બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 21

fન્: પ્રધાનસ્ય વૈદિકશબ્દશૂન્યત્વેન ।
અવશિષ્ટમનાશઙ્કિતમનિરાકૃતં ચ ।
પ્રતીત્યા પ્રધાનાર્પકત્વે ઽપિ વસ્તુતો નેતિ વક્તુમાભાસપદમ્ ।
અપિશબ્દાદેકશબ્દાચ્ચ બ્રહ્માઙ્ગીકારેણ પૂર્વપક્ષો વિચારશ્ચાયં ક્વાચિત્ક ઇતિ સૂચિતમ્ ।
સ્માર્તક્રમરૂઢિભ્યામવ્યક્તશબ્દઃ પ્રધાનપરઃ ।
અજામેકાં ઇત્યાદ્યા શ્રુતિઃ ।
ઽહેતુઃ પ્રકૃતિરુચ્યતેઽ ઇત્યાદ્યા સ્મૃતિઃ ।
ઽયદલ્પં તજ્જડપ્રકૃતિકંઽ ઇતિ ન્યાયઃ ।
તતો બ્રહ્મૈવ જગત્કારણમિતિ મતક્ષતિરિતિ ભાવઃ ।
રૂપકકૢપ્તિઃ સાદૃશ્યકલ્પના ।
પ્રગ્રહો ઽશ્વરશના ।
તેષુ હયેષુ ।
ગોચરાન્ માર્ગાન્ ।
આત્મા દેહઃ ।
ગૃહ્ણન્તિ પુરુષપશું બધ્નાતીતિ ગ્રહા ઇન્દ્રિયાણિ ।
તેભ્યઃ શ્રેષ્ઠા અતિગ્રહા વિષયાઃ ।
પરત્વં શ્રૈષ્ઠ્યાભિપ્રાયં નત્વાન્તરત્વેનેતિ ભાવઃ ।
બુદ્ધેઃ પરઃ પ્રત્યભિજ્ઞાયત ઇતિ શેષઃ ।
હિરુક્ પૃથક્ ।
વેદના સુખાદ્યનુભવઃ ।
વાગિત્યત્ર દ્વિતીયાલોપશ્છાન્દસઃ મનસી ઇતિ દીર્ઘશ્ચ ।
અગ્ર્યા સમાધિપરિપાકજા ।
અસ્મિન્પાદે ઽધિકરણત્રયસ્યેક્ષત્યધિકરણેન સંગતિં વક્તું વૃત્તમનુવદતિ- બ્રહ્મેતિ ।
તદશબ્દત્વેન ।
પ્રધાનસ્ય વૈદિકશબ્દશૂન્યત્વેનેત્યર્થઃ ।
ઈક્ષત્યધિકરણે ગતિસામાન્યમશબ્દત્વં ચ પ્રતિજ્ઞાતમ્, તત્ર બ્રહ્મણિ વેદાન્તાનાં ગતિસામાન્યં પ્રપઞ્ચિતં, અધુના પ્રધાનસ્યાશબ્દત્વમસિદ્ધમિત્યાશઙ્ક્ય નિરૂપ્યત ઇત્યાક્ષેપસંગતિઃ ।
તેનાશબ્દત્વનિરૂપણેન બ્રહ્મણિ વેદાન્તાનાં સમન્વયો દૃઢીકૃતો ભવતીત્યધ્યાયસંગતિરપ્યધિકરણત્રયસ્ય જ્ઞેયા ।
અત્રાવ્યક્તપદં વિષયઃ ।
તત્કિં પ્રધાનપરં પૂર્વોક્તશરીરપરં વેતિ સ્મૃતિપ્રકરણાભ્યાં સંશયે પૂર્વમપ્રસિદ્ધબ્રહ્મપરત્વં યથા ષષ્ઠાધ્યાયસ્ય દર્શિતં તદ્વદવ્યક્તપદમપ્રિદ્ધપ્રધાનપરમિતિ પૂર્વપક્ષયતિ- આનુમાનિકમિતિ ।
અપિશબ્દાદ્બ્રહ્માઙ્ગીકારેણાયમશબ્દત્વાક્ષેપ ઇતિ સૂચયતિ ।
તથા ચ બ્રહ્મપ્રધાનયોર્વિકલ્પેન કારણત્વાત્ બ્રહ્મણ્યેવ વેદાન્તાનાં સમન્વય ઇતિ નિયમાસિદ્ધિઃ ફલં, સિદ્ધાન્તે નિયમસિદ્ધિરિતિ વિવેકઃ ।
પદવિચારત્વાદધિકરણાનામેતત્પાદસંગતિર્બોધ્યા ।
સ્માર્તક્રમરૂઢિભ્યામવ્યક્તશબ્દઃ પ્રધાનપરઃ શબ્દસ્પર્શાદિશૂન્યત્વેન યોગસંભવાચ્ચેત્યાહ- શબ્દાદીતિ ।
પ્રધાનસ્ય વૈદિકશબ્દવાચ્યત્વે કા ક્ષતિરિત્યત આહ- તદેવેતિ ।
ઽઅજામેકામ્ઽઇત્યાદ્યા શ્રુતિઃ ।
ઽહેતુઃ પ્રકૃતિરુચ્યતેઽઇત્યાદ્યા સ્મૃતિઃ ।
ઽયદલ્પં તજ્જડપ્રકૃતિકમ્ઽઇતિ ન્યાયઃ ।
તતો બ્રહ્મૈવ કારણમિતિ મતક્ષતિરિતિ ભાવઃ ।
સૂત્રે નઞર્થં વદન્સિદ્ધાન્તયતિ- નૈતદિતિ ।
પ્રધાનં વૈદિકં નેત્યત્ર તાત્પર્યાભાવં હેતુમાહ- નહીતિ ।
નનુ પ્રધાનસ્યાત્ર પ્રત્યભિજ્ઞાનાદ્વૈદિકત્વમિત્યત આહ- ન હ્યત્રેતિ ।
નનુ શબ્દપ્રત્યભિજ્ઞાયામર્થો ઽપિ પ્રત્યભિજ્ઞાયત ઇત્યાશઙ્ક્ય યૌગિકાચ્છબ્દાસતિ નિયામકે નાર્થવિશેષધીરિત્યાહ- સ ચેતિ ।
રૂઢ્યા તદ્ધીરિત્યાશઙ્ક્ય રૂઢિઃ કિં લૌકિકી સ્માર્તા વા ।
નાદ્ય ઇત્યાહ- ન ચેતિ ।
દ્વિતીયંપ્રત્યાહ- યા ત્વિતિ ।
પુરુષસંકેતો નાનાદિવેદાર્થનિર્ણયહેતુઃ, પુંમતેર્વિચિત્રત્વાદિત્યર્થઃ ।
યત્તુ સ્માર્તક્રમપ્રત્યભિજ્ઞયા ક્રમિકાર્થઃ સ્માર્ત એવેતિ, તત્રાહ- નચ ક્રમેતિ ।
સ્થાનાત્તદ્રૂપપ્રત્યભિજ્ઞાનાશઙ્ક્યામસતીત્યન્વયાન્નઞો વ્યત્યાસેનાતદ્રૂપસ્ય તદ્રૂપવિરુદ્ધસ્ય પ્રત્યભિજ્ઞાને સતીત્યર્થઃ ।
પૂર્વજ્ઞાતરૂપાર્થસ્ય સ્થાને તદ્વિરુદ્ધાર્થજ્ઞાને સતિ તસ્ય ધીર્નાસ્તીત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- ન હીતિ ।
પ્રકૃતે નાસ્તિ વિરુદ્ધજ્ઞાનમિત્યાશઙ્ક્ય પ્રકરણાચ્છરીરજ્ઞાનમસ્તીત્યાહ- પ્રકરણેતિ ।
શરીરમેવ રૂપકેણ રથસાદૃશ્યેન વિન્યસ્તં શરીરરૂપકવિન્યસ્તં, તસ્ય પૂર્વવાક્યે આત્મબુદ્ધ્યોર્મધ્યસ્થાનપઠિતસ્યાત્રાપિ મધ્યસ્થેનાવ્યક્તશબ્દેન ગ્રહણાન્ન પ્રધાનસ્ય વૈદિકત્વમિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
સ્માર્તક્રમઃ કિમિતિ ત્યક્તવ્ય ઇત્યાશઙ્ક્ય શ્રૌતક્રમસ્ય પ્રકરણાદ્યનુગ્રહેણ બલવત્ત્વાદિત્યાહ- કુત ઇત્યાદિના ।
તદુભયં વિવૃણોતિ- તથા હીતિ ।
રૂપકકૢપ્તિઃ સાદૃશ્યકલ્પના ।
પ્રગ્રહો ઽશ્વરશના ।
યદા બુદ્ધિસારથિર્વિવેકી તદા મનસેન્દ્રિયહયાન્વિષમવિષયમાર્ગાદાકર્ષતિ ।
યદ્યવિવેકી તદા મનોરશનાબદ્ધાંસ્તાન્ પ્રવર્તયતીતિ મનસઃ પ્રગ્રહત્વં યુક્તમ્ ।
તેષુ હયેષુ ।
ગોચરાન્ માર્ગાન્ ।
નનુ સ્વતશ્ચિદાત્મનો ભોગસંભવાત્ કિં રથાદિનેત્યત આહ- આત્મેતિ ।
આત્મા દેહઃ, દેહાદિસઙ્કકલ્પનયા ભોક્તૃત્વં ન સ્વતો ઽસઙ્ગત્વાદિત્યર્થઃ ।
અધુના રથાદિભિર્ગન્તવ્યં વદન્નાકાઙ્ક્ષાપૂર્વકમુત્તરવાક્યમાહ- તૈશ્ચેત્યાદિના ।
શરીરસ્ય પ્રકૃતત્વે ઽપ્યવ્યક્તપદેન પ્રધાનં ગૃહ્યતામિત્યત આહ- તત્ર ય એવેતિ ।
એવં પ્રકરણં શોધયિત્વા શરીરસ્ય પરિશેષતામાનયતિ- તત્રેન્દ્રિયેત્યાદિના ।
અર્થાનાં પૂર્વમનુક્તિશઙ્કાં વારયન્ પરત્વમુપપાદયતિ- અર્થા ઇતિ ।
ગૃહ્ણન્તિ પુરુષપશું બધ્નન્તીતિ ગ્રહા ઇન્દ્રિયાણિ ।
તેષાં ગ્રહત્વં વિષયાધીનમ્ ।
અસતિ વિષયે તેષામકિઞ્ચિત્કરત્વાત્ ।
તતો ગ્રહેભ્યઃ શ્રેષ્ઠા અતિગ્રહા વિષયા ઇતિ બૃહદારણ્યકે શ્રવણાત્ ।
પરત્વં શ્રૈષ્ઠ્યાભિપ્રાયં, ન ત્વાન્તરત્વેનેતિ ભાવઃ ।
સવિકલ્પકં જ્ઞાનં મનઃ, નિર્વિકલ્પકં નિશ્ચયાત્મિકા બુદ્ધિઃ, આત્મશબ્દાત્ સ એવ બુદ્ધેઃ પરઃ, પ્રત્યભિજ્ઞાયત ઇતિ શેષઃ ।
હિરણ્યગર્ભાભેદેન બ્રહ્માદિપદવેદ્યા સમષ્ટિબુદ્ધિર્મહાનિત્યાહ- અથવેતિ ।
મનનશક્તિઃ, વ્યાપિની, ભાવિનિશ્ચયઃ, બ્રહ્મા આત્મા, ભોગ્યવર્ગાશ્રયઃ, તાત્કાલિકનિશ્ચયઃ, કીર્તિશક્તિઃ, નિયમનશક્તિઃ, ત્રૈકાલનિશ્ચયઃ, સંવિદભિવ્યઞ્જિકા ચિદધ્યસ્તાતીતસર્વાર્થગ્રહિણી સમષ્ટિબુદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
હિરણ્યગર્ભસ્યેયં બુદ્ધિરસ્તીત્યત્ર શ્રુતિમાહ- ય ઇતિ ।
નન્વપ્રકૃતા સા કથમુચ્યતે, તદુક્તૌ ચ પ્રધાનેન કિમપરાદ્ધમિત્યત આહ- સા ચેતિ ।
હિરુક્પૃથક્ ।
પૂર્વં વ્યષ્ટિબુદ્ધ્યભેદેનોક્તાત્ર તતો ભેદેન પરત્વમુચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
તર્હિ રથરથિનૌ દ્વૌ પરિશિષ્ટૌ સ્યાતાં, નેત્યાહ- એતસ્મિંસ્ત્વિતિ ।
અતો રથ એવ પરિશિષ્ટ ઇત્યાહ- તદેવમિતિ ।
તેષુ પૂર્વોક્તેષુ ષટ્પદાર્થેષ્વિત્યર્થઃ ।
પરિશેષસ્ય ફલમાહ- ઇતરાણીતિ ।
વેદો યમો વેતિ શેષઃ ।
દર્શયતિ ચેતિ સૂત્રભાગો વ્યાખ્યાતઃ ।
કિઞ્ચ બ્રહ્માત્મૈકત્વપરત્વે ગ્રન્થે ભેદવાદિનાં પ્રધાનસ્યાવકાશો નાસ્તીત્યાહ- શરીરેત્યાદિના ।
ભોગો વેદના ।
કાઠકગ્રન્થસ્યૈક્યતાત્પર્યે ગૂઢત્વજ્ઞેયત્વજ્ઞાનહેતુયોગવિધયે લિઙ્ગાનિ સન્તીત્યાહ- તથા ચૈષ ઇત્યાદિના ।
અગ્ર્યા સમાધિપરિપાકજા ।
વાગિત્યત્ર દ્વિતીયાલોપશ્છાન્દસઃ, મનસીતિ દૈઘ્યં ચ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,4.1.1
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,4.1.2
સૂક્ષ્મં તુ તદર્હત્વાત્ । બ્બ્સ્_1,4.2 ।
ઉક્તમેતત્પ્રકરણપરીશેષાભ્યાં શરીરમવ્યક્તશબ્દઃ ન પ્રધાનમિતિ ।
ઇદમિદાનીમાશઙ્ક્યતે- કથમવ્યક્તશબ્દાર્હત્વં શરીરસ્ય, યાવતા સ્થૂલત્વાત્સ્પૃષ્ટતરમિદં શરીરં વ્યક્તશબ્દાર્હમસ્પષ્ટવચનસ્ત્વવ્યક્તશબ્દ ઇતિ ।
અત ઉત્તરમુચ્યતે- સૂક્ષ્મં ત્વિહ કારણાત્મના શરીરં વિવક્ષ્યતે સૂક્ષ્મસ્યાવ્યક્તશબ્દાર્હત્વાત્ ।
યદ્યપિ સ્થૂલમિદં શરીરં ન સ્વયમવ્યક્તશબ્દમર્હતિ, તથાપિ તસ્ય ત્વારમ્ભકં ભૂતસૂક્ષ્મમવ્યક્તશબ્દમર્હતિ ।
પ્રકૃતિશબ્દશ્ચ વિકારે દૃષ્ટઃ ।
યથા ઽગોભિઃ શ્રીણીત મત્સરમ્ઽ (ઋ.સ. 9.46.4) ઇતિ શ્રુતિશ્ચ- ઽતદ્ભેદં તર્હ્યવ્યાકૃતમાસીત્ઽ (બૃ. 1.4.7) ઇતીદમેવ વ્યાકૃતનામરૂપવિભિન્નં જગત્પ્રાગવસ્થાયાં પરિત્યક્તવ્યાકૃતનામરૂપં બીજશક્ત્યવસ્થમવ્યક્તશબ્દયોગં દર્શયતિ