Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (with commentary) · Chapter 21

21.1

FN: pradhānasya vaidikaśabdaśūnyatvena /
avaśiṣṭamanāśaṅkitamanirākṛtaṃ ca /
pratītyā pradhānārpakatve 'pi vastuto neti vaktumābhāsapadam /
apiśabdādekaśabdācca brahmāṅgīkāreṇa pūrvapakṣo vicāraścāyaṃ kvācitka iti sūcitam /
smārtakramarūḍhibhyāmavyaktaśabdaḥ pradhānaparaḥ /
ajāmekāṃ ityādyā śrutiḥ /
'hetuḥ prakṛtirucyate' ityādyā smṛtiḥ /
'yadalpaṃ tajjaḍaprakṛtikaṃ' iti nyāyaḥ /
tato brahmaiva jagatkāraṇamiti matakṣatiriti bhāvaḥ /
rūpakakḷptiḥ sādṛśyakalpanā /
pragraho 'śvaraśanā /
teṣu hayeṣu /
gocarān mārgān /
ātmā dehaḥ /
gṛhṇanti puruṣapaśuṃ badhnātīti grahā indriyāṇi /
tebhyaḥ śreṣṭhā atigrahā viṣayāḥ /
paratvaṃ śraiṣṭhyābhiprāyaṃ natvāntaratveneti bhāvaḥ /
buddheḥ paraḥ pratyabhijñāyata iti śeṣaḥ /
hiruk pṛthak /
vedanā sukhādyanubhavaḥ /
vāgityatra dvitīyālopaśchāndasaḥ manasī iti dīrghaśca /
agryā samādhiparipākajā /
asminpāde 'dhikaraṇatrayasyekṣatyadhikaraṇena saṃgatiṃ vaktuṃ vṛttamanuvadati- brahmeti /
tadaśabdatvena /
pradhānasya vaidikaśabdaśūnyatvenetyarthaḥ /
īkṣatyadhikaraṇe gatisāmānyamaśabdatvaṃ ca pratijñātam, tatra brahmaṇi vedāntānāṃ gatisāmānyaṃ prapañcitaṃ, adhunā pradhānasyāśabdatvamasiddhamityāśaṅkya nirūpyata ityākṣepasaṃgatiḥ /
tenāśabdatvanirūpaṇena brahmaṇi vedāntānāṃ samanvayo dṛḍhīkṛto bhavatītyadhyāyasaṃgatirapyadhikaraṇatrayasya jñeyā /
atrāvyaktapadaṃ viṣayaḥ /
tatkiṃ pradhānaparaṃ pūrvoktaśarīraparaṃ veti smṛtiprakaraṇābhyāṃ saṃśaye pūrvamaprasiddhabrahmaparatvaṃ yathā ṣaṣṭhādhyāyasya darśitaṃ tadvadavyaktapadamapriddhapradhānaparamiti pūrvapakṣayati- ānumānikamiti /
apiśabdādbrahmāṅgīkāreṇāyamaśabdatvākṣepa iti sūcayati /
tathā ca brahmapradhānayorvikalpena kāraṇatvāt brahmaṇyeva vedāntānāṃ samanvaya iti niyamāsiddhiḥ phalaṃ, siddhānte niyamasiddhiriti vivekaḥ /
padavicāratvādadhikaraṇānāmetatpādasaṃgatirbodhyā /
smārtakramarūḍhibhyāmavyaktaśabdaḥ pradhānaparaḥ śabdasparśādiśūnyatvena yogasaṃbhavāccetyāha- śabdādīti /
pradhānasya vaidikaśabdavācyatve kā kṣatirityata āha- tadeveti /
'ajāmekām'ityādyā śrutiḥ /
'hetuḥ prakṛtirucyate'ityādyā smṛtiḥ /
'yadalpaṃ tajjaḍaprakṛtikam'iti nyāyaḥ /
tato brahmaiva kāraṇamiti matakṣatiriti bhāvaḥ /
sūtre nañarthaṃ vadansiddhāntayati- naitaditi /
pradhānaṃ vaidikaṃ netyatra tātparyābhāvaṃ hetumāha- nahīti /
nanu pradhānasyātra pratyabhijñānādvaidikatvamityata āha- na hyatreti /
nanu śabdapratyabhijñāyāmartho 'pi pratyabhijñāyata ityāśaṅkya yaugikācchabdāsati niyāmake nārthaviśeṣadhīrityāha- sa ceti /
rūḍhyā taddhīrityāśaṅkya rūḍhiḥ kiṃ laukikī smārtā vā /
nādya ityāha- na ceti /
dvitīyaṃpratyāha- yā tviti /
puruṣasaṃketo nānādivedārthanirṇayahetuḥ, puṃmatervicitratvādityarthaḥ /
yattu smārtakramapratyabhijñayā kramikārthaḥ smārta eveti, tatrāha- naca krameti /
sthānāttadrūpapratyabhijñānāśaṅkyāmasatītyanvayānnaño vyatyāsenātadrūpasya tadrūpaviruddhasya pratyabhijñāne satītyarthaḥ /
pūrvajñātarūpārthasya sthāne tadviruddhārthajñāne sati tasya dhīrnāstītyatra dṛṣṭāntamāha- na hīti /
prakṛte nāsti viruddhajñānamityāśaṅkya prakaraṇāccharīrajñānamastītyāha- prakaraṇeti /
śarīrameva rūpakeṇa rathasādṛśyena vinyastaṃ śarīrarūpakavinyastaṃ, tasya pūrvavākye ātmabuddhyormadhyasthānapaṭhitasyātrāpi madhyasthenāvyaktaśabdena grahaṇānna pradhānasya vaidikatvamiti sūtrārthaḥ /
smārtakramaḥ kimiti tyaktavya ityāśaṅkya śrautakramasya prakaraṇādyanugraheṇa balavattvādityāha- kuta ityādinā /
tadubhayaṃ vivṛṇoti- tathā hīti /
rūpakakḷptiḥ sādṛśyakalpanā /
pragraho 'śvaraśanā /
yadā buddhisārathirvivekī tadā manasendriyahayānviṣamaviṣayamārgādākarṣati /
yadyavivekī tadā manoraśanābaddhāṃstān pravartayatīti manasaḥ pragrahatvaṃ yuktam /
teṣu hayeṣu /
gocarān mārgān /
nanu svataścidātmano bhogasaṃbhavāt kiṃ rathādinetyata āha- ātmeti /
ātmā dehaḥ, dehādisaṅkakalpanayā bhoktṛtvaṃ na svato 'saṅgatvādityarthaḥ /
adhunā rathādibhirgantavyaṃ vadannākāṅkṣāpūrvakamuttaravākyamāha- taiścetyādinā /
śarīrasya prakṛtatve 'pyavyaktapadena pradhānaṃ gṛhyatāmityata āha- tatra ya eveti /
evaṃ prakaraṇaṃ śodhayitvā śarīrasya pariśeṣatāmānayati- tatrendriyetyādinā /
arthānāṃ pūrvamanuktiśaṅkāṃ vārayan paratvamupapādayati- arthā iti /
gṛhṇanti puruṣapaśuṃ badhnantīti grahā indriyāṇi /
teṣāṃ grahatvaṃ viṣayādhīnam /
asati viṣaye teṣāmakiñcitkaratvāt /
tato grahebhyaḥ śreṣṭhā atigrahā viṣayā iti bṛhadāraṇyake śravaṇāt /
paratvaṃ śraiṣṭhyābhiprāyaṃ, na tvāntaratveneti bhāvaḥ /
savikalpakaṃ jñānaṃ manaḥ, nirvikalpakaṃ niścayātmikā buddhiḥ, ātmaśabdāt sa eva buddheḥ paraḥ, pratyabhijñāyata iti śeṣaḥ /
hiraṇyagarbhābhedena brahmādipadavedyā samaṣṭibuddhirmahānityāha- athaveti /
mananaśaktiḥ, vyāpinī, bhāviniścayaḥ, brahmā ātmā, bhogyavargāśrayaḥ, tātkālikaniścayaḥ, kīrtiśaktiḥ, niyamanaśaktiḥ, traikālaniścayaḥ, saṃvidabhivyañjikā cidadhyastātītasarvārthagrahiṇī samaṣṭibuddhirityarthaḥ /
hiraṇyagarbhasyeyaṃ buddhirastītyatra śrutimāha- ya iti /
nanvaprakṛtā sā kathamucyate, taduktau ca pradhānena kimaparāddhamityata āha- sā ceti /
hirukpṛthak /
pūrvaṃ vyaṣṭibuddhyabhedenoktātra tato bhedena paratvamucyata ityarthaḥ /
tarhi ratharathinau dvau pariśiṣṭau syātāṃ, netyāha- etasmiṃstviti /
ato ratha eva pariśiṣṭa ityāha- tadevamiti /
teṣu pūrvokteṣu ṣaṭpadārtheṣvityarthaḥ /
pariśeṣasya phalamāha- itarāṇīti /
vedo yamo veti śeṣaḥ /
darśayati ceti sūtrabhāgo vyākhyātaḥ /
kiñca brahmātmaikatvaparatve granthe bhedavādināṃ pradhānasyāvakāśo nāstītyāha- śarīretyādinā /
bhogo vedanā /
kāṭhakagranthasyaikyatātparye gūḍhatvajñeyatvajñānahetuyogavidhaye liṅgāni santītyāha- tathā caiṣa ityādinā /
agryā samādhiparipākajā /
vāgityatra dvitīyālopaśchāndasaḥ, manasīti daighyaṃ ca

21.2

END BsCom_1,4.1.1
START BsCom_1,4.1.2
sūkṣmaṃ tu tadarhatvāt | BBs_1,4.2 |
uktametatprakaraṇaparīśeṣābhyāṃ śarīramavyaktaśabdaḥ na pradhānamiti /
idamidānīmāśaṅkyate- kathamavyaktaśabdārhatvaṃ śarīrasya, yāvatā sthūlatvātspṛṣṭataramidaṃ śarīraṃ vyaktaśabdārhamaspaṣṭavacanastvavyaktaśabda iti /
ata uttaramucyate- sūkṣmaṃ tviha kāraṇātmanā śarīraṃ vivakṣyate sūkṣmasyāvyaktaśabdārhatvāt /
yadyapi sthūlamidaṃ śarīraṃ na svayamavyaktaśabdamarhati, tathāpi tasya tvārambhakaṃ bhūtasūkṣmamavyaktaśabdamarhati /
prakṛtiśabdaśca vikāre dṛṣṭaḥ /
yathā 'gobhiḥ śrīṇīta matsaram' (ṛ.sa. 9.46.4) iti śrutiśca- 'tadbhedaṃ tarhyavyākṛtamāsīt' (bṛ. 1.4.7) itīdameva vyākṛtanāmarūpavibhinnaṃ jagatprāgavasthāyāṃ parityaktavyākṛtanāmarūpaṃ bījaśaktyavasthamavyaktaśabdayogaṃ darśayati

Original text: Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (subcommentary) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc