બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 26

fન્: ઽદ્વિતીયે સ્મૃતિતર્કાભ્યામવિરોધો ઽન્યદુષ્ટતા ।
ભૂતભોક્તૃશ્રુતેર્લિઙ્ગશ્રુતેરપ્યવિરુદ્ધતાઽ ઇતિ સંગ્રહશ્લોકઃ ।
પરમર્ષિઃ કપિલઃ ।
અન્યા આસુરિપઞ્ચશિખાદિપ્રણીતાઃ ।
ઉપચરિતં શ્રુત્યર્થં પ્રતિપદ્યેરન્નિત્યર્થઃ ।
સૂક્ષ્મત્વમતીન્દ્રિયત્વમ્ ।
અવિજ્ઞેયત્વં પ્રમાણાન્તરાવગાહ્યત્વમ્ ।
કાયા બ્રહ્માદયઃ ।
શાશ્વતિકઃ કૂટસ્થઃ ।
શ્રુતિવિરોધે સ્મૃતિપ્રામાણ્યં અનપેક્ષં હેયમ્ ।
હિ યતો ઽસતિ વિરોધે શ્રુત્યનુમાનં ભવતિ ।
પ્રતપ્તુર્દાહકસ્ય ।
વિશ્વે મૂર્ધનો ઽસ્યૈવ સર્વત્ર પ્રતિબિમ્બિતત્વાત્ ।
એવં વિશ્વભુજાદૌ યોજ્યમ્ ।
ઽનામરૂપે વ્યાકરવાણિઽઇતિ શ્રુતેર્નામતનુકૃદપિ સંજ્ઞામૂર્તિવ્યાકર્તાપિ લિઙ્ગશરીરોપાધિના કર્તેતિ અંશ ઇતિ ચ પ્રથિતઃ પ્રસિદ્ધો યસ્તં પ્રત્યગભિન્નં પરમાત્માનં મૂલપ્રકૃતિનિયન્તારં ભજે ઇત્યર્થઃ ।
સ્મૃતિપ્રસઙ્ગાત્પૂર્વોત્તરાધ્યાયયોર્વિષયવિષયિભાવસંગતિં વક્તું વૃત્તં કીર્તયતિ- પ્રથમે ઽધ્યાય ઇતિ ।
જન્માદિસૂત્રમારભ્ય જગદુત્પત્ત્યાદિકારણં બ્રહ્મેતિ પ્રતિપાદિતં, ઽશાસ્ત્રદૃષ્ટ્યા તુઽઇત્યાદિસૂત્રેષુ સ એવાદ્વિતીયઃ સર્વાત્મેત્યુક્તં, ઽઆનુમાનિકમ્ઽઇત્યાદિના કારણાન્તરસ્યાશ્રૌતત્વં દર્શિતમિત્યર્થઃ ।
એવં પ્રથમાધ્યાયસ્યાર્થમનૂદ્ય તસ્મિન્ વિષયે વિરોધપરિહારવિષયિણં દ્વિતીયાધ્યાયસ્યાર્થં પાદશઃ સંક્ષિપ્ય કથયતિ- ઇદાનીમિતિ ।
અત્ર પ્રથમપાદે સમન્વયસ્ય સાંખ્યાદિસ્મૃતિયુક્તિભિર્વિરોધપરિહારઃ ક્રિયતે ।
દ્વિતીયપાદે સાંખ્યાદ્યાગમાનાં ભ્રાન્તિમૂલત્વમવિરોધાય કથ્યતે ।
તૃતીયપાદે પ્રતિવેદાન્તં સૃષ્ટિશ્રુતીનાં જીવાત્મશ્રુતીનાં ચ વ્યોમાદિમહાભૂતાનાં જન્મલયક્રમાદિકથનેનાવિરોધઃ પ્રતિપાદ્યતે ।
ચતુર્થપાદે લિઙ્ગશરીરશ્રુતીનામવિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
અયમેવાર્થઃ ।
સુખબોધાર્થં શ્લોકેન સંગૃહીતઃ-ઽદ્વિતીયે સ્મૃતિતર્કાભ્યામવિરોધો ઽન્યદુષ્ટતા ।
ભૂતભોક્તૃશ્રુતેર્લિઙ્ગશ્રુતેરપ્યવિરુદ્ધતા ॥
ઽઇતિ ।
તત્રાજ્ઞાતે વિષયે વિરોધશઙ્કાસમાધ્યયોગાત્સમન્વયાધ્યાયાનન્તર્યમવિરોધાધ્યાયસ્ય યુક્તમ્ ।
તત્ર પ્રથમાધિકરણતાત્પર્યમાહ- પ્રથમમિતિ ।
શ્રૌતે સમન્વયે વિરોધનિરાસાર્થત્વાદસ્ય પાદસ્ય શ્રુતિશાસ્ત્રાધ્યાયસંગતયઃ સ્વમતસ્થાપનાત્મકત્વાત્સર્વેષામધિકરણાનામેતત્પાદસંગતિઃ ।
અત્ર પૂર્વપક્ષે સ્મૃતિવિરોધાદુક્તસમન્વયાસિદ્ધિઃ ફલં, સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ વિવેકઃ ।
તત્ર બ્રહ્મણ્યુક્તવેદાન્તસમન્વયો વિષયઃ ।
સ કિં સાંખ્યસ્મૃત્યા વિરુધ્યતે ન વેતિ સ્મૃતિપ્રામાણ્યાપ્રામાણ્યાભ્યાં સંદેહે પૂર્વપક્ષમાહ- યદુક્તમિતિ ।
તન્ત્ર્યન્તે વ્યુત્પાદ્યન્તે તત્ત્વાન્યનેનેતિ તન્ત્રં શાસ્ત્રં કપિલોક્તમ્, અન્યાશ્ચ પઞ્ચશિખાદિભિઃ પ્રોક્તાઃ, એવં સતિ વેદાન્તાનામદ્વયબ્રહ્મસમન્વયે નિરર્થકાઃ સ્યુરિત્યર્થઃ ।
તાસામપિ બ્રહ્માર્થકકત્વમસ્તીત્યવિરોધ ઇત્યત આહ- તાસુ હીતિ ।
નનુ સાંખ્યસ્મૃતિપ્રામાણ્યાય પ્રધાનવાદગ્રહે મન્વાદિસ્મૃતીનામપ્રામાણ્યં સ્યાદિત્યાશઙ્ક્ય તાસાં ધર્મે સાવકાશત્વાત્પ્રમાણ્યં સ્યાદિત્યાહ- મન્વાદીતિ ।
તર્હિ સાંખ્યાદિસ્મૃતીનામપિ ધર્મે તાત્પર્યેણ પ્રામાણ્યમસ્તુ, તત્ત્વં તુ બ્રહ્મૈવેત્યવિરોધ ઇત્યત આહ- નૈવમિતિ ।
તત્ત્વે વિકલ્પનાનુપપત્તેર્નિરવકાશસ્મૃત્યનુસારેણ શ્રુતિવ્યાખ્યાનમુચિતં, સાવકાશનિરવકાશયોર્નિરવકાશં બલીય ઇતિ ન્યાયાદિત્યાહ- તસ્માદિતિ ।
શ્રુતિવિરોધે સ્મૃત્યપ્રામાણ્યસ્યેષ્ટત્વાત્પૂર્વપક્ષો ન યુક્ત ઇતિ શઙ્કતે- કથમિતિ ।
યે સ્વાતન્ત્ર્યેણ શ્રુત્યર્થં જ્ઞાતું શક્નુવન્તિ તેષામયં પૂર્વપક્ષો ન ભવેત્, સાંખ્યવૃદ્ધેષુ શ્રદ્ધાલૂનાં તુ ભવેદિત્યાહ- ભવેદિતિ ।
તેષામતીન્દ્રિયાર્થજ્ઞાનવત્ત્વાચ્ચ તત્ર શ્રદ્ધા સ્યાદિત્યાહ- કપિલપ્રભૃતીનાં ચેતિ ।
ઽઆદૌ યો જાયમાનં ચ કપિલં જનયેદૃષિમ્ ।
પ્રસૂતં બિભૃયાજ્જ્ઞાનૈસ્તં પશ્યેત્પરમેશ્વરમ્ ॥
ઽઇતિ શ્રુતિયોજના ।
યથા સાંખ્યસ્મૃતિવિરોધાદ્બ્રહ્મવાદસ્ત્યાજ્ય ઇતિ ત્વયોચ્યતે તથા સ્મૃત્યન્તરવિરોધાત્પ્રધાનવાદાસ્ત્યાજ્ય ઇતિ મયોચ્યત ઇતિ સિદ્ધાન્તયતિ- તસ્ય સમાધિરિતિ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મણઃ સકાશાદવ્યક્તં માયાયાં લીનમ્ ।
સૂક્ષ્માત્મકં જગદિતિ યાવત્ ।
ઇતિહાસવાક્યાન્યુક્ત્વા પુરાણસંમતિમાહ- અતશ્ચેતિ ।
પ્રભવત્યસ્માદિતિ પ્રભવો જન્મહેતુઃ ।
પ્રલીયતે તસ્મિન્નિતિ પ્રલયો લયાધિષ્ઠાનમ્ ।
તસ્માત્ કર્તુરીશ્વરાત્ કાયા બ્રહ્માદયઃ પ્રભવન્તિ ।
સ એવ મૂલમુપાદાનમ્ ।
કિં પરિણામિ, ન, શાશ્વતિકઃ કૂટસ્થઃ ।
અતઃ સ નિત્ય ઇત્યર્થઃ ।
નનુ શ્રુતિવિરોધઃ કિમિતિ નોક્ત ઇત્યત આહ- સ્મૃતિબલેનેતિ ।
સ્મૃતીનાં મિથો વિરોધે કથં તત્ત્વનિર્ણયઃ, તત્રાહ- દર્શિતં ત્વિતિ ।
શ્રુતિભિરેવ તત્ત્વનિર્ણય ઇત્યર્થઃ ।
સ્મૃતીનાં કા ગતિરિત્યત આહ- વિપ્રતિપત્તૌ ચેતિ ।
વસ્તુતત્ત્વે સ્મૃતીનાં મિથો વિરોધે વસ્તુનિ વિકલ્પાયોગાત્ કૢપ્તશ્રુતિમૂલાઃ સ્મૃતયઃ પ્રમાણં, ઇતરાસ્તુ કલ્પ્યશ્રુતિમૂલા ન પ્રમાણમિત્યર્થઃ ।
કૢપ્તશ્રુતિવિરોધે સ્મૃતિર્ન પ્રમાણમિત્યત્રઃ જૈમિનીયન્યાયમાહ- તદુક્તમિતિ ।
ઽઔદુમ્બરીં સ્પૃષ્ટ્વોદ્ગાયેત્ઽઇતિ પ્રત્યક્ષશ્રુતિવિરુદ્ધા ઽસા સર્વા વેષ્ટયિતવ્યાઽઇતિ સ્મૃતિર્માનં ન વેતિ સંદેહે, મૂલશ્રુત્યનુમાનાન્માનમિતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તઃ-કૢપ્તશ્રુતિવિરોધે સ્મૃતિપ્રામાણ્યમનપેક્ષમપેક્ષાશૂન્યમ્ ।
હેયમિતિ યાવત્ ।
હિ યતો ઽસતિ વિરોધે શ્રુત્યનુમાનં ભવતિ, અત્ર તુ વિરોધે સતિ શ્રુત્યનુમાનાયોગાન્મૂલાભાવાત્ સર્વવેષ્ટનસ્મૃતિરપ્રમાણમિત્યર્થઃ ।
અસ્તુ સાંખ્યસ્મૃતિઃ પ્રત્યક્ષમૂલેત્યત આહ- ન ચેતિ ।
યોગિનાં સિદ્ધિમહિમ્નાતીન્દ્રિયજ્ઞાનં સંભાવયિતું શક્યમિતિ શઙ્ક્યતે- શક્યમિતિ ।
કપિલાદિભિઃ કિલાદૌ વેદપ્રામાણ્યં નિશ્ચિત્ય તદર્થસ્ય ધર્મસ્યાનુષ્ઠાનેન સિદ્ધિઃ સંપાદિતા, તયા સિદ્ધ્યા પ્રણીતસ્મૃત્યનુસારેણાનાદિશ્રુતિપીડા ન યુક્તોપજીવ્યવિરોધાદિતિ પરિહરતિ- ન ।
સિદ્ધેરપીતિ ।
અતિશઙ્કિતુમિતિ ।
શ્રુતીનાં મુખ્યાર્થમતિક્રમ્યોપચરિતાર્થત્વં શઙ્કિતું ન શક્યત ઇત્યર્થઃ ।
સ્વતઃસિદ્ધેર્વેદો નોપજીવ્ય ઇતિચેત્ ન ।
અનીશ્વરસ્ય સ્વતઃસિદ્ધૌ માનાભાવાત્ ।
અઙ્ગીકૃત્યાપ્યાહ- સિદ્ધેતિ ।
સિદ્ધાનાં વચનમાશ્રિત્ય વેદાર્થકલ્પનાયામપિ સિદ્ધોક્તીનાં મિથો વિરોધે શ્રુત્યાશ્રિતમન્વાદ્યુક્તિભિરેવ વેદાર્થનિર્ણયો યુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
શ્રુતિરૂપાશ્રયં વિના સિદ્ધોક્તિમાત્રં ન તત્ત્વનિર્ણયકારણમિત્યક્ષરાર્થઃ ।
નનુ મન્દમતેઃ સાંખ્યસ્મૃતૌ શ્રદ્ધા ભવતિ તસ્ય મતિર્વેદાન્તમાર્ગે કથમાનેયેત્યત આહ- પરતન્ત્રેત્યાદિના ।
નનુ શ્રુત્યા કપિલસ્ય સર્વજ્ઞત્વોક્તેસ્તન્મતે શ્રદ્ધા દુર્વારેત્યત આહ- યા ત્વિતિ ।
કપિલશબ્દમાત્રેણ સાંખ્યકર્તા શ્રૌત ઇતિ ભ્રાન્તિરયુક્તા, તસ્ય દ્વૈતવાદિનઃ સર્વજ્ઞત્વાયોગાત્ ।
અત્ર ચ સર્વજ્ઞાનસંભૃતત્વેન શ્રુતઃ કપિલો વાસુદેવાંશ એવ ।
સ હિ સર્વાત્મત્વજ્ઞાનં વૈદિકં સાંખ્યમુપદિશતીતિ સર્વજ્ઞ ઇતિ ભાવઃ ।
પ્રતપ્તુઃ પ્રદાહકસ્ય ।

કિઞ્ચ યઃ કપિલં જ્ઞાનૈર્બિભર્તિ તમીશ્વરં પશ્યેદિતિ વિધીયતે, તથા ચાન્યાર્થસ્ય ઈશ્વરપ્રતિપત્તિશેષસ્ય કપિલસર્વજ્ઞત્વસ્ય દર્શનમનુવાદસ્તસ્ય માનાન્તરેણ પ્રાપ્તિશૂન્યસ્ય સ્વાર્થસાધકત્વાયોગાન્નાનુવાદમાત્રાત્સર્વજ્ઞાત્વપ્રસિદ્ધિરિત્યાહ- અન્યાર્થેતિ ।
દ્વૈતવાદિનઃ કપિલસ્ય શ્રૌતત્વં નિરસ્ય બ્રહ્મવાદિનો મનોઃ શ્રૌતત્વમાહ- ભવતિ ચેતિ ।
ઇતિહાસે ઽપિ કાપિલમતનિન્દાપૂર્વકમદ્વૈતં દર્શિતમિત્યાહ- મહાભારતે ઽપીતિ ।
પુરુષા આત્માનઃ કિં વસ્તુતો ભિન્ના ઉત સર્વદૃશ્યાનાં પ્રત્યગાત્મઃ એક ઇતિ વિમર્શાર્થઃ ।
બહૂનાં પુરુષાકારાણાં દેહાનાં યથૈકા યોનિરુપાદાનં પૃથ્વી તથા તં પુરુષમાત્માનં વિશ્વં સર્વોપાદાનત્વેન સર્વાત્મકં સર્વજ્ઞાત્વાદિગુણૈઃ સંપન્નં કથયિષ્યામિ ।
વિશ્વે સર્વે લોકપ્રસિદ્ધા દેવતિર્યઙ્મનુષ્યાદીનાં મૂર્ધાનો ઽસ્યૈવેતિ વિશ્વમૂર્ધા, એકસ્યૈવ સર્વક્ષેત્રેષુ પ્રતિબિમ્બભાવેન પ્રવિષ્ટત્વાત્ ।
એવં વિશ્વયુજત્વાદિયોજના ।
સર્વભૂતેષ્વેકશ્ચરત્યવગચ્છતિ ।
સર્વત્ર ઇત્યર્થઃ ।
સ્વૈરચારી સ્વતન્ત્રઃ ।
નાસ્ય નિયન્તા કશ્ચિદસ્તિ ।
સર્વેશ્વર ઇત્યર્થઃ ।
યથાસુખમિતિ ।
વિશોકાનન્દસ્વરૂપ ઇતિ યાવત્ ।
કાપિલતન્ત્રસ્ય વેદમૂલસ્મૃતિવિરોધમુક્ત્વા સાક્ષાદ્વેદવિરોધમાહ- શ્રુતિશ્ચેતિ ।
યસ્મિઞ્જ્ઞાનકાલે કેવલં સ્વતન્ત્રપ્રકૃતિકલ્પનયૈવ વેદવિરુદ્ધં ન કિન્ત્વાત્મભેદકલ્પનયાપીતિ સિદ્ધમિતિ સંબન્ધઃ ।
સ્મૃતિવિરોધે વેદસ્યૈવાપ્રામાણ્યં કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- વેદસ્ય હીતિ ।
વેદસ્ય પ્રમાણ્યં સ્વતઃસિદ્ધમપૌરુષેયત્વાત્ ।
પૌરુષેયવાક્યાનાં સ્વાર્થસ્મૃતિતન્મૂલાનુભવયોઃ કલ્પનયા પ્રમાણ્યં જ્ઞેયમિતિ વ્યવહિતં પરતઃપ્રામાણ્યમિતિ વિપ્રકર્ષઃ ।
શ્રુતિસ્મૃત્યોર્વિશેષ ઇત્યક્ષરાર્થઃ ।
સમયોર્વિરોધે હિ નિરવકાશેન સાવકાશં બાધ્યમ્ ।
ઇહ સ્વતઃપરતઃપ્રમાણ્યયોર્વૈષમ્યાજ્ઝટિતિ નિશ્ચિતપ્રામાણ્યેન ચાનુપસંજાતવિરોધિના વેદવાક્યેન વિરુદ્ધસ્મૃતેરેવ બાધ ઇતિ ભાવઃ ।
તસ્માદિતિ ।
વિશેષાદિત્યર્થઃ ।
ભ્રાન્તિમૂલત્વસંભવાદિતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.1.1
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.1.2
કુતશ્ચ સ્મૃત્યનવકાશપ્રસઙ્ગો ન દોષઃ -
ઇતરેષાં ચાનુપલબ્ધેઃ । બ્બ્સ્_2,1.2 ।
પ્રધાનાદિતરાણિ યાનિ પ્રધાનપરિણામત્વં ન સમૃતૌ કલ્પિતાનિ મહદાદીનિ ન તાનિ વેદે લોકે વોપલભ્યન્તે ।
ભૂતેન્દ્રિયાણિ તાવલ્લોકવેદપ્રસિદ્ધત્વાચ્છક્યન્તે સ્મર્તુમ્ ।
અલોકવેદપ્રસિદ્ધત્વાત્તુ મહદાદીનાં ષષ્ઠસ્યેવેન્દ્રિયાર્થસ્ય ન સ્મૃતિરવકલ્પતે ।
યદપિ ક્વચિત્તત્પરમિવ શ્રવણમવભાસતે તદપ્યતત્પરં વ્યાખ્યાતમ્ ઽઆનુમાનિકમપ્યેકેષામ્ઽ (બ્ર. 1.4.1) ઇત્યત્ર ।
કાર્યસ્મૃતેરપ્રામાણ્યાત્કારણસ્મૃતેરપ્યપ્રામાણ્યં યુક્તમિત્યભિપ્રાયઃ ।
તસ્માદપિ ન સ્મૃત્યનવકાશપ્રસઙ્ગો દોષઃ ।
તર્કાવષ્ટમ્ભં તુ ઽન વિલક્ષણત્વાત્ઽ (બ્ર. 2.1.4) ઇત્યારભ્યોન્મથિષ્યતિ