṇatvādvṛttānuvādenāsyādhikaraṇasya tātparyamāha- brahmāsyeti /
pūrvapakṣamākṣipati- kutaḥpunariti /
anavakāśe hetumāha- nanu dharma iveti /
mānāntarānapekṣe vedaikasamadhigamye brahmaṇyanumānātmakatarkasyāpraveśaḥ /
tenākṣepasyānavakāśo bhinnaviṣayatvāttarkavedayorityarthaḥ /
siddhasya mānāntaragamyatvādekaviṣayatvādvirodha iti pūrvapakṣaṃ samarthayate- bhavedayamiti /
avaṣṭambho dṛṣṭāntaḥ /
nanvekaviṣayatvena virodhe 'pi śrutivirodhānmānāntarameva bādhyatāmityata āha- yathā ceti /
prabalaśrutyā durbalaśrutibādhavanniravakāśamānāntareṇa lakṣaṇāvṛttyā sāvakāśaśrutinayanaṃ yuktamityarthaḥ /
kiñca brahmasākṣātkārasya mokṣahetutve pradhānasyāntaraṅgaṃ tarkastasyāparokṣadṛṣṭāntagocaratvena pradhānavadaparokṣārthaviṣayatvāt /
śabdastu parokṣārthakatvādbahiraṅgamatastarkeṇa bādhya ityāha- dṛṣṭeti /
aitihyamātreṇa /
parokṣatayeti yāvat /
anubhavasya prādhānyaṃ darśayati- anubhavāvasānaṃ ceti /
'naiṣā tarkeṇa matiḥ'ityarthavādena tarkasya niṣedhamāśaṅkya vidhivirodhānmaivamityāha- śrutirapīti /
evaṃ pūrvapakṣaṃ saṃbhāvya cetanabrahmakāraṇavādivedāntasamanvayaḥ, kṣityādikaṃ na cetanaprakṛtikaṃ, kāryadravyatvāt, ghaṭavaditi sāṃkhyayoganyāyena virudhyate na veti saṃdehe smṛtermūlābhāvāddurbalatve 'pyanumānasya vyāptimūlatvena prābalyāttena virudhyata iti pratyudāharaṇena pūrvapakṣayati- na vilakṣaṇatvāditi /
pūrvottarapakṣayoḥ samanvayāsiddhi, tatsiddhiśceti pūrvavatphalam /
jaganna brahmaprakṛtikaṃ, tadvilakṣaṇatvāt, yadyadvilakṣaṇaṃ tanna tatprakṛtikaṃ, yathā mṛdvilakṣaṇā rucakādaya ityarthaḥ /
sukhaduḥkhamohāḥ sattvarajastamāṃsi /
tathā ca jagat sukhaduḥkhamohātmakaṃ sāmānyaprakṛtikaṃ, tadanvitatvāt, yaditthaṃ tattathā yathā mṛdanvitā ghaṭādaya ityāha- mṛdaiveti /
vilakṣaṇatvaṃ sādhayati- brahmavilakṣaṇatvaṃ ceti /
yathā hi eka eva strīpiṇḍaḥ patisapatnyupapatīnāṃ prītiparitāpaviṣādādīnkaroti, evamanye 'pi bhāvā draṣṭavyāḥ /
tatra prītiḥ sukhaṃ, paritāpaḥ śokaḥ, viṣādo bhramaḥ, ādipadādrāgādigrahaḥ /
ubhayoścetanatvena sāmyādupakāryopakārakabhāvo na syādityayuktaṃ, svāmibhṛtyayorvyabhicārāditi śaṅkate- nanu cetanamapīti /
bhṛtyadehasyaiva svāmicetanopakārakatvānna vyabhicāra ityāha- netyādinā /
utkarṣāpakarṣaśūnyatvāccetanānāṃ mitho nopakārakatvamityāha- niratiśayā iti /
tasmādupakārakatvāt /
śrutacetanaprakṛtikatvabalena jagaccetanamevetyekadeśimatamutthāpayati- yo 'pīti /
ghaṭādeścetanatvamanupalabdhibādhitamityata āha- avibhāvanaṃ tviti /
antaḥkaraṇānyapariṇāmatvātsato 'pi caitanyasyānupalabdhirityartha /
antaḥkaraṇādanyasya vṛttyuparāgadaśāyāmeva caitanyābhivyaktirnānyadeti bhāvaḥ /
vṛttyabhāve caitanyānabhivyaktau dṛṣṭāntaḥ- yatheti /
ātmānātmanoścetanatve svasvāmibhāvaḥ kuta ityata āha- etasmādeveti /
sāmye 'pi prātisvikasvarūpaviśeṣāt śeṣitve dṛṣṭāntaḥ- yathā ceti /
cetanācetanabhedaḥ kathamityata āha- pravibhāgeti /
caitanyābhivyaktyanabhivyaktibhyāmityarthaḥ /
sarvasya cetanatvamekadeśyuktamaṅgīkṛtya sāṃkhyaḥ pariharati- tenāpi kathañciditi /
aṅgīkāraṃ tyaktvā sūtraśeṣeṇa pariharati- na cetyādinā /
itaraccetanācetanatvarūpam /
vailakṣaṇyaṃ tathātvaśabdārthaḥ /
śrutārthāpattiḥ śabdena bādhyeti bhāvaḥ
END BsCom_2,1.3.4
START BsCom_2,1.3.5
nanu cetanatvamapi kvacidacetanatvābhimatānāṃ bhūtendriyāṇāṃ śrūyate /
yathā 'mṛdabravīt' 'āpo 'bruvan' ( śa.pa.brā. 6.1.3.2.4) iti, 'tatteja aikṣata' 'tā āpa aikṣanta' (chā. 6.2.3,4) iti caivamādyā bhūtaviṣayā cetanatvaśrutiḥ /
indriyaviṣayāpi 'te heme prāṇā ahaṃśreyase vivadamānā brahma jagmuḥ' (bṛ. 6.1.7) iti, 'te ha vācamūcustvaṃ na udgāyeti' (bṛ. 1.3.2) ityevamādyendriyaviṣayeti /
ata uttaraṃ paṭhati-
abhimānivyapadeśas tu viśeṣānugatibhyām | BBs_2,1.5 |
tuśabda āśaṅkāmapanudati /
na khalu mṛdabravīdityevañjātīyakayā śrutyā bhūtendriyāṇāṃ cetanatvamāśaṅkanīyam /
yato 'bhimānivyapadeśa eṣaḥ /
mṛdādyabhimāninyo vāgādyabhimāninyaśca cetanā devatā vadanasaṃvadanādiṣu cetanociteṣu vyavahāreṣu vyapadiśyante na bhūtendriyamātram /
kasmāt /
viśeṣānugatibhyām /
viśeṣo hi bhoktṛṇāṃ bhūtendriyāṇāṃ ca cetanācetanapravibhāgalakṣaṇaḥ prāgabhihitaḥ /
sarvacetanatāyāṃ cāsau nopapadyeta /
apica kauṣītakinaḥ prāṇasaṃvāde karaṇamātrāśaṅkāvinivṛttaye 'dhiṣṭhātṛcetanaparigrahāya devatāśabdena viśiṣanti- 'etā ha vai devatā ahaṃśreyase vivadamānāḥ' iti /
'tā vā etāḥ sarvā devatāḥ prāṇe niḥśreyasaṃ viditvā' (2.14) iti ca /
anugatāśca sarvatrābhimāninyaścetanādevatā mantrārthavādetihāsapurāṇādibhyo 'vagamyante /
'agnirvāgbhūtvā mukhaṃ prāviśat' (ai.ā. 2.4.2.4) ityevamādikā ca śrutiḥ karaṇeṣvanugrāhikāṃ devatāmanugatāṃ darśayati /
prāṇasaṃvādavākyaśeṣe ca 'te ha prāṇāḥ prajāpatiṃ pitarametyocuḥ' (chā. 5.1.7) iti śreṣṭhatvanirdhāraṇāya prajāpatigamanaṃ, tadvacanācaikaikotkramaṇenānvayavyatirkābhyāṃ prāṇaśraiṣṭhyapratipattiḥ /
'tasmai baliharaṇam' (bṛ. 6.1.13) iti caivañjātīyako 'smadādiṣviva vyavahāro 'nugamyamāno 'bhimānivyapadeśaṃ draḍhayati /
'tatteja aikṣata' ityapi parasyā eva devatāyā adhiṣṭātryāḥ svavikāreṣvanugatāyā iyamīkṣā vyapadiśyata iti draṣṭavyam /
tasmādvilakṣaṇamevedaṃ brahmaṇo jagat /
vilakṣaṇatvācca na brahmaprakṛtikamityākṣipte pratividhatte
FN: saṃvadanaṃ vivādaḥ /
viśiṃṣanti vāgādīnprāṇādīniti śeṣaḥ /
ahaṃśreyase svasvaśreṣṭhatvāya /
niḥśreyasaṃ śraiṣṭhyam /
śrutisāhāyyānna bādhyetyuttarasūtravyāvartyaṃ śaṅkate- nanviti /
mṛdādīnāṃ vaktṛtvādiśrutestadabhimāniviṣayatvāt, tathā 'vijñānaṃ cāvijñānaṃ ca'iti cetanācetanavibhāgaśabdasyopacaritārthatvaṃ na yuktamiti sāṃkhyaḥ samādhatte- abhimānīti /
saṃvadanaṃ vivādaḥ /
na bhūtamātramindriyamātraṃ vā cetanatvena vyapadiśyate /
lokavedaprasiddhavibhāgabādhāyogādityarthaḥ /
viśeṣapadasyārthāntaramāha- api ceti /
ahaṃśreyase svasvaśreṣṭhatvāya prāṇā vivadamānā ityuktaprāṇānāṃ cetanavācidevatāpadena viśeṣitatvāt prāṇādipadairabhimānivyapadeśa ityarthaḥ /
prāṇe niḥśreyasaṃ śraiṣṭhyaṃ viditvā prāṇādhīnā jātā ityarthaḥ /
anugatiṃ bahudhā vyācaṣṭe- anugatāśceti /
tasmai prāṇāya, baliharaṇaṃ vāgādibhiḥ svīyavasiṣṭhatvādiguṇasamarpaṇaṃ kṛtam /
tejaādināmīkṣaṇaṃ tvayaivekṣatyadhikaraṇe cetananiṣṭhatayā vyākhyātaṃ draṣṭavyamityarthaḥ /
yasmānnāsti jagataścetanatvaṃ tasmāditi pūrvapakṣopasaṃhāraḥ
END BsCom_2,1.3.5
START BsCom_2,1.3.6
dṛśyate tu | BBs_2,1.6 |
tuśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati /
yaduktaṃ vilakṣaṇatvānnedaṃ jagadbrahmaprakṛtikamiti /
nāyamekāntaḥ /
dṛśyate hi loke cetanatvena prasiddhebhyaḥ puruṣādibhyo vilakṣaṇānāṃ keśanakhādīnāmutpattiḥ, acetanatvena ca prasiddhebhyo gomayādibhyo vṛścikādīnām /
nanvacetanānyeva puruṣādiśarīrāṇyacetanānāṃ keśanakhādīnāṃ kāraṇāni, acetanānyeva ca vṛścikādiśarīrāṇyacetanānāṃ gomayādīnāṃ kāryāṇīti /
ucyate- evamapi kiñcidacetanaṃ cetanasyāyatanabhāvamupagacchati kiñcinnetyastyeva vailakṣaṇyam /
mahāṃścāyaṃ pāriṇāmikaḥ svabhāvaviprakarṣaḥ puruṣādīnāṃ keśanakhādīnāṃ ca svarūpādibhedāt /
tathā gomayādīnāṃ vṛścikādīnāṃ ca /
atyantasārūpye ca prakṛtivikārabhāva eva pralīyeta /
athocyetāsti kaścitpārthivatvādisvabhāvaḥ puruṣādīnāṃ keśanakhādiṣvanuvartamāno gomayādīnāṃ vṛścikādiṣviti /
brahmaṇo 'pi tarhi sattālakṣaṇaḥ svabhāva ākāśādiṣvanuvartamānodṛśyate /
vilakṣaṇatvena ca kāraṇena brahmaprakṛtitvaṃ jagato dūṣayatā kimaśeṣasya brahmasvabhāvasyānanuvartanaṃ vilakṣaṇatvamabhipreyata uta yasya kasyacidasya caitanyasyeti vaktavyam /
prathame vikalpe samastaprakṛtivikārocchedaprasaṅgaḥ /
nahyasatyatiśaye prakṛtivikāra iti bhavati /
dvitīye cāsiddhatvam /
dṛśyate hi sattālakṣaṇo brahmasvabhāva ākāśādiṣvanuvartamāna ityuktam /
tṛtīye tu dṛṣṭāntābhāvaḥ /
kiṃ hi yaccaitanyenānanvitaṃ tadabrahmaprakṛtikaṃ dṛṣṭamiti brahmavādinaṃ pratyudāhriyeta /
samastasya vastujāyasya brahmaprakṛtitvābhyupagamāt /
āgamavirodhastu prasiddha eva /
cetanaṃ brahmajagataḥ kāraṇaṃ prakṛtiścetyāgamatātparyasya prasādhitatvāt /
yattūktaṃ pariniṣpannatvādbrahmaṇi pramāṇāntarāṇi saṃbhaveyuriti /
tadapi manorathamātram /
rūpādyabhāvāddhi nāyamarthaḥ pratyakṣasya gocaraḥ /
liṅgādyabhāvācca nānumānādīnām /
āgamamātrasamadhigamya eva tvayamartho dharmavat /
tathāca śrutiḥ - 'naiṣā tarkeṇa matirāpaneyā proktānyenaiva sujñānāya preṣṭha' (kā. 1.2.9) iti /
'ko addhā veda ka iha pravocat' /
'iyaṃ visṛṣṭiryata ābabhūva' (ṛ.saṃ 1.30.6) iti caite ṛcau siddhānāmapīśvarāṇāṃ durbodhatāṃ jagatkāraṇasya darśayataḥ /
smṛtirapi bhavati- 'acintyāḥ khalu ye bhāvā na tāṃstarkeṇa yojayet' iti /
'avyakto 'yamacintyo 'yamavikāryoyamucyate' (gī. 2.25) iti ca /
'na me viduḥ suragaṇāḥ prabhavaṃ na maharṣayaḥ /
ahamādirhi devānāṃ maharṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ' (gī. 10.2) iti caivañjātīyakā /
yadapi śravaṇavyatirekeṇa mananaṃ vidadhacchabda eva tarkamapyādartavyaṃ darśayatītyuktam /
nānena miṣeṇa śuṣkatarkasyātrātmalābhaḥ saṃbhavati /
śrutyanugṛhīta eva hyatra tarko 'nubhavāṅgatvenāśrīyate /
svapnāntabuddhāntayorubhayoritaretaravyabhicārādātmano 'nanvāgatatvaṃ, saṃprasāde ca prapañcaparityāgena sadātmanā saṃpatterniṣprapañcasadātmatvaṃ, prapañcasya brahmaprabhavatvātkāryakāraṇānanyatvanyāyena brahmāvyatireka ityevañjātīyakaḥ /
'tarkāpratiṣṭhānāt' (bra. 2.1.11) iti ca kevalasya tarkasyavipralambhakatvaṃ darśayiṣyati /
yo 'pi cetanakāraṇaśravaṇabalenaiva samastasya jagataścetanatāmutprekṣate tasyāpi vijñānaṃ cāvijñānaṃ ca iti cetanācetanavibhāgaśravaṇaṃ vibhāvanāvibhāvanābhyāṃ caitanyasya śakyata eva yojayitum /
parasyaiva tvidamapi vibhāgaśravaṇaṃ na yujyate /
katham /
paramakāraṇasya hyatra samastajagadātmanā samavasthānaṃ śrāvyate 'vijñānaṃ cāvijñānaṃ cābhavat' iti /
tatra yathā cetanasyācetanabhāvo nopapadyate vilakṣaṇatvāt, evamacetanasyāpi cetanabhāvo nopapadyate /
pratyuktatvāttu vilakṣaṇatvasya yathāśrutyaiva kāraṇaṃ grahītavyaṃ bhavati
FN: pāriṇāmikastattatkeśādigatapariṇāmātmaka ityarthaḥ /
eṣā vedāntaśāstrajanyā matistarkeṇa svamatyūhamātreṇāpaneyā bādhārhā na /
yadvā tarkeṇa prāptavyā netyarthaḥ /
kintu anyena nipuṇenācāryeṇa proktaprabodhitā satī sujñānāya sākṣātkārāya bhavati /
he preṣṭha priyatameti nāciketasaṃprati yamasaṃbodhanam /
iyaṃ visṛṣṭirākāśādisṛṣṭiḥ kutaḥ kasmājjātā kasmācca sthitiṃ prāptetyaddhā tattvena ko veda, na ko 'pi /
kaḥ pravocat na ko 'pi pravaktābhūt /
vipralambhakatvaṃ arthaviśeṣāvyavasthāpakatvam /
kiṃ yatkiñcidvailakṣaṇyaṃ hetuḥ, bahuvailakṣaṇyaṃ vā /
ādye vyabhicāramāha- nāyamekāntaḥ /
dṛśyate hīti /
hetorasattvānna vyabhicāra iti śaṅkate- nanviti /
yatkiñcidvailakṣaṇyamastīti vyabhicāra ityāha- ucyata iti /
śarīrasya keśādīnāṃ ca prāṇitvāprāṇitvarūpaṃ vailakṣaṇyamastītyarthaḥ /
dvitīye 'pi tatraiva vyabhicāramāha- mahāniti /
pariṇāmikaḥ /
keśādīnāṃ svagatapariṇāmātmaka ityarthaḥ /
kiñca yayoḥ prakṛtivikārabhāvastayoḥ sādṛśyaṃ vadatā vaktavyaṃ kimātyantikaṃ yatkiñcidveti /
ādye doṣamāha- atyanteti /
dvitīyamāśaṅkya brahmajagatorapi tatsattvātprakṛtivikṛtitvasiddhirityāha- athetyādinā /
vilakṣaṇatvaṃ vikalpya dūṣaṇāntaramāha- vilakṣaṇatvenetyādinā /
jagati samastasya brahmasvabhāvasya cetanatvāderananuvartanānna brahmakāryamiti pakṣe sarvasāmye prakṛtivikāratvamityuktaṃ syāt, tadasaṃgatamityāha- prathama iti /
tṛtīye tu dṛṣṭāntābhāva iti /
naca jaganna brahmaprakṛtikamacetanatvādavidyāvaditi dṛṣṭānto 'stīti vācyaṃ, anāditvasyopādhitvāt /
naca dhvaṃse sādhyāvyāpakatā, tasyāpi kāryasaṃskārātmakasya bhāvatvena brahmaprakṛtikatvādabhāvatvāgrahe cānādibhāvatvasyopādhitvāditi /
saṃprati kalpatrayasādhāraṇaṃ doṣamāha- āgameti /
pūrvoktamanūdya brahmaṇaḥ śuṣkatarkaviṣayatvāsaṃbhavānna tarkeṇākṣepa ityāha- yattūktamityādinā /
liṅgasādṛśyapadapravṛttinimittānāmabhāvādanumānopamānaśabdānāmagocaraḥ /
brahma lakṣaṇayā vedaikavedyamityarthaḥ /
eṣā brahmaṇi matistarkeṇa svatantreṇa nāpaneyā na saṃpādanīyā /
yadvā kutarkeṇa na bādhanīyā /
kutārkikādanyenaiva vedavidācāryeṇa proktā matiḥ sujñānāyānubhavāya phalāya bhavati /
he preṣṭha, priyatameti naciketasaṃ prati mṛtyorvacanam /
iyaṃ vividhā sṛṣṭiryataḥ ā samantādbabhūva taṃ ko addhā sākṣādveda /
tiṣṭhatu vedanaṃ, ka iha loke taṃ pravocat prāvocat /
chāndaso dīrghalopaḥ /
yathāvadvaktāpi nāstītyarthaḥ /
prabhavaṃ janma na viduḥ mama sarvāditvena janmābhāvāt /
miṣeṇa mananavidhivyājena /
śuṣkaḥ śrutyanapekṣaḥ /
śrutyā tattve niścite satyanu paścāt puruṣadoṣasyāsaṃbhāvanādernirāsāya gṛhītaḥ śrutyanugṛhītaḥ /
tamāha- svapnānteti /
jīvasyāvasthāvato dehādiprapañcayuktasya niṣprapañcabrahmaikyamasaṃbhavi, dvaitagrāhiprāmāṇavirodhādbrahmaṇaścādvitīyatvamayuktamityevaṃ śrautārthāsaṃbhāvanāyāṃ, tannirāsāya sarvasvāsvasthāsvātmano 'nugatasya vyabhicāriṇībhiravasthābhirananvāgatatvamasaṃspṛṣṭatvamavasthānāṃ svābhāvikatve brahmyauṣṇāvadātmavyabhicārāyogāt suṣuptau prapañcabhrāntyabhāve 'satā somya'ityuktābhedadarśanānniṣprapañcabrahmaikyasaṃbhavaḥ, yathā ghaṭādayo mṛdabhinnāstathā jagadbrahmābhinnaṃ tajjatvādityādistarka āśrīyata ityarthaḥ /
ito 'nyādṛśatarkasyātra brahmaṇyapraveśādasya cānukūlatvānna tarkeṇākṣepāvakāśa iti bhāvaḥ /
brahmaṇi śuṣkatarkasyāpraveśaḥ /
sūtrasaṃmata ityāha- tarkāpratiṣṭhānāditi /
vipralambhakatvamapramāpakatvam /
yaduktaṃ ekadeśinā sarvasya jagataścetanatvoktau vibhāgaśrutyanupapattiriti dūṣaṇaṃ sāṃkhyena /
tanna /
tatra tenaikadeśinā vibhāgaśruteścaitanyābhivyaktyanabhivyaktibhyāṃ yojayituṃ śakyatvāt /
sāṃkhyasya tvidaṃ dūṣaṇaṃ vajralepāyate, pradhānakāryatve sarvasyācetanatvena cetanācetanakāryavibhāgāsaṃbhavādityāha- yo 'pītyādinā /
siddhānte cetanācetanavailakṣaṇyāṅgīkāre kathaṃ brahmaṇaḥ prakṛtitvamityata āha- pratyuktatvāditi /
aprayojakatvavyabhicārābhyāṃ nirastatvādityarthaḥ
END BsCom_2,1.3.6
START BsCom_2,1.3.7
asad iti cen na pratiṣedhamātratvāt | BBs_2,1.7 |
yadi cetanaṃ śuddhaṃ śabdavihīnaṃ ca brahma tadviparūtasyācetanasyāśuddhasya śabdādimataśca kāryasya kāraṇamiṣyetāsattarhi kāryaṃ prāgutpatteriti prasajyeta /
aniṣṭaṃ caitatsatkāryavādinastaveti cet /
naiṣa doṣaḥ /
pratiṣedhamātratvāt /
pratiṣedhamātraṃ hīdaṃ nāsya pratiṣedhasya pratiṣedhyamasti /
nahyayaṃ pratiṣedhaḥ prāgutpatteḥ sattvaṃ kāryasya pratiṣeddhuṃ śaknoti /
katham /
yathaiva hīdānāmapīdaṃ kāryaṃ kāraṇātmanā sadevaṃ prāgutpatterapīti gamyate /
nahīdānāmapīdaṃ kāryaṃ kāraṇātmānamantareṇa svatantramevāsti /
'sarvaṃ taṃ parādādyo 'nyatrātmanaḥ sarvaṃ veda' (bṛ. 2.4.6)
ityādiśravaṇāt /
kāraṇātmanā tu sattvaṃ kāryasya prāgutpatteraviśiṣṭam /
nanu śabdādihīnaṃ brahmajagataḥ kāraṇam /
bāḍham /
natu śabdādimatkāryaṃ kāraṇātmanā hīnaṃ prāgutpatteridānīṃ vāsti /
tena na śakyate vaktuṃ prāgutpatterasatkāryamiti /
vistareṇa caitatkāryakāraṇānanyatvavāde vakṣyāmaḥ
kāryamutpatteḥ prāgasadeva syāt, svaviruddhakāraṇātmanā sattvāyogādityapasiddhāntāpattimāśaṅkya mithyātvātkāryasya kālatraye 'pi kāraṇātmanā sattvamaviruddhamiti samādhatte- asaditicedityādinā /
asatyāditi sattvapratiṣedho nirarthaka ityarthaḥ /
kāryasatyatvābhāve śrutimāha- sarvaṃ tamiti /
mithyātvamajānataḥ śaṅkāmanūdya pariharati- nanvityādinā /
vistareṇa caitaditi /
mithyātvamityarthaḥ
END BsCom_2,1.3.7
START BsCom_2,1.3.8
apītau tadvatprasaṅgād asamañjasam | BBs_2,1.8 |
atrāha- yadi sthaulyasāvayavatvācetanatvaparicchinnatvāśuddhyādidharmakaṃ kāryaṃ brahmakāraṇamabhyupagamyeta tadapītau pralaye pratisaṃsṛjyamānaṃ kāryaṃ kāraṇāvibhāgamāpadyamānaṃ kāraṇamātmīyena dharmeṇa dūṣayedityapītau kāraṇasyāpi brahmaṇaḥ kāryasyevāśuddhyādirūpaprasaṅgātsarvajñaṃ brahma jagatkāraṇamityasamañjasamidamaupaniṣadaṃ darśanam /
apica samastasya vibhāgasyāvibhāgaprāpteḥ punarutpattau niyamakāraṇābhāvādbhoktṛbhogyādivibhāgenotpattirna prāpnotītyasamañjasam /
apica bhoktṛṇāṃ pareṇa brahmaṇāvibhāgaṃ gatānāṃ karmādinimittapralaye 'pi punarutpattāvabhyupagamyamānāyāṃ muktānāmapi punaruttattiprasaṅgādasamañjasam /
athedaṃ jagadapītāvapi vibhaktameva pareṇa brahmaṇāvatiṣṭheta, evamapyapītīśca na saṃbhavati, kāraṇāvyatiriktaṃ ca kāryaṃ na saṃbhavatītyasamañjasameveti
satkāryavādasiddhyarthaṃ kāryābhede kāraṇasyāpi kāryavadaśuddhyādiprasaṅga iti śaṅkāsūtraṃ vyācaṣṭe- atrāheti /
pratisaṃsṛjyamānapadasya vyākhyā- kāraṇeti /
yathā jale līyamānaṃ lavaṇadravyaṃ jalaṃ dūṣayati tadvadityarthaḥ /
sūtrasya yojanāntaramāha- apiceti /
sarvasya kāryasyāpītau kāraṇavadekarūpatvaprasaṅga ityarthaḥ /
arthāntaramāha- apiceti /
karmādīnāmutpattinimittānāṃ pralaye 'pi bhoktṛṇāmutpattau tadvadeva muktānāmapyutpattiprasaṅgādityarthaḥ /
śaṅkāpūrvakaṃ vyākhyāntaramāha- atheti /
yadi layakāle 'pikāryaṃ kāraṇādvibhaktaṃ tarhi sthitikālavallayābhāvaprasaṅgātkāryeṇa dvaitāpatteścāsamañjasamidaṃ darśanamityarthaḥ
END BsCom_2,1.3.8
START BsCom_2,1.3.9
atrocyate-
na tu dṛṣṭāntabhāvāt | BBs_2,1.9 |
naivāsmadīye darśane kiñcidasāmañjasyamasti /
yattāvadabhihitaṃ kāraṇamapigacchatkāryaṃ kāraṇamātmīyena dharmeṇa dūṣayediti, tadadūṣaṇam /
kasmāt /
dṛṣṭāntābhāvāt /
santi hi dṛṣṭāntā yathā kāraṇamapigacchatkāryaṃ kāraṇamātmīyena dharmeṇa na dūṣayati /
tadyathā śarāvādayo mṛtprakṛtikā vikārā vibhāgāvasthāyāmuccāvacamadhyamaprabhedāḥ santaḥ punaḥ prakṛtimapigacchanto na tāmātmīyena dharmeṇa saṃsṛjanti /
rucakādayaśca suvarṇavikārā apītau na suvarṇamātmīyena dharmeṇa saṃsṛjanti /
pṛthivīvikāraścaturvidho bhūtagrāmo na pṛthivīmapītāvātmīyena dharmeṇa saṃsṛjati /
tvatpakṣasya tu na kaściddṛṣṭānto 'sti /
apītireva hi na saṃbhavedyadi kāraṇe kāryaṃ svadharmeṇaivāvatiṣṭheta /
ananyatve 'pi kāryakāraṇayoḥ kāryasya kāraṇātmatvaṃ natu kāraṇasya kāryātmatvaṃ 'ārambhaṇaśabdādibhyaḥ' iti vakṣyāmaḥ (bra.sū. 2.1.14) /
atyalpaṃ cedamucyate kāryamapītāvātmīyena dharmeṇa kāraṇaṃ saṃsṛjediti /
sthitāvapi samāno 'yaṃ prasaṅgaḥ, kāryakāraṇayorananyatvābhyupagamāt /
'idaṃ sarva yadayamātmā' (bṛ. 2.4.6), 'ātmaivedaṃ sarvam' (chā. 7.25.2), 'brahmaivedamamṛtaṃ purastāt' (mu. 2.2.11), 'sarvaṃ khalvidaṃ brahma' (chā. 3.14.1) ityevamādyābhirhi śrutibhiraviśeṣeṇa triṣvapi kāleṣu kāryasya kāraṇānanyatvaṃ śrāvyate /
tatra yaḥ parihāraḥ kāryasya taddharmāṇāṃ cāvidyādhyāropitatvānna taiḥ kāraṇaṃ saṃsṛjyata iti, apītāvapi sa samānaḥ /
asti cāyamaparo dṛṣṭānto yathā svayaṃ prasāritayā māyayā māyāvī triṣvapi kāleṣu na saṃspaśyate, avastutvāt, evaṃ paramātmāpi saṃsāramāyayā na saṃspṛśyata iti /
yathā ca svapnadṛgekaḥ svapnadarśanamāyayā na saṃspṛśyata iti /
prabodhasaṃpradāyorananvāgatatvāt /
evamavasthātrayasākṣyeko 'vyabhicāryavasthātrayeṇa vyabhicāriṇā na saṃspṛśyate /
māyāmātraṃ hyetadyatparamātmano 'vasthātrayātmanāvabhāsanaṃ rajjvā iva sarpādibhāveneti /
atroktaṃ vedāntārthasaṃpradāyavidbhirācāryaiḥ - 'anādimāyayā supto yadā jīvaḥ prabudhyate /
ajamanidramasvapnamadvaitaṃ budhyate tadā' (gauḍapā. kāri. 1.16) iti /
tatra yaduktamapītau kāraṇasyāpi kāryasyeva sthaulyādidoṣaprasaṅga ityetadayuktam /
yatpunaretaduktaṃ samastasya vibhāgasyāvibhāgaprāpteḥ punarvibhāgenotpattau niyamakāraṇaṃ nopapadyata iti /
ayamapyadoṣaḥ /
dṛṣṭāntabhāvādeva /
yathāhi suṣuptisamādhyādāvapi satyāṃ svābhāvikyāmavibhāgaprāptau mithyājñānasyānapoditatvātpūrvavatpunaḥ prabodhe vibhāgo bhavatyevamihāpi bhaviṣyati /
śrutiścātra bhavati- 'imāḥ sarvāḥ prajāḥ sati saṃpadya na viduḥ sati saṃpadyāmaha iti ta iha vyāghro vā siṃho vā vṛko vā varāho vā kīṭo vā pataṅgo vā daṃśo vā maśako vā yadyadbhavanti tadā bhavanti' (chā. 6.9.2,3) iti /
yathā hyavibhāge 'pi paramātmani mithyājñānapratibaddho vibhāgavyavahāraḥ svapnavadavyāhataḥ sthito dṛśyate, evamapītāvapi mithyājñānapratibaddhaiva vibhāgaśaktiranumāsyate /
etena muktānāṃ punarutpattiprasaṅgaḥ pratyuktaḥ /
samyagjñānena mithyājñānasyāpoditatvāt /
yaḥ punarayamante 'paro vikalpa utprekṣito 'thedaṃ jagadapītāvapi vibhaktameva pareṇa brahmaṇāvatiṣṭheteti, so 'pyanabhyupagamādeva pratiṣiddhaḥ /
tasmātsamañjasamidamaupaniṣadaṃ darśanam
FN: apigacchat līyamānam /
vibhāgāvasthā sthitikālaḥ /
sati brahmaṇi ekībhūya na vidurityajñānoktiḥ /
iha suṣupteḥ prāk prabodhe yena jātyādinā vibhaktā bhavanti tadā punarutthānakāle tathaiva bhavantīti vibhāgoktiḥ /
apītau jagat svakāraṇaṃ na dūṣayati, kāraṇe līnatvāt, mṛdādiṣu nīlaghaṭādivaditi siddhāntasūtraṃ vyācaṣṭe- naivetyādinā /
apigacchat līyamānam /
vibhāgāvasthā sthitikālaḥ /
tvatpakṣasyeti /
madhurajalaṃ lavaṇasyākāraṇamityadṛṣṭāntaḥ /
kiñca dūṣakatve kāryasya sthitiḥ syāllavaṇavadityāha- apītireveti /
asati kārye taddharmeṇa kāraṇasya yogo na saṃbhavati /
dharmyasattve dharmāṇāmapyasattvāditi bhāvaḥ /
nanu satkāryavāde laye 'pi kāryasya kāraṇābhedena sattvāddūṣakatvaṃ syādityata āha- ananyatve 'pīti /
kalpitasyādhiṣṭhānadharmavattvamabhedānna tvadhiṣṭhānasya kalpitakāryadharmavattvaṃ tasya kāryātpṛthaksattvādityarthaḥ /
kiñcāpītāviti viśeṣaṇaṃ vyarthamiti pratibandyā samādhatte- atyalpaṃ ceti /
pariṇāmadṛṣṭāntaṃ vyākhyāya vivartadṛṣṭāntaṃ vyācaṣṭe- asti ceti /
māyāvyanupādānamityarucyā dṛṣṭāntāntaramāha- yatheti /
astyeva svapnakāle dṛṣṭaḥ saṃsarga ityata āha- prabodheti /
jāgratsuṣuptyoḥ svapnenātmano 'sparśāt tatkāle 'pyasparśa ityarthaḥ /
yadyajñasya jīvasyāvasthābhirasaṃsargastadā sarvajñasya kiṃ vācyamiti dārṣṭāntikamāha- evamiti /
yadvā jāgajjanmasthitilayā īśvarasyāvasthātrayam /
tadasaṅgitve vṛddhasaṃmatimāha- atroktamiti /
yadā tattvamasītyupadeśakāle prabudhyate māyānidrāṃ tyajati tadā janmalayasthityavasthāśūnyamadvaitamīśvaramātmatvenānubhavatītyarthaḥ /
phalitamāha- tatreti /
dvitīyamasāmañjasyamanūdya tenaiva sūtreṇa pariharati- yatpunariti /
suṣuptāvajñānasattve punarvibhāgotpattau ca mānamāha- śrutiśceti /
sati brahmaṇyekībhūya na vidurityajñānoktiḥ /
iha suṣupteḥ prāk prabodhe yena jātyādinā vibhaktā bhavanti tadā punarutthānakāle tathaiva bhavantīti vibhāgoktiḥ /
nanu suṣuptau punarvibhāgaśaktyajñānasattve 'pi sarvapralaye tatsattvaṃ kuta ityata āha- yathā hīti /
yathā suṣuptau paramātmani sarvakāryāṇāmavibhāge 'pi punarvibhāgahetvajñānaśaktirasti evamapītau mahāpralaye 'pi mithyābhūtājñānasaṃbandhātpunaḥ sṛṣṭivibhāgaśaktiranumāsyate /
yataḥ sthitāvidānīṃ mithyājñānakāryo vibhāgavyavahārastattvabodhābhāvāt svapnavadabādhito dṛśyate, ataḥ kāryadarśanātkāraṇasattvasiddhirityarthaḥ /
ajñānāṃ jīvānāṃ mahāpralaye 'pyajñānaśaktiniyamātpunarjanmaniyama iti bhāvaḥ /
eteneti /
janmakāraṇajñānaśaktyabhāvenetyarthaḥ
END BsCom_2,1.3.9
START BsCom_2,1.3.10
svapakṣadoṣāc ca | BBs_2,1.10 |
svapakṣe caite prativādinaḥ sādhāraṇā doṣāḥ prāduṣyuḥ /
kathamityucyate /
yattāvadabhihitaṃ vilakṣaṇatvānnedaṃ jagadbrahmaprakṛtikamiti, pradhānaprakṛtikatāyāmapi samānametat, śabdādihīnātpradhānācchabdādimato jagata utpattyabhyupagamāt /
ata eva ca vilakṣaṇakāryotpattyabhyupagamātsamānaḥ prāgutpatterasatkāryavādaprasaṅgaḥ /
tathāpītau kāryasya kāraṇavibhāgābhyupagamāttadvatprasaṅgo 'pi samānaḥ /
tathā mṛditasarvaviśeṣeṣu vikāreṣvapītāvavibhāgātmatāṃ gateṣvidamasya puruṣasyopādānamidamasyeti prākpralayātpratipuruṣaṃ ye niyatā bhedā na te tathaiva punarutpatau niyantuṃ śakyante kāraṇābhāvāt /
vinaiva kāraṇena niyame 'bhyupagamyamāne kāraṇābhāvasāmyānmuktānāmapi punarbandhaprasaṅgaḥ /
atha kecidbhedā apītāvavibhāgamāpadyante kenacinneti cet /
ye nāpadyante teṣāṃ pradhānakāryatvaṃ na prāpnotītyevamete doṣāḥ sādhāraṇatvānnānyatarasminpakṣe codayitavyā bhavantītyadoṣatāmevaiṣāṃ draḍhayati /
avaśyāśrayitavyatvāt
FN: prāduṣyuḥ prādurbhaveyuḥ /
vailakṣaṇyādīnāṃ sāṃkhyapakṣe 'pi doṣatvānnāsmābhistannirāsaprayāsaḥ kārya ityāha- svapakṣeti /
sūtraṃ vyācaṣṭe- sveti /
prāduḥṣyuḥ prādurbhaveyuḥ /
ata eveti /
satyakāryasya viruddhakāraṇātmanā sattvāyogāt sāṃkhyasyaivāyaṃ doṣo na kāryamithyātvavādina iti mantavyam /
'apītau'iti sūtroktadoṣacatuṣṭayamāha- tathāpītāviti /
kāryavatpradhānasya rūpādimattvaprasaṅgaḥ /
idaṃ karmādikamasyopādānaṃ bhogyamasya netyaniyamaḥ /
baddhamuktavyavasthā ca /
yadi vyavasthārthaṃ muktānāṃ bhedāḥ saṃghātaviśeṣāḥ pradhāne līyante baddhānāṃ bhedāstu na līyanta ityucyate tarhyalīnānāṃ puruṣavatkāryatvavyāghāta ityarthaḥ
END BsCom_2,1.3.10
START BsCom_2,1.3.11
tarkāpratiṣṭhānād apy anyathānumeyam iti ced evam apy anirmokṣaprasaṅgaḥ | BBs_2,1.11 |
itaśca nāgamagamyer'the kevalena tarkeṇa pratyavasthātavyam /
yasminnirāgamāḥ puruṣotprekṣāmātranibandhanāstarkā apratiṣṭhitā bhavanti /
utprekṣāyā niraṅ kuśatvāt /
tathāhi kaiścidabhiyuktairyatnenotprekṣitāstarkā abhiyuktarairanyairābhāsyamānā dṛśyante /
tairapyutprekṣitāḥ santastato 'nyairābhāsyanta iti na pratiṣṭhitatvaṃ tarkāṇāṃ śakyamāśrayituṃ, puruṣamativairūpyāt /
atha kasyacitprasiddhamāhātmyasya kapilasya cānyasya vā saṃmatastarkaḥ pratiṣṭhita ityāśrīyeta /
evamapyapratiṣṭhitatvameva /
prasiddhamāhātmyānumatānāmapi tīrthakarāṇāṃ kapilakaṇabhukprabhṛtīnāṃ parasparavipratipattidarśanāt /
atocyetānyathā vayamanumāsyāmahe yathā nāpratiṣṭhādoṣo bhaviṣyati /
nahi pratiṣṭhitastarka eva nāstīti śakyate vaktum /
etadapi hi tarkāṇāmapratiṣṭhitatvaṃ tarkeṇaiva pratiṣṭhāpyate /
keṣāñcittarkāṇāmapratiṣṭhitatvadarśanenānyeṣāmapi tajjātīyakānāṃ tarkāṇāmapratiṣṭhitatvāt /
sarvatarkāpratiṣṭhāyāṃ ca lokavyavahārocchedaprasaṅgaḥ /
atītavartamānādhvasāmyena hyanāgate 'pyadhvani sukhaduḥkhaprāptiparihārāya pravartamāno loko dṛśyate /
śrutyarthavipratipattau cārthābhāsanirākaraṇena samyagarthanirdhāraṇaṃ tarkeṇaiva vākyavṛttinirūpaṇarūpeṇa kriyate /
manurapi caivaṃ manyate- 'pratyakṣamanumānaṃ ca śāstraṃ ca vividhāgamam /
trayaṃ suviditaṃ kāryaṃ dharmaśuddhimabhīpsitā //
' iti /
'ārṣaṃ dharmopadeśaṃ ca vedaśāstravirodhinā /
yastarkeṇānusaṃdhatte sa dharmaṃ veda netaraḥ //
' (12.105,106) iti ca bruvan /
ayameva tarkasyālaṅkāro yadapratiṣṭhitatvaṃ nāma /
evaṃhi tāvadyattarkaparityāgena niravadyastarkaḥ pratipattavyo bhavati /
nahi pūrvajo mūḍha āsīdityātmanāpi mūḍhena bhavitavyamiti kiñcidasti pramāṇam /
tasmānna tarkāpratiṣṭhānaṃ doṣa iti cet, evamapyavimokṣaprasaṅgaḥ /
yadyapi kvacidviṣaye tarkasya pratiṣṭhitatvamupalakṣyate tathāpi prakṛte tāvadviṣaye prasajyata evāpratiṣṭhitatvadoṣādanirmokṣastarkasya /
nahīdamatigambhīraṃ bhāvayāthātmyaṃ muktinibandhanamāgamamantareṇotprekṣitumapi śakyam /
rūpādyabhāvāddhi nāyamarthaḥ pratyakṣagocaraḥ, liṅgādyabhāvācca nānumānādīnāmiti cāvocāma /
apica samyagjñānānmokṣa iti sarveṣāṃ mokṣavādināmabhyupagamaḥ /
tacca samyagjñānamekarūpaṃ vastutantratvāt /
ekarūpeṇa hyavasthito yor'thaḥ sa paramārthaḥ /
loke tadviṣayaṃ jñānaṃ samyagjñānamityucyate yathāgniruṣṇā iti /
tatraivaṃ sati samgjñāne puruṣāṇāṃ vipratipattiranupapannā /
tarkajñānānāṃ tvanyonyavirodhātprasiddhā vipratipattiḥ /
yaddhi kenacittārkikeṇedameva samyagjñānamiti pratipāditaṃ tadapareṇa vyutthāpyate, tenāpi pratiṣṭhāpitaṃ tato 'pareṇa vyutthāpyata iti prasiddhaṃ loke /
kathamekarūpānavasthitaviṣayaṃ tarkaprabhavaṃ samyagjñānaṃ bhavet /
naca pradhānavādī tarkavidāmuttama iti sarvāstārkikaiḥ parigṛhīto yena tadīyaṃ mataṃ samyagjñānamiti pratipadyemahi /
naca śakyante 'tītānāgatavartamānāstārkikā ekasmindeśe kāle ca samāhartuṃ yena tanmatirekarūpaikārthaviṣayā samyaṅmatiriti syāta /
vedasya tu nityatve vijñānotpattihetutve ca sati vyavasthitārthaviṣayatvopapattestajjanitasya jñānasya samyaktvamatītānāgatavartamānaiḥ sarvairapi tārkikairapahnotumaśakyam /
ataḥ siddhamasyaivaupaniṣadasya jñānasya samyagjñānatvam /
ato 'nyatra samyagjñānatvānupapatteḥ saṃsārāvimokṣa eva prasajyeta /
ata āgamavaśenāgamānusāritarkavaśena ca cetanaṃ brahmajagataḥ kāraṇaṃ prakṛtiśceti sthitam
FN: tarkasya kaivalyamanugrāhyāgamarāhityam /
dharmasya śuddhiradharmādbhedanirṇayaḥ /
atigamabhīratvamāgamātirmekāmānāyogyatvam /
bhāvayāthātmyaṃ kāraṇagatamadvitīyatvam /
muktinibandhanaṃ paramānandasaccidekatānatvam /
kiñca tarkasya saṃbhāvitadoṣatvāttena nirdeṣavedāntasamanvayo na bādhya ityāha- tarkāpratiṣṭhānādapīti /
puruṣamatīnāṃ vicitratve 'pi kapilasya sarvajñatvāttadīyatarke viśvāsa iti śaṅkate- atheti /
'kapilo yadi sarvajñaḥ kaṇādo neti kā pramā'iti nyāyena pariharati- evamapīti /
sūtramadhyasthaśaṅkābhāgaṃ vyācaṣṭe- athocyeteti /
vilakṣaṇatvāditarkāṇāmapratiṣṭhitatve 'pi vyāptipakṣadharmatāsaṃpannaḥ kaścittarkaḥ pratiṣṭhito bhaviṣyati tena pradhānamanumeyamityarthaḥ /
nanu so 'pyapratiṣṭhitaḥ tarkajātīyatvāt vilakṣaṇatvādivadityata āha- nahīti /
tarkajātīyatvāditi tarkaḥ pratiṣṭhito na vā /
ādye 'traivāpratiṣṭhitatvasādhyābhāvādvayabhicāraḥ /
dvitīye 'pi na sarvatarkāṇāmapratiṣṭhitatvaṃ hetvabhāvādityabhisaṃdhimānāha- etadapīti /
kiñcānāgatapāka iṣṭasādhanaṃ, pākatvāt, atītapākavadityādiṣṭasādhanānumānātmakatarkasya pravṛttinivṛttivyavahārahetutvānnāpratiṣṭhetyāha- sarvatarketi /
adhvā viṣayaḥ pākabhojanādirviṣabhakṣaṇādiśca, tatsāmānyena pākatvādinānāgataviṣaye pākādau sukhaduḥkhahetutvānumityā pravṛttyādirityarthaḥ /
kiñca pūrvottaramīmāṃsayostarkeṇaiva vākyatātparyanirṇayasya kriyamāṇatvāttarkaḥ pratiṣṭhita ityāha- śrutyartheti /
manurapi keṣāñcittarkāṇāṃ pratiṣṭhāṃ manyata ityāha- manuriti /
dharmasya śuddhiradharmādbhedanirṇayaḥ /
kasyacittarkasyāpratiṣṭhitatvamaṅgīkaroti- ayameveti /
sarvatarkāṇāṃ pratiṣṭhāyāṃ pūrvapakṣa eva na syāditi bhāvaḥ /
pūrvapakṣatarkavatsiddhāntatarko 'pyapratiṣṭhitaḥ, tarkatvāviśeṣāditi vadantamupahasati- nahīti /
kvacittarkasya pratiṣṭhāyāmapi jagatkāraṇaviśeṣe tarkasya svātantryaṃ nāstīti sūtraśeṣaṃ vyācaṣṭe- yadyapītyādinā /
atigambhīratvaṃ brahmaṇo vedānyamānāgamyatvam /
bhāvasya jagatkāraṇasya yāthātmyamadvayatvam /
muktinibandhanaṃ muktyālambanam /
brahmaṇo vedānyamānāgamyatvaṃ darśayati- rūpāditi /
avimokṣo muktyabhāva ityarthāntaramāha- apicetyādinā /
ekarūpavastujñānasya samyagjñānatve 'pi tarkajanyatvaṃ kiṃ na syādityata āha- tatraivaṃ satīti /
tarkotthajñānānāṃ mitho vipratipatterna samyagjñānatvam /
samyagjñāne vipratipattyayogādityarthaḥ /
ekarūpeṇānavasthito viṣayo yasya tattarkaprabhavaṃ kathaṃ samyagjñānaṃ bhavediti yojanā /
nanu sāṃkhyasya śreṣṭhatvāttañjñānaṃ samyagityāśaṅkya hetvasiddhimāha- naca pradhāneti /
nanu sarvatārkikairmilitvā niścitatarkotthā matirmuktiheturityata āha- naca śakyanta iti /
tasmāt tarkotthajñānānmuktyayogāt tarkeṇa vedāntasamanvayabādho na yuktaḥ, tadbādhe samyagjñānālābhenānirmokṣaprasaṅgāditi sūtrāṃśārthamupasaṃharati- ato 'nyatreti /
samanvayasya tarkeṇāvirodhe phalitamadhikaraṇārthamupasaṃharati- ata āgameti
END BsCom_2,1.3.11
START BsCom_2,1.4.12
4 śiṣṭaparigrahādhikaraṇam / sū. 12
etena śiṣṭāparigrahā api vyākhyātāḥ | BBs_2,1.12 |
vaidikasya darśanasya pratyāsannatvādgurutaratarkabalopetatvādvedānusāribhiśca kaiścicchiṣṭhaiḥ kenacidaṃśena parigṛhītatvātpradhānakāraṇavādaṃ tāvadvyapāśritya yastarkanimitta ākṣepo vedāntavākyeṣūdbhāvitaḥ sa parihṛtaḥ /
idānīmaṇvādivādavyapāśrayeṇāpi kaiścinmandamatibhirvedāntavākyeṣu punastarkanimitta ākṣepa āśaṅkyata ityataḥ pradhānamallanibarhaṇanyāyenātidiśati /
parigṛhyanta iti parigrahāḥ na parigrahā aparigrahāḥ śiṣṭānāmaparigrahāḥ /
etena prakṛtena pradhānakāraṇavādanirākaraṇakāraṇena śiṣṭairmanuvyāsaprabhṛtibhiḥ kenacidaṃśaṃnāparigṛhītā ye 'ṇvādikāraṇavādāste 'pi pratiṣiddhatayā vyākhyātā nirākṛtā draṣṭavyāḥ tulyatvānnirākaraṇakāraṇasya nātra punarāśaṅkitavyaṃ kiñcidasti /
tulyamātrāpi paramagambhīrasya jagatkāraṇasya tarkānavagāhyatvaṃ tarkasyāpratiṣṭhitatvamanyathānumāne 'pyavimokṣa āgamavirodhaścetyevañjātīyakaṃ nirākaraṇam
brahma jagadupādānamiti bruvan vedāntasamanvayo viṣayaḥ /
sa kiṃ yadvibhu tanna dravyopādānamiti vaiśeṣikādinyāyena virudhyate na veti saṃdehe sāṃkhyavṛddhānāṃ tarkākuśalamatitve 'pi vaiśeṣikādīnāṃ tarkamatikuśalatvaprasiddhestadīyanyāyasyābādhitatvādvirudhyata iti pratyudāharaṇena prāpte 'tidiśati- eteneti /
phalaṃ pūrvavat /
nanu sāṃkhyamatasyopadeśastārkikamatasyātideśaḥ kimiti kṛto vaiparītyasyāpi saṃbhavādityāśaṅkya pūrvottarādhikaraṇayorupadeśātideśabhāve kāraṇamāha- vaidikasyeti /
satkāryatvātmāsaṅgatvasvaprakāśatvādyaṃśairvedāntaśāstrasya pratyāsannaḥ /
pradhānavādaḥ śiṣṭairdebalādibhiḥ satkāryatvāṃśena svīkṛta iti prabalatvādupadeśaḥ /
aṇvādivādānāṃ nirmūlatvena durbalatvena durbalatvādatideśa iti bhāvaḥ /
kiṃ nirākaraṇakāraṇamiti praṣṭavyaṃ nāstītyāha- tulyatvāditi /
kāraṇamevāha- tulyamiti /
yaduktaṃ vibhutvānna dravyopādānaṃ brahmeti, tatra pakṣasādhakatvena śruterupajīvyatvāttayā bādhaḥ /
mahāparimāṇavattvasya sarvasaṃyogikatvarūpavibhutvasya nirguṇe brahmaṇyasiddheśceti draṣṭavyam /
ataḥ samanvayasya tārkikanyāyena na virodha iti siddham
END BsCom_2,1.4.12
START BsCom_2,1.5.13
5 bhoktrāpattyādhikaraṇam / sū. 13
bhoktrāpatter avibhāgaś cet syāl lokavat | BBs_2,1.13 |
anyathā punarbrahmakāraṇavādastarkabalenaivākṣipyate /
yadyapi śrutiḥ pramāṇaṃ svaviṣaye bhavati tathāpi pramāṇāntareṇa viṣayāpahāre 'nyaparā bhavitumarti /
yathā mantrārthavādau /
tarke 'pi svaviṣayādanyatrāpratiṣṭhitaḥ syāt yathā dharmādharmayoḥ /
kimato yadyevam /
ata idamayuktaṃ yatpramāṇāntaraprasiddhārthabādhanaṃ śruteḥ /
kathaṃ punaḥ pramāṇāntaraprasiddhor'thaḥ śrutyā bādhyata iti /
atrocyate- prasiddho hyayaṃ bhoktṛbhogyavibhāgo loke bhoktā cetanaḥ śārīro bhogyāḥ śabdādayo viṣayā iti /
yathā bhoktā devadatto bhojya odana iti /
tasya ca vibhāgasyābhāvaḥ prasajyeta yadi bhoktā bhogyabhāvamāpadyeta /
bhogyaṃ vā bhoktṛbhāvamāpadyeta /
tayoścetaretarabhāvāpattiḥ paramakāraṇādbrahmaṇo 'nanyatvātprasajyeta /
nacāsya prasiddhasya vibhāgasya bādhanaṃ yuktam /
yathā tvadyatve bhoktṛbhogyayorvibhāgo dṛṣṭastathātītānāgatayorapi kalpayitavyaḥ /
tasmātprasiddhasyāsya bhoktṛbhogyavibhāgasyābhāvaprasaṅgādayuktamidaṃ brahmakāraṇatāvadhāraṇamiti cetkaściccodayettaṃ pratibrūyāt- syāllokavaditi /
upapadyata evāyamasmatpakṣe 'pi vibhāgaḥ evaṃ loke dṛṣṭatvāt /
tathāhi- samudrādudakātmano 'nanyatve 'pi tadvikārāṇāṃ phenavīcītaraṅgādīnāmitaretaravibhāga itaretarasaṃśleṣādilakṣaṇaśca vyavahāra upalabhyate /
naca samudrādudakātmano 'nanyatve 'pi tadvikārāṇāṃ phenataraṅgādīnāmitaretarabhāvāpattirbhavati /
naca teṣāmitaretarabhāvānāpattāvapi samudrātmano 'nyatvaṃ bhavati /
evamihāpi naca bhoktṛbhogyayoritaretarabhāvāpattiḥ, naca parasmādbrahmaṇo 'nyatvaṃ bhaviṣyati /
yadyapi bhoktā na brahmaṇo vikāraḥ /
'tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśat' (tai. 2.6) iti sraṣṭurevāvikṛtasya kāryānupraveśena bhoktṛtvaśravaṇāt, tathāpi kāryamanupraviṣṭasyāstyupādhinimitto vibhāga ākāśasyeva ghaṭādyupādhinimitta ityataḥ paramakāraṇabrahmaṇo 'nanyatvaṃ'pyupapadyate bhoktṛbhogyalakṣaṇo vibhāgaḥ samudrataraṅgādinyāyenetyuktam
FN: anyaparatvaṃ gauṇārthakatvam /
vibhāgo janma /
yadvā tathāpītiśabdenaivoktaḥ parihāraḥ /
advitīyādbrahmaṇo jagatsargādivādī vedāntasamanvayo viṣayaḥ /
sa kiṃ yanmitho bhinnaṃ tannādvitīyakāraṇābhinnaṃ yathā mṛttantujau ghaṭapaṭhāviti tarkasahitabhedapratyakṣādinā virudhyate na veti saṃdehe brahmaṇi tarkasyāpratiṣṭhitatve 'pi jagadbhede pratiṣṭhitatvādvirudhyata iti pūrvapakṣayati- bhokrāpatteriti /
virodhādadvaitāsiddhiḥ pūrvapakṣaphalaṃ, siddhānte tatsiddhiriti bhedaḥ /
anapekṣaśrutyāsvārthanirṇayāttarkeṇākṣepo na yukta ityuktamiti śaṅkate- yadyapīti /
mānāntarāyogyaśrutyarthe bhavatyanākṣepaḥ /
yastvadvitīyabrahmābhedādbhūjalādīnāmabhedo brahmopādānakatvaśrutiviṣayaḥ sa 'ādityo yūpaḥ'ityarthavādārthavanmānāntarayogya eveti dvaitapramāṇerapahriyata iti samādhatte- tathāpīti /
anyaparatvaṃ gauṇārthakatvam /
svaviṣaye jagadbhede tarkasya pratiṣṭhitatvāttenākṣepa ityāha- tarko 'pīti /
tarkāderdvaite prāmāṇye 'pi tataḥ samanvayavirodhe kimāyātamiti śaṅkate- kimata iti /
pūrvapakṣī samādhatte- ata iti /
tarkādeḥ prāmāṇyāt dvaitabādhakatvaṃ śruterayuktamityadvaitasamanvayabādho yukta ityarthaḥ /
iyamarthaṃ śaṅkāpūrvakaṃ sphuṭayati- kathamityādinā /
nanu bhoktṛbhogyayormitha ekatvaṃ kenoktamityāśaṅkya śrutārthāpattyetyāha- tayośceti /
tayorekabrahmābhedaśravaṇādekatvaṃ kalpyate, ekasmādabhinnayorbhede ekasyāpi bhedāpatteḥ /
tataśca bhedo bādhyetetyarthaḥ /
iṣṭāpattiṃ vārayati- na cāsyeti /
śrutergauṇārthatvena sāvakāśatvānniravakāśadvaitamānabādho na yukta ityarthaḥ /
nanu vibhāgasyādhunikatvādanadyādvaitaśrutyā bādha ityata āha- yatheti /
atītānāgatakālau bhoktrādivibhāgāśrayau, kālatvāt, vartamānakālavadityanumānādvibhāgo 'nādyananta ityarthaḥ /
evaṃ prāpte pariṇāmadṛṣṭāntenāpātataḥ siddhāntamāha- syāllokavaditi /
dṛṣṭānte 'pi kathamekasamudrābhinnānāṃ pariṇāmānāṃ mitho bhedaḥ, kathaṃ vā teṣāṃ bhede satyekasmādabhinnatvamityāśaṅkya na hi dṛṣṭenupapattiriti nyāyenāha- naceti /
evaṃ bhoktṛbhogyayormitho bhedo brahmābhedaścetyāha- evamiheti /
jīvasya brahmavikāratvābhāvāddṛṣṭāntavaiṣamyamiti śaṅkate- yadyapīti /
aupādhikaṃ janmāstīti taraṅgādisāmyamāha- tathāpīti /
vibhāgo janma /
yadvā tathāpītiśabdenaivoktaḥ parihāraḥ /
nanu bhoktuḥ pratidehaṃ vibhāgaḥ kathamityata āha- kāryamanupraviṣṭasyeti /
aupādhikavibhāge phalitamupasaṃharati- ityata iti /
ekabrahmabhinnatve 'pi bhoktrādestaraṅgādivadbhedāṅgīkārānna dvaitamānenādvaitasamanvayasya virodha ityarthaḥ
END BsCom_2,1.5.13
START BsCom_2,1.6.14
6 ārambhaṇādhikaraṇam / sū. 14-20
tadananyatvam ārambhaṇaśabdādibhyaḥ | BBs_2,1.14 |
abhyupagamya cemaṃ vyāvahārikaṃ bhoktṛbhogyalakṣaṇaṃ vibhāgaṃ syāllokavaditi parihāroṣa'bhihitaḥ /
natvayaṃ vibhāgaḥ paramārthato 'sti yasmāttayoḥ kāryakāraṇayorananyatvamavagamyate /
kāryamākāśādikaṃ bahuprapañcaṃ jagat, kāraṇaṃ paraṃbrahma, tasmātkāraṇātparamārthato 'nanyatvaṃ vyatirekeṇābhāvaḥ kāryasyāvagamyate /
kutaḥ /
ārambhaṇaśabdādibhyaḥ /
ārambhaṇaśabdastāvat /
ekavijñānena sarvavijñānaṃ pratijñāya dṛṣṭāntāpekṣāyāmucyate- 'yathā somyaikena mṛtpiṇḍena sarvaṃ mṛnmayaṃ vijñātaṃ syādvācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyam' (chā. 6.1.1) iti /
etaduktaṃ bhavati- ekena mṛtpiṇḍena paramārthato mṛdātmanā vijñātena sarvaṃ mṛnmayaṃ ghaṭaśarāvodañcanādikaṃ mṛdātmakatvāviśeṣādvijñātaṃ bhavet /
yato vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ vācaiva kevalamastītyārabhyate /
vikāro ghaṭaḥ śarāva udañcanaṃ ceti /
natu vastuvṛttena vikāro nāma kaścidasti /
nāmadheyamātraṃ hyetadanṛtaṃ mṛttiketyeva satyamiti /
eṣa brahmaṇo dṛṣṭāntaḥ āmnātaḥ /
tatra śrutādvācārambhaṇaśabdāddārṣṭāntike 'pi brahmavyatirekeṇa kāryajātasyābhāva iti gamyate /
punaśca tejobannānāṃ brahmakāryatāmuktvā tejobannakāryāṇāṃ tejobannavyatirekeṇābhāvaṃ bravīti- 'apāgādagneragnitvaṃ vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ trīṇi rūpāṇītyeva satyam' (chā. 6.4.1) ityādinā /
ārambhaṇaśabdādibhya ityādiśabdāt 'aitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi' (chā. 6.8.7), 'idaṃ sarvaṃ yadayamātmā' (bṛ. 2.4.6), 'brahmaivedaṃ sarvam' (mu. 2.2.11), 'ātmaivedaṃ sarvam' (chā. 7.25.2), 'neha nānāsti kiñcana' (bṛ.4.4.19) ityevamādyapyātmaikatvapratipādanaparaṃ vacanajātamudāhartavyam /
nacānyathaikavijñānena sarvavijñānaṃ saṃpadyate /
tasmādyathā ghaṭakarakādyākāśānāṃ mahākāśānanyatvaṃ, yathāca mṛgatṛṣṇikodakādīnāmūṣarādibhyo 'nanyatvaṃ dṛṣṭanaṣṭasvarūpatvātsvarūpeṇānupākhyatvāt, evamasya bhogyabhoktrādiprapañcajātasya brahmavyatirekeṇābhāva iti draṣṭavyam /
nanvanekātmakaṃ brahma, yathā vṛkṣo 'nekaśākha evamanekaśaktipravṛttiyuktaṃ brahma /
ata ekatvaṃ nānātvaṃ cobhayamapi satyameva /
yathā vṛkṣa ityanekatvaṃ śākhā iti nānātvam /
yathāca samudrātmanaikatvaṃ phenataraṅgādyātmanā nānātvam /
yathāca mṛdātmanaikatvaṃ ghaṭaśarāvādyātmanā nānātvam /
tatraikatvāṃśena jñānānmokṣavyavahāraḥ setsyati /
nānātvāṃśena tu karmakāṇḍāśrayau laukikavaidikavyavahārau setsyata iti /
evañca mṛdādidṛṣṭāntā anurūpā bhaviṣyantīti /
naivaṃ syāt /
'mṛttiketyeva satyam' iti prakṛtimātrasya dṛṣṭānte satyatvāvadhāraṇāt /
vācārambhaṇaśabdena ca vikārajātasyānṛtatvābhidhānāt /
dārṣṭāntike 'pi 'aitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyam' iti ca paramakāraṇasyaivaikasya satyatvāvadhāraṇāt 'sa ātmā tattvamasi śvetaketo' iti ca śārīrasya brahmabhāvopadeśāt /
svayaṃ prasiddhaṃ hyetaccharīrasya brahmātmatvamupadiśyate na yatnāntaraprasādhyam /
ataścedaṃ śāstrīyaṃ brahmātmatvamavagamyamānaṃ svābhāvikasya śārīrātmatvasya bādhakaṃ saṃpadyate, rajjvādibuddhaya iva sarpādibuddhīnām /
bādhite ca śārīrātmatvasya tadāśrayaḥ samastaḥ svābhāviko vyavahāro bādhito bhavati yatprasiddhaye nānātvāṃśo 'paro brahmaṇaḥ kalpyeta /
darśayati ca-
'yatra tvasya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ paśyet' (bṛ. 4.5.15) ityādinā brahmātmatvadarśinaṃ prati samastasya kriyākārakaphalalakṣaṇasya vyavahārasyābhāvam /
nacāyaṃ vyavahārābhāvoṣa'vasthāviśeṣanibaddho 'bhidhīyata iti yuktaṃ vaktum, 'tattvamasi' iti brahmātmabhāvasyānavasthāviśeṣanibandhanatvāt /
taskaradṛṣṭāntena cānṛtābhisaṃdhasya bandhanaṃ satyābhisaṃdhasya ca mokṣaṃ darśayannekatvamevaikaṃ pāramārthikaṃ darśayati (chā. 6.16) /
mithyājñānavijṛmbhitaṃ ca nānātvam /
ubhayasatyatāyāṃ hi kathaṃ vyavahāragocaro 'pi janturanṛtābhisaṃdha ityucyeta /
'mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati' (bṛ. 4.4.19) iti ca bhedadṛṣṭimapavadannevaitaddarśayati /
nacāsmindarśane jñānānmokṣa ityupapadyate, samyagjñanāpanodyasya kasyacinmithyājñānasya saṃsārakāraṇatvenānabhyupagamāt /
ubhayasatyatāyāṃ hi kathamekatvavijñānena nānātvajñānamapanudyata ityucyate /
nanvekatvaikāntābhyupagame nānātvābhāvatpratyakṣādīni laukikāni pramāṇāni vyāhanyerannirviṣayatvāt, sthāṇvādiṣviva puruṣādijñānāni /
tathā vidhipratiṣedhaśāstramapi bhedāpekṣatvāttadabhāve vyāhanyeta, mokṣaśāstrasyāpi śiṣyaśāsitrādibhedāpekṣatvāttadabhāve vyāghātaḥ syāt /
kathaṃ cānṛtena mokṣaśāstreṇa pratipāditasyātmaikatvasya satyatvamupapadyeteti /
atrocyate- naiṣa doṣaḥ /
sarvavyavahārāṇāmeva prāgbrahmātmatāvijñānātsatyatvopapatteḥ /
svapnavyavahārasyeva prākprabodhāt /
yāvaddhi na satyātmaikatvapratipattistāvatpramāṇaprameyaphalalakṣaṇeṣu vikāreṣvanṛtatvabuddhirna kasyacidutpadyate /
vikārāneva tvahaṃ mametyavidyāyāmātmīyena bhāvena sarvo jantuḥ pratipadyate svābhāvikīṃ brahmātmatāṃ hitvā /
tasmātprāgbrahmātmatāpratibodhādupapannaḥ sarvo laukiko vaidikaśca vyavahāraḥ /
yathā suptasya prākṛtasya janasya svapna uccāvacānbhāvānpaśyato niścitameva pratyakṣābhimataṃ vijñānaṃ bhavati prākprabodhāt, naca pratyakṣābhāsābhiprāyastatkāle bhavati, tadvat /
kathaṃ tvasatyena vedāntavākyena satyasya brahmātmatvasya pratipattirupapadyeta /
nahi rajjusarpeṇa dṛṣṭo mriyate /
nāpi mṛgatṛṣṇikāmbhasā pānāvagāhanādiprayojanaṃ kriyata iti /
naiṣa doṣaḥ /
śaṅkāviṣādinimittamaraṇādikāryopalabdheḥ /
svapnadarśanāvasthasya ca sarpadaṃśanodakasnānādikāryadarśanāt /
tatkāryamapyanṛtameveti cedbrūyāt /
tatra brūmaḥ- yadyapi svapnadarśanāvasthasya sarpadaṃśanodakasnānādikāryamanṛtaṃ tathāpi tadavagatiḥ satyameva phalaṃ, pratibuddhasyāpyabādhyamānatvāt /
nahi svapnādutthitaḥ svapnadṛṣṭaṃ sarpadaṃśanodakasnānādikāryaṃ mithyeti manyamānastadavagatimapi mithyeti manyate kaścit /
etena svapnadṛśo 'vagatyabādhanena dehamātrātmavādo dūṣito veditavyaḥ /
tathāca śrutiḥ - 'yadā karmasu kāmyeṣu striyaṃ svapneṣu paśyati /
samṛddhiṃ tatra jānīyāttasminsvapnanidarśane' (chā. 5.2.9) ityasatyena svapnadarśanena satyāyāḥ samṛddheḥ pratipattiṃ darśayati /
tathā pratyakṣadarśaneṣu keṣucidariṣṭeṣu jāteṣu 'na ciramiva jīviṣyatīti vidyāt' ityuktvā 'atha svapnāḥ puruṣaṃ kṛṣṇaṃ kṛṣṇadantaṃ paśyati sa enaṃ hanti' ityādinā tena tenāsatyenaiva svapnadarśanena satyaṃ maraṇaṃ sūcyata iti darśayati /
prasiddhaṃ cedaṃ loke 'nvayavyatirekakuśalānāmīdṛśena svapnadarśanena sādhvāgamaḥ sūcyata īdṛśenāsādhvāgama iti /
tathākārādisatyākṣarapratipattirddaṣṭā rekhānṛtākṣarapratipatteḥ /
apicāntyamidaṃ pramāṇamātmaikatvasya pratipādakaṃ nātaḥ paraṃ kiñcidākāṅkṣyamasti /
yathāhi loke yajetetyukte kiṃ kena kathamityākāṅkṣyate naivaṃ 'tattvamasi' 'ahaṃ brahmāsmi' ityukte kiñcidanyadākāṅkṣyamasti, sarvātmaikatvaviṣayatvāvagateḥ /
sati hyasminnavaśiṣyamāṇer'the ākāṅkṣā syāt /
natvātmaikatvavyatirekeṇāvaśiṣyamāṇo 'nyor'tho 'sti ya ākāṅkṣyeta /
na ceyamavagatirnopapadyata iti śakyaṃ vaktum, 'taddhāsya vijajñau' (chā. 6.16.3) ityādiśrutibhyaḥ /
avagatisādhanānāṃ ca śravaṇādīnāṃ vedānuvacanādīnāṃ ca vidhānāt /
naceyamavagatiranarthikā bhrāntirveti śakyaṃ vaktum /
avidyānivṛttiphaladarśanāt, bādhakajñānāntarābhāvācca /
prākcātmaikatvāvagateravyāhataḥ sarvaḥ satyānṛtavyavahāro laukiko vaidikaścetyavocāma /
tasmādantyena pramāṇena pratipādita ātmaikatve samastasya prācīnasya bhedavyavahārasya bādhitatvānnānekātmakabrahmakalpanāvakāśo 'sti /
nanu mṛdādidṛṣṭāntapraṇayanātpariṇāmavadbrahma śāstrasyābhimatamiti gamyate /
pariṇāmino hi mṛdādayor'thā loke samadhigatā iti /
netyucyate /
'sa vā eṣa mahājana ātmājaro 'maro 'mṛto 'bhayo brahma' (bṛ. 4.4.25) 'sa eṣa neti netyātmā' (bṛ. 3.9.23), 'asthūlamanaṇu' (bṛ. 3.8.8) ityādyābhyaḥ sarvavikriyāpratiṣedhaśrutibhyo brahmaṇaḥ kūṭasthatvāvagamāt /
nahyekasya brahmaṇaḥ pariṇāmadharmatvaṃ tadrahitatvaṃ ca śkyaṃ pratipattum /
sthitigativatsyāditi cet /
na /
kūṭasthasyeti viśeṣaṇāt /
nahi kūṭasthasya brahmaṇaḥ sthitigativadanekadharmāśrayatvaṃ saṃbhavati /
kūṭasthaṃ ca nityaṃ brahma sarvavikriyāpratiṣedhādityavocāma /
naca yathā brahmaṇa ātmaikatvadarśanaṃ mokṣasādhanamevaṃ jagadākārapariṇāmitvadarśanamapi svatantrameva kasmaicitphalāyābhipreyate /
pramāṇābhāvāt /
kūṭasthabrahmātmavijñānādeva hi phalaṃ darśayati śāstram- 'sa eṣa neti netyātmā' ityupakramya 'abhayaṃ vai janaka prāpto 'si' (bṛ. 4.2.4)
ityevañjātīyakam /
tatraitatsiddhaṃ bhavati- brahmaprakaraṇe sarvadharmaviśeṣarahitabrahmadarśanādeva phalasiddhau satyāṃ yattatrāphalaṃ śrūyate brahmaṇo jagadākārapariṇāmitvādi tadbrahmadarśanopāyatvenaiva viniyujyate, phalavatsaṃnidhāvaphalaṃ tadaṅgamitivat /
natu svatantraṃ phalāya kalpyata iti /
nahi pariṇāmavattvavijñānātpariṇāmavattvamātmanaḥ phalaṃ syāditi vaktuṃ yuktaṃ, kūṭasthanityatvānmokṣasya /
kūṭasthabrahmātmavādina ekatvaikāntyādīśitrīśitavyābhāva īśvarakāraṇapratijñāvirodha iti cet /
na /
avidyātmakanāmarūpabījavyākaraṇāpekṣatvātsarvajñatvasya /
'tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ saṃbhūtaḥ' (tai. 2.1) ityādivākyebhyo nityaśuddhabuddhamuktasvarūpātsarvajñātsarvaśakterīśvarājjagajjanisthi tipralayā nācetanātpradhānādanyasmādvetyeṣor'thaḥ pratijñātaḥ 'janmādyasya yataḥ' (bra.sū. 1.1.4) iti /
sā pratijñā tadavasthaiva na tadviruddhor'thaḥ punarihocyate /
kathaṃ nocyate 'tyantamātmana ekatvamadvitīyatvaṃ ca bruvatā /
śruṇu yathā nocyate /
sarvajñasyeśvarasyātmabhūta ivāvidyākalpite nāmarūpe tattvānyatvābhyāmanirvacanīye saṃsāraprapañcabījabhūte sarvajñasyeśvarasya māyāśaktiḥ prakṛtiriti ca śrutismṛtyorabhilapyete /
tābhyāmanyaḥ sarvajña īśvaraḥ 'ākāśo vai nāma nāmarūpayornirvahitā te yadantarā tadbrahma' (chā. 8.14.1) iti śruteḥ /
'nāmarūpe vyākaravāṇi' (chā. 6.3.2), 'sarvāṇi rūpāṇi vicitya dhīro nāmāni kṛtvābhivadanyadāste' (tai. ā. 3.12.7), 'ekaṃ bījaṃ bahudhā yaḥ karoti' (śvaṃ. 6.12) ityādiśrutibhyaśca /
evamavidyākṛtanāmarūpopādhyanurodhīśvaro bhavati, vyomeva ghaṭakarakādyupādhyanurodhi /
sa ca svātmabhūtāneva ghaṭākāśasthānīyānavidyāpratyupasthāpitanāmarūpakṛtakāryakaraṇasaṃghātānurodhino jīvākhyānvijñānātmanaḥ pratīṣṭe vyavahāraviṣaye /
tadevamavidyātmakopādhiparicchedāpekṣameveśvarasyeśvaratvaṃ sarvajñatvaṃ sarvaśaktitvaṃ ca na paramārthato vidyāyāpāstasarvopādhisvarūpa ātmanīśitrīśitavyasarvajñatvādivyavahāra upapadyate /
tathācoktam- 'yatra nānyatpaśyati nānyacchṛṇoti nānyadvijānāti sa bhūmā' (chā. 7.24.1) iti 'yatra tvasya sarvamātmaivābhūttatkena paśyet' (bṛ. 4.5.15) ityādinā ca /
evaṃ paramārthāvasthāyāṃ sarvavyavahārābhāvaṃ vadanti vedāntāḥ sarve /
tatheśvaragītāsvapi- 'na kartṛtvaṃ na karmāṇi lokasya sṛjati prabhuḥ /
na karmaphalasaṃyogaṃ svabhāvastu pravartate //
nādatte kasyacitpāpaṃ na caiva sukṛtaṃ vibhuḥ /
ajñānenāvṛtaṃ jñānaṃ tena muhyanti jantavaḥ' (gī. 5.14.-15) iti paramārthāvasthāyāmīśitrīśitavyādivyavahārābhāvaḥ pradarśyate /
vyavahārāvasthāyāṃ tūktaḥ śrutāvapīśvarādivyavahāraḥ 'eṣa sarveśvara eṣa bhūtādhipatireṣa bhūtapāla eṣa seturvidhāraṇa eṣāṃ lokānāmasaṃbhedāya' (bṛ. 4.4.22) iti /
tathāceśvaragītāsvapi- 'īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśer'juna tiṣṭhati /
bhrāmayansarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā' (gī. 18.61) iti /
sūtrakāro 'pi paramārthābhiprāyeṇa tadanyatvamityāha /
vyavahārābhiprāyeṇa tu syāllokavaditi mahāsamudrasthānīyatāṃ brahmaṇaḥ kathayati /
apratyākhyāyaiva kāryaprapañcaṃ pariṇāmaprakriyāṃ cāśrayati saguṇopāsaneṣūpayokṣyata iti
FN: dṛṣṭaṃ prātītikaṃ naṣṭhamanityaṃ yatsvarūpaṃ tadrūpeṇānupākhyatvātsattāsphūrtiśūnyatvādananyatvamiti saṃbandhaḥ /
svabhāvo 'trāvidyā tayā kṛtaḥ svābhāvikaḥ /
ekatvasyaikāntaḥ kaivalyam /
vyāhanyerannapramāṇāni syuḥ /
satyatvaṃ bādhā bhāvaḥ /
bādho mityātvaniścayaḥ /
rekhāsvakāratvādibhrāntyā satyā akārādayo jñāyanta iti prasiddham /
pūrvasminneva pūrvapakṣe vivartavādena mukhyaṃ samādhānamāha- tadānanyatvamiti /
samānaviṣayatvaṃ saṃgatiṃ vadannubhayoḥ parihārayoḥ pariṇāmavivartāśrayatvenārthabhedamāha- abhyupagamyeti /
pratyakṣādīnāma utsargikaprāmāṇyamaṅgīkṛtya sthūlabuddhisamādhānārthaṃ pariṇāmadṛṣṭāntena bhedābhedāvuktau, saṃpratyaṅgīkṛtaṃ prāmāṇyaṃ, tattvāvedakatvātpracyāvya vyāvahārikatve sthāpyate, tathāca mithyādvaitagrāhipramāṇairadvaitaśruterna bādhaḥ, ekasyāṃ rajjvāṃ daṇḍasragādidvaitadarśanādityayaṃ mukhyaḥ parihāra iti bhāvaḥ /
evamadvaitasamanvayasyāvirodhārthaṃ dvaitasya mithyātvaṃ sādhayati- yasmāttayoriti /
svarūpaikye kāryakāraṇatvavyāghāta ityata āha- vyatirekeṇeti /
kāraṇātpṛthaksattvaśūnyatvaṃ kāryasya sādhyate naikyamityarthaḥ /
vāgārabhyaṃ nāmamātraṃ vikāro na kāraṇātpṛthagastītyevakārārtha iti śrutiṃ yojayati- etaduktamiti /
ārambhaṇaśabdārthāntaramāha- punaśceti /
apāgādagnitvamapagataṃ kāraṇamātratvāt /
trīṇi tejobannānāṃ rūpāṇi rūpatanmātrātmakāni satyam /
teṣāmapi sanmātratvātsadeva śiṣyata ityabhiprāyaḥ /
jīvagajatorbrahmānyatve pratijñābādha ityāha- na cānyatheti /
tayorananyatve krameṇa dṛṣṭāntāvāha- tasmādyatheti /
pratijñābalādityarthaḥ /
dṛṣṭaṃ prātītikaṃ naṣṭamanityaṃ yatsvarūpaṃ tadrūpeṇānupākhyatvātsattāsphūrtiśūnyatvādananyatvamiti saṃbandhaḥ /
śuddhādvaitaṃ svamatamuktvā bhedābhedamatamutthāpayati- nanviti /
anekābhiḥ śaktibhistadadhīnaprakṛtibhiḥ pariṇāmairyuktamityarthaḥ /
bhedābhedamate sarvavyavasthāsiddhiratyantābhede dvaitamānabādha ityabhimanyamāno dūṣayati- naivaṃ syāditi /
evakāravācārambhaṇaśabdābhyāṃ vikārasattāniṣedhātpariṇāmavādaḥ śrutibāhya ityarthaḥ /
kiñca saṃsārasya satyatve tadviśiṣṭasya jīvasya brahmaikyopadeśo na syādvirodhādityāha- sa ātmeti /
ekatvaṃ jñānakarmasamuccayasādhyamityupadeśārthamityāśaṅkyā asītipadavirodhānmaivamityāha- svayamiti /
atastattvajñānabādhyatvātsaṃsāritvaṃ mithyetyāha- ataśceti /
svataḥ-siddhopadeśādityarthaḥ /
yaduktaṃ vyavahārārthaṃ nānātvaṃ satyamiti, tatkiṃ jñānādūrdhvaṃ vyavahārārthaṃ prāgvā /
nādya ityāha- bādhite ceti /
svabhāvo 'trāvidyā tayā kṛtaḥ svābhāvikaḥ /
jñānādūrdhvaṃ pramātṛtvādivyavahārasyābhāvānnānātvaṃ na kalpyamityarthaḥ /
na dvitīyaḥ, jñānātprākkalpitanānātvena vyavahāropapattau nānātvasya satyatvāsiddheḥ /
yattu pramātṛtvādivyavahāraḥ satya eva mokṣāvasthāyāṃ nivartata iti, tannetyāha- na cāyamiti /
saṃsārasatyatve tadavasthāyāṃ jīvasya brahmatvaṃ na syāt, bhedābhedayorekadaikatra virodhāt /
ato 'saṃsāribrahmābhedasya sadātanatvāvagamātsaṃsāro 'pi mithyaivetyarthaḥ /
kiñca yathā loke kaścit taskarabuddhyā bhaṭairgṛhīto 'nṛtavādī cettaptaparaśuṃ gṛhṇāti sa dahyate badhyate ca, tathā nānātvavādī dahyate satyavādī cenna dahyate mucyate ca /
tathaitadātmyamidaṃ sarvamityekatvadarśī mucyata iti śrutadṛṣṭāntenaikatvaṃ satyaṃ nānātvaṃ mithyetyāha- taskareti /
vyavahāragocaro nānātvavyavahārāśrayaḥ /
nānātvanindayāpyekatvameva satyamityāha- mṛtyoriti /
kiñcāsminbhedābhedamate jīvasya brahmābhedajñānādbhedajñānanivṛttermuktiriṣṭā sā na yuktā, bhedajñānasya bhramatvānabhyupagamāt, pramāyāḥ pramāntarābādhyatvādityāha- na cāsminniti /
vaiparītyasyāpi saṃbhavāditi bhāvaḥ /
idānīṃ pratyakṣādiprāmāṇyānyathānupapattyā nānātvasya satyatvamiti pūrvapakṣabījamudghāṭayati- nanvityādinā /
ekatvasyaikāntaḥ kaivalyam /
vyāhanyerannapramāṇāni syuḥ /
upajīvyapratyakṣādiprāmāṇyāya vedāntānāṃ bhedābhedaparatvamucitamiti bhāvaḥ /
nanu karmakārakāṇāṃ yajamānādīnāṃ vidyākārakāṇāṃ śiṣyādīnāṃ ca kalpitabhedamāśritya karmajñānakāṇḍayoḥ pravṛtteḥ svaprameyasya dharmāderabādhātprāmāṇyamavyāhatamityāśaṅkyāha- kathaṃ cānṛteneti /
dhūlikalpitadhūmenānumitasya vahneriva prameyabādhāpatteriti bhāvaḥ /
tatra dvaitaviṣaye pratyakṣādīnāṃ yāvadbādhaṃ vyāvahārikaṃ prāmāṇyamupapadyata ityāha- atrocyata ityādinā /
satyatvaṃ bādhābhāvaḥ /
bādho mithyātvaniścayaḥ /
vastuto mithyātve 'pi vikāreṣu tanniścayābhāvena pratyakṣādivyavahāropapattāvuktadṛṣṭāntaṃ vivṛṇoti- yathā suptasya prākṛtasyeti /
evaṃ dvaitapramāṇānāṃ vyavahārakāle bādhaśūnyārthabodhakatvaṃ vyāvahārikaṃ prāmāṇyamupapādya dvaitapramāṇānāṃ vedāntānāṃ sarvakāleṣu bādhaśūnyabrahmabodhakatvaṃ tāttvikaṃ prāmāṇyamupapādayitumuktaśaṅkāmanuvadati- kathaṃ tvasatyeneti /
kimasatyātsatyaṃ na jāyate, kimuta satyasya jñānaṃ na /
ādya iṣṭa eva /
nahi vayaṃ vākyotthajñānaṃ satyamityaṅgīkurmaḥ /
aṅgīkṛtyāpi dṛṣṭāntamāha- naiṣa doṣa iti /
sarpeṇādaṣṭasyāpi daṣṭatvabhrāntikalpitaviṣātsatyamaraṇamūrcchādidarśanādasatyāt satyaṃ na jāyata ityaniyama ityarthaḥ /
dṛṣṭāntāntaramāha- svapneti /
asatyātsarpodarādeḥ satyasya daṃśanasnānādijñānasya kāryasya darśanādvyabhicāra ityarthaḥ /
yathāśrutamādāya śaṅkate- tatkāryamapīti /
uktamarthaṃ prakaṭayati- tatra brūma ityādinā /
avagatirvṛttiḥ ghaṭādivatsatyāpi prātibhāsikasvapnadṛṣṭavastunaḥ phalaṃ caitanyaṃ vā vṛttyabhivyaktamavagatiśabdārthaḥ /
prasaṅgāddehātmavādo 'pi nirasta ityāha- eteneti /
svapnasthāvagateḥ svapnadehadharmatva utthitasya mayā tādṛśaḥ svapno 'vagata ityabādhitāvagatipratisaṃdhānaṃ na syāt /
ato dehabhede 'pyanusaṃdhānadarśanāddehānyo 'nusaṃdhātetyarthaḥ /
asatyātsatyasya jñānaṃ na jāyata iti dvitīyaniyamasya śrutyā vyabhicāramāha- tathāca śrutiriti /
naca striyo mithyātve 'pi taddarśanātsatyādeva satyāyāḥ samṛtdherjñānamiti vācyam, viṣayaviśiṣṭatvena darśanasyāpi mithyātvātprakṛte 'pi satye brahmaṇi mithyāvedānugatacaitanyāñjñānasaṃbhavācceti bhāvaḥ /
asatyātsatyasyeṣṭasya jñānamuktvāniṣṭasya jñānamāha- tatheti /
asatyātsatyasya jñāne dṛṣṭāntāntaramāha- tathākārādīti /
rekhāsvakāratvādibhrāntyā satyā akārādayo jñāyanta iti prasiddhamityarthaḥ /
evamasatyātsatyasya janmoktyā tadarthakriyākāri tatsatyamiti niyamo bhagnaḥ, anṛtātsatyasya jñānoktyā yadanṛtakaraṇagamyaṃ tadbādhyaṃ kūṭaliṅgānumitavahnivaditi vyāptirbhagnā /
tathā ca kalpitānāmapi vedāntānāṃ satyabrahmabodhakatvaṃ saṃbhavatīti tāttvikaṃ prāmāṇyamiti bhāvaḥ /
yaduktaṃ ekatvanānātvavyavahārasiddhaye ubhayaṃ satyamiti, tanna /
bhedasya lokasiddhasyāpūrvaphalavadabhedavirodhena satyatvakalpanāyogāt /
kiñca yadyubhayorekadā vyavahāraḥ syāt tadā syādapi satyatvam /
naivamasti /
ekatvajñānena carameṇānapekṣeṇa nānātvasya niḥśeṣaṃ bādhāt, śuktijñāneneva rajatasyetyāha- api cāntyamiti /
nanūpajīvyadvaitapramāṇavirodhādekatvāvagatirnotpadyata ityata āha- na ceyamiti /
tat kilātmatattvamasya piturvākyāt śvetaketurvijñātavāniti jñānotpatteḥ śrutatvātsāmagrīsattvāccetyarthaḥ /
vyāvahārikaguruśiṣyādibhedamupajīvya jñāyamānavākyārthāvagateḥ pratyakṣādigataṃ vyāvahārikaṃ prāmāṇyamupajīvyaṃ, tacca pāramārthikaikatvāvagatyā na virudhyate /
kintu tayā virodhādanupajīvyaṃ pratyakṣādestāttvikaṃ prāmāṇyaṃ bādhyata iti bhāvaḥ /
kiñcaikatvāvagateḥ phalavatpramātvānniṣphalo dvaitabhramo bādhya ityāha- na ceyamiti /
nanu sarvasya dvaitasya mithyātve svapno mithyā jāgrata satyamityādirlaukiko vyavahāraḥ, satyaṃ cānṛtaṃ ca satyamabhavaditi vaidikaśca kathamityāśaṅkya yathā svapne idaṃ satyamidamanṛtamiti tātkālikabādhābādhābhyāṃ vyavahārastathā dīrghasvapna'pītyuktasvapnadṛṣṭāntaṃ smārayati- prākceti /
vyavahārārthe nānātvaṃ satyamiti kalpanamasaṃgatamityupasaṃharati- tasmāditi /
nedaṃ kalpitaṃ, kintu śrutamiti śaṅkate- nanviti /
kāryakāraṇayorananyatvāṃśe 'yaṃ dṛṣṭāntaḥ, na pariṇāmitve, brahmaṇaḥ kūṭasthatvaśrutivirodhāditi pariharati- netyucyata iti /
sṛṣṭau pariṇāmitvaṃ pralaye tadrāhitya ca krameṇāviruddhamiti dṛṣṭāntena śaṅkate- sthitīti /
kūṭasthasya kadācidapi vikriyā na yuktā kūṭasthatvavyāghātādityāha- neti /
kūṭasthatvāsiddhimāśaṅkyāha- kūṭasthasyeti /
kūṭasthasya niravayavasya pūrvarūpatyāgenāvasthāntarātmakapariṇāmāyogācchuktirajatavadvivarta eva prapañca iti bhāvaḥ /
kiñca niṣphalasya jagataḥ phalavanniṣprapañcabrahmadhīśeṣatvenānuvādānna satyatetyāha- naca yathetyādinā /
'taṃ yathā yathopāsate tadeva bhavati'iti śruterbrahmaṇaḥ pariṇāmitvavijñānāttatprāptirviduṣaḥ phalamityāśaṅkyāha- nahi pariṇāmavattveti /
'brahmavidāpnoti param'iti śrutakūṭasthanityamokṣaphalasaṃbhave duḥkhānityapariṇāmitvaphalakalpanāyogāditi bhāvaḥ /
nanu pūrvaṃ 'janmādyasya yataḥ'iti īśvarakāraṇapratijñā kṛtā /
adhunā tadananyatvamityantābhedapratipādane īśitrīśitavyabhedābhāvāttadvirodhaḥ syāditi śaṅkate- kūṭastheti /
kalpitadvaitamapekṣyeśvaratvādikaṃ paramārthato 'nanyatvamityavirodhamāha- netyādinā /
avidyātmake cidātmani līne nāmarūpe eva bījaṃ tasya vyākaraṇaṃ sthūlātmanā sṛṣṭistadapekṣatvādīśvaratvāderna virodha ityarthaḥ /
saṃgṛhītārthaṃ vivṛṇoti- tasmādityādinā /
tatvānyatvābhyāmiti /
nāmarūpayorīśvaratvaṃ vakyumaśakyaṃ jaḍatvāt /
nāpīśvarādanyatvaṃ kalpitasya pṛthaksattāsphūrtyorabhāvādityarthaḥ /
saṃskārātmakanāmarūpayoravidyaikyavivakṣayā brūte- māyeti /
nāmarūpe cedīśvarasyātmabhūte tarhīśvaro jaḍa ityata āha- tābhyāmanya iti /
anyatve vyākaraṇe ca śrutimāha- ākāśa ityādinā /
avidyādyupādhinā kalpitabhedena bimbasthānasyeśvaratvaṃ, pratibimbabhūtānāṃ jīvānāṃ niyamyatvamityāha- sa ca svātmabhūtāniti /
na cātra nānājīvā bhāṣyoktā iti bhramitavyaṃ, buddhyādisaṃghātabhedena bhedokteḥ /
avidyāpratibimbastveka eva jīva ityuktam /
paramārthata īśvaratvādidvaitābhāve śrutimāha- tathā ceti /
kathaṃ tarhi kartṛtvādikamityata āha- svabhāvastviti /
anādyavidyaiva kartṛtvādirūpeṇa pravartata ityarthaḥ /
bhaktābhaktayoḥ pāpasukṛtanāśakatvādīśvarasya vāstavamīśvaratvamityata āha- nādatta iti /
na saṃharatītyarthaḥ /
tena svarūpajñānāvaraṇena kartāhamīśvaro me niyantetyevaṃ bhramanti /
uktārthaḥ sūtrakārasaṃmata ityāha- sūtrakāro 'pīti /
na kevalaṃ laukikavyavahārārthaṃ pariṇāmaprakriyāśrayaṇaṃ kintūpāsanārthaṃ cetyāha- pariṇāmaprakriyāṃ ceti /
taduktam-'kṛpaṇādhīḥ pariṇāmamudīkṣate kṣayitakalmaṣadhīstu vivartatām'iti
END BsCom_2,1.6.14
START BsCom_2,1.6.15
bhāve copalabdheḥ | BBs_2,1.15 |
itaśca kāraṇādananyatvaṃ kāryasya, yatkāraṇaṃ bhāva eva kāraṇasya kāryamupalabhyate, nābhāve /
tadyathā satyāṃ mṛdi ghaṭa upalabhyate satsu ca tantuṣu paṭaḥ /
naca niyamenānyabhāve 'nyasyopalabdhirdṛṣṭā /
nahyaśvo goranyaḥ san gorbhāva evopalabhyate /
naca kulālabhāva eva ghaṭa upalabhyate /
satyapi nimittanaimittikabhāve 'nyatvāt /
nanvanyasya bhāve 'pyanyasyopalabdhirniyatā dṛśyate, yathāgnibhāve dhūmasyeti /
netyucyate /
uddhāpite 'pyagnau gopālaghuṭikādidhāritasya dhūmasya dṛśyamānatvāt /
atha dhūmaṃ kayācidavasthayā viśiṃṣyādīdṛśo dhūmo nāsatyāgnau bhavatīti /
naivamapi kaściddoṣaḥ tadbhāvānuraktāṃ hi buddhiṃ kāryakāraṇayorananyatve hetuṃ vayaṃ vadāmaḥ /
nacāsāvagnidhūmayorvidyate /
bhāvāccopalabdheriti vā sūtram /
na kevalaṃ śabdādeva kāryakāraṇayorananyatvaṃ,
pratyakṣopalabdhibhāvācca tayorananyatvamityarthaḥ /
bhavatihi pratyakṣopalabdhiḥ kāryakāraṇayorananyatve /
tadyathā-
tantusaṃsthāne paṭe tantuvyatirekeṇa paṭo nāma kāryaṃ naivopalabhyate kevalāstu tantava ātānavitānavantaḥ pratyakṣamupalabhyante, tathā tantuṣvaṃśavoṃ'śuṣu tadavayavāḥ /
anayā pratyakṣopalabdhyā lohitaśuklakṛṣṇāni trīṇi tato rūpāṇi vāyumātramākāśamātraṃ cetyanumeyam /
(chā. 6.4) tataḥ paraṃ brahmaikamevādvitīyaṃ, tatra sarvapramāṇānāṃ niṣṭhāmavocāma
FN: kāraṇasya bhāve sattve upalabdhau ca kāryasya sattvādupalabdheścānanyatvamiti sūtrārthaḥ /
evaṃ tadananyatve pratyakṣādivirodhaṃ parihṛtyānumānamāha- bhāve ceti /
kāraṇasya bhāve sattve upalabdhau ca kāryasya sattvādupalabdheścānanyatvamiti sūtrārthaḥ /
ghaṭo mṛdananyaḥ, mṛtsattvopalabdhikṣaṇaniyatasattvopalabdhimattvāt mṛdvat /
anyatve 'pyayaṃ hetuḥ kiṃ na syādityaprayojakatvamāśaṅkya nirasyati- naceti /
mṛdghaṭayoranyatve gavāśvayoriva hetūcchittiḥ syādityarthaḥ /
gavaśvayornimittanaimittikatvābhāvāddhetvabhāvaḥ /
ato mṛdghaṭayostena hetunā nimittādibhāvaḥ sidhyati nānanyatvamityarthāntaratāmāśaṅkāyaha- naca kulāleti /
na copādānopādeyabhāvenārthāntaratā, mṛddṛṣṭānte tadbhāvābhāve 'pi hetusattvādanyatve gavāśvattadbhāvāyogācceti bhāvaḥ /
kulālaghaṭayornimittādibhāve satyapyanyatvāt, kulālasattvaniyatopalabdhirghaṭasya naivetyakṣarārthaḥ /
yathāśrutasūtrasthahetorvyabhicāraṃ śaṅkate- nanviti /
agnibhāva eva dhūmopalabdhiriti niyamātmako hetustatra nāstītyāha- neti /
avicchinnamūladīrdharekhāvasthadhūme niyamo 'stīti vyabhicāra ityāśaṅkate- atheti /
tadbhāvaniyatabhāvatve sati tadbuddhyanuraktabuddhiviṣayatvasya hetorvivakṣitatvānna vyabhicāra ityāha- naivamiti /
ālokabuddhyanuraktabuddhigrāhye rūpe vyabhicāranirāsāya satyantam /
ālokābhāve 'pi ghaṭādirūpasattvānna vyabhicāraḥ /
uktadhūmaviśeṣasyāgnibuddhiṃ vināpyupalambhānna tatra vyabhicāra ityarthaḥ /
tathā ca tayoḥ kāryakāraṇayorbhāvena sattayānuraktāṃ sahakṛtāmiti bhāṣyārthaḥ /
yadvā /
tadbhāvaḥ sāmānādhikaraṇyaṃ tadviṣayakabuddhigrāhyatvaṃ hetuṃ vadāmaḥ /
mṛdghaṭa iti sāmānādhikaraṇyabuddhidarśanādagnidhūrma ityadarśanādityarthaḥ /
anumānārthatvena sūtraṃ vyākhyāya pāṭhāntareṇa pratyakṣaparatayā vyācaṣṭe- bhāvācceti /
pūrvasūtroktārambhaṇaśabdasamuccayārthaścakāraḥ /
na caikaḥ paṭa iti pratyakṣaṃ paṭasya tantubhyaḥ pṛthaksattve pramāṇaṃ, apṛthaksattākamithyākāryaviṣayatvenāpyupapatteḥ /
ata ātānavitānasaṃyogavantastantava eva paṭa iti pratyakṣopalabdheḥ sattvādananyatvamityarthaḥ /
paṭanyāyaṃ tantvādāvatidiśati- tathetyādinā /
pratyakṣopalabdhyā tattatkārye kāraṇamātraṃ pariśiṣyata ityarthaḥ /
yatra pratyakṣaṃ nāsti tatra kārye vimatakāraṇādabhinnaṃ, kāryatvāt, paṭavadityanumeyamityāha- anayeti /
kāraṇapariśeṣe pradhānādikaṃ pariśiṣyatāṃ, na brahmetyata āha-ta tra sarveti /
brahmaṇi vedāntānāṃ sarveṣāṃ tātparyasyoktatvāttadevādvitīyaṃ pariśiṣyate na kāraṇāntaramaprāmāṇikatvāditi bhāvaḥ
END BsCom_2,1.6.15
START BsCom_2,1.6.16
satvāc cāparasya | BBs_2,1.16 |
itaśca kāraṇātkāryasyānanyatvaṃ, yatkāraṇaṃ prāgutpatteḥ kāraṇātmanaiva kāraṇe sattvamavarakālīnasya kāryasya śrūyate /
'sadeva somyedamagra āsīt' (chā. 6.2.1), 'ātmā vā idameka evāgra āsīt' (ai.ā. 2.4.1.1) ityādāvidaṃśabdagṛhītasya kāryasya kāraṇena sāmānādhikaraṇyāt /
yacca yadātmanā yatra na vartate na tattata utpadyate, yathā sikatābhyastailam /
tasmātprāgutpatterananyatvādutpannamapyananyadeva kāraṇātkāryamityavagamyate /
yathāca kāraṇaṃ brahma triṣu kāleṣu sattvaṃ na vyabhicaratyevaṃ kāryamapi jagattriṣu kāleṣu sattvaṃ na vyabhicarati /
ekaṃ ca punaḥ sattvamato 'pyananyatvaṃ kāraṇātkāryasya
idaṃ jagat sadātmaiveti sāmānādhikaraṇyaśrutyā sṛṣṭeḥ prākkāryasya kāraṇātmanā sattvaṃ śrutaṃ, tadanyathānupapattyotpannasyāpi jagataḥ kāraṇādananyatvamityāha sūtrakāraḥ sattvācceti /
śrutyarthe yuktimapyāha- yacca yadātmaneti /
ghaṭādikaṃ prāg mṛdādyātmanā vartate tata utpadyamānatvāt sāmānyato vyatirekeṇa sikatābhyastailavadityarthaḥ /
kāraṇavatkāryasyāpi sattvāt sattvabhede mānābhāvāt kāryasya kāraṇādabhinnasattākatvamiti sūtrasyārthāntaramāha- yathā ceti /
idānīṃ sataḥ kāryasya prāguttarakālayorasattvāyogāt sattvāvyabhicāraḥ /
tacca sattvaṃ sarvānusyūtacinmātramekam /
tadabhedena satī mṛt san ghaṭa iti bhāsamānayoḥ kāryakāraṇayorananyatvamityarthaḥ
END BsCom_2,1.6.16
START BsCom_2,1.6.16
na caivaṃ ghaṭapaṭayorapyaikasattvābhedādananyatvaṃ syāditi vācyaṃ, vastuta ekasattvātmanānanyatvasyeṣṭatvāt /
tarhi mṛdghaṭayoḥ ko viśeṣaḥ /
tādātmyamiti brūmaḥ /
vastutaḥ sarvatra sattaikye 'pi ghaṭapaṭayorabhedena sattāyā bhinnatvānna tādātmyaṃ, kāryakāraṇayorbhedasya sattābhedakatvābhāvādabhinnasattākatvaṃ tādātmyamiti viśeṣaḥ
END BsCom_2,1.6.16
START BsCom_2,1.6.17
asadvyapadeśān neti cen na dharmāntareṇa vākyaśeṣāt | BBs_2,1.17 |
nanu kvacidasattvamapi prāgutpatteḥ kāryasya vyapadiśati śrutiḥ - 'asadevedamagra āsīt (chā. 3.19.1) iti, 'asadvā idamagra āsīt' (tai. 2.7.1) iti ca /
tasmādasadvyapadeśānna prāgutpatteḥ kāryasya sattvamiti cet /
neti brūmaḥ /
nahyayamatyantāsatvābhiprāyeṇa prāgutpatteḥ kāryasyāsadvyapadeśaḥ,kiṃ tarhi vyākṛtanāmarūpatvāddharmādavyākṛtanāmarūpatvaṃ dharmāntaraṃ tena dharmāntareṇāyamasadvyapadeśaḥ prāgutpatteḥ sata eva kāryasya kāraṇarūpeṇānanyasya /
kathametadavagamyate /
vākyaśeṣāt /
yadupakrame saṃdigdhārthaṃ vākyaṃ taccheṣānniścīyate /
iha ca tāvat 'asadevedamagra āsīt' ityasacchabdenopakrame nirdiṣṭaṃ yattadeva punastacchabdena parāmṛśya saditi viśinaṣṭi 'tatsadāsīt' iti /
asataśca pūrvāparakālāsaṃbandhādāsīcchabdānupapatteśca /
'asadvā idamagra āsīt' ityatrāpi 'tadātmānaṃ svayamakuruta' iti vākyaśeṣe viśeṣaṇānnātyantāsattvam /
tasmāddharmāntareṇaivāyamasadvyapadeśaḥ prāgutpatteḥ kāryasya /
nāmarūpavyākṛtaṃ hi vastu sacchabdārhaṃ loke prasiddham /
ataḥ prāṅnāmarūpavyākaraṇādasadivāsīdivāsīdityupacaryate
FN: agre śūnyamāsīcchūnyādeva jagatabhūditi pūrvaḥ pakṣaḥ /
rāddhānte tu idaṃ jagadagre sṛṣṭeḥ prāgasadavyākṛtanāmarūpatvādasattulyamatisūkṣmaṃ brahmaivāsīt /
tato brahmaṇaḥ sat vyākṛtanāmarūpaṃ jagadajāyateti /
uktaṃ kāryasya prāk kāraṇātmanā sattvamasiddhamityāśaṅkya samādhatte- asaditi /
'aktāḥ śarkarā upadadhyāt'ityupakrame kenāktā iti saṃdehe 'tejo vai ghṛtam'iti vākyaśeṣāddhṛteneti yathā niścayaḥ evamatrāpi 'tatsat'iti vākyaśeṣātsanniścaya ityarthaḥ /
āsīdityatītakālasaṃbandhokteścāsadavyākṛtameva na śūnyamityāha- asataśca pūrvāpareti /
uktanyāyaṃ vākyāntare 'tidiśati- asadveti /
kriyamāṇatvaviśeṣaṇaṃ śūnyasyāsaṃbhavīti bhāvaḥ
END BsCom_2,1.6.17
START BsCom_2,1.6.18
yukteḥ śabdāntarāc ca | BBs_2,1.18 |
yukteśca prāgutpatteḥ kāryasya sattvamananyatvaṃ ca kāraṇādavagamyate, śabdāntarācca /
yuktistāvadvarṇyate- dadhighaṭarucakādyarthibhiḥ pratiniyatāni kāraṇāni kṣīramṛttikāsuvarṇādīnyupādīyamānāni loke dṛśyante /
nahi dadhyarthibhirmṛttikopādīyate na ghaṭārthibhiḥ kṣīraṃ tadasatkāryavāde nopapadyeta /
aviśiṣṭe hi prāgutpatteḥ sarvasya sarvatrāsatve kasmātkṣīrādeva dadhyutpadyate na mṛttikāyāḥ mṛttikāyā eva ca ghaṭa utpadyate na kṣīrāt /
athāviśiṣṭe 'pi prāgasattve kṣīra eva dadhnaḥ kaścidatiśayo na mṛttikāyāṃ, mṛttikāyāmeva ca ghaṭasya kaścidatiśayo na kṣīra ityucyeta, tarhyatiśayavattvātprāgavasthāyā asatkāryavādahāniḥ satkāryavādasiddhiśca /
śaktiśca kāraṇasya kāryaniyamārthā kalpamānā nānyāsatī vā kāryaṃ niyacchet /
asattvāviśeṣādanyatvāviśeṣācca /
tasmātkāraṇasyātmabhūtā śaktiḥ śakteścātmabhūtaṃ kāryam /
apica kāryakāraṇayordravyaguṇādīnāṃ cāśvamahiṣavadbhedabuddhyabhāvāttādātmyamabhyupagantavyam /
samavāyakalpanāyāmapi samavāyasya samavāyibhiḥ saṃbandhe 'bhyupagamyamāne tasya tasyānyonyaḥ saṃbandhaḥ kalpayitavya ityanavasthāprasaṅgaḥ /
anabhyupagamyamāne ca vicchedaprasaṅgaḥ /
atha samavāyaḥ svayaṃ saṃbandharūpatvādanapekṣyaivāparaṃ saṃbandhaṃ saṃbadhyate, saṃyogo 'pi tarhi svayaṃ saṃbandharūpatvādanapekṣyaiva samavāyaṃ saṃbadhyeta /
tādātmyapratīteśca dravyaguṇādīnāṃ samavāyakalpanānarthakyam /
kathaṃ ca kāryamavayavidravyaṃ kāraṇeṣvavayavadravyeṣu vartamānaṃ vartate /
kiṃ samasteṣvavayaveṣu vartetota pratyavayavam /
yadi tāvatsamasteṣu varteta tato 'vayavyanupalabdhiḥ prasajyeta, samastāvayavasamanikarṣasyāśakyatvāt /
nahi bahutvaṃ samasteṣvāśrayeṣu vartamānaṃ vyastāśrayagrahaṇena gṛhyate /
athāvayavaśaḥ samasteṣu varteta tadāpyarambhakāvayavavyatirekeṇāvayavino 'vayavāḥ kalpyeran yairārambhakeṣvavayaveṣvavayavaśo 'vayavī varteta kośāvayavavyatiriktairhyavayavairasiḥ kośaṃ vyāpnoti /
anavasthā caivaṃ prasajyeta /
teṣu teṣvayavayaveṣu vartayitumanyeṣāmavayavānāṃ kalpanīyatvāt /
atha pratyavayavaṃ varteta tadaikatra vyāpāre.'nyatrāvyāpāraḥ syāt /
nahi devadattaḥ snughne saṃnidhīyamānastadahareva pāṭaliputre 'pi saṃnidhīyeta /
yugapadanekatra vṛttāvanekatvaprasaṅgaḥ syāt /
devadattayajñadattayoriva srughnāpāṭaliputranivāsinoḥ /
gotvādivatpratyekaṃ parisamāpterna doṣa iti cet /
na /
tathā pratītyabhāvāt /
yadi gotvādivatpratyekaṃ parisamāpto 'vayavī syādyathā gotvaṃ prativyakti pratyakṣaṃ gṛhyata evamavayavyapi pratyavayavaṃ pratyakṣaṃ gṛhyeta /
nacaivaṃ niyataṃ gṛhyate /
pratyekaparisamāptau cāvayavinaḥ kāryeṇādhikārāttasya caikatvācchṛṅgeṇāpi stanakāryaṃ kuryādurasā ca pṛṣṭhakāryam /
nacaivaṃ dṛśyate /
prāgutpatteśca kāryasyāsattva utpattirakartṛkā nirātmikā ca syāt /
utpacattiśca nāma kriyā, sā sakartṛkaiva bhavitumarhati gatyādivat /
kriyā ca nāma syādakartṛkā ceti vipratiṣidhyeta /
ghaṭasya cetpattirucyamānā na ghaṭakartṛkā kiṃ tarihyanyakartṛketi kalpyā syāt /
tathā kapālādīnāmapyutpattirucyamānānyakartṛkaiva kalpyeta /
tathāca sati ghaṭa utpadyata ityukte kulālādīnāmapyutpadyamānatā pratīyate /
utpannatāpratīteśca /
atha svakāraṇasattāsaṃbandha evotpattirātmalābhaśca kāryasyeti cet, kathamalabdhātmakaṃ saṃbadhyeteti vaktavyam /
satorhi dvayoḥ saṃbandhaḥ saṃbhavati na sadasatorasatorvā /
abhāvasya ca nirupākhyatvātprāgutpatteriti maryādākaraṇamanupapannam /
satāṃ hi loke kṣetragṛhādīnāṃ maryādā dṛṣṭā nābhāvasya /
nahi vandhyāputro rājā babhūva prākpūrṇavarmaṇo 'bhiṣekādityevañjātīyakena maryādākāraṇena nirupākhyo vandhyāputro rājā babhūva prākpūrṇavarmaṇo 'bhiṣekādityevañjātīyakena maryādākaraṇena nirupākhyo vandhyaputro rājā babhūva bhavati bhaviṣyatīti vā viśeṣyate /
yadi ca vandyāputro 'pi kārakavyāpārādūrdhvamabhaviṣyattata idamapyupātsyata kāryābhāvo 'pi kārakavyāpārādūrdhvaṃ bhaviṣyatīti /
vayaṃ tu paśyāmo vandyāputrasya kāryābhāvasya cābhāvatvāviśeṣādyathā vandhyāputraḥ kārakavyāpārādūrdhvaṃ na bhaviṣyatyevaṃ kāryābhāvo 'pi kārakavyāpārādūrdhvaṃ na bhaviṣyatīti /
nanvevaṃ sati kārakavyāpāro 'narthakaḥ prasajyeta /
yathaiva hi prāksiddhatvātkāraṇasvarūpasiddhaye na kaścidvyāpriyate /
evaṃ prāksiddhatvāttadananyatvācca kāryasya svarūpasiddhaye 'pi na kaścidvyāpriyeta /
vyāpriyate ca /
ataḥ kārakavyāpārārthavattvāya manyāmahe prāgutpatterabhāva /
kāryasyeti /
naiṣa doṣaḥ /
yataḥ kāryākāreṇa kāraṇaṃ vyavastāpayataḥ kārakavyāpārasyārthavattvamapapadyate /
kāryākāro 'pi kāraṇasyātmabhūta evānātmabhūtasyānārabhyatvādityabhāṇi /
naca viśeṣadarśanamātreṇa vastvanyatvaṃ bhavati /
nahi devadattaḥ saṃkocitahastapādaḥ prasāritahastapādaśca viśeṣaṇa dṛśyamāno 'pi vastvanyatvaṃ gacchati, sa eveti pratyabhijñānāt /
tathā pratidinamanekasaṃsthānānāmapi pitrādīnāṃ na vastvanyatvaṃ bhavati, mama pitā mama bhrātā mama putra iti pratyabhijñānāt /
janmocchedānantaritatvāttatra yuktaṃ nānyatreti cet /
na /
kṣīrādīnāmapi dadhyādyākārasaṃsthānasya pratyakṣatvāt /
adṛśyamānānāmapi vaṭadhānādīnāṃ samānajātīyāvayavāntaropacitānāmaṅ kurādibhāvena darśanagocaratāpattau janmasaṃjñā /
teṣāmevāyavānāmapacayavaśādadarśanāpattāvucchedasaṃjñā /
tatredṛgjanmocchedāntaritatvāccedasataḥ sattvapattistathā sati garbhavāsina uttānaśāyinaśca bhedaprasaṅgaḥ /
tathāca bālyayauvanasthāvireṣvapi bhedaprasaṅgaḥ, pitrādivyavahāralopaprasaṅgaśca /
etena kṣaṇabhaṅgavādaḥ prativaditavyaḥ /
yasyapunaḥ prāgutpatterasatkāryaṃ tasya nirviṣayaḥ kārakavyāpāraḥ syāt /
abhāvasya viṣayatvānupapatterākāśahananaprayojanakhaḍgādyanekāyudhaprayuktivat /
samavāyikāraṇaviṣayaḥ kārakavyāpāraḥ syāditi cet /
na /
anyaviṣayeṇa kārakavyāpāreṇānyaniṣpatteratiprasaṅgāt /
samavāyikāraṇasyaivātmātiśayaḥ kāryamiti cet /
na /
satkāryatāpatteḥ /
tasmātkṣīrādīnyeva dravyāṇi dadhyādibhāvenāvatiṣṭhamānāni kāryākhyāṃ labhanta iti na kāraṇādanyatkāryaṃ varṣaśatenāpi śakyaṃ niścetum /
tathā mūlakāraṇamevāntyātkāryāttena tena kāryākāreṇa naṭavatsarvavyavahārāspadatvaṃ pratipadyate /
evaṃ yukteḥ kāryasya prāgutpatteḥ sattvamananyatvaṃ ca kāraṇādavagamyate /
śabdāntarāccaitadavagamyate /
pūrvasūtre 'sadvyapadeśinaḥ śabdasyodāhṛtatvāttato 'nyaḥ sadvyapadeśī śabdaḥ śabdāntaram- 'sadeva somyedamagra āsīdekamevādvitīyam' ityādi /
'taddhaika āhurasadevedamagra āsīt' iti cāsatpakṣamupakṣipya 'kathamasataḥ sajjāyeta' ityākṣipya 'sadeva somyedamagra āsīt' (chā. 6.2.1) ityavadhārayati /
tatredaṃśabdavācyasya kāryasya prāgutpatteḥ sacchabdavācyena kāraṇena sāmānādhikaraṇyasya śrūyamāṇatvātsattvānanyatve prasiddhyataḥ /
yadi tu prāgutpatterasatkāryaṃ syātpaścāccotpadyamānaṃ kāraṇe samaveyāttadānyakāraṇātsyāt /
tatra 'yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavati' (chā. 6.1.3) itīyaṃ pratijñā pīḍyeta /
sattvānanyatvāvagatestviyaṃ pratijñā samarthyate
FN: atiśayaḥ kāryadharmaḥ kāraṇadharmo vā /
kāryābhāvo 'satkāryamityarthaḥ upāpatsyata upapannamabhaviṣyadityanvayaḥ /
vastvantaratvaṃ paramārthato bhinnatvam /
etena kāraṇasya sarvakāryeṣvanvayakathanena /
vivartavādaṃ vyaktīkartuṃ naṭavadityudāharaṇam /
sattvānanyatvayorhetvantaramāha sūtrakāraḥ- yukteriti /
dadhyādyarthināṃ kṣīrādau pravṛttyanyathānupapattiryuktistayā kāryasya prākkāraṇānanyatvena sattvaṃ sidhyatītyarthaḥ /
asato 'pi kāryasya tasmādutpatteḥ kāraṇatvadhiyā tatra pravṛttirityanyathopapattimāśaṅkyāha- aviśiṣṭe hīti /
asata utpattyabhāvādutpattau vā sarvasmātsarvotpattiprasaṅgāttattadupādānaviśeṣe pravṛttirna syādityarthaḥ /
taduktaṃ sāṃkhyavṛddhaiḥ-'asadakaraṇādupādānagrahaṇātsarvasaṃbhavābhāvāt /
śaktasya śakyakaraṇātkāraṇabhāvācca satkāryam'iti /
śaktasya kāraṇasya śakyakāryakāritvācchaktiviṣayasya kāryasya sattvamasato 'śakyatvāt /
kiñca satkāraṇābhedātkāryaṃ sadityuttarārdhārthaḥ /
kāryasyāsattve 'pi kutaścidatiśayātpravṛttiniyamopapattiriti śaṅkate- atheti /
atiśayaḥ kāryadharmaḥ kāraṇadharmo vā /
ādye dharmitvātprāgavasthārūpasya kāryasya sattvaṃ durvāramityāha- tarhyatiśayavattvāditi /
dvitīye 'pi kāryasattvamāyātītyāha- śaktiśceti /
kāryakāraṇābhyāmanyā kāryavadasati vā śaktirna kāryaniyāmikā, yasya kasyacidanyasya naraśṛṅgasya vā niyāmakatvaprasaṅgādanyatvāsattvayoḥ śaktāvanyatra cāviśeṣāt /
tasmāt kāraṇātmanā līnaṃ kāryamevābhivyaktiniyāmakatayā śaktirityeṣṭavyaṃ, tataḥ satkāryasiddhirityarthaḥ /
kiñca kāryakāraṇayoranyatve mṛdghaṭau bhinnau santāviti bhedabuddhiḥ syādityāha- apiceti /
tayoranyatve 'pi samavāyaśāttathā buddhirnodetītyāśaṅkya samavāyaṃ dūṣayati- samavāyeti /
samavāyaḥ samavāyibhiḥ saṃbaddhona na vā /
ādye sa saṃbandhaḥ kiṃ samavāyaḥ uta svarūpam /
ādye samavāyānavasthā /
dvitīye mṛdghaṭayorapi svarūpasaṃbandhādevopapatteḥ samavāyāsiddhiḥ /
asaṃbaddha iti pakṣe doṣamāha- anabhyupagamyamāna iti /
dravyaguṇādīnāṃ viśiṣṭadhīvirahaprasaṅgaḥ /
asaṃbaddhasya viśiṣṭadhīniyāmakatvāyogādityarthaḥ /
viśiṣṭadhīniyāmako hi saṃbandhaḥ, na tasya niyāmakāntarāpekṣā, anavasthānāt, ataḥ svaparanirvāhakaḥ samavāya iti śaṅkate- atheti /
saṃbadhyate /
svasya svasaṃbandhinaśca viśiṣṭadhiyaṃ karotītyarthaḥ /
pratibandyā dūṣayati- saṃyogo 'pīti /
yattu guṇatvātsaṃyogasya samavāyāpekṣā na saṃbandhatvāditi, tanna, dharmatvāt, samavāyasyāpi saṃbandhāntarāpatterasaṃbaddhasyāśvatvasya godharmatvādarśanāt /
kiñca 'niṣpāpatvādayo guṇāḥ'iti śrutismṛtyādiṣu 'vyavahārādiṣṭadharmo guṇaḥ'iti paribhāṣayā samāyasyāpi guṇatvācca /
'jātiviśeṣo guṇatvam'iti paribhāṣā tu samavāyasidhyuttarakālīnā, nityānekasamavetā jātiriti jñānasya samavāyajñānādhīnatvāt /
ataḥ samavāyasiddheḥ prāk saṃyogasya guṇatvamasiddhamiti dik /
kiñca pratītyanusāreṇa vastu svīkāryamanyathā gopratiteraśva ālambanamityasyāpi suvacatvāt /
tathā ca mṛdghaṭa ityabhedapratīterabheda eva svīkāryaḥ, tābhyāmatyantabhinnasya samavāyasya tanniyāmakatvāsaṃbhavādityāha- tādātmyeti /
evaṃ pratītyanusāreṇa kāryasya kāraṇātmanā sattvaṃ, svarūpeṇa tu mithyātmityuktam /
vṛttyanirūpaṇācca tasya mithyātvamityāha- kathaṃ ceti /
tatrādyamanūdyavayavinaḥ paṭādestantvādiṣvavayaveṣu tritvādivatsvarūpeṇa vṛttirutāvayavaśa iti vikalpādyaṃ dūṣayati- yadītyādinā /
vyāsajyavṛttivastupratyakṣasya yāvadāśrayapratyakṣajanyatvāt saṃvṛtapaṭāderyāvadavayavānāmapratyakṣatvādapratyakṣatvaṃ prasajyetetyarthaḥ /
dvitīyaṃ śaṅkate- atheti /
yathā haste kośe cāvayavaśaḥ khaṅgo vartamāno hastamātragrahe 'pi gṛhyate, evaṃ yatkiñcidavayavagraheṇāvayavino grahasaṃbhave 'pyavayavānāmanavasthā syāditi dūṣayati- tadāpīti /
ādyadvitīyamudbhāvya dūṣayati- atha pratyavayavamityādinā /
ekasmiṃstantau paṭavṛttikāle tantvantare vṛttirna syāt, vṛttāvanekatvāpatterityarthaḥ /
yathā yugapadanekavyaktiṣu vṛttāvapi jāteranekatvadoṣo nāsti tathāvayavina ityāśaṅkate- gotveti /
jātivadavayavino vṛttirasiddhā anubhavābhāviditi pariharati- na /
tatheti /
doṣāntaramāha- pratyeketi /
adhikārātsaṃbandhāt /
yathā devadattaḥ svakāryamadhyayanaṃ grāme 'raṇye vā karoti, yathā gauravayavī svakāryaṃ kṣīrādikaṃ śṛṅgapucchādāvapi kuryādityarthaḥ /
evaṃ vṛttyanirūpaṇādanirvācyatvaṃ kāryasya darśitam /
saṃpratyasatkāryavāde doṣāntaramāha- prāgiti /
yathā ghaṭaścalatītyukte calanakriyāṃ pratyāśrayatvarūpaṃ kartṛtvaṃ ghaṭasya bhāti tathā paṭo jāyata iti janikriyākartṛtvamanubhūyate /
ato janikartuḥ janeḥ prāksattvaṃ vācyam /
karturasattve kriyāyā apyasattvāpatterityarthaḥ /
janeranubhavasiddhe 'pi sakartṛkatve kriyātvenānumānamāha- utpattiśceti /
asato ghaṭasyotpattau kartṛtvāsaṃbhave 'pi kulālādeḥ sattvātkartṛtvamityāśaṅkayāha- ghaṭasya ceti /
ghaṭotpattivadasatkapālādyutpattirityatidiśati- tatheti /
śaṅkāmanūdya doṣamāha- tathā ceti /
anubhavavirodhamityarthaḥ /
utpattirbhāvasyādya vikriyeti svamatena kāryasattvamānītaṃ, saṃprati kāryasyotpattirnāma svakāraṇe samavāyaḥsvasmin sattāsamavāyo veti tārkikamatamāśaṅkate- atheti /
tanmatenāpi kāryasya sattvamāvaśyakaṃ, asataḥ saṃbandhitvāyogādityāha- kathamiti /
asatorveti dṛṣṭāntoktiḥ /
nanu naraśṛṅgādivatkāryaṃ sarvadā sarvatrāsanna bhavati kintūtpatteḥ prāk dhvaṃsānantaraṃ cāsat madhye tu sadeveti vaiṣamyātsaṃbandhitvopapattirityāśaṅkyāha- abhāvasyeti /
atrābhāvabdā asacchabdāparaparyāyā vyākhyeyāḥ /
asataḥ kālenāsaṃbandhātprāktvaṃ na yuktamityarthaḥ /
nanu kārakavyāpārādūrdhvabhāvinaḥ kāryasya vandhyāputratulyatvaṃ kathamityata āha- yadi ceti /
kāryābhāvo 'satkāryamityartha ityupāpatsvata upapannamabhaviṣyadityanvayaḥ /
kastarhi nirṇayaḥ, tatrāha- vayaṃ tviti /
'nāsato vidyate bhāvaḥ'iti smṛteriti bhāvaḥ /
satkāryavāde kārakavaiyarthyaṃ śaṅkate- nanviti /
siddhakāraṇānanyatvācca kāryasya siddhatvamityāha- tadananyatvācceti /
anirvācyakāryātmanā kāraṇasyābhivyaktyarthaḥ kārakavyāpāra ityāha- naiṣa doṣa iti /
kāryasatyatvamicchatāṃ sāṃkhyānāṃ satkāryavāde kārakavaiyarthyaṃ doṣa āpatati, abhivyakterapi sattvāt /
advaitavādināṃ tvaghaṭitaghaṭhanāvabhāsanacaturamāyāmahimnā svapnavadyathādarśanaṃ sarvamupapannam /
vicāryamāṇe sarvamayuktaṃ, yuktatve dvaitāpatteriti mukhyaṃ samādhānaṃ samādhānāntarābhāvāt /
nanu kāraṇādbhinnamasadevotpadyata iti samādhānaṃ kiṃ na syādityāśaṅkyāsatpakṣasya dūṣaṇamuktaṃ smaretyāha- kāryākāro 'pīti /
ataḥ kāraṇādbhedābhedābhyāṃ durnirūpasya sadasadvilakṣaṇasyānirvācyābhivyaktiranirvācyakārakavyāpārāṇāṃ phalamiti pakṣa eva śreyāniti bhāvaḥ /
nanu mṛdyadṛṣṭaḥ pṛthubudhnatvādyavasthāviśeṣo ghaṭe dṛśyate /
tathāca ghaṭo mṛdbhinnaḥ, tadviruddhaviśeṣavattvāt, vṛkṣavadityata āha- naceti /
vastuto 'nyatvaṃ satyo bhedaḥ /
hetorvyabhicārasthalāntaramāha- tathā pratidinamiti /
pratyahaṃ pitrādidehasyāvasthābhede 'pi janmanāśayorabhāvādabhedo yuktaḥ /
dārṣṭāntike tu mṛdādināśe sati ghaṭādikaṃ jāyata iti janmavināśarūpaviruddhadharmavattvātkāryakāraṇayorabhedo na yukta iti śaṅkate- janmeti /
kāraṇasya nāśābhāvāddhetvasiddhiriti pariharati- neti /
dadhighaṭādikāryānvitatvena kṣīramṛdādīnāṃ pratyakṣatvānnāśāsiddhirityarthaḥ /
nanu yatrānvayo dṛśyate tatra hetvasiddhāvapi yatrāṅkurādau vaṭabījādīnāmanvayo na dṛśyate tatra hetusattvādvasatvanyatvaṃ syādityata āha- adṛśyeti /
tatrāpyaṅkurādau bījādyavayavānāmanvayānna sta eva janmavināśau kintvavayāntaropacayāpacayābhyāṃ tadvyavahāra ityarthaḥ /
astūpacayāpacayaliṅgena vastubhedānumānaṃ tato 'sata utpattiḥ sato nāśa ityāśaṅkya vyabhicāramāha- tatredṛgiti /
pitṛdehe 'pi bhedasattvānna vyabhicāra ityatra bādhakamāha- pitrādīti /
eteneti /
kāraṇasya sarvakāryeṣvanvayakathanenetyarthaḥ /
svapakṣe doṣaṃ parihṛtya parapakṣe prasañjayati- yasya punariti /
asataḥ kāryasya kārakavyāpārāhitātiśayāśrayatvāyogādaviṣayatve 'pi mṛdāderviṣayatvaṃ syāditi śaṅkate- samavāyīti /
samavāyikāraṇātkāryaṃ bhinnamabhinnaṃ veti vikalpādyaṃ nirasyati- netyādinā /
dvitīyamāśaṅkyeṣṭāpattimāha- samavāyīti /
kāryāṇāmavāntarakāraṇānanyatvamupasaṃharati- tasmāditi /
paramakāraṇānanyatvaṃ phalitamāha- tathā mūleti /
asatkāryavāde pratijñābādhaḥ syādityāha- yadi tu prāgutpatteriti
END BsCom_2,1.6.18
START BsCom_2,1.6.19
paṭavac ca | BBs_2,1.19 |
yathā ca saṃveṣṭitaḥ paṭo na vyaktaṃ gṛhyate kimayaṃ paṭaḥ kiṃ vānyaddravyamiti /
sa eva prasārito yatsaṃveṣṭitaṃ dravyaṃ tatpaṭa eveti prasāraṇenābhivyakto gṛhyate /
yathāca saṃveṣṭanasamaye paṭa iti gṛhyamāṇe 'pi na viśiṣṭāyāmavistāro gṛhyate sa eva prasāraṇasamaye viśiṣṭāyāmavistāro gṛhyate na saṃveṣṭitarūpādanyo 'yaṃ bhinnaḥ paṭa iti /
evaṃ tantvādikāraṇāvasthaṃ paṭādikāryamaspaṣṭaṃ sat turīvemakuvindādikārakavyāpāradibhirvyaktaṃ spaṣṭaṃ gṛhyate /
ataḥ saṃveṣṭitaprasīritapaṭanyāyenaivānanyatkāraṇātkāryamityarthaḥ
FN: āyāmo dairghyam /
kāryamupādānadbhinnaṃ tadupalabdhāvapyanupalabhyamānatvāt tato 'dhikaparimāṇatvācca maśakādiva śaśaka ityatra vyabhicārārthaṃ sūtram- paṭavacceti /
dvitīyahetorvyabhicāraṃ sphuṭayati- yathā ca saṃveṣṭaneti /
āyāmo dairghyam
END BsCom_2,1.6.19
START BsCom_2,1.6.20
yathā ca prāṇādiḥ | BBs_2,1.20 |
yathā ca loke prāṇāpānādiṣu prāṇabhedeṣu prāṇāyāmena niruddheṣu kāraṇamātreṇa rūpeṇa vartamāneṣu jīvanamātraṃ kāryaṃ nivartyate nākuñcanaprasāraṇādikaṃ kāryāntaram /
teṣveva prāṇabhedeṣu punaḥ pravṛtteṣu jīvanādadhikamākuñcanaprāsāraṇādikamapi kāryāntaraṃ nirvartyate /
naca prāṇabhedānāṃ prabhedavataḥ prāṇādanyatvaṃ, samīraṇasvabhāvāviśeṣāt /
evaṃ kāryasya kāraṇādananyatvam /
ataśca kṛtsnasya jagato brahmakāryatvāttadananyatvācca siddhaiṣā śrautī pratijñā 'yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavatyamataṃ matamavijñātaṃ vijñātam' (chā. 6.1.1) iti
tatraiva vilakṣaṇakāryakāritvaṃ kāryamupādānādbhinnaṃ, bhinnakāryakaratvāt, saṃmatavat iti hetumāśaṅkya vyabhicāramāha sūtrakāraḥ- yathā ca prāṇādīti /
evaṃ jīvajagaterbrahmānanyatvātpratijñāsiddhirityadhikaraṇārthamupapasaṃharati- ataśca kṛtsnasyeti
END BsCom_2,1.6.20
START BsCom_2,1.7.21
7 itaravyapadeśādhikaraṇam / sū. 21-23
itaravyapadeśād dhitākaraṇādidoṣaprasaktiḥ | BBs_2,1.21 |
anyathā punaścetanakāraṇavāda ākṣipyate /
cetanāddhi jagatprakriyāyāmāśrīyamāṇāyāṃ hitākaraṇādayo doṣāḥ prasajyante /
kutaḥ /
itaravyapadeśāt /
itarasya śārīrasya brahmātmatvaṃ vyapadiśati śrutiḥ - 'sa ātmā tattvamasi śvetaketo' (chā. 6.8.7) iti prabodhanāt /
yadvā /
itarasya ca brahmaṇaḥ śārīrātmatvaṃ vyapadiśati 'tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśat' (tai. 2.6) iti sraṣṭurevāvikṛtasya brahmaṇaḥ kāryānupraveśena śārīrātmatvapradarśanāt /
'anena jīvenātmanānupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇi' (chā. 6.3.2) iti ca parā devatā jīvamātmaśabdena vyapadiśantī na brahmaṇo bhinnaḥ śārīra iti darśayati /
tasmādyadbrahmaṇaḥ sraṣṭṛtvaṃ taccharīrasyaiveti /
ataḥ sa svatantraḥ kartā san hitamevātmanaḥ saumanasyakaraṃ kuryānnāhitaṃ janmamaraṇajarārogādyanekānarthajālam /
nahi kaścidaparatantro bandhanāgāramātmanaḥ kṛtvānupraviśati /
naca svayamatyantanirmalaḥ sannatyantamalinaṃ dehamātmatvenopeyāt /
kṛtamapi kathañcidyadduḥkhakaraṃ tadicchayā jahyāt /
sukhakaraṃ copādadīta /
smarecca mayedaṃ jagadbimbaṃ vicitraṃ viracitamiti /
sarvo hi lokaḥ spaṣṭaṃ kāryaṃ kṛtvā smarati mayedaṃ kṛtamiti /
yathāca māyāvī svayaṃ prasāritāṃ māyāmicchayānāyāsenaivopasaṃharati, evaṃ śārīro 'pīmāṃ sṛṣṭimupasaṃharet /
svamapi tāvaccharīraṃ śārīro na śaknotyanāyāsenopasaṃhartum /
evaṃ hitakriyādyadarśanādanyāyyā cetamājjagatprakriyeti gamyate
jīvābhinnaṃ brahma jagatkāraṇamitivadanvedāntasamanvayo viṣayaḥ /
sa yadi tādṛgbrahmajagajjanayettarhi svāniṣṭaṃ narakādikaṃ na janayet svatantracetanatvāditi nyāyena virudhyate na veti saṃdehe pūrvoktajīvānanyatvamupajīvya jīvadoṣā brahmaṇi prasajyeranniti pūrvapakṣasūtraṃ gṛhītvā vyācaṣṭe- itaravyapadeśādityādinā /
pūrvapakṣe jīvābhinne samanvayāsiddhiḥ, siddhānte tatsiddhiriti phalam /
hitākaraṇetyatra nañvyatyāsenāhitakaraṇaṃ doṣo vyākhyātaḥ /
ādipadoktaṃ bhrāntyādikamāpādayati- naca svayamityādinā
END BsCom_2,1.7.21
START BsCom_2,1.7.22
adhikaṃ tu bhedanirdeśāt | BBs_2,1.22 |
tuśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati /
yatsarvajñaṃ sarvaśakti brahma nityaśuddhabuddhamuktasvabhāvaṃ śārīrādadhikamanyat, tadvayaṃ jagataḥ sraṣṭṛ brūmaḥ /
na tasminhitākaraṇādayo doṣāḥ prasajyante /
nahi tasya hitaṃ kiñcitkartavyamastyahitaṃ vā parihartavyaṃ, nityamuktasvabhāvāt /
naca tasya jñānapratibandhaḥ śaktipratibandho vā kvacidapyasti, sarvajñatvātsarvaśaktitvācca /
śārīrastvanevaṃvidhastasminprasajyante hitākaraṇādayo doṣāḥ /
natu taṃ vayaṃ jagataḥ sraṣṭāraṃ brūmaḥ /
kuta etat /
bhedanirdeśāt /
'ātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyaḥ'' (bṛ. 2.4.5), 'so 'nveṣṭavyaḥ sa vijijñāsitavyaḥ' (chā. 8.7.1), 'satā somya tadā saṃpanno bhavati' (chā. 6.8.1) 'śārīra ātmā prājñenātmanānvārūḍhaḥ' (bṛ. 4.3.35) ityevañjātīyakaḥ kartṛkarmādibhedanirdeśo jīvādadhikaṃ brahma darśayati /
nanvabhedanirdeśo 'pi darśitaḥ 'tattvamasi' ityevañjātīyakaḥ /
kathaṃ bhedābhedau viruddhau saṃbhaveyātām /
naiṣa doṣaḥ /
ākāśaghaṭākāśanyāyenobhayasaṃbhavasya tatra tatra pratiṣṭhapitatvāt /
apica yadā tattvamasītyevañjātīyakenābhedanirdeśenābhedaḥ pratibodhito bhavatyapagataṃ bhavati tadā jīvasya saṃsāritvaṃ brahmaṇaśca sraṣṭṛtvaṃ, samastasya mithyājñānavijṛmbhitasya bhedavyavahārasya samyagjñānena bādhitatvāt /
tatra kuta eva sṛṣṭiḥ kuto vā hitākaraṇādayo doṣāḥ /
avidyāpratyupasthāpitanāmarūpakṛtakāryakaraṇasaṃghātopādhyavivekakṛtā hi bhrāntirhitākaraṇādilakṣaṇaḥ saṃsāro natu paramārthato 'stītyasakṛdavocāma /
janmamaraṇacchedanabhedanādyabhimānavat /
abādhite tu bhedavyavahāre 'se 'nveṣṭavyaḥ sa vijijñāsitavyaḥ' ityevañjātīyakena bhedanirdeśenāvagamyamānaṃ brahmaṇo 'dhikatvaṃ hitākaraṇādidoṣaprasaktiṃ niruṇaddhi
jīveśayorabhedājjīvajagaterdeṣā brahmaṇi syuḥ brahmagatāśca sṛṣṭisaṃhāraśaktisarvasmartṛtvādayo guṇā jīve syuḥ /
na ceṣṭāpattiḥ /
jīvasya svaśarīre 'pi saṃhārasāmarthyādarśanāditi prāpte siddhāntasūtraṃ vyācaṣṭe- tuśabda ityādinā /
jīveśvarayorloke bimbapratibimbayoriva kalpitabhedāṅgīkārāddharmavyavastheti siddhāntagranthārthaḥ /
yadi vayaṃ jīvaṃ sraṣṭāraṃ brūmastadā doṣāḥ prasajyante natu taṃ brūma ityanvayaḥ /
kiñcābhedājñānādūrdhvaṃ vā doṣā āpādyante, pūrvaṃ vā /
nādya ityāha- apiceti /
uktaṃ mithyājñānavijṛmbhitatvaṃ sphuṭayati- avidyeti /
kartṛtvādibuddhidharmādhyāse dehadharmādhyāsaṃ dṛṣṭāntayati- janmeti /
dvitīyaṃ pratyāha- abādhite tviti /
jñānādūrdhvaṃ sraṣṭṛtvādidharmāṇāṃ bādhāt pūrvaṃ ca kalpitabhedena vyavasthopapatterna kiñcidavadyamityarthaḥ
END BsCom_2,1.7.22
START BsCom_2,1.7.23
aśmādivac ca tadanupapattiḥ | BBs_2,1.23 |
yathā ca loke pṛthivītvasāmānyānvitānāmapyaśmanāṃ kecinmahārhā maṇayo vajravaiḍūryādayo 'nye madhyamavīryāḥ sūryakāntādayo 'nye prahīṇāḥ śvavāyasaprakṣepaṇārhāḥ pāṣāṇā ityanekavidhaṃ vaicitryaṃ dṛśyate /
yathā caikapṛthivīvyapāśrayāṇāmapi bījānāṃ bahuvidhaṃ patrapuṣpaphalagandharasādivaicitryaṃ candanakiṃpākādiṣūpalakṣyate /
yathā caikasyāpyannarasasya lohitādīni keśalomādīni ca vicitrāṇi kāryāṇi bhavanti /
evamekasyāpi brahmaṇo jīvaprājñapṛthaktvaṃ kāryavaicitryaṃ copapadyata ityastadanupapattiḥ /
paraparikalpitadoṣānupapattirtyarthaḥ /
śruteśca prāmāṇyādvikārasya ca vācārambhaṇamātratvātsvapnadṛśyabhāvavaicitryavaccetyabhyuccayaḥ
FN: kiṃpāko mahātālaphalam /
nanvakhaṇḍaikarūpe brahmaṇi kathaṃ jīveśvaravaicitryaṃ, kathaṃ ca tatkāryavaicitryamityanupapattiṃ dṛṣṭāntaiḥ pariharati sūtrakāraḥ- aśmādivacceti /
kiṃpāko mahātālaphalam /
tattatkāryasaṃskārarūpānādiśaktibhedādvaicitryamiti bhāvaḥ /
sūtrasthacakārārthamāha- śruteśceti /
brahma jīvagatadoṣavat, jīvābhinnatvāt, jīvavadityādyanumānaṃ svataḥpramāṇaniravadyatvādiśrutibādhitam /
kiñca kartṛtvabhoktṛtvādivikārasya mithyātvājjīvasyaiva tāvaddoṣo nāsti kuto bimbasthānīyasyāśeṣaviśeṣadarśinaḥ parameśvarasya doṣaprasaktiḥ /
yattu brahma na vicitrakāryaprakṛti, ekarūpātvāt, vyatirekeṇa mṛttantvādivaditi /
tanna /
ekarūpe snapnadṛśīva vicitradṛśyavastuvaicitryadarśanena vyabhicārādityarthaḥ /
tasmāt pratyagabhinne brahmaṇi samanvayasyāvirodha iti siddham
END BsCom_2,1.7.23
START BsCom_2,1.8.24
8 upasaṃhāradarśanādhikaraṇam. sū. 24-25
upasaṃhāradarśanān neti cen na kṣīravad dhi | BBs_2,1.24 |
cetanaṃ brahmaikamadvitīyaṃ jagataḥ kāraṇamiti yaduktaṃ tannopapadyate /
kasmāt /
upasaṃhāradarśanāt /
iha hi loke kulālādayo ghaṭapaṭādīnāṃ kartāro mṛddaṇḍacakrasūtrādyanekakārakopasaṃhāreṇa saṃgṛhītasādhanāḥ santastattatkāryaṃ kurvāṇā dṛśyante /
brahma cāsahāyaṃ tavābhipretaṃ tasya sādhanāntarānupasaṃgrahe sati kathaṃ sraṣṭṛtvamupapadyeta /
tasmānna brahma jagatkāraṇamiti cet /
naiṣa doṣaḥ /
yataḥ kṣīravaddravyasvabhāvaviśeṣādupapadyate /
yathā hi loke kṣīraṃ jalaṃ vā svayameva dadhihimabhāvena pariṇamate 'napekṣya bāhyaṃ sādhanaṃ tathehāpi bhaviṣyati /
nanu kṣīrādyapi dadhyādibhāvena pariṇāmamānapekṣata eva bāhyaṃ sādhanamauṣṇyādikaṃ kathamucyate kṣīravaddhīti /
naiṣa doṣaḥ /
svayamapi hi kṣīraṃ yāṃ ca yāvatīṃ ca pariṇāmamātramanubhavati tāvatyeva tvāryate tvauṣṇyādinā dadhibhāvāya /
yadi ca svayaṃ dadhibhāvaśīlatā na syānnaivauṣṇyādināpi balāddadhibhāvamāpadyeta /
nahi vāyurākāśo vauṣṇyadinā balāddadhibhāvamāpadyate /
sādanasāmagryā ca tasya pūrṇatā saṃpādyate /
paripūrṇaśaktikaṃ tu brahma /
na tasyānyena kenacitpūrṇatā saṃpādayitavyā /
śrutiśca bhavati- 'na tasya kāryaṃ kāraṇaṃ ca vidyate na tatsamaścābhyadhikaśca dṛśyate /
parāsya śaktirvividhaiva śrūyate svābhāvikī jñānabalakriyā ca //
' (śve. 6.2) iti /
tasmādekasyāpi brahmaṇo vicitraśaktiyogātkṣīrādivadvicitrapariṇāma upapadyate
FN: kārakāṇāmupasaṃhāro melanam /
tvāryate śaighryaṃ kāryate kṣīraṃ dadhibhāvamauṣṇyādinā /
upasaṃhāradarśanāt /
asahāyādbrahmaṇo jagatsargaṃ bruvan samanvayo viṣayaḥ /
sa kiṃ yadasahāyaṃ tanna kāraṇamiti laukikanyāyena virudhyate na veti saṃdehe pūrvamaupādhikajīvabhedādbrahmaṇi jīvadoṣā na prasajyanta ityuktam, saṃprati upādhito 'pi vibhaktaṃ brahmaṇaḥ prerakādikaṃ sahakāri nāsti īśanānātvābhāvāditi pratyudāharaṇena pūrvapakṣasūtrāṃśaṃ vyācaṣṭe- cetanamityādinā /
phalaṃ pūrvavat /
kārakāṇāmupasaṃhāro melanam /
uktanyāyasya kṣīrādau vyabhicāra iti siddhāntayati- naiṣa doṣa iti /
śuddhasya brahmaṇo 'kāraṇatvamiṣṭameva /
viśiṣṭasyeśvarasya tu māyaiva sahāya iti bhāvenāha- bāhyamiti /
kṣīrasyāpyātañcanādisahāyo 'stītyasahāyatvahetorna vyabhicāra ityāśaṅkya sahāyābhāve 'pi yasya kasyacitpariṇāmasya kṣīre darśanādvyabhicāratādavasthyamityāha- nanvityādinā /
tarhi sahāyo vyarthaḥ, tatrāha- tvāryata iti /
nanu tvāryate kṣīraṃ dadhibhāvāya śaighryaṃ kāryata iti kimarthaṃ kalpyate, svato 'śaktaṃ kṣīraṃ sahāyena śaktaṃ kriyata iti kiṃ na syāt, tatrāha- yadi ceti /
śaktasya sahāyasaṃpadā kiṃ kāryamityatrāha- sādhaneti /
sahāyaviśeṣābhāve kaścidvikāraḥ kṣīrasya bhavati, tatra ātañcanaprakṣepauṣṇyābhyāṃ tūttamadadhibhāvasāmarthyaṃ vyajyata ityarthaḥ /
tarhi śaktivyañjako 'pi sahāyo brahmaṇo vācyaḥ, tatrāha- paripūrṇoti /
nirapekṣamāyāśaktikamityarthaḥ /
tādṛśaśaktau mānamāha- śrutiśceti
END BsCom_2,1.8.24
START BsCom_2,1.8.25
devādivad api loke | BBs_2,1.25 |
syādetat /
upapadyate kṣīrādīnāmacetanānāmanapekṣyāpi bāhyaṃ sādhanaṃ dadhyādibhāvaḥ, dṛṣṭatvāt /
cetanāḥ punaḥ kulālādayaḥ sādhanasāmagrīmapekṣyaiva tasmai kāryāya pravartamānā dṛśyante /
kathaṃ brahma cetanaṃ sadasahāyaṃ pravarteteti /
devādivaditi brūmaḥ /
yathā loke devāḥ pitara ṛṣaya ityevamādayo mahāprabhāvāścetanā api santo 'napekṣyaiva kiñcidbāhyaṃ sādhanamaiśvaryaviśeṣayogādabhidhyānamātreṇa svata eva bahūni nānāsaṃsthāni śarīrīṇi prāsādādīni ca rathādīni ca nirmimāṇā upalabhyante mantrārthavādetihāsapurāṇaprāmāṇyāt /
tantunābhaśca svata eva tantūnsṛjati /
balākā cāntareṇaiva śukraṃ garbhaṃ dhatte /
padminī cānapekṣya kiñcitprastānasādhanaṃ sarontarātsarontaraṃ pratiṣṭhate /
evaṃ cetanamapi brahmānapekṣya bāhyaṃ sādhanaṃ svata eva jagatsrakṣyati /
sa yadi brūyādya ete devādayo brahmaṇo dṛṣṭāntā upāttāste dārṣṭrāntikena brahmaṇā na samānā bhavanti /
śarīrameva hyacetanaṃ devādīnāṃ śarīrāntarādivibhūtyutpādana upādānaṃ natu cetana ātmā /
tantunābhyā ca kṣudratarajantubhakṣaṇāllālā kaṭhinatāmāpadyamānā tanturbhavati /
balākā ca stanayitnuravaśravaṇādgarbhaṃ dhatte /
padminī ca cetanaprayuktā satyacetanevaiva śarīreṇa sarontaropasarpaṇe vyāpriyate /
tasmānaite brahmaṇo dṛṣṭāntā iti /
taṃ prati brūyānnāyaṃ doṣaḥ /
kulālādidṛṣṭāntavailakṣaṇyamātrasya vivakṣitatvāditi /
yathā hi kulālādīnāṃ devādīnāṃ ca samāne cetanatve kulālādayaḥ kāryārambhe bāhyaṃ sādhanamapekṣante na devādayaḥ, tathā brahma cetanamapi na bāhyaṃ sādhanamapekṣiṣyata ityetadvākyaṃ devādyudāharaṇena vivakṣyāmaḥ /
tasmādyathaikasya sāmarthyaṃ dṛṣṭaṃ tathā sarveṣāmeva bhavitumarhatīti nāstyekānta ityabhiprāyaḥ
FN: lokyate jñāyater'thoneneti loko mantrārthavādādiśāstraṃ vṛddhavyavahāraśca /
abhidhyānaṃ saṃkalpaḥ /
yathā bhārate śrīkṛṣṇasya saṃkalpamātreṇa draupadyāḥ paṭaparamparotpattiḥ tathā asahāyasyāpi brahmaṇaḥ kāraṇatvam /
nanu brahma na kāraṇaṃ cetanatve satyasahāyatvānmṛdādiśūnyakulālādivaditi na kṣīrādau vyabhicāra iti sūtravyāvartyāṃ śaṅkāmāha- syadetaditi /
tasyāpi hetordevādau vyabhicāra ityāha- devādivaditi /
lokyate jñāyater'tho 'neneti loko mantrārthavādādiśāstraṃ vṛddhavyavahāraśca /
abhidhyānaṃ saṃkalpaḥ /
nanu devādyūrṇanābhāntadṛṣṭānteṣu śarīreṣu cetanatvaṃ nāsti, balākāpadminīcetanayorgarbhaprasthānakartṛtve meghaśabdaḥ śarīraṃ ca sahāyo 'sti, ato viśiṣṭahetorna vyabhicāra iti śaṅkate- sa yadi brūyādityādinā /
vyabhicāro 'stīti pariharati- taṃ prati brūyāditi /
ayaṃ doṣaḥ dṛṣṭāntavaiṣamyākhyaḥ /
atra hi hetau cetanatvamahandhīviṣayatvarūpaṃ cittādātmyāpannadehasādhāraṇaṃ grāhyaṃ na tu mukhyātmatvaṃ, tava kulāladṛṣṭānte sādhanavaikalyāpatteḥ /
asahāyatvaṃ ca cetanasya svātiriktahetuśūnyatvaṃ, tadubhayaṃ devādiṣvastīti vyabhicāraḥ, dehasya svāntaḥpātitvena svātiriktatvābhāvāt /
tathā ca kulālavailakṣaṇyaṃ devādīnāṃ ghaṭādikārye svātiriktānapekṣatvāt /
devavailakṣaṇyaṃ brahmaṇaḥ dehasyāpyanapekṣaṇāt /
naradevādīnāṃ kāryārambhe nārastyekarūpā sāmagrī /
śrūyate hi mahābhārate śrīkṛṣṇasya saṃkalpamātreṇa draupadyāḥ paṭaparamparotpattiḥ /
ataḥ siddhamasahāyasyāpi brahmaṇaḥ kāraṇatvam
END BsCom_2,1.8.25
START BsCom_2,1.9.26
9 kṛtsnaprasaktyadhikaraṇam / sū. 26-29
kṛtsnaprasaktir niravayavatvaśabdakopo vā | BBs_2,1.26 |
cetanamekamadvitīyaṃ brahma kṣīrādivaddevādivaccānapekṣya bāhyasādhanaṃ svayaṃ pariṇamamānaṃ jagataḥ kāraṇamiti sthitam /
śāstrārthapariśuddhaye tu punarākṣipati /
kṛtsnaprasaktiḥ kṛtsnasya brahmaṇaḥ kāryarūpeṇa pariṇāmaḥ prāpnoti,
niravayavatvāt /
yadi brahma pathivyādivatsāvayavamabhaviṣyattato 'syaikadeśaḥ paryaṇaṃsyadekadeśaścāvāsthāsyat /
niravayavaṃ tu brahma śrutibhyo 'vagamyate- 'niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntaṃ niravadyaṃ nirañjanam' (śve. 6.19), 'divyo hyamūrtaḥ puruṣaḥ sabāhyābhyantarohyajaḥ' (mu. 2.1.2), 'idaṃ mahadbhūtamanantamapāraṃ vijñānaghana eva' (bṛ. 2.4.12), 'sa eṣa neti netyātmā' (bṛ. 3.9.26), 'asthūlamanaṇu' (bṛ. 3.8.8) ityādyābhyaḥ sarvaviśeṣapratiṣedhinībhyaḥ /
tataścaikadeśapariṇāmasaṃbhavātkṛtsnapariṇāmaprasaktau satyāṃ mūlocchedaḥ prasajyeta /
draṣṭavyatopadeśānarthakyaṃ cāpannamayatnadraṣṭatvātkāryasya, tadvyatiriktasya ca brahmaṇo 'saṃbhavāt ajatvādiśabdakopaśca /
athaitaddoṣaparijihīrṣayā sāvayavameva brahmābhyupagamyeta tathāpi ye niravayavatvasya pratipādakāḥ śabdā udāhṛtāste prakuṣyeyuḥ /
sāvayavatve cānityatvaprasaṅga iti /
sarvathāyaṃ pakṣo na ghaṭayituṃ śakyata ityākṣipati
FN: paryaṇaṃsyat pariṇato 'bhaviṣyat /
ekadeśaścāvasthāsyadapariṇato 'bhaviṣyat /
kṛtsnaprasaktiḥ /
kṣīradṛṣṭāntena brahma pariṇāmīti bhramotpattyā pūrvapakṣe prāpte śāstrārtho vivarto na pariṇāma iti nirṇayārthamidamadhikaraṇamiti pūrvādhikaraṇenottarādhikaraṇasya kāryatvaṃ saṃgatimāha- cetanamiti /
niravayavādbrahmaṇo jagatsargaṃ vadan samanvayo viṣayaḥ /
sa kiṃ yanniravayavaṃ tanna pariṇāmīti nyāyena virudhyate na veti saṃdehe virudhyata iti pūrvapakṣasūtraṃ vyācaṣṭe- kṛtsneti /
brahma pariṇāmīti vadatā vaktavyaṃ brahma niravayavaṃ sāvayavaṃ vā /
ādye sarvasya brahmaṇaḥ pariṇāmātmanā sthitiḥ syādityuktaṃ vyatirekadṛṣṭāntena vivṛṇoti- yadi brahmetyādinā /
paryaṇaṃsyat pariṇato 'bhaviṣyat /
ekadeśaścāvāsthāsyadapariṇato 'bhaviṣyat /
uktaśrutibhyo niravayavatvasiddheḥ phalitaṃ doṣamāha- tataśceti /
yadā pariṇāmavyatirekeṇa mūlabrahmātmā nāsti tadātmā draṣṭavya ityupadeśor'thaśūnyaḥ syāditi doṣāntaramāha- draṣṭavyateti /
brahmaṇaḥ pariṇāmātmanā janmanāśāṅgīkāre 'ajo 'maraḥ'iti śrutivirodhaścetyāha- ajatvādīti /
sāvayavatvapakṣamāśaṅkya sūtraśeṣeṇa pariharati- athetyādinā
END BsCom_2,1.9.26
START BsCom_2,1.9.27
śrutes tu śabdamūlatvāt | BBs_2,1.27 |
tuśabdenākṣepaṃ pariharati /
na khalvasmatpakṣe kaścidapi doṣo 'sti /
na tāvatkṛtsnaprasaktirasti /
kutaḥ /
śruteḥ /
yathaiva hi brahmaṇo jagadutpattiḥ śrūyata evaṃ vikāravyatirekeṇāpi brahmaṇo 'vastānaṃ śrūyate, prakṛtivikārayorbhedena vyapadeśāt 'seyaṃ devataikṣata hantāhamimāstisro devatā anena jīvenātmanānupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇi' (chā. 6.3.2) iti, 'tāvānasya mahimā tato jyāyāṃśca puruṣaḥ /
pādo 'sya sarvā bhūtāni tripādasyāmṛtaṃ divi' (chā. 3.12.6) iti caivañjātīyakāt /
tathā hṛdayāyatanatvavacanātsatsaṃpattivacanācca /
yadi ca kṛtsnaṃ brahma kāryābhāvenopayuktaṃ syāt 'satā somya tadā saṃpanno bhavati' (chā. 6.81) iti suṣuptigataṃ viśeṣaṇamanupapannaṃ syāt /
vikṛtena brahmaṇā nityasaṃpannatvādivikṛtasya ca brahmaṇo 'bhāvāt /
tathendriyagocaratvapratiṣedhādbrahmaṇo vikārasya cendriyagocaratvopapatteḥ /
tasmādastyavikṛtaṃ brahma /
naca niravayavatvaśabdakopo 'sti, śrūyamāṇatvādeva niravayavatvasyāpyabhyupagamyamānatvāt /
śabdamūlaṃ ca brahma śabdapramāṇakaṃ nendriyādipramāṇakaṃ tadyathāśabdamabhyupagantavyam /
śabdaścobhayamapi brahmaṇaḥ pratipādayatyakṛtsnaprasaktiṃ niravayavatvaṃ ca /
laukikānāmapi maṇimantrauṣadhiprabhṛtīnāṃ deśakālanimittavaicitryavaśācchaktayo viruddhānekakāryaviṣayā dṛśyante /
tā api tāvannopadeśamantareṇa kevalena tarkeṇāvagantuṃ śakyante 'sya vastuna etāvatya etatsahāya etadviṣayā etatprayojanāśca śaktaya iti /
kimutācintyasvabhāvasya brahmaṇo rūpaṃ vinā śabdena na nirūpyeta /
tathācāhuḥ paurāṇikāḥ - 'acintyāḥ khalu ye bhāvā na tāṃstarkeṇa yojayet /
prakṛtibhyaḥ paraṃ yacca tadacintyasya lakṣaṇam //
' iti tasmācchabdamūla evātīndriyārthayāthātmyādhigamaḥ /
nanu śabdenāpi na śakyate viruddhor'thaḥ pratyāyayituṃ niravayavaṃ ca brahma pariṇamate naca kṛtsnamiti /
yadi niravayavaṃ brahma syānnaiva pariṇameta /
kṛtsnameva vā pariṇameta /
atha kenacidrūpeṇa pariṇameta kenaciccāvatiṣṭheteti rūpabhedakalpanātsāvayavameva prasajyeta /
kriyāviṣaye hi 'atirātre ṣoḍaśinaṃ gṛhṇāti' 'nātirātre ṣoḍaśinaṃ gṛhṇāti' ityevañjātīyakāyāṃ virodhapratītāvapi vikalpāśrayaṇaṃ virodhaparihārakāraṇaṃ bhavati puruṣatantratvāccānuṣṭhānasya /
iha tu vikalpāśrayaṇenāpi na virodhaparihāraḥ saṃbhavatyapuruṣatantratvādvastunaḥ tasmāddurghaṭametaditi /
naiṣa doṣaḥ /
avidyākalpitarūpabhedābhyupagamāt /
nahyavidyākalpitena rūpabhedena sāvayavaṃ vastu saṃpadyate /
nahi timiropahatanayanenāneka iva candramā dṛśyamāno 'neka eva bhavati /
avidyākalpitena ca nāmarūpalakṣaṇena rūpabhedena vyākṛtāvyākṛtātmakena tattvānyatvābhyāmanirvacanīyena brahma pariṇāmādisarvavyavahārāspadatvaṃ pratipadyate /
pāramārthikena ca rūpeṇa sarvavyavahārātītamapariṇamatavatiṣṭhate /
vācārambhaṇamātratvāccāvidyākalpitasya nāmarūpabhedasyeti na niravayavatvaṃ brahmaṇaḥ kupyati /
naceyaṃ pariṇāmaśrutiḥ pariṇāmapratipādanārthā, tatpratipattau phalānavagamāt /
sarvavyavahārahīnabrahmātmabhāvapratipādanārthā tveṣā, tatpratiphalāvagamāt /
'sa eṣa neti netyātmā' ityupakramyāha- 'abhayaṃ vai janaka prāpto 'si' (bṛ. 4.2.4) iti /
tasmādasmatpakṣe na kaścidapi doṣaprasaṅgo 'sti
pariṇāmapakṣo durghaṭa iti yaduktaṃ tadasmādiṣṭameveti vivartavādena siddhāntayati- śruteriti /
svapakṣe pūrvoktadoṣadvayaṃ nāstīti sūtrayojanayā darśayati- tuśabdenetyādinā /
īkṣitṛtvena vyākartṛtvena cekṣaṇīyavyākartavyaprapañcāt pṛthagīśvarasattvaśruterna kṛtsnaprasaktirityāha- seyaṃ devateti /
nyūnādhikabhāvenāpi pṛthaksattvaṃ śrutamityāha- tāvāniti /
itaścāstyavikṛtaṃ brahmetyāha- tatheti /
'sa vā eṣa ātmā hṛdi'iti śruterasti dṛśyātiriktaṃ brahma /
'tadā 'iti suṣuptikālarūpaviśeṣaṇāccetyarthaḥ /
liṅgāntaramāha- tathendriyeti /
bhrūmyādervikārasyendriyagocaratvāt 'na cakṣuṣā gṛhyate'ityādiśrutyā brahmaṇastatpratiṣedhādavāṅmanasagocaratvaśruteścāsti kūṭasthaṃ brahmetyarthaḥ /
kṛtsnaprasaktidoṣo nāstītyuktvā dvitīyadoṣo 'pi nāstītyāha- naceti /
nanu brahma kāryātmanāpyasti, pṛthagapyasti cet sāvayavatvaṃ durvāraṃ, niravayavasyaikasya dvidhā sattvāyogāt, ato yaddvidhābhūtaṃ tatsāvayamiti tarkaviruddhaṃ brahmaṇo niravayavatvamiti vivartamajānataḥ śaṅkāṃ gūḍhāśaya eva pariharati- śabdamūlaṃ ceti /
yadā laukikānāṃ pratyakṣadṛṣṭānāmapi śaktiracintyā tadā śabdaikasamadhigamyasya brahmaṇaḥ kimu vaktavyam /
ato brahmaṇo niravayavatvaṃ dvidhābhāvaścetyubhayaṃ yathāśabdamabhyupagantavyam /
na tarkeṇa bādhanīyamityarthaḥ /
prakṛtibhyaḥ pratyakṣadṛṣṭavastusvabhāvebhyo yatparaṃ vilakṣaṇaṃ kevalopadeśagamyaṃ tadacintyasvarūpamiti smṛtyarthaḥ /
āśayānavabodhena śaṅkate- nanu śabdenāpīti /
yadvā brahma pariṇāmītyekadeśināmiyaṃ siddhāntasūtravyākhyā darśitā tāmākṣipati- nanviti /
śabdasya yogyatājñānasāpekṣatvādityarthaḥ /
nanu brahma sāvayavaṃ niravayavaṃ veti vikalpāśrayaṇe sarvaśrutisamādhānaṃ syādityata āha- kriyeti /
niravayavatve brahmaṇaḥ prakṛtitvaśrutivirodhaḥ, sāvayavatve niravayavatvaśabdavirodhaḥ, vikalpaśca vastunyayuktaḥ, ataḥ prakārāntarānupalambhācchrutīnāṃ prāmāṇyaṃ durghaṭamiti prāpte svāśayamuddhāṭayati- naiṣa doṣa iti /
niravayavasya vastunaḥ kūṭasthasyāpyavidyayā kalpitanāmarūpavikārāṅgīkārāddurghaṭatvadoṣo nāsti /
vāstavakauṭasthyasya kalpitavikāraprakṛtitvenāvirodhādityarthaḥ /
rūpabhedāṅgīkāre sāvayavatvaṃ syādityāśaṅkyoktaṃ vivṛṇoti- nahītyādinā /
kṛtsnaprasaktiṃ nirasya doṣāntaraṃ nirasyati- vācārambhaṇeti /
nanu śrutipratipādyasya pariṇāmasya kathaṃ mithyātmatvaṃ, tatrāha- na ceyamiti /
niṣprapañcabrahmādhīśeṣatvena sṛṣṭiranūdyate na pratipādyata ityasakṛdāveditam, ato vivartavāde na kaściddoṣa ityupasaṃharati- tasmāditi
END BsCom_2,1.9.27
START BsCom_2,1.9.28
ātmani caivaṃ vicitrāś ca hi | BBs_2,1.28 |
apica naivātra vivaditavyaṃ kathamekasminbrahmaṇi svarūpānupamardenaivānekākārā sṛṣṭiḥ syāditi /
yata ātmanyapyekasminsvapnadṛśi svarūpānupamardenaivānekākārā sṛṣṭiḥ paṭhyate- 'na tatra rathā na rathayogo na panthāno bhavantyatha rathārathayogānpathaḥ sṛjate' ( bṛ. 4.3.10) ityādinā /
loke 'pi devādiṣu māyāvyādiṣu ca svapnarūpānupamardenaiva vicitrā hastyaśvādisṛṣṭayo dṛśyante /
tathaikasminnapi brahmaṇi svarūpānupamardenaivānekākārā sṛṣṭirbhaviṣyatīti
pūrvāvasthānāśenāvasthāntaraṃ pariṇāmaḥ, yathā dugdhasya dadhibhāvaḥ /
pūrvarūpānupamardenāvasthāntaraṃ vivartaḥ, yathā śukteḥ rajatabhāvaḥ /
tatra brahmaṇo vivartopādānatvaṃ svapnasākṣidṛṣṭāntena draḍhayanmāyāvādaṃ sphuṭayati sūtrakāraḥ- ātmani ceti /
rathayogāḥ aśvāḥ
END BsCom_2,1.9.28
START BsCom_2,1.9.29
svapakṣadoṣāc ca | BBs_2,1.29 |
pareṣāmapyeṣa samānaḥ svapakṣe doṣaḥ /
pradhānavādino 'pi hi niravayavamaparicchinnaṃ śabdādihīnaṃ pradhānaṃ sāvavasya paricchinnasya śabdādimataḥ kāryasya kāraṇamiti svapakṣaḥ /
tatrāpi kṛtsnaprasaktirniravayavatvātpradhānasya prāpnoti niravayavatvābhyupagamakopo vā /
nanu naiva tairniravayavaṃ pradhānamabhyupagamyate, sattvarajastamāṃsi trayo guṇā nityāsteṣāṃ sāmyāvasthā pradhāne tairevāvayavaistatsāvayavamiti /
naivañjātīyakena sāvayavatvena prakṛto doṣaḥ parihartuṃ pāryate /
yataḥ sattvarajastamasāmapyekaikasya samānaṃ niravayavatvam /
ekaikameva cetaradvayānugṛhītaṃ sajātīyasya prapañcasyopādānamiti samānatvātsvapakṣadoṣaprasaṅgasya /
tarkapratiṣṭhānātsāvayavatvameveti cet /
evavamapyanityatvādidoṣaprasaṅgaḥ /
atha śaktaya eva kāryavaicitryasūcitā avayavā ityabhiprāyaḥ /
tāstu brahmavādino 'pyavaśiṣṭāḥ /
tathāṇuvādino 'pyaṇuraṇvantareṇa saṃyujyamāno niravayavatvādyadi kārtsyena saṃyujyeta tataḥ prathimānupapatteraṇumātratvaprasaṅgaḥ /
athaikadeśena saṃyujyeta tathāpi niravayavatvābhyupagamakopa iti svapakṣe 'pi samāna eṣa doṣaḥ /
samānatvācca nānyanyatarasminneva pakṣa upakṣeptavyo bhavati /
parihṛtastu brahmavādinā svapakṣe doṣaḥ
FN: vaiśeṣikāṇāṃ hyaṇubhyāṃ saṃyujya hyaṇukamekamārabhyate, taistribhirhyaṇukaistryaṇukamekamārabhyata iti prakriyā /
kiñca kṛtsnaprasaktyādīnāṃ sāṃkhyādipakṣe 'pi doṣatvānnāsmān pratyudbhāvanīyatvaṃ, 'yaścobhayoḥ samo doṣaḥ'iti nyāyādityāha sūtrakāraḥ- svapakṣeti /
pradhānasya niravayavatve kṛtsnaprasaktiḥ sāvayavatve ca niravayavatvābhyupagamavirodha ityatra śaṅkate- nanviti /
kiṃ sāmyāvasthā guṇānāṃ vikāraḥ, samudāyo vā /
ādye tasyā na mūlaprakṛtitvaṃ, vikāratvāt /
dvitīye prapañcābhāvaḥ, samudāyasyāvastutvena mūlābhāvāt /
atha niravayavā guṇā eva vividhapariṇāmānāṃ prakṛtiriti cet, tarhi kṛtsnaprasaktermūlocchedo durvāra ityabhipretya pariharati- naivamityādinā /
iti yato 'taḥsamānatvānna vayaṃ paryanuyojyā ityanvayaḥ /
pratyekaṃ sattvādikamitaraguṇadvayasacivaṃ niravayavaṃ yadyupādānaṃ tarhi kṛtsnasyopādānasya kāryarūpatvaprasaktermūloccheda ityukterniravayavatvasādhakatarkasyābhāsatvādguṇānāṃ sāvayavatvameva pariṇāmitvena mṛdādivadato na kṛtsnaprasaktirekadeśapariṇāmasaṃbhavāditi śaṅkate- tarketi /
etaddoṣābhāve 'pi doṣāntaraṃ syāditi pariharati- evamapīti /
nanu guṇānāmavayavāstantuvadārambhakā na bhavanti kintu kāryavaicitryānumitāstadgatāḥ śaktaya ityāśaṅkya māyikaśaktibhirbrahmaṇo 'pi sāvayavatvaṃ tulyamityāha- athetyādinā /
aṇuvāde 'pi doṣasāmyamāha- tatheti /
sāṃkhyavaddoṣaḥ samāna iti saṃbandhaḥ /
niravayavayoḥ paramāṇvoḥ saṃyogo vyāpyavṛttiravyāpyavṛttirvā /
ādye tatkāryasya dvyaguṇakasyaikaparamāṇumātratvāpattiḥ prathimno 'dhikaparimāṇasyānupapatteḥ /
na hyaṇoraṇvantareṇoparyadhaḥ pārśvataśca vyāptau tato 'dhikadravyaṃ saṃbhavatiḥ dvitīye paramāṇvoḥ sāvayavatvāpattirityarthaḥ /
nanu tvaṃ cora ityukte tvamapi cora itivaddoṣasāmyoktirayuktetyata āha- parihṛtastviti /
uktaṃ hi māyāvāde svapnavatsarvaṃ sāmañjasyam, ato niravayave brahmaṇi samanvayasyāvirodha iti siddham
END BsCom_2,1.9.29
START BsCom_2,1.10.30
10 sarvopetādhikaraṇam / sū. 30-31
sarvopetā ca taddarśanāt | BBs_2,1.30 |
ekasyāpi brahmaṇo vicitraśaktiyogādupapadyate vicitro vikāraprapañca ityuktam /
tatpunaḥ kathamavagamyate paraṃ brahmeti /
taducyate /
sarvopetā ca taddarśanāt /
sarvaśaktiyuktā ca parā devatetyabhyupagantavyam /
kutaḥ /
taddarśanāt /
yathāhi darśayati śrutiḥ sarvaśaktiyogaṃ parasyā devatāyāḥ - 'sarvakarmā sarvakāmaḥ sarvagandhaḥ sarvarasaḥ sarvamidamabhyātto 'vākyanādaraḥ' (chā. 3.14.4), 'satyakāmaḥ satyasaṃkalpaḥ' (chā. 8.7.1), 'yaḥ sarvajñaḥ sarvavit' (muṇḍa. 1.1.9), 'etasya vā akṣarasya praśāsane gārgisūryācandramasau vidhṛtau tiṣṭhataḥ' (bṛ. 3.8.9) ityevañjātīyakā
FN: abhyāttaḥ abhitovyāptaḥ /
avākī vāgindriyaśūnyaḥ /
anādaro niṣkāmaḥ /
sarvopetā /
māyāśaktimato brahmaṇo jagatsargaṃ vadataḥ samanvayasyāśarīrasya na māyeti nyāyena virodho 'sti na veti saṃdehe nyāyasyānābhāsatvādastīti pūrvapakṣe pūrvoktaśaktimattvasamarthanādekaviṣayatvaṃ saṃgatiṃ vadan siddhāntasūtraṃ vyācaṣṭe- ekasyetyādinā /
pūrvottarapakṣayorvirodhāvirodhau phalamityuktamevāpādasamāpteravagantavyam /
abhyāttaḥ abhito vyāptaḥ /
avākī vāgindriyaśūnyaḥ /
anādaro niṣkāmaḥ
END BsCom_2,1.10.30
START BsCom_2,1.10.31
vikaraṇatvān neti cet tad uktam | BBs_2,1.31 |
syādetat vikaraṇāṃ parāṃ devatāṃ śāsti śāstram- 'acakṣuṣkamaśrotramavāgamanāḥ' (bṛ.3.8.8) ityevañjātīyakam /
kathaṃ sā sarvaśaktiyuktāpi satī kāryāya prabhavet /
devādayo hi cetanāḥ sarvaśaktiyuktā api santa ādhyatmikakāryakaraṇasaṃpannā eva tasmaitasmai kāryāya prabhavanto vijñāyante /
kathañca 'neti neti' (bṛ. 3.9.23) iti pratiṣiddhasarvaviśeṣāyā devatāyāḥ sarvaśaktiyogaḥ saṃbhavediti cet /
yadatra vaktavyaṃ tatpurastādevoktam /
śratyavagāhyamevedamatigambhīraṃ brahma na tarkāvagāhyam /
naca yathaikasya sāmarthyaṃ dṛṣṭaṃ tathānyasyāpi sāmarthyena bhavitavyamiti niyamo 'stīti /
pratiṣiddhasarvaviśeṣasyāpi brahmaṇaḥ sarvaśaktiyogaḥ saṃbhavatītyetadapyavidyākalpitarūpabhedopanyāsenoktameva /
tathāca śāstram- 'apāṇipādo javano grahītā paśyatyacakṣuḥ sa śṛṇotyakarṇaḥ' (śvaṃ. 3.19) ityakaraṇasyāpi brahmaṇaḥ sarvasāmarthyayogaṃ darśayati
pūrvapakṣanyāyamanūdya dūṣayati- vikaraṇatvāditi /
devādicetanānāṃ śaktānāmapi dehabhimāne satyeva kartṛtvaṃ dṛṣṭaṃ tadabhāve suṣupte tanna dṛṣṭaṃ, ato brahmaṇaḥ śaktatve 'pyadehatvānna kartṛtvam /
nāpyadehasya śaktiḥ saṃbhavatīti śaṅkārthaḥ /
vikaraṇasya jīvasya kartṛtvāsaṃbhave 'pīśvarasya saṃbhavatīti, 'devādivadapi loke'ityatroktam /
tatra śarīrasya kalpitasya māyāśrayatvāyogānnirviśeṣacinmātrasyaiva māyādhiṣṭhānatvaṃ yuktamiti samādhānārthaḥ
END BsCom_2,1.10.31
START BsCom_2,1.11.32
11 prayojanavattvādhikaraṇam. sū. 32-33
na prayojanavattvāt | BBs_2,1.32 |
anyathā punaścetanakartṛtvaṃ jagata ākṣipati /
na khalu cetanaḥ paramātmedaṃ jagadbimbaṃ viracayitumarhati /
kutaḥ /
prayojanavattvātpravṛttīnām /
cetano hi loke buddhipūrvakārī puruṣaḥ pravartamāno na mandopakramāmapi tāvatpravṛttimātmaprayojanānupayogināmārabhamāṇo dṛṣṭaḥ /
kimuta gurutarasaṃrambhām /
bhavati ca lokaprasiddhyanuvādinī śrutiḥ- 'na vā are sarvasya kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavatyātmanastu kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavati' (bṛ. 2.4.5) iti gurutarasaṃrambhā ceyaṃ pravṛttiryaduccāvacaprapañcaṃ jagadbimbaṃ viracayitavyam /
yadīyamapi pravṛttiścetanasya paramātmana ātmaprayojanopayoginī parikalpyeta paritṛptitvaṃ paramātmanaḥ śrūyamāṇaṃ bādhyeta /
prayojanābhāve vā pravṛttyabhāvo 'pi syāt /
atha cetano 'pi sannunmatto buddhyaparādhādantareṇaivātmaprayojanaṃ pravartamāno dṛṣṭastathā paramātmāpi pravartiṣyata ityucyeta /
tathā sati sarvajñatvaṃ paramātmanaḥ śrūyamāṇaṃ bādhyeta /
tasmādaśliṣṭā cetanātsṛṣṭiriti
FN: buddhyaparādho vivekābhāvaḥ /
na prayojanavattvāt /
parivṛptādbrahmaṇo jagatsargaṃ vadan samanvayo viṣayaḥ /
sa kimabhrāntaścetano yaḥ sa niṣphalaṃ vastu na racayatīti nyāyena virudhyate na veti saṃdehe pūrvamadehasyāpi śrutibalāt śaktatvoktyā kartṛtvamuktaṃ tadākṣepasaṃgatyā pūrvapakṣasūtraṃ vyācaṣṭe- anyathetyādinā /
īśvarasya phalābhāve 'pi paraprayojanāya sṛṣṭau pravṛttirastvityāśaṅkya śrutimāha- bhavati ceti /
yā prekṣāvatpravṛttiḥ sā svaphalārtheti lokaprasiddhiḥ /
naca dayālupravṛttau vyabhicāraḥ, tasyāpi paraduḥkhāsahanaprayuktasvacittavyākulatānivṛttyarthitvāditi bhāvaḥ /
kiñca gurutarāyāsasya phalaṃ vācyamityāha- gurutareti /
tarhyastīśvarasyāpi pravṛttiḥ svārthetyata āha- yadīyamapīti /
asvārthatve pravṛttyabhāvaḥ pūrvoktaḥ syādityarthaḥ /
īśvaraḥ prekṣāvānna bhavatītyāśaṅkya śrutivirodhamāha- athetyādinā /
buddheraparādho vivekābhāvaḥ
END BsCom_2,1.11.32
START BsCom_2,1.11.33
lokavat tu līlākaivalyam | BBs_2,1.33 |
tuśabdenākṣepaṃ pariharati /
yathā loke kasyacidāptaiṣaṇasya vā vyatiriktaṃ kiñcitprayojanamabhisaṃdhāya kevalaṃ līlārūpāḥ pravṛttayaḥ krīḍāvihāreṣu bhavanti, yathā cocchvāsapraśvāsādayo 'nabhisaṃdhāya bāhyaṃ kiñcitprayojanaṃ svabhāvādeva saṃbhavanti evamīśvarasyāpyanapekṣya kiñcitprayojanāntaraṃ svabhāvādeva kevalaṃ līlārūpā pravṛttirbhaviṣyati /
na hīśvarasya prayojanāntaraṃ nirūpyamāṇaṃ nyāyataḥ śrutito vā saṃbhavati /
naca svabhāvaḥ paryanuyoktuṃ śakyate /
yadyapyasmākamiyaṃ jagadbimbaviracanā gurutarasaṃrambhevābhāti tathāpi parameśvarasya līlaiva kevaleyaṃ, aparimitaśaktitvāt /
yadi nāma loke līlāsvapi kiñcitsūkṣmaṃ prayojanamutprekṣyeta tathāpi naivātra kiñcitprayojanamutprekṣituṃ śakyate, āptakāmaśruteḥ /
nāpyapravṛttirunmattapravṛttirvā, sṛṣṭiśruteḥ, sarvajñaśruteśca /
naceyaṃ paramārthaviṣayā sṛṣṭiśrutiḥ avidyākalpitanāmarūpavyavahāragocaratvāt, brahmātmabhāvapratipādanaparatvāccetyetadapi naiva vismartavyam
FN: vyatiriktaṃ līlāyāḥ sakāśāditi yāvat /
sṛṣṭiśruterapravṛttirnāsti, sarvajñatvaśruterunmattatā nāstīti vibhāgaḥ /
uktanyāyasya rājñāṃ līlāyāṃ vyabhicāra iti siddhāntasūtraṃ vyācaṣṭe- tuśabdeneti /
vyatiriktaṃ /
līlātiriktam /
krīḍārūpā vihārā yeṣu ramyadeśeṣu teṣvityarthaḥ /
kadācidrājādīnāṃ līlāyā api kiñcit phalaṃ sukhollāsādikaṃ saṃbhāvyeta tathāpi niḥśvāsādau prekṣāvatpravṛttitvamasti na tu svasya tatroddeśyaṃ phalaṃ kiñcidastīti vyabhicārasthalāntaramāha- yathā ceti /
prāṇasya svabhāvaścalatvaṃ prārabdhaṃ vocchvāsādihetuḥ, īśvarasya svabhāvaḥ kālakarmasahitamāyā /
nanvīśvarasya jagadracanāyāḥ kevalalīlātvaṃ kimityucyate, phalameva kiñcit, kalpyatāṃ, tatrāha- nahīti /
āptakāmatvavyāghātādityarthaḥ /
nanvīśvarastūṣṇīṃ kimiti na tiṣṭhati, kimiti svasyāphalāṃ pareṣāṃ duḥkhāvahāṃ sṛṣṭiṃ karoti, tatrāha- naca svabhāva iti /
kāladharmādisāmāgryāṃ satyāṃ sṛṣṭeraparihāryatvādityarthaḥ /
yaduktaṃ gurutarāyāsatvāt phalaṃ vācyamiti, tatra hetvasiddhimāha- yadyapītyādinā /
alpapravṛtterapi phalaṃ vācyaṃ loke tathādarśanādityāditarkasyāgamabādhamāha- yadi nāmeti /
sṛṣṭiśruterapravṛttirnāsti, sarvajñatvaśruterunmattatā nāstīti vibhāgaḥ /
svapnasṛṣṭivadasyāḥ sṛṣṭermāyāmātratvānna phalāpekṣetyāha- na ceyamiti /
naca niṣphalasṛṣṭiśrutīnāmānarthakyaṃ, saphalabrahmadhīśeṣatvenārthavattvādiyuktaṃ na vismartavyamityarthaḥ
END BsCom_2,1.11.33
START BsCom_2,1.12.34
vaiṣamyanairghṛṇyādhikaraṇam / sū. 34-36
vaiṣamyanairghṛṇye na sāpekṣatvāt tathā hi darśayati | BBs_2,1.34 |
punaśca jagajjanmādihetutvamīśvarasyākṣipyate sthūṇānikhanananyāyena pratijñātasyārthasya dṛḍhīkaraṇāya /
neśvaro jagataḥ kāraṇamupapadyate /
kutaḥ /
vaiṣamyanairghṛṇyaprasaṅgāt /
kāṃścidatyantasukhabhājaḥ karoti devādīn, kāṃścidatyantaduḥkhabhājaḥ paśvādīn, kāṃścinmadhyamabhogabhājo manuṣyādīnītyevaṃ viṣamāṃ sṛṣṭiṃ nirmimāṇasyaiśvarasya pṛthagjanasyeva rāgadveṣopapatteḥ /
śrutismṛtyavadhāritasvacchatvādīśvarasvabhāvavilopaḥ prasajyeta /
tathā khalajanairapi jugupsitaṃ nirghṛṇatvamatikrūratvaṃ duḥkhayogavidhānātsarvaprajopasaṃhārācca prasajyeta /
tasmādvaiṣamyanairghṛṇyaprasaṅgānneśvaraḥ kāraṇamityevaṃ prāpte brūmaḥ - vaiṣamyanairghṛṇye neśvarasya prasajyete /
kasmāt /
sāpekṣatvāt /
yadi hi nirapekṣaḥ kevala īśvaro viṣamāṃ sṛṣṭiṃ nirmimīte syātāmetau doṣau vaiṣamyaṃ nairghṛṇyaṃ ca /
natu nirapekṣasya nirmātṛtvamasti /
sāpekṣo hīśvaro viṣamāṃ sṛṣṭiṃ nirmimīte /
kimapekṣata iti cet /
dharmādharmāvapekṣata iti vadāmaḥ /
ataḥ sṛjyamānaprāṇidharmādharmāpekṣā viṣamā sṛṣṭiriti nāyamīślavarasyāparādhaḥ /
īśvarastu parjanyavaddraṣṭavyaḥ /
yathāhi parjanyo vrīhiyavādisṛṣṭau sādhāraṇaṃ kāraṇaṃ bhavati, vrīhiyavādivaiṣamye tu tattadbījagatānyevāsādhāraṇāni sāmarthyāni kāraṇāni bhavanti, evamīśvaro devamanuṣyādisṛṣṭau sādhāraṇaṃ kāraṇaṃ kṣavati /
devamanuṣyādivaiṣamye tu tattajjīvagatānyevāsādhāraṇāni karmāṇi kāraṇāni bhavantyevamīśvaraḥ sāpekṣatvānna vaiṣamyanairghṛṇyābhyāṃ duṣyati /
kathaṃ punaravagamyate sāpekṣa īśvaro nīcamadhyamottamaṃ saṃsāraṃ nirmimīta iti /
tathāhi darśayati śrutiḥ - 'eṣa hyeva sādhu karma kārayati taṃ yamebhyo lokebhya unninīṣata eṣa u evāsādhu karma kārayati taṃ yamadho ninīṣate' (kau.brā. 3.8) iti /
'puṇyo vai puṇyena karmaṇā bhavati pāpaḥ pāpena' (bṛ. 3.2.13) iti ca /
smṛtirapi prāṇikarmaviśeṣāpekṣameveśvarasyānugrahītatvaṃ ca darśayati- 'ye yathā māṃ prapadyante tāṃstathaiva bhajāmyaham' (bha.gī. 4.11) ityevañjātīyakā
FN: pṛthagjanaḥ pāmaraḥ /
yaṃ janumunninīṣate ūrdhvaṃ netumicchati taṃ sādhu kārayatyeṣa īśvara ityanvayaḥ /
vaiṣamyanairghṛṇye na /
nirdeṣādbrahmaṇo jagatsargaṃ bruvan samanvayo viṣayaḥ /
sa kiṃ yo viṣamakārī sa doṣavāniti nyāyena virudhyate na veti saṃdehe pūrvatra līlayā yatsraṣṭṛtvamuktaṃ tadeva karmādisāpekṣasya na yuktamanīśvaratvāpatteḥ, nirapekṣatve rāgādidoṣāpatterityākṣepasaṃgatyā pūrvapakṣayati- punaścetyādinā /
brahmaiva jagatkāraṇamiti janmādisūtre pratijñātor'thaḥ /
pṛthagjanaḥ pāmaraḥ, 'niravadyaṃ nirañjanam'iti śrutiḥ, 'na me dveṣyo 'sti na priyaḥ'iti smṛtiḥ /
svacchatvādītyādipadena kūṭasthatvāgrahaḥ, svacchatvādiścāsāvīśvarasvabhāvaśceti vigrahaḥ /
nimittamanapekṣya viṣamakāritve vaiṣamyādidoṣaḥ syāt, na tvanapekṣatvamīśvarasyāstīti siddhāntayati- evaṃ prāpta ityādinā /
naca sāpekṣatve anīśvaratvaṃ, sevāmapekṣya phaladātari rājñīśvaratvānapāyāt /
nanu tarhi dharmādharmābhyāmeva vicitrā sṛṣṭirastu kimīśvareṇetyata āha- īśvarastu parjanyavaditi /
sādhāraṇahetusahitasyaivāsādhāraṇahetoḥ kāryakāritvānneśvaravaiyarthyaṃ, anyathā parjanyavaiyarthyaprasaṅgāditi bhāvaḥ /
yaṃ janamunninīṣate ūrdhvaṃ netumicchati taṃ sādhu kārayatyeṣa īśvara ityanvayaḥ /
naca kañcijjanaṃ sādhu kañcidasādhu karma kārayato vaiṣamyaṃ tadavasthamiti vācyaṃ, anādipūrvārjitasādhvasādhuvāsanayā svabhāvena janasya tattatkarmasu pravṛttāvīśvarasya sādhāraṇahetutvāt /
ato 'navadya īśvara iti bhāvaḥ
END BsCom_2,1.12.34
START BsCom_2,1.12.35
na karmāvibhāgād iti cen nānāditvād | BBs_2,1.35 |
'sadeva somyedamagra āsīdekamevādvitīyam' (chā. 6.2.1) iti prāksṛṣṭeravibhāgāvadhāraṇānnāsti karma yadapekṣya viṣamā sṛṣṭiḥ syāt /
sṛṣṭyuttarakālaṃ hi śarīrādivibhāgāpekṣaṃ karma, karmāpekṣaśca śarīrādivibhāga itītaretarāśrayatvaṃ prasajyeta /
ato vibhāgādūrdhvaṃ karmāpekṣa īśvaraḥ pravartatāṃ nāma /
prāgvibhāgādvaicitryanimittasya karmaṇo 'bhāvāttulyaivādyā sṛṣṭiḥ prāpnotīti cet /
naiṣa doṣaḥ /
anāditvātsaṃsārasya /
bhavedeṣa doṣo yadyādimānsaṃsāraḥ syāt /
anādau tu saṃsāre bījāṅ kuravaddhetumadbhāvena karmaṇaḥ sargavaiṣamyasya ca pravṛttirna virudhyate
prathamasargasya vaiṣamyahetukarmābhāvādekarūpatvaṃ syāt, tathā tathā taduttarakalpānāmapītyākṣipya samādhatte sūtrakāraḥ- na karmeti /
prathamasṛṣṭeḥ paścādbhāvikarmakṛtaṃ vaiṣamyamityāśaṅkyānyonyāśrayamāha- sṛṣṭyuttareti /
ādyā sṛṣṭirityupalakṣaṇam /
ādāvekarūpatve madhye viṣamakarmotpattau hetvabhāvenottarasṛṣṭīnāmapi tulyatvasya durvāratvāditi draṣṭavyam /
parihāraḥ sugamaḥ
END BsCom_2,1.12.35
START BsCom_2,1.12.36
kathaṃ punaravagamyate 'nādireṣa saṃsāra iti /
ata uttaraṃ paṭhati -
upapadyate cāpy upalabhyate ca | BBs_2,1.36 |
upapadyate ca saṃsārasyānāditvam /
ādimattve hi saṃsārasyākasmādudbhūtermuktānāmapi punaḥ saṃsārodbhūtiprasaṅgaḥ, akṛtābhyāgamaprasaṅgaśca, sukhaduḥkhādivaiṣamyasya nirnimittatvāt /
naceśvaro vaiṣamyaheturityuktam /
nacāvidyā kevalā vaiṣamyasya kāraṇaṃ, ekarūpatvāt /
rāgādikleśavāsanākṣiptakarmāpekṣā tvavidyā vaiṣamyakarī syāt /
naca karmāntareṇa śarīraṃ saṃbhavati, naca śarīramantareṇa karma saṃbhavatītītaretarāśrayatvaprasaṅgaḥ /
anāditve tu bījāṅ kuranyāyenopapatterna kaściddoṣo bhavati /
upalabhyate ca saṃsārasyānāditvaṃ śrutismṛtyoḥ /
śrutau tāvat 'anena jīvenātmanā' (chā. 6.3.2) iti sargapramukhe śārīramātmānaṃ jīvaśabdena prāṇadhāraṇanimittenābhilapannanādiḥ saṃsāra iti darśayati /
ādimattve tu prāganavadhāritaprāṇaḥ san kathaṃ prāṇādadhāraṇanimittena jīvaśabdena sargapramukhe 'bhilapyeta /
naca dhārayiṣyatītyato 'bhilapyeta /
anāgatāddhi saṃndhādatītaḥ saṃbandho balavānbhavati, abhiniṣpannatvāt /
'sūryācandramasau dhātā yathāpūrvamakalpayat' (ṛ.saṃ 10.190.3) iti ca mantravarṇaḥ pūrvakalpasadbhāvaṃ darśayati /
smṛtāvapyanāditvaṃ saṃsārasyopalabhyate- 'na rūpamasyeha tathopalabhyate nānto na cādirna ca saṃpratiṣṭhā' (gī. 15.3) iti /
purāṇe cātītānāgatānāṃ ca kalpanāṃ na parimāṇamastīti sthāpitam
prathamaḥ sargaḥ kaścinnāstītyatra pramāṇaṃ pṛcchati- kathaṃ punariti /
upapattisahataśrutyādikaṃ pramāṇamiti sūtravyākhyayā darśayati- upapadyata iti /
hetuṃ vinaiva sārgāṅgīkāre jñānakarmakāṇḍavaiyarthyaṃ syādityarthaḥ /
nanu sukhādivaiṣamye īśvaro 'vidyā vā heturastvityāśaṅkya krameṇa dūṣayati- naceśvara ityādinā /
kastarhi hetuḥ, tatrāha- rāgādīti /
rāgadvaiṣamohāḥ kleśāsteṣāṃ vāsanābhirākṣiptāni karmāṇi dharmādharmavyāmiśrarūpāṇi, tadapekṣā tvavidyā sukhādisargavaicitryahetuḥ /
tasmādavidyāsahakāricatvena kleśakarmaṇāmanādipravāho 'ṅgīkartavya iti bhāvaḥ /
kiñca sṛṣṭeḥ sāditve prathamaśarīrasyotpattirna saṃbhavati, hetvabhāvāt /
naca karma hetuḥ, śarīrātprākkarmāsaṃbhavāt /
tasmāt karmaśarīrayoranyonyāśrayaparihārāya sarvaireva vādibhiḥ saṃsārasyānāditvamaṅgīkāryamityāha- naceti /
sargapramukhe sṛṣṭyādau prāganavadhāritaprāṇo 'pi san pratyagātmā bhāvidhāraṇanimittena jīvaśabdenocyatāmityatrāha- naca dhārayiṣyatīti /
'gṛhasthaḥ sadṛśīṃ bhāryāmupeyāt'ityādāvagatyā bhāvivṛttyāśrayaṇamiti bhāvaḥ /
asya saṃsāravṛkṣasya svarūpaṃ satyaṃ mithyā vetyupadeśaṃ vinā nopalabhyate /
jñānaṃ vinānto 'pi nāsti /
nāpyādirupalabhyate, asattvādeva /
naca saṃpratiṣṭhā madhye sthitiḥ, dṛṣṭanaṣṭasvarūpatvāditi gītāvākyārthaḥ /
saṃsārasyānāditve 'pi mithyātvāt 'ekamevādvitīyam'ityavadhāraṇamupapannam /
tasmānniravadye brahmaṇi samanvayāvirodha iti siddham
END BsCom_2,1.12.36
START BsCom_2,1.13.37
13 sarvadharmopapattyadhikaraṇam. sū. 37
sarvadharmopapatteś ca | BBs_2,1.37 |
cetanaṃ brahma jagataḥ kāraṇaṃ prakṛtiścetyasminnavadhārite vedārthe parairupakṣiptānvilakṣaṇatvādīndoṣānparyahārṣīdācāryaḥ /
idānīṃ parapakṣapratiṣedhapradhānaṃ prakaraṇaṃ prāripsamāṇaḥ svapakṣaparigrahapradhānaṃ prakaraṇamupasaṃharati /
yasmādasminbrahmaṇi kāraṇe parigṛhyamāṇe pradarśitena prakāreṇa sarve kāraṇadharmā upapadyante 'sarvajñaṃ sarvaśakti mahāmāyaṃ ca brahma' iti, tasmādanatiśaṅkanīyamidamaupaniṣadaṃ darśanamiti
sarvadharmopapatteśca /
nirguṇasya brahmaṇo jagadupādanatvavādivedāntasamanvayo viṣayaḥ sa kiṃ yannirguṇaṃ tannopādānaṃ yathā rūpamiti nyāyena virudhyate na veti saṃdehe, bhavatvīśvarasya viṣamasṛṣṭinimittatvaṃ tatprayojakasya karmaṇaḥ sattvāt, natūpādānatvaṃ tadvyāpakasya saguṇatvasyābhāvāditi pratyudāharaṇena prāpte siddhāntasūtratātparyamāha- cetanamiti /
vivartopādānatvaṃ nirguṇasyāpyaviruddhaṃ, ajñātatvasya bhramādhiṣṭhānatvaprayojakasya sattvāt, saguṇatvaṃ tvavyāpakaṃ śabdādiguṇeṣu nityatvādibhramadarśanāditi bhāvaḥ /
yadyapi sarvajñatvaṃ sarvaśaktitvaṃ ca loke kāraṇadharmatvenāprasiddhaṃ tathāpi yo yasya kartā sa tasya sarvasya jñātā śaktaśceti prasiddham, īśvarasyapi sarvakartṛtvaśravaṇātprasiddhyanusāreṇārthānniratiśayasarvajñatvaṃ sarvaśaktitvaṃ ca sidhyatītyabhisaṃdhāyāha- sarvajñaṃ sarvaśaktīti /
mahāmāyamiti /
kartṛtvopādānatvakathane sarvaśaṅkāpaṅkakṣālanāyoktam /
tasmādaupaniṣadasiddhānte na kaściddoṣa iti siddham
Original text: Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (subcommentary) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0