Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (with commentary) · Chapter 25
START BsCom_2,1.1.1
1 smṛtyadhikaraṇam / sū. 1-2
prathame 'dhyāye sarvajñaḥ sarveśvaraḥ jagata utpattikāraṇaṃ, mṛtsuvarṇādaya iva ghaṭarucakādīnām /
utpannasya jagato niyantṛtvena stithikāraṇaṃ, māyāvīva māyāyāḥ /
prasāritasya ca jagataḥ punaḥ svātmanyevopasaṃhārakāraṇaṃ, avaniriva caturvidhasya bhūtagrāmasya /
sa eva ca sarveṣāṃ na ātmetyetadvedāntavākyasamanvayapratipādanena pratipāditam /
pradhānādikāraṇavādāścāśabdatvena nirākṛtāḥ /
idānīṃ svapakṣe smṛtinyāyavirodhaparihāraḥ, pradhānādivādānāṃ ca nyāyābhāsopabṛṃhitatvaṃ, prativedāntaṃ ca sṛṣṭyādiprakriyāyā avigītatvamisyarthajātasya pratipādanāya dvitīyo 'dhyāya ārabhyate /
tatra prathamaṃ tāvatsmṛtivirodhamupanyasya pariharati-
smṛtyanavakāśadoṣaprasaṅga iti cen nānyasmṛtyanavakāśadoṣaprasaṅgāt | BBs_2,1.1 |
yaduktaṃ brahmaiva sarvajñaṃ jagataḥ kāraṇamiti, tadayuktam /
kutaḥ smṛtyanavakāśadoṣaprasaṅgāt /
smṛtiśca tantrākhyā paramarṣipraṇītā śiṣṭaparigṛhītā anyāśca tadanusīriṇyaḥ smṛtayaḥ, evaṃ satyanavākāśāḥ prasajyeran /
tāsu hyacetanaṃ pradhānaṃ svatantraṃ jagataḥ kāraṇamupanibadhyate /
manvādisamṛtayastāvaccodanālakṣaṇenāgnihotrādinā dharmajātenāpekṣitamarthaṃ samarpayantyaḥsāvakāśā bhavanti /
asya varṇasyāsminkāle 'nena vidhānaṃnopanayanaṃ, īdṛśaścācāraḥ, itthaṃ vedādhyayanaṃ, itthaṃ sahadharmacāriṇīsaṃyoga iti /
tathā puruṣārthāśca varṇāśramadharmānnānāvidhānvidadhati /
naivaṃ kapilādismṛtīnāmanuṣṭheye viṣaye 'vakāśo 'sti /
mokṣasādhanameva hi samyagdarśanamadhikṛtya tāḥ praṇītāḥ /
yadi tatrāpyanavakāśāḥ syurānarthakyamevāsāṃ prasajyeta /
tasmāttadavirodhena vedāntā vyākhyātavyāḥ /
kathaṃ punarīkṣatyādibhyo hetubhyo brahmaiva sarvajñaṃ jagataḥ kāraṇamityavadhāritaḥ śrutyarthaḥ smṛtyanavakāśadoṣaprasaṅgena punarākṣipyate /
bhavadeyamanākṣepaḥ svatantraprajñānām /
paratantraprajñāstu prāyeṇa janāḥ svātantryeṇa śrutyarthamavadhārayitumaśaknuvantaḥ prakhyātapraṇetṛkāsu smṛtiṣvavalamberan /
tadbalena ca śrutyarthaṃ pratipitseran /
asmatkṛte ca vyākhyāne na viśvasyurbahumānātsmṛtīnāṃ praṇetṛṣu /
kapilaprabhṛtīnāṃ cārṣaṃ jñānamapratihataṃ smaryate /
śrutiśca bhavati- 'ṛṣiṃ prasūtaṃ kapilaṃ yastamagre jñānairbibharti jāyamānaṃ ca paśyet' (śve. 5.2) iti /
tasmānnaiṣāṃ matamayathārthaṃ śakyaṃ saṃbhāvayitum /
tarkāvaṣṭambhena caiter'thaṃ pratiṣṭhāpayanti /
tasmādapi smṛtibalena vedāntā vyākhyeyā iti punarākṣepaḥ /
tasya samādhiḥ nānyasmṛtyanavakāśadoṣaprasaṅgāditi /
yadi smṛtyanavakāśadoṣaprasaṅgeneśvarakāraṇavāda ākṣipyeta, evamapyanyā īśvarakāraṇavādinyaḥ smṛtayo 'navakāśāḥ prasajyeran /
tā udāhariṣyāmaḥ - 'yattatsūkṣmamavijñeyam' iti paraṃ brahma prakṛtya 'sa hyantarātmā bhūtānāṃ kṣetrajñaśceti kathyate' iti coktvā 'tasmādavyaktamutpannaṃ triguṇaṃ dvijasattama' ityāha /
tathānyatrāpi 'avyaktaṃ puruṣe brahmannirguṇe saṃpralīyate' ityāha /
'ataśca saṃkṣepamimaṃ śṛṇudhvaṃ nārāyaṇaḥ sarvamidaṃ purāṇaḥ /
sa sargakāle ca karoti sarvaṃ saṃhārakāle ca tadatti bhūyaḥ' iti purāṇe /
bhagavadgītāsu ca- 'ahaṃ kṛtsnasya jagataḥ prabhavaḥ pralayastathā' (bha.gī. 7.6) iti /
paramātmānameva ca prakṛtyāpastamabaḥ paṭhati- 'tasmātkāyāḥ prabhavanti sarve sa mūlaṃ śāśvatikaḥ sa nityaḥ (dha.sū. 1.8.23.2) iti /
evamanekaśaḥ smṛtiśvapīśvaraḥ kāraṇatvenopādānatvena ca prakāśyate /
samṛtibalena pratyavatiṣṭamānasya smṛtibalenaivottaraṃ vakṣyāmītyato 'yamanyasmṛtyanavakāśadoṣopanyāsaḥ /
darśitaṃ tu śrutīnāmīśvarakāraṇavādaṃ prati tātparyam /
vipratipattau ca smṛtīnāmavaśyakartavye 'nyataraparigrahe 'nyataraparityāge ca śrutyanusāriṇyaḥ smṛtayaḥ pramāṇamanapekṣyā itarāḥ /
taduktaṃ pramāṇalakṣaṇe- 'virodhe tvanapekṣaṃ syādasti hyanumānam' (jai.sū. 1.3.3) iti /
nacātīndriyānarthañśrutimantareṇa kaścidupalabhata iti śakyaṃ saṃbhāvayituṃ nimittābhāvāt /
śakyaṃ kapilādīnāṃ siddhānāmapratihatajñānatvāditi cet /
na /
siddherapi sāpekṣatvāt /
dharmānuṣṭhānāpekṣā hi siddhiḥ /
sa ca dharmaścodanālakṣaṇaḥ /
tataśca pūrvasiddhāyāścodanāyā artho na paścimasiddhapuruṣavacanavaśenātiśaṅkituṃ śakyate /
siddhavyapāśrayakalpanāyāmapi bahutvātsiddhānāṃ pradraśitena prakāreṇa smṛtivipratipattau satyāṃ na śrutivyapāśrayādanyannirṇayakāraṇamasti /
paratantraprajñasyāpi nākasmātsmṛtiviśeṣaviṣayaḥ pakṣapāto yuktaḥ /
kasyacitkvacitpakṣapāte sati puruṣamativauśvarūpyeṇa tattvāvyavasthānaprasaṅgāt /
tasmāttasyāpi smṛtivipratipattyupanyāsena smṛtyanusārāviṣayavivecanena ca sanmārge prajñā saṃgrahaṇīyā /
yā tu śrutiḥ kapilasya jñānātiśayaṃ pradarśayantī pradarśitā na tayā śrutiviruddhamapi kāpilaṃ mataṃ śraddhātuṃ śakyaṃ, kāpilamiti śrutisāmānyamātratvāt /
anyasya ca kapilasya sagaraputrāṇāṃ pratapturvāsudevanāmnaḥ smaraṇāt /
anyārthadarśanasya ca prāptirahitasyāsādhakatvāt /
bhavati cānyā manormāhātmyaṃ prakhyāpayantī śrutiḥ - 'yadvai kiñca manuravadattadbheṣajam' (tai.saṃ 2.2.10.2) iti /
manunā ca 'sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani /
saṃpaśyannātmayājī vai svārājyamadhigacchati //
' (12.11) iti sarvātmatvadarśanaṃ praśaṃsatā kāpilaṃ mataṃ nindyata iti gamyate /
kapilo hi na sarvātmatvadarśanamanumanyate, ātmabhedābhyupagamāt /
mahābhārate 'pi ca 'bahavaḥ puruṣā brahmannutāho eka eva tu' iti vicārya 'bahavaḥ puruṣā rājansāṃkhyayogavicāriṇām' iti parapakṣamupanyasya tadvyudāsena- 'bahūnāṃ puruṣāṇāṃ hi yathaikā yonirucyate /
tathā taṃ puruṣaṃ viśvamākhyāsyāmi guṇādhikam //
' ityupakramya 'mamāntarātmā tava ca ye cānye dehasaṃsthitāḥ /
sarveṣāṃ sākṣibhūto 'sau na grāhyaḥ kenacitkvacit //
viśvamūrdhā viśvabhujo visvapādākṣināsikaḥ /
ekaścarati bhūteṣu svairacārī yathāsukham //
' iti sarvātmataiva nirdhāritā /
śrutiśca sarvātmatāyāṃ bhavati- 'yasminsarvāṇi bhūtānyātmaivābhūdvijānataḥ /
tatra ko mohaḥ kaḥ śokaḥ ekatvamanupaśyataḥ' (ī. 7) ityevaṃvidhā /
ataśca siddhamātmabhedakalpanayāpi kapilasya tantraṃ vedaviruddhaṃ vedānusārimanuvacanaviruddhaṃ ca, na kevalaṃ svatantraprakṛtikalpanayaiveti /
vedasya hi nirapekṣaṃ svārthe prāmāṇyaṃ raveriva rūpaviṣaye /
puruṣavacasāṃ tu mūlāntarāpekṣaṃ vaktusmṛtivyavahitaṃ ceti viprakarṣaḥ /
tasmādvedaviruddhe viṣaye smṛtyanavakāśaprasaṅgo na doṣaḥ
Original text: Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (subcommentary) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0