ब्रह्मसूत्र2 (टीका सहित) · अध्याय 21

fन्: प्रधानस्य वैदिकशब्दशून्यत्वेन ।
अवशिष्टमनाशङ्कितमनिराकृतं च ।
प्रतीत्या प्रधानार्पकत्वे ऽपि वस्तुतो नेति वक्तुमाभासपदम् ।
अपिशब्दादेकशब्दाच्च ब्रह्माङ्गीकारेण पूर्वपक्षो विचारश्चायं क्वाचित्क इति सूचितम् ।
स्मार्तक्रमरूढिभ्यामव्यक्तशब्दः प्रधानपरः ।
अजामेकां इत्याद्या श्रुतिः ।
ऽहेतुः प्रकृतिरुच्यतेऽ इत्याद्या स्मृतिः ।
ऽयदल्पं तज्जडप्रकृतिकंऽ इति न्यायः ।
ततो ब्रह्मैव जगत्कारणमिति मतक्षतिरिति भावः ।
रूपककॢप्तिः सादृश्यकल्पना ।
प्रग्रहो ऽश्वरशना ।
तेषु हयेषु ।
गोचरान् मार्गान् ।
आत्मा देहः ।
गृह्णन्ति पुरुषपशुं बध्नातीति ग्रहा इन्द्रियाणि ।
तेभ्यः श्रेष्ठा अतिग्रहा विषयाः ।
परत्वं श्रैष्ठ्याभिप्रायं नत्वान्तरत्वेनेति भावः ।
बुद्धेः परः प्रत्यभिज्ञायत इति शेषः ।
हिरुक् पृथक् ।
वेदना सुखाद्यनुभवः ।
वागित्यत्र द्वितीयालोपश्छान्दसः मनसी इति दीर्घश्च ।
अग्र्या समाधिपरिपाकजा ।
अस्मिन्पादे ऽधिकरणत्रयस्येक्षत्यधिकरणेन संगतिं वक्तुं वृत्तमनुवदति- ब्रह्मेति ।
तदशब्दत्वेन ।
प्रधानस्य वैदिकशब्दशून्यत्वेनेत्यर्थः ।
ईक्षत्यधिकरणे गतिसामान्यमशब्दत्वं च प्रतिज्ञातम्, तत्र ब्रह्मणि वेदान्तानां गतिसामान्यं प्रपञ्चितं, अधुना प्रधानस्याशब्दत्वमसिद्धमित्याशङ्क्य निरूप्यत इत्याक्षेपसंगतिः ।
तेनाशब्दत्वनिरूपणेन ब्रह्मणि वेदान्तानां समन्वयो दृढीकृतो भवतीत्यध्यायसंगतिरप्यधिकरणत्रयस्य ज्ञेया ।
अत्राव्यक्तपदं विषयः ।
तत्किं प्रधानपरं पूर्वोक्तशरीरपरं वेति स्मृतिप्रकरणाभ्यां संशये पूर्वमप्रसिद्धब्रह्मपरत्वं यथा षष्ठाध्यायस्य दर्शितं तद्वदव्यक्तपदमप्रिद्धप्रधानपरमिति पूर्वपक्षयति- आनुमानिकमिति ।
अपिशब्दाद्ब्रह्माङ्गीकारेणायमशब्दत्वाक्षेप इति सूचयति ।
तथा च ब्रह्मप्रधानयोर्विकल्पेन कारणत्वात् ब्रह्मण्येव वेदान्तानां समन्वय इति नियमासिद्धिः फलं, सिद्धान्ते नियमसिद्धिरिति विवेकः ।
पदविचारत्वादधिकरणानामेतत्पादसंगतिर्बोध्या ।
स्मार्तक्रमरूढिभ्यामव्यक्तशब्दः प्रधानपरः शब्दस्पर्शादिशून्यत्वेन योगसंभवाच्चेत्याह- शब्दादीति ।
प्रधानस्य वैदिकशब्दवाच्यत्वे का क्षतिरित्यत आह- तदेवेति ।
ऽअजामेकाम्ऽइत्याद्या श्रुतिः ।
ऽहेतुः प्रकृतिरुच्यतेऽइत्याद्या स्मृतिः ।
ऽयदल्पं तज्जडप्रकृतिकम्ऽइति न्यायः ।
ततो ब्रह्मैव कारणमिति मतक्षतिरिति भावः ।
सूत्रे नञर्थं वदन्सिद्धान्तयति- नैतदिति ।
प्रधानं वैदिकं नेत्यत्र तात्पर्याभावं हेतुमाह- नहीति ।
ननु प्रधानस्यात्र प्रत्यभिज्ञानाद्वैदिकत्वमित्यत आह- न ह्यत्रेति ।
ननु शब्दप्रत्यभिज्ञायामर्थो ऽपि प्रत्यभिज्ञायत इत्याशङ्क्य यौगिकाच्छब्दासति नियामके नार्थविशेषधीरित्याह- स चेति ।
रूढ्या तद्धीरित्याशङ्क्य रूढिः किं लौकिकी स्मार्ता वा ।
नाद्य इत्याह- न चेति ।
द्वितीयंप्रत्याह- या त्विति ।
पुरुषसंकेतो नानादिवेदार्थनिर्णयहेतुः, पुंमतेर्विचित्रत्वादित्यर्थः ।
यत्तु स्मार्तक्रमप्रत्यभिज्ञया क्रमिकार्थः स्मार्त एवेति, तत्राह- नच क्रमेति ।
स्थानात्तद्रूपप्रत्यभिज्ञानाशङ्क्यामसतीत्यन्वयान्नञो व्यत्यासेनातद्रूपस्य तद्रूपविरुद्धस्य प्रत्यभिज्ञाने सतीत्यर्थः ।
पूर्वज्ञातरूपार्थस्य स्थाने तद्विरुद्धार्थज्ञाने सति तस्य धीर्नास्तीत्यत्र दृष्टान्तमाह- न हीति ।
प्रकृते नास्ति विरुद्धज्ञानमित्याशङ्क्य प्रकरणाच्छरीरज्ञानमस्तीत्याह- प्रकरणेति ।
शरीरमेव रूपकेण रथसादृश्येन विन्यस्तं शरीररूपकविन्यस्तं, तस्य पूर्ववाक्ये आत्मबुद्ध्योर्मध्यस्थानपठितस्यात्रापि मध्यस्थेनाव्यक्तशब्देन ग्रहणान्न प्रधानस्य वैदिकत्वमिति सूत्रार्थः ।
स्मार्तक्रमः किमिति त्यक्तव्य इत्याशङ्क्य श्रौतक्रमस्य प्रकरणाद्यनुग्रहेण बलवत्त्वादित्याह- कुत इत्यादिना ।
तदुभयं विवृणोति- तथा हीति ।
रूपककॢप्तिः सादृश्यकल्पना ।
प्रग्रहो ऽश्वरशना ।
यदा बुद्धिसारथिर्विवेकी तदा मनसेन्द्रियहयान्विषमविषयमार्गादाकर्षति ।
यद्यविवेकी तदा मनोरशनाबद्धांस्तान् प्रवर्तयतीति मनसः प्रग्रहत्वं युक्तम् ।
तेषु हयेषु ।
गोचरान् मार्गान् ।
ननु स्वतश्चिदात्मनो भोगसंभवात् किं रथादिनेत्यत आह- आत्मेति ।
आत्मा देहः, देहादिसङ्ककल्पनया भोक्तृत्वं न स्वतो ऽसङ्गत्वादित्यर्थः ।
अधुना रथादिभिर्गन्तव्यं वदन्नाकाङ्क्षापूर्वकमुत्तरवाक्यमाह- तैश्चेत्यादिना ।
शरीरस्य प्रकृतत्वे ऽप्यव्यक्तपदेन प्रधानं गृह्यतामित्यत आह- तत्र य एवेति ।
एवं प्रकरणं शोधयित्वा शरीरस्य परिशेषतामानयति- तत्रेन्द्रियेत्यादिना ।
अर्थानां पूर्वमनुक्तिशङ्कां वारयन् परत्वमुपपादयति- अर्था इति ।
गृह्णन्ति पुरुषपशुं बध्नन्तीति ग्रहा इन्द्रियाणि ।
तेषां ग्रहत्वं विषयाधीनम् ।
असति विषये तेषामकिञ्चित्करत्वात् ।
ततो ग्रहेभ्यः श्रेष्ठा अतिग्रहा विषया इति बृहदारण्यके श्रवणात् ।
परत्वं श्रैष्ठ्याभिप्रायं, न त्वान्तरत्वेनेति भावः ।
सविकल्पकं ज्ञानं मनः, निर्विकल्पकं निश्चयात्मिका बुद्धिः, आत्मशब्दात् स एव बुद्धेः परः, प्रत्यभिज्ञायत इति शेषः ।
हिरण्यगर्भाभेदेन ब्रह्मादिपदवेद्या समष्टिबुद्धिर्महानित्याह- अथवेति ।
मननशक्तिः, व्यापिनी, भाविनिश्चयः, ब्रह्मा आत्मा, भोग्यवर्गाश्रयः, तात्कालिकनिश्चयः, कीर्तिशक्तिः, नियमनशक्तिः, त्रैकालनिश्चयः, संविदभिव्यञ्जिका चिदध्यस्तातीतसर्वार्थग्रहिणी समष्टिबुद्धिरित्यर्थः ।
हिरण्यगर्भस्येयं बुद्धिरस्तीत्यत्र श्रुतिमाह- य इति ।
नन्वप्रकृता सा कथमुच्यते, तदुक्तौ च प्रधानेन किमपराद्धमित्यत आह- सा चेति ।
हिरुक्पृथक् ।
पूर्वं व्यष्टिबुद्ध्यभेदेनोक्तात्र ततो भेदेन परत्वमुच्यत इत्यर्थः ।
तर्हि रथरथिनौ द्वौ परिशिष्टौ स्यातां, नेत्याह- एतस्मिंस्त्विति ।
अतो रथ एव परिशिष्ट इत्याह- तदेवमिति ।
तेषु पूर्वोक्तेषु षट्पदार्थेष्वित्यर्थः ।
परिशेषस्य फलमाह- इतराणीति ।
वेदो यमो वेति शेषः ।
दर्शयति चेति सूत्रभागो व्याख्यातः ।
किञ्च ब्रह्मात्मैकत्वपरत्वे ग्रन्थे भेदवादिनां प्रधानस्यावकाशो नास्तीत्याह- शरीरेत्यादिना ।
भोगो वेदना ।
काठकग्रन्थस्यैक्यतात्पर्ये गूढत्वज्ञेयत्वज्ञानहेतुयोगविधये लिङ्गानि सन्तीत्याह- तथा चैष इत्यादिना ।
अग्र्या समाधिपरिपाकजा ।
वागित्यत्र द्वितीयालोपश्छान्दसः, मनसीति दैघ्यं च

एन्द् ब्स्चोम्_1,4.1.1
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,4.1.2
सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् । ब्ब्स्_1,4.2 ।
उक्तमेतत्प्रकरणपरीशेषाभ्यां शरीरमव्यक्तशब्दः न प्रधानमिति ।
इदमिदानीमाशङ्क्यते- कथमव्यक्तशब्दार्हत्वं शरीरस्य, यावता स्थूलत्वात्स्पृष्टतरमिदं शरीरं व्यक्तशब्दार्हमस्पष्टवचनस्त्वव्यक्तशब्द इति ।
अत उत्तरमुच्यते- सूक्ष्मं त्विह कारणात्मना शरीरं विवक्ष्यते सूक्ष्मस्याव्यक्तशब्दार्हत्वात् ।
यद्यपि स्थूलमिदं शरीरं न स्वयमव्यक्तशब्दमर्हति, तथापि तस्य त्वारम्भकं भूतसूक्ष्ममव्यक्तशब्दमर्हति ।
प्रकृतिशब्दश्च विकारे दृष्टः ।
यथा ऽगोभिः श्रीणीत मत्सरम्ऽ (ऋ.स. 9.46.4) इति श्रुतिश्च- ऽतद्भेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत्ऽ (बृ. 1.4.7) इतीदमेव व्याकृतनामरूपविभिन्नं जगत्प्रागवस्थायां परित्यक्तव्याकृतनामरूपं बीजशक्त्यवस्थमव्यक्तशब्दयोगं दर्शयति