Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (with commentary) · Chapter 22
FN: prakṛtervikārāṇāmananyatvātprakṛteravyaktatvaṃ vikāre upacaryate /
gobhirgovikāraiḥ payobhiḥ matsaraṃ somaṃ śrīṇīta miśritaṃ kuryāt /
tat ha kila tarhi prāgavasthāyāmidaṃ jagadavyākṛtaṃ avyaktamāsīt /
śaṅkottaratvena sūtraṃ vyācaṣṭe- uktametadityādinā /
kāryakāraṇayorabhedānmūlaprakṛtivācakāvyaktaśabdena vikāro lakṣyata ityarthaḥ /
gobhirgovikāraiḥ payobhirmatsaraṃ somaṃ śrīṇīta /
miśritaṃ kuryāditi yāvat /
'śrīñ pāke'iti dhātorloṭi madhyamapuruṣabahuvacanametat /
avyaktātmanā kāryasyāvyaktaśabdayogyatve mānamāha- śrutiśceti /
tarhi prāgavasthāyāmidaṃ jagadavyākṛtamāsīt ha kiletyarthaḥ /
bījarūpā śaktiḥ saṃskārastadavastham
END BsCom_1,4.1.2
START BsCom_1,4.1.3
tadadhīnatvād arthavat | BBs_1,4.3 |
atrāha- yadi jagadidamanabhivyaktanāmarūpaṃ bījātmakaṃ prāgavasthamavyaktaśabdārhamabhyupagamyeta, tadātmanā ca śarīrasyāpyavyaktaśabdārhatvaṃ pratijñāyeta, sa eva tarhi pradhānakāraṇavāda evaṃ satyāpadyeta /
asyaiva jagataḥ prāgavasthāyāḥ pradhānatvenābhyupagamāditi /
atrocyate- yadi vayaṃ svatantrāṃ kāñcitprāgavasthāṃ jagataḥ kāraṇatvenābhyupagacchema, prasañjyema tadā pradhānakāraṇavādam /
parameśvarādhīnā tviyamasmābhiḥ prāgavasthā jagato 'bhyupagamyate na svatantrā /
sā cāvaśyābhyupagantavyā /
arathavatī hi sā /
nahi tayā vinā parameśvarasya sraṣṭṛtvaṃ siddhayati /
śaktirahitasya tasya pravṛttyanupapatteḥ /
muktānāṃ ca punaranutpattiḥ /
kutaḥ /
vidyayā tasyā bījaśakterdāhāt /
avidyātmikā hi bījaśaktiravyaktaśabdanirdeśyā parameśvarāśrayā māyāmayī mahāsuptiḥ, yasyāṃ svarūpapratibodharahitāḥ śerate saṃsāriṇo jīvāḥ /
tadetadavyaktaṃ kvacidākāśaśabdanirdiṣṭam- 'etasminnu khalvakṣare gārgyākāśa otaśca protaśca' (bṛ. 3.8.11) iti śruteḥ /
kvacidakṣaraśabdoditam- 'akṣarātparataḥ paraḥ' (mu. 2.1.2) iti śruteḥ /
kvacinmāyeti sūcitam- 'māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyānmāyinaṃ tu maheśvaram' (śve. 4.10) iti mantravarṇāt /
avyaktā hi sā māyā, tattvānyatvanirūpaṇasyāśakyatvāt /
tadidaṃ 'mahataḥ paramavyaktam' ityuktamavyaktaprabhavatvānmahataḥ, yadā hairaṇyagarbhī buddhirmahān /
yadā tu jīvo mahāṃstadāpyavyaktādhīnatvājjīvabhāvasya mahataḥ paramavyaktamityuktam /
avidyā hyavyaktam /
avidyāvattvenaiva jīvasya sarvaḥ saṃvyavahāraḥ saṃtato vartate /
mahataḥ paratvamabhedopacārāttadvikāre śarīre parikalpyate /
satyapi śarīravadindriyādīnāṃ tadvikāratvāviśeṣe śarīrasyaivābhedopacārādavyaktaśabdena grahaṇaṃ, indriyādīnāṃ svaśabdaireva gṛhītatvātpariśiṣṭatvācca śarīrasya /
anye tu varṇayanti- dvividhaṃ hi śarīraṃ sthūlaṃ sūkṣmaṃ ca /
sthūlaṃ yadidamupalabhyate /
sūkṣmaṃ yaduttaratra vakṣyate- 'tadantarapratipattau raṃhati saṃpariṣvaktaḥ praśnanirūpaṇābhyām' (bṛ. 3.1.1) iti /
taccobhayamapi śarīramaviśeṣātpūrvatra rathatvena saṃkīrtitam /
iha tu sūkṣmamavyaktaśabdena parigṛhyate /
sūkṣmasyāvyaktaśabdārhatvāt /
tadadhīnatvācca bandhamokṣavyavahārasya jīvāttasya paratvam /
yathārthādhīnatvādindriyavyāpārasyendriyebhyaḥ paratvamarthānāmiti /
taistvetadvaktavyaṃ, aviśeṣeṇa śarīradvayasya pūrvatra rathatvena saṃkīrtitatvātsamānayoḥ prakṛtapariśiṣṭatvayoḥ kathaṃ sūkṣmameva śarīramiha gṛhyate na punaḥ sthūlamapīti /
āmnātasyārthaṃ pratipattuṃ prabhavāmo nāmnātaṃ paryanuyoktum /
āmnātaṃ cāvyaktapadaṃ sūkṣmameva pratipādayituṃ śaknoti netaradvyaktatvāttasyeti cet /
na /
ekavākyatādhīnatvādarthapratipatteḥ /
nahīme pūrvottare āmnāte ekavākyatāmanāpadya kañcidarthaṃ pratipādayataḥ, parakṛtahānāprakṛtaprakriyāprasaṅgāt /
nacākāṅkṣāmantareṇaikavākyatāpratipattirasti /
tatrāvaśiṣṭāyāṃ śarīradvayasya grāhyatvākāṅkṣāyāṃ yathākāṅkṣaṃ saṃbandhe 'nabhyupagamyamāna ekavākyataiva bādhitā bhavati kuta āmnātasyārthapratipattiḥ /
nacaivaṃ mantavyaṃ duḥśodhatvātsūkṣmasyaiva śarīrasyeha grahaṇaṃ, sthūlasya tu dṛṣṭabībhatsatayā suśodhatvādagrahaṇamiti /
yato naiveha śodhanaṃ kasyacidvivakṣyate /
nahyatra śodhanavidhāyi kiñcidākhyātamasti /
anantaranirdiṣṭatvāttu kiṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padamitīdamiha vivakṣyate /
tathāhīdamasmātparamidamasmātparamityuktvā 'puruṣānna paraṃ kiñcit' ityāha /
sarvathāpi tvānumānikanirakaraṇopapattestathā nāmāstu, na naḥ kiñcicchidyate
FN: tarhi tadā /
māyāmayī prasiddhamāyopamitā /
buddhyādyupādhibhedājjīvā iti bahūktiḥ /
anavacchinnatvādākāśatvaṃ, tattvajñānaṃ vinānivṛtterakṣaratvaṃ, vicitrakāryatvānmāyātvamiti bhedaḥ /
tat avyaktam /
gobalīvardapadavadetaddraṣṭavyam /
ekārthabodhakānāṃ śabdānāṃ mitha ākāṅkṣyaikasyāṃ buddhāvarūḍhatvamekavākyatā /
grāhyatvākāṅkṣā ekavākyatā /
dṛṣṭā bībhatsā ghṛṇā yasmin tasya bhāvastattā tayetyarthaḥ /
sarvathā sthūlasūkṣmayoranyataragrahe 'pīti yāvat /
apasiddhāntaśaṅkottaratvena sūtraṃ vyācaṣṭe- atrāhetyādinā /
tarhi tadā /
evaṃ sati sūkṣmaśabditaprāgavasthābhyupagame sati /
īśvare kalpitā tanniyamyetyaṅgīkārānnāpasiddhānta ityāha- atrocyata ityādinā /
kūṭasthabrahmaṇaḥ sraṣṭṛtvasiddhyarthamavidyā svīkāryetyuktam /
bandhamuktivyavasthārthamapi sā svīkāryetyāha- muktānāmiti /
yannāśānmuktiḥ sā svīkāryā, tāṃ vinaiva sṛṣṭau muktānāṃ punarbandhāpatterityarthaḥ /
tasyāḥ paraparikalpitasatyasvatatantrapradhānādvailakṣaṇyamāha- avidyetyādi nā /
māyāmayī prasiddhamāyopamitā /
loke māyāvino māyāvatparatantretyarthaḥ /
jīvabhedopādhitvenāpi sā svīkāryetyāha- mahāsuṣuptiriti /
buddhyādyupādhibhedājjīvā iti bahūktiḥ /
avidyāyāṃ śrutimapyāha- tadetaditi /
ākāśahetutvādākāśaḥ /
jñānaṃ vināntābhāvādakṣaram /
vicitrakāritvānmāyeti bhedaḥ /
idānīmavidyāyā brahmabhedānyatvābhyāmanirvācyatvenāvyaktaśabdārhatvamāha- avyakteti /
tasya mahataḥ paratvaṃ kathamityata āha- taditamiti /
yadā buddhirmahāṃstadā taddhetutvātparatvamityuktamityanvayaḥ /
pratibimbasyopādhiparatantratvādupādheḥ pratibimbātparatvamāha- yadā tviti /
hetuṃ sphuṭayati- avidyeti /
avyaktasya paratve 'pi śarīrasya kiṃ jātaṃ, tadāha- tacceti /
nanvindriyādīnāmapyavyaktābhedādavyaktatvaṃ paratvaṃ ca kimiti nocyate, tatrāha- satyapīti /
sūtradvayasya vṛttikṛddhyākhyānamutthāpayati- anye tviti /
pañcīkṛtabhūtānāṃ sūkṣmā avayavāḥ sthūladehārambhakāḥ /
sūkṣmaśarīraṃ pratijīvaṃ liṅgasyāśrayatvena niyatamastīti vakṣyate /
dehāntaraprāptau tena yukto gacchati paralokamityarthaḥ /
kathaṃ tasya mahato jīvātparatvamityāśaṅkya dvitīyasūtraṃ vyācaṣṭe- tadadhīnatvācceti /
arthavaditi /
sūtrasthadṛṣṭāntamāha- yatheti /
taddhyākhyānaṃ dūṣayati- tairiti /
avyaktapadabalāt prakṛtamapi sthūlaṃ tyajyata iti śaṅkate- āmnātasyeti /
ekārthabodhakānāṃ śabdānāṃ mitha ākāṅkṣayaikasyāṃ buddhāvārūḍhatvamekavākyatā /
tava mate tasyā abhāvātkutor'thabodha iti samādhatte- neti /
tāṃ vināpyarthathīḥ kiṃ na syādityata āha- nahīti /
śarīraśabdena rūḍhyā sthūlaṃ prakṛtaṃ tasya hāniraprakṛtasya bhūtasūkṣmasyāvyaktapadena grahaṇamanyāyyaṃ syādityarthaḥ /
astvekavākyatetyata āha- na ceti /
tataḥ kiṃ tatrāha- tatreti /
ākāṅkṣayā vākyaikavākyatve sati prakṛtaṃ śarīradvayamavyaktapadena grāhyam /
ākāṅkṣāyāstulyatvāditi bhāvaḥ /
anātmaniścayaḥ śuddhiḥ, tadarthaṃ sūkṣmamevākāṅkṣitaṃ grāhyam;tasya sūkṣmatvenātmābhedena gṛhītasya duḥśodhatvāt /
sthūlasya dṛṣṭadaurgandhyādinā laśunādivadanātmatvadhīvairāgyayoḥ sulabhatvāditi śaṅkate- na ceti /
dṛṣṭā bībhatsā ghṛṇā yasmin tasya bhāvastattā tayetyarthaḥ /
dūṣayati- yata iti /
vairāgyāyaśuddhiratra na vivakṣitā, vidhyabhāvāt, kintu vaiṣṇavaṃ paramaṃ padaṃ vivakṣitamiti taddarśanārthaṃ prakṛtaṃ sthūlamevāvyaktapadena grāhyamiti bhāvaḥ /
kiñca sūkṣmasya liṅgāntaḥpātina indriyādigrahaṇenaiva grahaṇānna pṛthagavyaktaśarīrapadābhyāṃ grahaḥ /
abhyupetyāha- sarvatheti /
sthūlasya sūkṣmasya vā grahe 'pītyarthaḥ /
tathā nāmeti /
sūkṣmamevāvyaktamastvityarthaḥ
END BsCom_1,4.1.3
START BsCom_1,4.1.4
jñeyatvāvacanāc ca | BBs_1,4.4 |
jñeyatvena ca sāṃkhyaiḥ pradhānaṃ smaryate guṇapuruṣāntarajñānātkaivalyamitivadbhiḥ /
nahi guṇasvarūpamajñātvā guṇebhyaḥ puruṣasyāntaraṃ śakyaṃ jñātumiti /
kvacicca vibhūtiviśeṣaprāptaye pradhānaṃ jñeyamiti smaranti /
nacedagihāvyaktaṃ jñeyatvenocyate /
padamātraṃ hyavyaktaśabdaḥ /
nehāvyaktaṃ jñātavyamupāsitavyaṃ ceti vākyamasti /
nacānupadiṣṭapadārthajñānaṃ puruṣārthamiti śakyaṃ pratipattum /
tasmādapi nāvyaktaśabdena pradhānamabhidhīyate /
asmākaṃ tu ratharūpakakḷptaśarīrādyanusaraṇena viṣṇoreva paramaṃ padaṃ darśayitumayamupanyāsa ityanavadyam
atrāvyaktaṃ pradhānaṃ netyatra hetvantarārthaṃ sūtram- jñeyatveti /
sattvādiguṇarūpātpradhānāt puruṣasyāntaraṃ bhedastajjñānādityarthaḥ /
nahi śakyamiti ca vadadbhiḥ pradhānaṃ jñeyatvena smaryata iti saṃbandhaḥ /
na kevalaṃ bhedapratiyogitvena pradhānasya jñeyatvaṃ tairiṣṭaṃ kintu tasyopāsanayāṇimādiprāptaye 'pītyāha- kvacicceti /
jñānavidhyabhāve 'pyavyaktapadajanyajñānagamyatvamārthikaṃ jñeyatvamastītyata āha- na cānupadiṣṭamiti /
upadiṣṭaṃ hi jñānaṃ phalavaditi jñātuṃ śakyaṃ niṣphalasyopadeśāyogādavyaktasya ca jñānānupadeśātphalavajjñānagamyatvāsiddhirityarthaḥ /
phalitamāha- tasmāditi /
sāṃkhyeṣṭasaphalajñānagamyatvāvacanāccetyarthaḥ /
nanu śarīrasyāpi jñeyatvānukteḥ kathamiha grahaṇaṃ, tatrāha- asmākaṃ tviti /
asmanmate viṣṇavākhyapadasyaikasyaiva jñeyatvāttaddarśanārthamavyaktapadena śarīropanyāso yukta ityarthaḥ /
sādhāraṇaśabdamātrānna pradhānasya pratyabhijñā smārtaliṅgasyānuktyā niyāmakābhāvāditi tātparyam
END BsCom_1,4.1.4
START BsCom_1,4.1.5
vadatīti cen na prājño hi prakaraṇāt | BBs_1,4.5 |
atrāha sāṃkhyaḥ - jñeyatvāvacanāt ityasiddham /
katham /
śrūyate hyuttaratrāvyaktaśabdoditasya pradhānasya jñeyatvavacanam- 'aśabdamasparśamarūpamavyayaṃ tathārasaṃ nityamagandhavacca yat /
anādyanantaṃ mahataḥ paraṃ dhruvaṃ nicāyya taṃ mṛtyumukhātpramucyate' //
(kā. 2.3.15) iti /
atra hi yādṛśaṃ śabdādihīnaṃ pradhānaṃ mahataḥ paraṃ smṛtau nirūpitaṃ tādṛśameva nicāyyatvena nirdiṣṭaṃ, tasmātpradhānamevedaṃ, tadeva cāvyaktaśabdanirdiṣṭamiti /
atra brūmaḥ - neha pradhānaṃ nicāyyatvena nirdiṣṭam /
prājño hīha paramātmā nicāyyatveta nirdiṣṭaṃ iti gamyate /
kutaḥ /
prakaraṇāt /
prājñasya hi prakaraṇaṃ vitataṃ vartate /
'puruṣānna paraṃ kiñcitsā kāṣṭhā sā parā gatiḥ' ityādinirdeśāt, 'eṣa sarveṣu bhūteṣu gūḍhotmā na prakāśate' iti ca durjñātatvavacanena tasyaiva jñeyatvākāṅkṣaṇāt /
'yacchedvāṅmanasī prājñaḥ' iti ca tajjñānāyaiva vāgādisaṃyamasya vihitatvāt /
mṛtyumukhapramokṣaṇaphalatvācca /
nahi pradhānamātraṃ nicāyya mṛtyumukhātpramucyata iti sāṃkhyairiṣyate /
cetanātmavijñānāddhi mṛtyumukhātpramucyate iti teṣāmabhyupagamaḥ /
sarveṣu vedānteṣu prājñasyaivātmano 'śabdādidharmatvamabhilapyate /
tasmānna pradhānasyātra jñeyatvamavyaktaśabdanirdiṣṭatvaṃ vā
FN: aśabdamityādiṣu pratyekaṃ nityaśabdaḥ saṃbadhyate /
liṅgoktimāśaṅkya niṣedhati- vadatīti cediti /
atra hi tādṛśameva nirdiṣṭamityanvayaḥ /
spaṣṭamanyat
END BsCom_1,4.1.5
START BsCom_1,4.1.6
trayāṇām eva caivam upanyāsaḥ praśnaś ca | BBs_1,4.6 |
itaśca na pradhānasyāvyaktaśabdavācyatvaṃ jñeyatvaṃ vā /
yasmāntrayāṇāmeva padārthānmagnijīvaparamātmanāmasmingranthe kaṭhavallīṣu varapradhānasāmarthyādvaktavyatopanyāso dṛśyate /
tadviṣaya eva ca praśnaḥ /
nāto 'nyasya praśna upanyāso vāsti /
tatra tāvat 'sa tvamagniṃ svargyamadhyeṣi mṛtyo prabrūhi taṃ śraddadhānāya mahyam' (kā. 1.1.13) ityagniviṣayaḥ praśnaḥ /
'yeyaṃ prete' vicikitsā manuṣye 'stītyeke nāyamastīti caike /
etadvidyāmanuśiṣṭastvayāhaṃ varāṇāmeṣa varastṛtīyaḥ //
' (kā. 1.1.20) iti jīvaviṣayaḥ praśnaḥ /
'anyatra dharmādantrādharmānyatrāsmatkṛtākṛtāt /
anyatra bhūtācca bhavyācca yattatpaśyasi tadvada //
' (kā. 1.2.14) iti paramātmaviṣayaḥ /
prativacanamapi 'lokādimamagniṃ tamuvāca tasmai yā iṣṭakāyāvatīrvā yathā vā' (kā. 1.1.15) ityagniviṣayam /
'hanta ta idaṃ pravakṣyāmi guhyaṃ brahma sanātanam /
yathā ca maraṇaṃ prāpya ātmā bhavati gautama /
yonimanye prapadyante śarīratvāya dehinaḥ /
sthāṇumanye 'nusaṃyanti yathākarma yathāśrutam' (kā. 2.5.6,7) iti /
vyavahitaṃ jīvaviṣayam /
'na jāyate mriyate vā vipaścit' (kā. 1.2.18) ityādibahuprapañcaṃ paramātmaviṣayam /
naivaṃ pradhānaviṣayaḥ praśno 'sti /
apṛṣṭatvāccānupanyasanīyatvaṃ tasyeti /
atrāha- yo 'yamātmaviṣayaḥ praśno yeyaṃ prete vicikitsā manuṣye 'stīti, kiṃ sa evāyam 'anyatra dharmādanyatrādharmāt' iti punaranukṛṣyate, kiṃvā tato 'nyo 'yamapūrvaḥ praśna utthāpyata iti /
kicātaḥ /
sa evāyaṃ praśnaḥ punaranukṛṣyata iti yadyucyeta, dvayorātmaviṣayayoḥ praśnayorekatāpatteragniviṣaya ātmaviṣayaśca dvāveva praśnāvityato na vaktavyaṃ trayāṇāṃ praśnopanyāsāviti /
athānyo 'yamapūrvaḥ praśnaḥ utthāpyata ityucyeta tato yathaiva varapradānavyatirekeṇa praśnakalpanāyāmadoṣa evaṃ praśna vyatirekeṇāpi pradhānopanyāsakalpanāyāmadoṣaḥ syāditi /
atrocyate- naivaṃ vayamiha varapradānavyatirekeṇa praśnaṃ kañcitkalpayāmo vākyopakramasāmarthyāt /
varapradānopakramā hi mṛtyunaciketaḥsaṃvādarūpā vākyapravṛttirāsamāpteḥ kaṭhavallīnāṃ lakṣyate /
mṛtyuḥ kila nāciketase pitrā prahitāya trīnvarānpradadau /
naciketāḥ kila teṣāṃ prathamena vareṇa saumanasyaṃ vavre /
dvitīyenāgnividyām, tṛtīyenātmavidyām, 'yeyaṃ prete' iti 'varāṇāmeva varastṛtīyaḥ' (kā. 1.1.20) iti liṅgāt /
tatra yadyanyatra dharmādityanyo 'yamapūrvaḥ praśna utthāpyeta tato varapradānavyatirekeṇāpi praśnakalpanādvākyaṃ bādhyetha /
nanu praṣṭhavyabhedādapūrvo 'yaṃ praśno bhavitumarhati /
pūrvo hi praśno jīvaviṣayaḥ /
yoyaṃ prete vicikitsā manuṣye 'sti nāstīti vicikitsābhidhānāt /
jīvaśca dharmādigocaratvānnānyatra dharmāditi praśnamarhati /
prājñastu dharmādyatītatvādanyatra anyatra dharmāditi praśnamarhati /
praśnacchāyā ca na samānā lakṣyate /
pūrvasyāstitvanāstitvaviṣayatvāduttarasya dharmādyatītavastuviṣayatvāt /
tasmātpratyabhijñānābhāvātpraśnabhedaḥ /
na pūrvasyaivottaratrānukarṣaṇamiti cet /
na /
jīvaprājñayorekatvābhyupagamāt /
bhavetpraṣṭavyabhedātpraśnabhedo yadyanyo jīvaḥ prājñātsyāt /
na tvanyatvamasti /
tattvamasītyādiśrutyantarebhyaḥ /
iha cānyatra dharmādityasya praśnasya prativacanaṃ 'na jāyate mriyate vā vipaścit' iti janmamaraṇapratiṣedhena pratipādyamānaṃ śārīraparameśvarayorabhedaṃ darśayati /
sati hi prasaṅge pratiṣedho bhāgī bhavati /
prasaṅgaśca janmamaraṇayoḥ śarīrasaṃsparśācchārīrasya bhavati na parameśvarasya /
tathā- 'svapnāntaṃ jāgaritāntaṃ cobhau yenānupaśyati /
mahāntaṃ vibhumātmānaṃ matvā dhīro na śocati //
(kā. 2.4.4) iti svapnajāgaritadṛśo jīvasyaiva mahattvavibhutvaviśeṣaṇasya mananena śokavicchedaṃ darśayanna prājñādanyo jīva iti darśayati /
prājñavijñānāddhi śokaviccheda iti vedāntasiddhāntaḥ /
tathāgre- 'yadeveha tadamutra yadamutra tadanviha /
mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati /
' (kā.2.4.10) iti jīvaprājñabhedadṛṣṭimapavadati /
tathā jīvavīṣayasyāstitvanāstitvapraśnasyānantaram 'anyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva' ityārabhya mṛtyunā taistaiḥ kāmaiḥ pralobhyamāno 'pi naciketā yadā na cacāla, tadainaṃ mṛtyurabhyudayanīḥśreyasavibhāgapradarśanena vidyāvidyāvibhāgapradarśanena ca 'vidyābhīpsinaṃ naciketasaṃ manye na tvā kāmā bahavo 'lolupanta' (kā.1.2.4) iti praśasya praśnamapi tadīyaṃ praśaṃsanyaduvāca- 'taṃ durdarśaṃ gūḍhamanupraviṣṭhaṃ guhāhitaṃ gahvareṣṭhaṃ purāṇam /
adhyātmayogādhigamena devaṃ matvā dhīro harṣaśokau jahāti //
' (kā.1.2.12) iti, tenāpi jīvaprājñayorabheda eveha vivakṣata iti gamyate /
yatpraśnanimittāṃ ca praśaṃsāṃ mahatīṃ mṛtyoḥ pratyapadyata naciketā yadi taṃ vihāya praśaṃsānantaramanyameva praśnamupakṣipedasthāna eva sā sarvā praśaṃsā prasāritā syāt /
tasmāt 'yeyaṃ prete' ityasyaiva praśnasyaitadanukarṣaṇam 'anyatra dharmāt' iti /
yattu praśnacchāyāvailakṣaṇyamuktaṃ tadadūṣaṇam /
tadīyasyaiva viśeṣasya punaḥ pṛcchyamānatvāt /
pūrvatra hi dehādivyatiriktasyātmano 'stitvaṃ pṛṣṭamuttaratra tu tasyaivāsaṃsāritvaṃ pṛcchyata iti yāvaddhyavidyā na nivartate tāvaddharmādigocaratvaṃ jīvasya jīvatvaṃ ca na nivartate /
tannivṛttau tu prājña eva tattvamasīti śrutyā pratyāyyate /
nacāvidyāvattve tadapagame ca vastunaḥ kaścidviśeṣo 'sti /
yathā kaścitsaṃtamase patitāṃ kāñcidrajjumahiṃ manyamāno bhīto vepamānaḥ palāyate, taṃ cāparo brūyānmā bhaṣīrnāyamahī rajjureveti /
sa ca tadupaśrutyāhikṛtaṃ bhayamutsṛjedvepathuṃ palāyanaṃ ca /
natvahibuddhikāle tadapagamakāle ca vastunaḥ kaścidviśeṣaḥ syāt /
tathaivaitadapi draṣṭavyam /
tataśca 'na jāyate mriyate vā' ityevamādyapi bhavatyastitvapraśnasya prativacanam /
sūtraṃ tvavidyākalpitajīvaprājñabhedāpekṣayā yojayitavyam /
ekatve 'pi hyātmaviṣayasya praśnasya prāyaṇāvasthāyāṃ dehavyatiriktāstitvamātravicikitsānātkartṛtvādisaṃsārasvabhāvānapohanācca pūrvasya paryāyasya jīvaviṣayatvamutprekṣyate /
uttarasya tu dharmādyatyayasaṃkīrtanātprājñaviṣayatvamiti /
tataśca yuktāgnijīvaparamātmakalpanā /
pradhānakalpanāyāṃ tu na varapradānaṃ na praśno na prativacanamiti vaiṣamyam
FN: mṛtyunā naciketasaṃprati trīnvarānavṛṇīṣvetyuktestrayāṇāmeva praśno naciketasā kṛtaḥ /
upanyāsaśca mṛtyunā kṛtaḥ /
he mṛtyo, sa mahyaṃ dattavarastvaṃ svargahetumagnimadhyeṣi smarasi /
prete mṛte /
dehādanyo 'sti naveti saṃśayo.'sti ata etadātmatattvamasaṃdigdhaṃ jānīyāmityarthaḥ /
śrutamupanyāsam /
varapradhānamupakramo yasyāḥ sā /
prahitāya yamalokaṃ prati preṣitāya /
gocaratvādaśrayatvāt /
bhāgī yuktaḥ /
anto 'vasthā /
yena sākṣiṇā pramātā paśyati tamātmānamiti saṃbandhaḥ /
iha dehe yaccaitanyaṃ tadevāmutra sūryādau /
yasmin praśno yatpraśnastaṃ vihāyetyarthaḥ /
viśeṣoktisamāptāvitiśabdaḥ /
kiñcātra kaṭhavallyāṃ pradhānasya praśnottarayorasattvānna grahaṇamityāha- trayāṇāmiti /
mṛtyunā naciketasaṃ prati trīnvarānvṛṇīṣvetyukteḥ trayāṇāmeva praśno naciketasā kṛtaḥ /
upanyāsaśca mṛtyunā kṛtaḥ /
nānyasyetyarthaḥ /
praśnatrayaṃ krameṇa paṭhati- tatra tāvaditi /
he mṛtyo, sa mahyaṃ dattavarastvaṃ svargahetumagni smarasi /
prete mṛte /
dehādanyo 'sti na veti saṃśayo 'sti /
ata etadātmatattvamasaṃdigdhaṃ jānīyāmityarthaḥ /
krameṇottaratrayamāha- prativacanamapīti /
lokahetuvirāḍātmanopāsyatvāllokādiścityo 'gnistaṃ mṛtyuruvāca naciketase /
yāḥ svarūpato yāvatīḥ saṃkhyāto yathā vā krameṇāgniścīyate tatsarvamuvācetyarthaḥ /
hantedānīṃ brahma vakṣyāmīti brahmavākyena jīvapraśnādvyavahitanamapi 'yathā ca maraṇaṃ prāpya'ityādi vākyaṃ jīvaviṣayamuttaraṃ, yogyatvādityarthaḥ /
vākyārthastu ātmā maraṇaṃ prāpya yathā bhavati tathā vakṣyāmīti /
pratijñātamāha- yonimiti /
carācaradehaprāptau nimittamāha- yatheti /
śrutamupāsanam /
sūtre ādyaścakāro yata ityarthaḥ /
evaṃ ca trayāṇāmevopanyāsaḥ praśnaśca yataḥ ato na pradhānamavyaktamiti yojanā /
uktārthe sūtramākṣipati- atrāheti /
ekaḥ praśnaḥ dvau praśnau veti pakṣadvaye phalitaṃ pṛcchati- kiñcāta iti /
saptamyarthe tasiḥ /
atra ca pakṣadvaye 'pi kimityarthaḥ /
praśnaikye sūtrāsaṃgatiḥ bhede pradhānasya śrautatvasiddhiriti pūrvavādyāha- sa evetyādinā /
praśnaikyapakṣamādāya siddhāntyāha- atrocyata iti /
yena pradhānasiddhiḥ syāditi śeṣaḥ /
caturthapraśnakalpane varatritvopakramavirodhaḥ syāditi vivṛṇoti- varetyādinā /
varapradānamupakramo yasyāḥ sā /
prahitāya yamalokaṃ prati preṣitāya /
itaḥ punaḥ martyalokaṃ prāptasya mama pitā yathāpūrvaṃ sumanāḥ syāditi prathamaṃ vavre /
nanu dvitīyavaro jīvavidyā tṛtīyo brahmavidyeti praśnabhedaḥ kiṃ na syādityata āha- yeyamiti /
prete ityupakramya tṛtīyatvoktiliṅgājjīvātmavidyaiva tṛtīyo vara ityarthaḥ /
evaṃ vākyopakrame sati praśnāntaraṃ na yuktamityāha- tatreti /
maraṇadharmādyasparśaliṅgābhyāṃ praṣṭavyayorjīveśvarayorbhedāt praśnabhedasiddhervākyabādho yukta iti śaṅkate- nanvityādinā /
gocaratvādāśrayatvāt /
na kevalaṃ praṣṭavyabhedāt praśnabhedaḥ kintu praśnavākyayoḥ sādṛśyābhāvādapītyāha- praśnacchāyeti /
praṣṭavyabhedo 'siddha iti pariharati- netyādinā /
kiñca brahmāpraśne janmādiniṣedhena jīvasvarūpaṃ vadan yamastayoraikyaṃ sūcayatītyāha- iha cānyatreti /
tanniṣedhavākye śivoktirasiddhetyata āha- satīti /
bhāgī yuktaḥ /
tasmādavidyayā jīvasya prāptajanmādiniṣedhena svarūpamuktamityarthaḥ /
kiñca jīvo brahmābhinnaḥ, mokṣahetujñānaviṣayatvāt, brahmavadityāha- tathā svapneti /
anto 'vasthā /
yena sākṣiṇā pramātā paśyati tāmātmānamiti saṃbandhaḥ /
hetoraprayojakatvamāśaṅkaya 'tameva viditvā'iti śrutivirodhamāha- prājñeti /
kiñcābhedamuktvā bhedasya ninditatvādabheda eva satya ityāha- tatheti /
iha dehe yaccaitanyaṃ tadevāmutra sūryādau /
evamihākhaṇḍaikarase brahmaṇi yo nāneva mithyābhedaṃ paśyati sa bhedadarśī maraṇānmaraṇaṃ prāpnoti saṃsārabhayānna mucyata ityarthaḥ /
kiñca jīvapraśnānantaraṃ 'taṃ durdarśam'iti yaduttaramuvāca tenāpyuttareṇābhedo gamyata iti saṃbandhaḥ /
praṣṭṛpraśnayoḥ praśaṃsayāpi liṅgena pṛṣṭasya daurlabhyadyotanādbrahmatvasiddhirityāha- anyaṃ varamityādinā /
putrādikaṃ vṛṇīṣvetyukte 'pi viṣayāṃstucchīkṛtyātmajñānānna cacāla 'nānyaṃ tasmānnaciketā vṛṇīte'iti śravaṇāt /
tadā saṃtuṣṭo yamaḥ 'anyacchreyo 'nyadutaiva preyaḥ'iti bhogāpavargamārgayorvailakṣaṇyaṃ pratijñāya 'dūramete viparīte viṣūcī avidyā yā ca vidyā'iti darśitavānityarthaḥ /
preyaḥ priyatamaṃ svargādikaṃ, viṣūcī viruddhaphale, avidyā karma, vidyā tattvadhīḥ /
vidyābhīpsinaṃ vidyārthinaṃ tvāmahaṃ manye, yataḥ tvā tvāṃ bahavo 'pi kāmāḥ putrādayo mayā dīyamānā durlabhā api nālolupanta lobhavantaṃ na kṛtavanta iti praṣṭāraṃ stutvā praśnamapi 'tvādṛṅgo bhūyānnaciketaḥ praṣṭā'iti stuvannityakṣarārthaḥ /
iyaṃ praśaṃsā praśnabhedapakṣe na ghaṭata ityāha- yatpraśneti /
yatpraśnena stutiṃ labdhavāṃstaṃ praśnaṃ vihāya yadyanyamevotthāpayet tarhyanavasare stutīḥ kṛtā syādityarthaḥ /
tasmāditi /
praṣṭavyabhedābhāvādityarthaḥ /
praśnavākyavyaktyoḥ sādṛśyābhāvāt praśnabheda ityuktaṃ nirasyati- yattvityādinā /
dharmādyāśrayasya jīvasya brahmatvaṃ kathamityata āha- yāvaditi /
avidyānāśānantaraṃ brahmatvaṃ cedāgantukamanityaṃ ca syādityata āha- na cāvidyāvattva iti /
jīvasya brahmatve svābhāvike sati brahmapraśnasya yaduttaraṃ tajjīvapraśnasyāpi bhavatīti lābhaṃ darśayati- tataśca na jāyata iti /
jīvabrahmaikye 'trayāṇām-'iti sūtraṃ kathamityata āha- sūtraṃ tviti /
kalpitabhedātpraśnabhedakalpanetyāha- tataśceti /
paramātmanaḥ sakāśātpradhānasya vaiṣamyamanātmatvena tṛtīyavarāntarbhāvāyogāditi bhāvaḥ
END BsCom_1,4.1.6
START BsCom_1,4.1.7
mahadvac ca | BBs_1,4.7 |
yathā mahacchabdaḥ sāṃkhyaiḥ sattāmātre 'pi prathamaje prayukte na tameva vaidike 'pi prayoge 'bhidhatte /
'buddherātmā mahānparaḥ' (kā. 1.3.10), 'mahāntaṃ vibhumātmānam' (kā. 1.2.22) 'vedāhametaṃ puruṣaṃ mahāntam' (śve. 3.8)
ityevamādāvātmaśabdaprayogādibhyo hetubhyaḥ /
tathāvyaktaśabdo 'pi na vaidike prayoge pradhānamabhidhātumarhati /
ataśca nāsyānumānikasya śabdavattvam
śrauto 'vyaktaśabdo na sāṃkhyāsādhāraṇatattvagocaraḥ, vaidikaśabdatvāt, mahacchabdavadityāha- mahadvacceti /
sūtraṃ vyācaṣṭe- yathetyādinā /
na cākāśādiśabde vyabhicāraḥ, ākāśādermatāntarasādhāraṇatvena sāṃkhyāsādhāraṇatvāsiddheḥ sādhyasyāpi sattvāditi mantavyam /
sattāmātre /
sattvapradhānaprakṛterādyapariṇāme /
nirvikalpakabuddhāvityarthaḥ /
ātmā mahānityātmaśabdaprayogāt, taṃ matvā na śocati, 'tamasaḥ parastādi'tyādinā śokātyayatamaḥ paratvādibhyaśca mahacchabdaḥ sāṃkhyatattvaṃ nābhidhatta iti saṃbandhaḥ /
adhikaraṇārthamupasaṃharati- ataśceti
END BsCom_1,4.1.7
START BsCom_1,4.2.8
2 camasādhikaraṇam / sū. 8-10
camasavadaviśeṣāt | BBs_1,4.8 |
punarapi pradhānavādyaśabdatvaṃ pradhānasyāsiddhamityāha /
kasmāt /
mantravarṇāt- 'ajāmekāṃ lohitaśuklakṛṣṇāṃ bahvīḥ prajāḥ sṛjamānāṃ sarūpāḥ /
ajo hyeko juṣamāṇo 'nuśete jahātyenāṃ bhuktabhogāmajo 'nyaḥ' (śve. 4.5) iti /
atra hi mantre lohitaśuklakṛṣṇaśabdai rajaḥsattvatamāṃsyabhidhīyante /
lohitaṃ rajo rañjanātmakatvāt /
śuklaṃ sattvaṃ prakāśātmakatvāt /
kṛṣṇaṃ tama āvaraṇātkatvāt /
teṣāṃ sāmyāvasthāvayavadharmairvyapadiśyate lohitaśuklakṛṣṇamiti /
na jāyata iti cājā syāt, 'mūlaprakṛtiravikṛtiḥ' ityabhyupagamāt /
nanvajāśabdaśchāgāyāṃ rūḍhaḥ /
bāḍham /
sā tu rūḍhiriha nāśrayituṃ śakyā, vidyāprakaraṇāt /
sā ca vahnīḥ prajāstraiguṇyānvitā janayati /
tāṃ prakṛtimaja ekaḥ puruṣo juṣamāṇaḥ prīyamāṇaḥ sevamāno vānuśete /
tāmevāvidyāyātmatvenopagamya sukhī duḥkhī mūḍho 'hamityavivekatayā saṃsarati /
anyaḥ punarajaḥ puruṣe utpannavivekajñāno virakto jahātyenāṃ prakṛtiṃ bhuktabhogāṃ kṛtabhogāpavargāṃ parityajati /
mucyata ityarthaḥ /
tasmācchrutimūlaiva pradhānādikalpanāmiti /
evaṃ prāpte brūmaḥ - nānena mantreṇa śrutimattva sāṃkhyavādasya śakyamāśrayitum /
nahyayaṃ mantraḥ svātantryeṇa kañcidapi vādaṃ samarthayitumutsahate /
sarvatrāpi yayā kayācitkalpanayājātvādisaṃpādanopapatteḥ /
sāṃkhyavāda evehābhipreta iti viśeṣāvadhāraṇakāraṇābhāvāt /
camasavat /
yathāhi arvāgbalaścamasa ūrdhvabudhnaḥ (bṛ. 2.2.3) ityasminamantre svātantryeṇāyaṃ nāmāsau camaso 'bhipreta iti na śakyate nirūpayitum /
sarvatrāpi yathākathañcidarvāgbilatvādikalpanopapatteḥ /
evamihāpyaviśeṣo 'jāmekāmityasya mantrasya /
nāsminmantre pradhānamevājābhipreteti śakyate niyantum
tatra tu 'idaṃ tacchira eṣa hyarvāgbilaścamasa ūrdhvabudhnaḥ' iti vākyaśeṣāccamasaviśeṣapratipattirbhavati /
iha punaḥ keyamajā pratipattavyeti /
atra brūmaḥ -
FN: ajāmekāṃ- na jāyata ityajā tāṃ mulaprakṛtiṃ lohitaśuklakṛṣṇāṃ rajaḥsatvamoguṇāṃ sarūpāstriguṇātmikāḥ prajā janayantīṃ eko 'jo jīvastāṃ śabdādiviṣayarūpatāpannāṃ juṣamāṇaḥ sannanuśete nirantaraṃ muhyati /
jīvena bhukto bhogo yasyāṃ yasyā vā tāṃ jīvena bhujyamānāmanyaḥ paramātmā jahāti nāsyāmāsaktiṃ karoti /
avayavāḥ pradhānasya raja ādayasteṣāṃ dharmā rañjakatvādayastaiḥ /
prajāyanta iti prajā mahadādayaḥ /
traiguṇyaṃ sukhaduḥkhamohāḥ /
atrātmatvaṃ tādātmyam /
śabdādyupalabdhirbhogaḥ /
guṇapuruṣānyatādhīrapavṛjyate 'nenetyapavargaḥ /
camasavadaviśeṣāt /
atrājāpadaṃ viṣayaḥ, tatkiṃ pradhānaparaṃ māyāparaṃ veti rūḍhyarthāsaṃbhavātsaṃśaye pūrvatrāvyaktaśabdamātreṇa pradhānasyāpratyabhijñāyāmapyatra triguṇatvādiliṅgopetādajāpadātpratyabhijñāstīti pratyudāharaṇena pūrvapakṣayati- punarapīti /
phalaṃ pūrvapakṣe brahmaṇi samanvayāsiddhiḥ, siddhānte tatsiddhiriti pūrvavaddraṣṭavyam /
rāgahetutvādiguṇayogāt lohitādiśabdai rajādiguṇalābhe 'pi kathaṃ pradhānalābhaḥ, tatrāha- teṣāṃ sāmyeti /
avayavāḥ pradhānasya rajādayasteṣāṃ dharmā rañjakatvādayaḥ tairnimittairlohitādiśabdaiḥ pradhānamucyata ityarthaḥ /
guṇābhedātpradhānalābha iti bhāvaḥ /
tatrājāśabdaṃ yojayati- neti /
'rūḍhiryogamapaharati'iti nyāyena śaṅkate- nanviti /
rūḍhyasaṃbhavādyoga āśrayaṇīya ityāha- bāḍhamiti /
ajāśabditaprakṛtitvapuruṣabhedaliṅgābhyāmapi pradhānapratyabhijñetyāha- sā cetyādinā /
prajāyanta iti prajā mahadādayaḥ /
traiguṇyaṃ sukhaduḥkhamohāḥ /
anuśayanaṃ vivṛṇoti- tāmevāvidyayeti /
avivekenetyarthaḥ /
viṣayadhīrbhogaḥ /
guṇabhinnātmakhyātirapavargaḥ /
siddhāntayati- evaṃ prāpta iti /
māyādāvapi sādhāraṇānmantrādviśeṣārthagraho na yuktaḥ, viśeṣagrahahetoḥ prakaraṇāderabhāvāditi hetuṃ vyākhyāya dṛṣṭāntaṃ vyācaṣṭe- camasavaditi /
sarvatra giriguhādāvapi
END BsCom_1,4.2.8
START BsCom_1,4.2.9
jyotirupakramā tu tathā hy adhīyata eke | BBs_1,4.9 |
parameśvarādutpannā jyotiḥpramukhā tejobannalakṣaṇā caturvidhasya bhūtagrāmasya prakṛtibhūteyamajā pratipattavyā /
tuśabdo 'vadhāṇārthaḥ /
bhūtatrayalakṣaṇaiveyamajā vijñeyā na guṇatrayalakṣaṇā /
kasmāt /
tathāhyeke śākhinastejobannānāṃ parameśvarādutpattimāmnāya teṣāmeva rohitādirūpatāmāmananti- 'yadagre rohitaṃ rūpaṃ tejastadrūpaṃ yacchukraṃ tadapāṃ yatkṛṣṇaṃ tadannasya' iti /
tānyeveha tejobannāni pratyabhijñāyante rohitādiśabdasāmānyāt /
rohitādīnāṃ ca śabdānāṃ rūpaviśeṣeṣu mukhyatvādbhāktatvācca guṇaviṣayatvasya /
asaṃdigdhena ca saṃdigdhasya nigamanaṃ nyāyyaṃ manyante /
tathehāpi 'brahmavādino vadanti /
kiṅkāraṇaṃ brahma' (śve. 1.1) ityupakramya 'te dyānayogānugatā apaśyandevātmaśaktiṃ svaguṇairnigūḍhām' (śve.
1.3) iti pārameśvaryāḥ śakteḥ samastajagadvidhāyinyā vākyopakrame 'vagamāt /
vākyaśeṣe 'pi 'māyāṃ tu prakṛti vidyānmāyinaṃ tu maheśvaram' iti 'yo yoniṃ yonimadhitiṣṭhatyekaḥ' (śve. 4.10,11) iti ca tasyā evāvagamānna svatantrā kācitprakṛtiḥ pradhānaṃ nāmajāmantreṇāmnāyata iti śakyate vaktum /
prakaraṇāttu saiva daivī śaktiravyākṛtanāmarūpā nāmarūpayoḥ prāgavasthānenāpi mantreṇāmnāyata ityucyate /
tasyāśca svavikāraviṣayeṇa trairūpyeṇa trairūpyamuktam
FN: śākhinaśchandogāḥ /
te brahmavādino 'nayā rītyā vimṛśya dyānayogenānugatāḥ paramātmānamanu praviṣṭāḥ /
avidyāśaktiryoniḥ sā ca pratijīvaṃ nānetyuktamato vīpsopapannā /
uttarasūtravyāvartyāṃ śaṅkāmāha- tatra tvidamiti /
caturvidhasyeti /
jarāyujāṇḍajasvedajodbhijjarūpasyetyartha /
smṛtyuktā kuto na grāhyeti śaṅkate- kasmāditi /
śruteḥ śrutyantarādarthagraho yuktaḥ, sājātyānmūlānapekṣatvāccetyāha- tathā hīti /
śākhinaścandogāḥ /
kiñca lohitādiśabdairapi dravyalakṣaṇā nyāyyā avyavadhānāt na tu rañjanīyatvādiguṇavyavahitā sattvādiguṇalakṣaṇetyāha- lohitādīnāṃ ceti /
nanu śākhāntareṇa śākhāntarasthamantrasya nirṇayaḥ kathamityata āha- asaṃdigdheneti /
sarvaśākhāpratyayanyāditi bhāvaḥ /
yathā śākhāntaravākyānna pradhānagrahastathehāpi śvetāśvataropaniṣadi māyāprakaraṇānna tadbrahma ityāha- tatheti /
sṛṣṭyādau kiṃsahāyaṃ brahmeti vimṛśyate /
brahmavādino dhyānākhyayogena paramātmānamanupraviṣṭāḥ santaḥ tatraiva devasyātmabhūtāmaikyenādhyastāṃ śaktiṃ paratantrāṃ māyāṃ sattvādiguṇavatīṃ brahmaṇaḥ sahāyamapaśyannityanvayaḥ /
māyāyā ekatve 'pi tadaṃśānāṃ jīvopādhīnāṃ tattasaṃghātayonīnāmavidyākhyānāṃ bhedādvīpsā /
avyākṛte anabhivyakte nāmarūpe yasyāṃ sā /
anena 'taddhedaṃ tarhyavyākṛtamāsīt'iti śrutyantaraprasiddhiruktā /
tasyāṃ śaktau vyaktāvyaktakāryaliṅgakānumānaṃ sūyayati- nāmeti /
māyāyā rohitādirūpavattvaṃ kathamityata āha- tasyā iti /
viṣaya āśrayaḥ
END BsCom_1,4.2.9
START BsCom_1,4.2.10
kathaṃ punastejobannātmanā trairūpyeṇa trirūpājā pratipattuṃ śakyate /
yāvatā na tāvattejobanneṣvajākṛtirasti /
naca tejobannānāṃ jātiśravaṇādajātinimitto 'pyajāśabdaḥ saṃbhavatīti /
ata uttaraṃ paṭhati-
kalpanopadeśāc ca madhvādivadavirodhaḥ | BBs_1,4.10 |
nāyamajākṛtinimitto 'jāśabdaḥ /
nāpi yaugikaḥ /
kiṃ tarhi kalpanopadeśo 'yam /
ajārūpakakḷptistejobannalakṣaṇāyāścarācarayonerupadiśyate /
yathāhi loke yadṛcchayā kācidajā rohitaśuklakṛṣṇaṇavarṇā syādbahubarkarā sarūpabarkarā ca tāṃ ca kaścidajo juṣamāṇo 'nuśayīta, kaściccaināṃ bhuktabhogāṃ juhyāt, evamiyamapi tejobannalakṣaṇā bhūtaprakṛtistrivarṇā bahu sarūpaṃ carācaralakṣaṇaṃ vikārajātaṃ janayati aviduṣā ca kṣetrajñenopabhujyate viduṣā ta parityajata iti /
nacedamāśaṅkitavyamekaḥ kṣetrajño 'nuśete 'nyo jahātītyataḥ kṣetrajñabhedaḥ pāramārthikaḥ pareṣāmiṣṭaḥ prāpnotīti /
nahīyaṃ kṣetrajñabhedapratipipādayiṣā kintu bandhamokṣavyavasthāpratipipādayiṣā tveṣā /
prasiddhaṃ tu bhedamanudya bandhamokṣavyavasthā pratipādyate /
bhedastūpādhinimitto mithyājñānakalpito na pāramārthikaḥ /
'eko devaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaḥ sarvavyāpī sarvabhūtāntarātmā' ityādiśrutibhyaḥ /
madhvādivat /
yathā 'ādityasyāmadhuno madhutvam' (chā. 3.1), 'vācāścādhenordhenutvam (bṛ. 5.8), 'dyulokādīnāṃ cānagnīnāmagnitvam' (bṛ. 8.2.9) ityevañjātīyakaṃ kalpyate, evamidamanajāyā ajātvaṃ kalpyata ityarthaḥ /
tasmādavirodhastejobanneṣvajāśabdaprayogasya
FN: bahubarkarā bahuśāvā /
barkaro bālapaśuḥ /
evaṃ prakaraṇabalānmāyaivājeti bhāṣyakṛnmatam /
chāndogyaśrutyā tejo 'bannalakṣaṇāvāntaraprakṛtirajeti sūtrakṛnmatenottarasūtravyāvartyaṃ śaṅkate- kathamiti /
kiṃ tejobannetvajāśabdo rūḍho, na jāyata iti yaugiko vā /
nādyaḥ, teṣvajātvajāterasattvādityāha- yāvateti /
yata ityarthaḥ /
ato na rūḍha iti śeṣaḥ /
na dvitīya ityāha- naceti /
jātirjanma /
ajātirajanma /
laukikājāśabdasādṛśyakalpanayā tejo 'bannānāmajātvopadeśādgauṇo 'yaṃ śabda iti pariharati- kalpaneti /
aniyamo yadṛcchā /
barkaro bālapaśuḥ /
yaduktaṃ jīvabhedena pradhānavādapratyabhijñeti, tannetyāha- na cedamiti /
vyavasthārtho bhedo 'pyarthātpratipādyata ityāha- prasiddhaṃ tviti /
satya eva prasiddha ityata āha- bhedastviti /
kalpanopadeśe dṛṣṭāntaṃ vyācaṣṭe- madhviti /
naca yogasya mukhyavṛttitvāttena pradhānagraho nyāyya iti vācyaṃ,
rūḍhārthānapekṣādyogāttadāśritaguṇalakṣaṇāyā balīyastvāt /
guṇavṛttau hi rūḍhirāśritā bhavati /
tathāca rohitādiśabdasamabhivyāhārānugṛhītayā rūḍhyāśritayā guṇavṛttyā pradhāne yogaṃ bādhitvāvāntaraprakṛtirajāśabdena grāhya, yathā madhvādiśabdaiḥ prasiddhamadhvādyāśritaguṇalakṣaṇaya ādityādayo gṛhyante tadvat /
tasmādaśabdaṃ pradhānamiti siddham
END BsCom_1,4.2.10
START BsCom_1,4.3.11
3 sāṃkhyopasaṃgrahādikaraṇam / sū. 11-13
na saṃkhyopasaṃgrahādapi nānābhāvād atirekāc ca | BBs_1,4.11 |
evaṃ parigṛhīte 'pyajāmantre punaranyasmānmantrātsāṃkhyaḥ pratyavatiṣṭhate /
'yasminpañca pañcajanā ākāśaśca pratiṣṭhitaḥ /
tameva manya ātmānaṃ vidvānbrahmāmṛto 'mṛtam' (bṛ. 4.4.17) iti /
asminmantre pañca pañcajanā iti pañcasaṃkhyāviṣayāparā pañcasaṃkhyā śrūyate pañcadvayaśabdadarśanāt /
ta ete pañcapañcakāḥ pañcaviṃśatiḥ saṃpadyante /
tathā pañcaviṃśatisaṃkhyayā yāvantaḥ saṃkhyeyā ākāṅkṣyantelatāvantyeva ca tattvāni sāṃkhyaiḥ saṃkhyāyante- 'mūlaprakṛtiravikṛtirmahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta /
ṣoḍaśakaśca vikāro na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ' (sāṃkhyakā. 3) iti /
tayā śrutiprasiddhayā pañcaviṃśatisaṃkhyayā teṣāṃ smṛtiprasiddhānāṃ pañcaviṃśatitattvānāmupasaṃgrahātprāptaṃ punaḥ śrutimattvameva pradhānādīnām /
tato brūmaḥ - na saṃkhyopasaṃgrahādapi pradhānādīnāṃ śrutimattvaṃ pratyāśā kartavyā /
kasmāt /
nānābhāvāt /
nānā hyetāni pañcaviṃśatistattvāni /
naiṣāṃ pañcaśaḥ pañcaśaḥ sādhāraṇo dharmo 'sti, yena pañcaviṃśaterantarāle parāḥ pañca pañcasaṃkhyā niveśeran /
nahyekanibandhanamantareṇa nānābhūteṣu dvitvādikāḥ saṃkhyā niviśante /
athocyeta pañcaviṃśatisaṃkhyaiveyamavayavadvāreṇa lakṣyate, yathā 'pañca sapta ca varṣāṇi na vavarṣa śatakratuḥ' iti dvādaśavārṣikīmanāvṛṣṭiṃ kathayanti tadvaditi /
tadapi nopapadyate /
ayamevāsminpakṣe doṣo yallakṣaṇāśrayaṇīyā syāt /
paraścātra pañcaśabdo janaśabdena samastaḥ pañcajanā iti, pāribhāṣikeṇa svareṇaikapadatvaniścayāt /
prayogāntare ca 'pañcānāṃ tvā pañcajanānām' (tai. 1.6.2.2) ityaikapadyaikasvaryaikavibhaktikatvāvagamāt /
samastasya na vīpsā pañca pañceti /
naca pacakadvayagrahaṇaṃ pañca pañceti /
naca pañcasaṃkhyāyā ekasyāḥ pañcasaṃkhyayā parayā viśeṣaṇaṃ pañca pañcakā iti /
upasarjanasya viśeṣaṇenāsaṃyogāt /
nanvāpannapañcasaṃkhyakā janā eva punaḥ pañcasaṃkhyayā viśeṣyamāṇāḥ pañcaviṃśatiḥ pratyeṣyante /
yathā pañca pañcapūlya iti pañcavaṃśatipūlāḥ pratīyante tadvat /
neti brūmaḥ /
yuktaṃ yatpañcapūlīśabdasya samāhārābhiprāyatvātkatīti satyāṃ bhedākāṅkṣāyāṃ pañca pañcapūlya iti viśeṣaṇam /
iha tu pañca pañca janā ityādita eva bhedopādānātkatītyasatyāṃ bhedākāṅkṣāyāṃ na pañca pañcajanā iti viśeṣaṇaṃ bhavet /
bhavadapīdaṃ viśeṣaṇaṃ pañcasaṃkhyāyā eva bhavet, tatra cokto doṣaḥ /
tasmātpañca pañcajanā iti na pañcaviṃśatitattvābhiprāyam /
atirekācca na pañcaviṃśatitattvābhiprāyam /
atirekācca na pañcaviṃśatitattvābhiprāyam /
atireko hi bhavatyātmākāśābhyāṃ pañcaviṃśatisaṃkhyāyāḥ /
ātmā tāvadiha pratiṣṭhāṃ pratyādhāratvena nirdiṣṭaḥ /
yasminniti saptamisūcitasya ''tameva manya ātmānam' ityātmatvenānukarṣaṇāt /
ātmā ca cetanaḥ puruṣaḥ /
sa ca pañcaviṃśatāvantargata eveti na tasyaivādhāratvamādheyatvaṃ ca yujyate /
arthāntaraparigrahe ca tattvasaṃkhyātirekaḥ siddhāntaviruddhaḥ prasajyeta /
tathā 'ākāśaśca pratiṣṭhitaḥ' ityākāśasyāpi pañcaviṃśatavantargatasya na pṛthagupādānaṃ nyāyyam /
arthāntaraparigrahe coktaṃ dūṣaṇam /
kathaṃ ca saṃkhyāmātraśravaṇe satyaśrutānāṃ pañcaviṃśatitattvānāmupasaṃgrahaḥ pratīyate /
janaśabdasya tatveṣvarūḍhatvāt /
arthāntaropasaṃgrahe 'pi saṃkhyopapatteḥ /
kathaṃ tarhi pañca pañcajanā iti /
ucyate- 'diksaṃkhye saṃjñāyām' (pā. sū. 2.1.50) iti viśeṣaṇasmaraṇātsaṃjñāyāmeva pañcaśabdasya janaśabdena samāsaḥ tataśca rūḍhatvābhiprāyeṇaiva kecitpañcajanā nāma vivakṣyante na sāṃkhyatattvābhiprāyeṇa /
te katītyasyāmākāṅkṣāyāṃ punaḥ pañceti prayujyate /
pañcajanā nāma ye kecitte ca pañcaivetyarthaḥ /
saptarṣayaḥ sapteti yathā
FN: mūlaprakṛtiravikṛtiḥ anyasya kasyacidvikāro na /
mahadahaṅkārapañcatanmātrāṇi sapta prakṛtivikṛtayaḥ /
mahānahaṅkārasya prakṛtirmūlaprakṛtervikṛtiḥ /
ahaṅkāro 'pi tāmasastanmātrāṇāṃ prakṛtiḥ /
sāttvikastvekādaśendriyāṇāṃ tanmātrāṇyākāśādīnāṃ sthūlānāṃ prakṛtayaḥ /
pañcabhūtānyekādaśendriyāṇi ṣoḍaśako gaṇo vikāra eva /
pṛthivyādīnāṃ ghaṭādiprakṛtitve 'pi tattvāntarāprakṛtitvādvikṛtaya eva /
puruṣastu kauṭasthyātprakṛtivikṛtitvavirahītyarthaḥ /
bhedo viśeṣaṇam /
atireka ādhikyam /
uktadoṣaḥ saṃkhyādhikyam /
na saṃkhyopasaṃgrahāt /
pañcajanaśabdaḥ sāṃkhyatattvaparo 'nyaparo veti yogarūḍhyoraniścayāt saṃśaye yathā tattvavidyādhikāre chāgāyāṃ tātparyābhāvādajāpade rūḍhityāgastathā pañcamanuṣyeṣu tātparyābhāvātpañcajanaśabdena rūḍhiṃ tyaktvā tattvāni grāhyāṇītidṛṣṭāntasaṃgatiṃ sūcayan mantramudāhṛtya pūrvapakṣayati- evamityādinā /
phalaṃ pūrvavat /
prāṇacakṣuḥśrotrānnamanāṃsi vākyaśeṣasthāḥ pañcajanāḥ pañca /
tatra catvāraḥ sūtraṃ annaṃ virāṭ tayoḥ kāraṇamavyākṛtamākāśaśca yasminnadhyastāstamevātmānamamṛtaṃ brahma manye /
tasmānmananāt vidvānahamamṛto 'smīti mantradṛśo vacanam /
nanvastu pañcatvaśiṣṭeṣu pañcajaneṣu punaḥ pañcatvānvayāt pañcaviṃśatisaṃkhyāpratītiḥ, tāvatā kathaṃ sāṃkhyatattvagraha ityāśaṅkya saṃkhyāyā dharmyākāṅkṣāyāṃ tattvāni grāhyāṇītyāha- tatheti /
jagato mūlabhūtā prakṛtistriguṇātmakaṃ pradhānamanāditvādavikṛtiḥ /
kasyacitkāryaṃ na bhavatītyarthaḥ /
mahadahaṅkārapañcatanmatraṇīti sapta prakṛtayo vikṛtayaśca /
tatra mahānpradhānasya vikṛtirahaṅkārasya prakṛtiḥ /
ahaṅkārastāmasaḥ pañcatanmātrāṇāṃ śabdādīnāṃ prakṛtiḥ, sāttvika ekādaśendriyāṇām /
pañca tanmātrāśca pañcānāṃ sthūlabhūtānāmākāśādīnāṃ prakṛtayaḥ pañca sthūlabhūtānyekādaśendriyāṇi ceti ṣoḍaśasaṃkhyāko gaṇo vikāra eva na prakṛtiḥ, tattvāntaropādānatvābhāvāt /
puruṣastūdāsīna iti sāṃkhyakārikārthaḥ /
saṃkhyayā tattvānāmupasaṃhagrahāt śabdavattvamiti prāpte siddhāntayati- neti /
nānātvamiṣṭamityata āha- naiṣāmiti /
pañcsu pañcasu sādhāraṇasyetarapañcakāddhyāvṛttasya dharmasyābhāvo 'tra nānātvaṃ vivakṣitamityarthaḥ /
yadyapi jñānakarmendriyeṣu daśasu jñānakaraṇatvaṃ karmakaraṇatvaṃ ca pañcakadvaye 'sti, pañcatanmātrāsu pañcasu sthūlaprakṛtitvaṃ ca, tathāpi yasminnityātmana ākāśasya ca pṛthagukteḥ sattvarajastamomahadahaṅkārāḥ pañca kartavyāḥ, manaścatvāri bhūtāni ca pañca /
asmin pañcakadvaye mitho 'nuvṛttetarapañcakavyāvṛttadharmo nāstītyabhiprāyaḥ /
māstvityata āha- yeneti /
dharmeṇetyarthaḥ /
tadeta sphuṭayati- nahīti /
mahāsāṃkhyāyāmavāntarasaṃkhyāḥ praviśanti, yathā dvāvaśvinau saptarṣayo 'ṣṭau vasavaśceti saptadaśetyatrāśvitvādikamādāya dvitvādayaḥ praviśantiḥ /
nānyathetyarthaḥ /
pañcaśabdadvayena svavācyanyūnasaṃkhyādvāreṇa tadvyāpyā mahāsaṃkhyaiva lakṣyata iti sadṛṣṭāntaṃ śaṅkate- atheti /
mukhyārthasya vakṣyamāṇatvāllakṣaṇā na yukteti pariharati- tadapi neti /
pañcajanaśabdayorasamāsamaṅgīkṛtya pañcaviṃśatisaṃkhyāpratīnirnirastā /
saṃprati samāsaniścayānna tatpratīrityāha- paraśceti /
samāse hetumāha- pāribhāṣikeṇeti /
ayamarthaḥ-asminmantre prathamaḥpañcaśabda ādyudāttaḥ /
dvitīyaḥ sarvānudāttaḥ /
janaśabdaścāntodāttaḥ /
tathāca na dvitīyapañcaśabdajanaśabdayoḥ samāsaṃ vināntyasyākārasyodāttatvaṃ pūrveṣāmanudāttatatvaṃ ca ghaṭate 'samāsasya'iti sūtreṇa samāsasyāntodāttavidhānāt /
'anudāttaṃ padamekavarjam'iti ca sūtreṇa yasminpade udāttaḥ svarito vā yasya varṇasya vidhīyate tamekaṃ varjayitvāvaśiṣṭaṃ tatpadamanudāttaṃ bhavatīti vidhānādeva māntrikāntodāttasvareṇaikapadatvaniścayaḥ bhāṣikākhye tu śatapathabrahmaṇasvaravidhāyakagranthe 'svarito 'nudātto vā'iti sūtreṇa yo mantradaśāyāmanudāttaḥ svarito vā sa brāhmaṇadaśāyāmudātto bhavatītyapavāda āśritaḥ /
tathā cāntyādākārātpūrveṣāmanudāttānāmudāttatvaṃ brahmaṇāvasthāyāṃ prāptaṃ, 'udāttamanudāttamantyam'iti sūtreṇa mantra daśāyāmudāttasyānantyasya paralagnatayoccāryamāṇasyānudāttatvaṃ vihitaṃ, tathā cāntyanakārāduparitana ākāra ākāśaścetyanena śliṣṭatayā paṭhyamāno 'nudātto bhavati, ayamantānudāttasvaraḥ pāribhāṣikastena brāhmaṇasvareṇaikapadatvaṃ niścīyata iti /
prakaṭārthakāraistu pāṭhakaprasiddho 'ntodāttasvaraḥ pāribhāṣika iti vyākhyātam /
tadvyākhyānaṃ kalpatarūkārairdūṣitam /
antānudāttaṃ hi samāmnātāraḥ pañcajanaśabdamadhīyata iti pāṭhakaprasiddhirasiddheti /
tathā ca pañca pañcajanā iti māntrikāntodāttaḥ svaraḥ, yasmin pañca pañcajanā ityantānudātto brāhnasvara iti vibhāgaḥ /
ubhayathāpyaikapadyāt samāsasiddhiriti /
taittirīyakaprayogādapyekapadatvamityāha- prayogāntare ceti /
ājya, tvā tvāṃ pañcānāṃ pañcajanānāṃ devaviśeṣāṇāṃ yantrāya dhartrāya gṛhṇāmi ityājyagrahaṇamantraśeṣaḥ /
devatānāṃ karmaṇi yantradavasthitaṃ śarīraṃ tadeva dhartraṃ ihāmitrabhogādhāraṃ, tasmai tasyāvaikalyārthamiti yajamānoktiḥ /
astu samāsastataḥ kimityata āha- samattatvācceti /
āvṛtirvīpsā tadabhāve pañcakadvayāgrahaṇātpañcaviṃśatisaṃkhyāpratītirasiddheti bhāvaḥ /
janapañcakamekaṃ pañcakānāṃ pañcakaṃ dvitīyamiti pañcakadvayaṃ tasya pañcapañceti grahaṇaṃ netyakṣarārthaḥ /
kiñcāsamāsapakṣe 'pi kiṃ pañcaśabdadvayoktayoḥ pañcatvayoḥ parasparānvayaḥ, kiṃ vā tayoḥ śuddhajanairanvayaḥ, athavā pañcatvaviśiṣṭairjanairaparapañcatvasyānvayaḥ /
nādya ityāha- naca pañcasaṃkhyāyā iti /
viśeṣaṇamanvayaḥ /
ananvaye hetumāha- upasarjanasyeti /
apradhānānāṃ sarveṣāṃ pradhānenaiva viśeṣyeṇaivānvayo vācyaḥ /
guṇānāṃ parasparānvayo vākyabhedāpātādityarthaḥ /
dvitīye daśasaṃkhyāpratītiḥ syānna pañcaviṃśatisaṃkhyāpratītiḥ /
tṛtīyamutthāpayati- nanviti /
pañcatvaviśiṣṭeṣu pañcatvāntarānvaye viśeṣaṇībhūtapañcatve 'pi pañcatvānvayāt pañcaviṃśatitvapratītirityarthaḥ /
dṛṣṭāntavaiṣamyeṇa pariharati- neti brūma iti /
pañcānāṃ pūlānāṃ samāhārā ityatra 'saṃkhyāpūrvo dviguḥ'iti samāso vihitaḥ /
tato 'dvigoḥ'iti sūtreṇa ṅīpo vidhānāt samāhārapratītau samāhārāḥ katītyākāṅkṣāyāṃ satyāṃ pañcetipadāntarānvayo yuktaḥ /
pañcajanā ityatra tu ṅībantatvābhāvena samāhārasyāpratīteḥ janānāṃ cādita eva pañcatvopādānātsaṃkhyākāṅkṣāyā asattvātpañceti padāntaraṃ nānveti /
ākāṅkṣādhīnatvādanvayasyetyarthaḥ /
bhedo viśeṣaṇam /
nanu janānāṃ nirākāṅkṣatve 'pi tadviśeṣaṇībhūtapañcatvāni katītyākāṅkṣāyāṃ pañcatvāntaraṃ viśeṣaṇaṃ bhavatvityāśaṅkate- bhavadapīti /
nopasarjanasyopasarjanāntareṇānvayaḥ kintu pradhānenaiveti nopasarjanyāyavirodha ukta iti pariharati- tatra ceti /
evaṃ nānābhāvāditi vyākhyāyātirekācceti vyācaṣṭe- atirekāccetyādinā /
atireka ādhikyam /
janaśabditapañcaviṃśatitattveṣu ātmāntarbhūto na vā /
nādya ityuktvā dvitīye doṣamāha- arthāntareti /
tathākāśaṃ vikalpya dūṣayati- tatheti /
ukto doṣaḥ saṃkhyādhikyam /
pañcaviṃśatijanā ātmākāśau ceti saptaviṃśatisaṃkhyā syādityarthaḥ /
naca sattvarajastamasāṃ pṛthaggaṇanayā seṣṭeti vācyam, ākāśasya pṛthaguktivaiyarthyāt, yasminnityātmani tattvānāṃ pratiṣṭhoktivirodhāttava mate svatantrapradhānasyaivānādhāratvāt, 'neha nānāsti'iti vākyaśeṣavirodhācca tava satyadvaitavāditvāt /
kiṃ ca pañcaviṃśatisaṃkhyāpratītāvapi na sāṃkhyatattvānāṃ grahaṇamityāha- kathaṃ ceti /
kiṃ janaśabdāttattvagrahaḥ uta saṃkhyayeti kathaṃśabdārthaḥ /
nādya ityāha- janeti /
na dvitīya ityāha- arthāntareti /
kiṃ tadarthāntaraṃ yadarthakamidaṃ vākyamiti pṛcchati- kathamiti /
pañca ca te janāśceti karmadhārayādisamāsāntarātsaṃjñāsamāsasyāptoktyā balavattvaṃ tāvadāha- ucyata iti /
vigvācinaḥ saṃkhyāvācinaśca śabdāḥ saṃjñāyāṃ gamyamānāyāṃ subantetottarapadena samasyante /
yathā dakṣiṇāgniḥ saptarṣaya ityādi /
ayaṃ ca samāsastatpuruṣabhedaḥ
END BsCom_1,4.3.11
START BsCom_1,4.3.12
ke punaste pañcajanā nāmeti, taducyate-
prāṇādayo vākyaśeṣāt | BBs_1,4.12 |
'yasminapañca pañcajanāḥ' ityata uttarasminmantre brahmasvarūpanirūpaṇāya prāṇādayaḥ pañca nirdiṣṭāḥ - 'prāṇasya prāṇamuta cakṣuṣaścakṣuruta śrotrasya śrotramannasyānnaṃ manaso ye mano viduḥ' iti /
te 'tra vākyaśeṣagatāḥ saṃnidhānātpañcajanā vivakṣyante /
kathaṃ punaḥ prāṇādiṣu janaśabdaprayogaḥ /
tattveṣu vā kathaṃ janaśabdaprayogaḥ /
samāne tu prasiddhyatikrame vākyaśeṣavaśātprāṇādaya eva gpahītavyā bhavanti /
janasaṃbandhācca prāṇādayo janaśabdabhājo bhavanti /
janavacanaśca puruṣaśabdaḥ prāṇeṣu prayuktaḥ 'te vā ete pañca brahmapuruṣāḥ' (chā. 3.13.6) ityatra /
'prāṇo ha pitā prāṇo ha mātā' (chā.7.15.1) ityādi ca brāhmaṇam /
samāsabalācca masudāyasya rūḍhatvamaviruddham /
kathaṃ punarasati prathamprayoge rūḍhiḥ śakyāśrayitum /
śakyodbhidādivadityāha /
prasiddhārthasaṃnidhāne hyaprasiddhārthaḥ śabdaḥ prayujyamānaḥ samabhivyāhārāttadviṣayo niyamyate, yathā 'udbhidā yajeta' 'yūpaṃ chinatti' 'vediṃ karoti' iti /
tathāyamapi pañcajanaśabdaḥ samāsānvākhyānādavagatasaṃjñābhāvaḥ saṃjñyākāṅkṣī vākyaśeṣasamabhivyāhṛteṣu prāṇādiṣu vartiṣyate /
kaiścittu devāḥ pitaro gandharvā asurā rakṣāṃsi ca pañca pañcajanā vyākhyātāḥ /
anyaiśca catvāro varṇā niṣādapañcamāḥ parigṛhītāḥ /
kvacicca 'yatpāñcajanyayā viśā' (ṛ.saṃ. 8.53.7) iti prajāparaḥ prayogaḥ pañcajanaśabdasya dṛśyate /
tatparigpahe 'pīha na kaścidvarodhaḥ /
ācāryastu na pañcaviśatestattvānamiha pratītirastītyevaṃparatayā 'prāṇādayo vākyaśeṣāt' iti jagāda
FN: utaśabdoṣapyarthaḥ /
ye prāṇādiprerakaṃ tatsākṣiṇamātmānaṃ viduste brahmavida ityarthaḥ /
janavācakaḥ śabdo janaśabdaḥ pañcajanaśabda iti yāvat /
śūdrāyāṃ brāhmaṇājjāto niṣādaḥ /
pañcajanaśabdasya saṃjñātvamuktvā saṃjñikathanārthaṃ sūtraṃ gṛhṇāti- ke punasta iti /
śrutau utaśabdo 'pyarthaḥ /
ye prāṇādiprerakaṃ tatsākṣiṇamātmānaṃ viduste brahmavida ityarthaḥ /
pañcajanaśabdasya prāṇādiṣu kayā vṛttyā prayoga iti śaṅkate- kathaṃ punariti /
yathā tava tattveṣu janaśabdasya lakṣaṇaya prayogastathā mama prāṇādiṣu pañcajanaśabdasya lakṣaṇayetyāha- tattveṣviti /
tarhi rūḍhyatikramasāmyāttattvānyeva grāhyāṇītyata āha- samāne tviti /
saṃnihitasajātīyānapekṣaśrutisthā eva grāhyāḥ /
na tu vyavahitavijātīyasāpekṣasmṛtisthā ityarthaḥ /
lakṣaṇābījaṃ saṃbandhamāha- janeti /
janaḥ pañcajana iti paryāyaḥ /
puruṣamitrādiśabdavacca pañcajanaśabdasya prāṇādilakṣakatvaṃ yuktamityāha- janavacanaśceti /
nanu jāyanta iti janā mahadādayaḥ, janakatvājjanaḥ pradhānamiti yogasaṃbhave kimiti rūḍhimāśritya lakṣaṇāprayāsa ityata āha- samāseti /
yathā aśvakarṇaśabdasya varṇasamudāyasya vṛkṣe rūḍhirevaṃ pañcajanaśabdasya rūḍhireva nāvayavaśaktyātmako yoga ityarthaḥ /
pūrvakālikaprayogābhāvānna rūḍhirityākṣipati- kathamiti /
'syuḥ pumāṃsaḥ pañcajanāḥ'ityamarakośādau prayogo 'styeva, tadabhāvamaṅgīkṛtyāpyāha- śakyeti /
janasaṃbandhācceti pūrvabhāṣye nareṣu pañcajanaśabdasya rūḍhimāśritya prāṇādiṣu lakṣaṇoktā /
iha tu prauḍhivādena prāṇādiṣu rūḍhirucyata iti mantavyam /
saṃgṛhītaṃ vivṛṇoti- prasiddhetyādinā /
'udbhidā yajeta paśukāmaḥ'ityatrodbhitpadaṃ vidheyaguṇārthakaṃ karmanāmadheyaṃ veti saṃśaye khanitrādāvudbhitpadasya prasiddheryāganāmatve prasiddhivirodhājjyotiṣṭome guṇavidhiriti prāpte rāddhāntaḥ-yajeta yāgeneṣṭaṃ bhāvayedityarthaḥ /
tataśṭodbhidetyaprasiddhasya tṛtīyāntasya yāgenetyanena prasiddhārthakena sāmānādhikaraṇyena tannāmatvaṃ niścīyate, udbhinatti paśūnsādhayatīti prasiddheravirodhādaperakṛtajyotiṣṭome guṇavidhyayogāt, tadvidhau codbhidākhyaguṇavatā yāgeneti matvarthasaṃbandhalakṣaṇāprasaṅgācceti karmanāmaivodbhitpadam /
tathā chinattīti prasiddhārthacchedanayogyārthakaśabdasamabhivyāhārāddāruviśeṣo yūpaśabdārthaḥ karotīti samabhivyāhārādvediśabdārthaḥ saṃskārayogyasthaṇḍilaviśeṣa iti gamyate /
tathā prasiddhārtakaprāṇādiśabdasamabhivyāhārāt pañcajanaśabdaḥ prāṇādyarthaka iti niścīyata ityarthaḥ /
ekadeśināṃ matadvayamāha- kaiścidityādinā /
śūdrāyāṃ brāhmaṇājjāto niṣādaḥ /
śrutyā pañcajanaśabdasyārthāntaramāha- kvacicceti /
pāñcajanyayā prajayā viśatīti viṭ tayā viśāpuruṣarūpayendrasyāhvānārthaṃ ghoṣāḥ sṛṣṭā iti yattadyuktaṃ, ghoṣātirekeṇendrāhvānāyogāditi śrutyanusāreṇa prajāmātragrahe 'pi na virodha ityarthaḥ /
sūtravirodhamāśaṅkyāha- ācāryastviti /
ataḥ sāṃkhyatattvātiriktayatkiñcitparatayā pañcajanaśabdavyākhyāyāmavirodha iti bhāvaḥ
END BsCom_1,4.3.12
START BsCom_1,4.3.13
bhaveyustāvatprāṇādayaḥ pañcajanā mādhyandinānāṃ ye 'nnaṃ prāṇādiṣvāmananti /
kāṇvānāṃ tu kathaṃ prāṇādayaḥ pañcajanā bhaveyurye 'nnaṃ prāṇādiṣu nāmanantīti /
ata uttaraṃ paṭhati-
jyotiṣaikeṣām asatyanne | BBs_1,4.13 |
asatyapi kāṇvānāmanne jyotiṣā teṣāṃ pañcasaṃkhyā pūryeta /
te 'pi hi 'yasminpañca pañcajanāḥ ityataḥ pūrvasminmantre brahmasvarūpanirūpaṇāyaiva jyotiradhīyate- 'taddevā jyotiṣāṃ jyotiḥ' iti /
kathaṃ punarubhayeṣāmapi tulyavadidaṃ jyotiḥ paṭhyamānaṃ samānamantragatayā pañcasaṃkhyayā keṣāñcidgrṛhyate keṣāñcinneti /
apekṣābhedādityāha /
mādhyandinānāṃ hi samānamantrapaṭhitaprāṇādipañcajanalābhānnāsminmantrāntarapaṭhite jyotiṣvapekṣā bhavati /
tadalābhāttu kāṇvānāṃ bhavatyapekṣā /
apekṣābhedācca samāne 'pi mantre jyotiṣo grahaṇāgrahaṇe /
yathā samāne 'pyatirātre vacanabhedātṣoḍaṣino grahaṇāgrahaṇe tadvat /
tadevaṃ na tāvacchrutiprasiddhiḥ kācitpradhānaviṣayāsti /
smṛtinyāyaprasiddhī tu parihariṣyete
FN: atra ṣoḍaśigrahaṇāgrahaṇavadvākyabhedājjyotiṣo vikalpaḥ /
śaṅkottaratvena sūtraṃ gṛhṇāti- bhaveyuriti /
jyotiṣāṃ sūryādīnāṃ jyotistadbrahma devā upāsata ityarthaḥ /
nanvidaṃ ṣaṣṭhyantajyotiḥpadoktaṃ sūryādikaṃ jyotiḥ śākhādvaye 'pyasti, tatkāṇvānāṃ pañacatvapūraṇāya gṛhyate nānyeṣāmiti vikalpo na yukta iti śaṅkate- kathaṃ punariti /
ākāṅkṣāviśeṣādvikalpo yukta ityāha siddhāntī- apekṣeti /
yathā atirātre ṣoḍaśinaṃ gṛhṇāti na gṛhṇāti iti vākyabhedādvikalpastadvacchākhābhedenānnapāṭhāpāṭhābhyāṃ jyotiṣo vikalpa ityarthaḥ /
nanu kriyāyāṃ vikalpo yukto na vastunīti cet /
satyam /
atrāpi śākhāmedena sānnā jyotiḥsahitā vā pañca prāṇādayo yatra pratiṣṭhitāstanmanasānudraṣṭavyamiti dhyānakriyāyāṃ vikalpopapattirityanavadyam /
uktaṃ pradhānasyāśabdatvamupasaṃharati- tadevamiti /
tathāpi smṛtiyuktibhyāṃ pradhānameva jagatkāraṇamityata āha- smṛtīti
END BsCom_1,4.3.13
START BsCom_1,4.4.14
4 kāraṇatvādhikaraṇam. sū. 14-15
kāraṇatvena cākāśādiṣu yathāvyapadiṣṭokteḥ | BBs_1,4.14 |
pratipāditaṃ brahmaṇo lakṣaṇam /
pratipāditaṃ ca brahmaviṣayaṃ gatisāmānyaṃ vedāntavākyānām /
pratipāditaṃ ca pradhānasyāśabdatvam /
tatredamaparamāśaṅkate- na janmādikaraṇatvaṃ brahmaṇo brahmaviṣayaṃ vā gatisāmānyaṃ vedāntavākyānāṃ pratipattuṃ śakyam /
kasmāt /
vigānadarśanāt /
prativedāntaṃ hyanyānyā sṛṣṭirupalabhyate kramādivaicitryāt /
tathāhi- kvacit 'ātmana ākāśaḥ saṃbhūtaḥ' (tai. 2.1) ityākāśādikāsṛṣṭarāmnāyate /
kvacittejādikā- 'tattejo 'sṛjata' (chā. 6.2.3) iti /
kvacitprāṇādikā- 'sa prāṇamasṛjata prāṇācchraddhām' (pra. 6.4) iti kvacidakrameṇaiva lokānāmutpattirāmnāyate- sa imāṃllokānasṛjata /
ambho marīcīrmaramāpaḥ (ai. u. 4.2.1) iti /
tathā kvacidasatpūrvikā sṛṣṭiḥ paṭhyate- 'asadvā idamagra āsīttato vai sadājayata' (tai. 2.7) iti /
asadevedamagra āsīttatsadāsīttatsamabhavat (chā. 3.19.1) iti ca /
kvacidasadvādanirākaraṇena satpūrvikā prakriyā pratijñāyate- 'taddhaika āhurasadevedamagra āsīt' ityupakramya 'kutastu khalu somyaivaṃ syāditi hovāca kathamasataḥ sajjāyeteti sattveva somyedamagra āsīt' (chā. 6.2.1,2) iti /
kvacitsvayaṅkartṛkaiva vyākriyā jagato nigadyate- 'taddhedaṃ tarhyavyākṛtamāsīttannāmarūpābhyāmeva vyākriyata' (bṛ. 1.4.7) iti /
evamanekadhā vipratipattirvastuni ca vikalpasyānupapatterna vedāntavākyānāṃ jagatkāraṇāvadhāraṇaparatā nyāyyā /
smṛtinyāyaprasiddhāyāṃ tu kāraṇāntaraparigraho nyāyya iti /
evaṃ prāpte brūmaḥ - satyapi prativedāntaṃ sṛjyamāneṣvākāśādiṣu kramādidvārake vigāne na sraṣṭari kiñcidvigānamasti /
kutaḥ /
yathā vyapadiṣṭokteḥ /
yathābhūto hyekasminvedānte sarvajñaḥ sarveśvaraḥ sarvātmaiko 'dvitīyaḥ kāraṇatvena vyapadiṣṭastathābhūta eva vedāntāntareṣvapi vyapadiśyate /
tadyathā- 'satyaṃ jñānamanantaṃ brahma' (tai.2.1) iti /
atra tāvajjñānaśabdena pareṇa ca tadviṣayeṇa kāmayitṛtvavacanena cetanaṃ brahma nyarūpayadaparaprayojyatveneśvaraṃ kāraṇamabravīt /
tadviṣayeṇaiva pareṇātmaśabdena śarīrādikośaparaṃparayā cāntaranupraveśanena sarveṣāmantaḥ pratyagātmānaṃ niradhārayat /
'bahu syā prajāyeya'(tai. 2.6) iti cātmaviṣayeṇa bahubhavanānuśaṃsanena sṛjyamānānāṃ vikārāṇāṃ sraṣṭurabhedamabhāṣata /
tathā 'idaṃ sarvamasṛjata yadidaṃ kiñca' (tai.2.6) iti samastajagatsṛṣṭinirdeśena prākhsṛṣṭeradvitīyaṃ sraṣṭāramācaṣṭe /
tadatra yallakṣaṇaṃ brahma kāraṇatvena vijñātaṃ tallakṣaṇamevānyatrāpi vijñāyate- 'sadeva semyedamagra āsīdekamevādvitīyam' 'tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeyeti /
tattejo 'sṛjata' (chā. 6.2.1,3) iti /
tathā 'ātmā vā idameka evāgra āsīnnānyakiñcana miṣat /
sa īkṣata lokānnu sṛjai' (ai.u. 4.1.1,2) iti ca /
evañjātīyakasya kāraṇasvarūpanirūpaṇaparasya vākyajātasya prativedāntamavigītārthatvāt /
kāryaviṣayaṃ tu vigānaṃ dṛśyate kvacidākāśādikā sṛṣṭiḥ kvacittejādiketyevañjātīyakam /
naca kāryaviṣayeṇa vigānena kāraṇamapi brahma sarvavedānteṣvavigītamadhigamyamānamavivakṣitaṃ bhavitumarhatīti śakyate vaktum /
atiprasaṅgāt /
samādhasyati cācāryaḥ kāryaviṣayamapi vigānaṃ 'na viyadaśruteḥ' (bra.sū. 2.3.1) ityārabhya bhavedapi kāryasya vigītatvamapratipādyatvāt /
nahyayaṃ sṛṣṭyādiprapañcaḥ pratipādayiṣitaḥ /
nahi tatpratibaddhaḥ kvacitpuruṣārtho dṛśyate śrūyate vā /
naca kalpayituṃ śakyate, upakramopasaṃhārābhyāṃ tatra tatra brahmaviṣayairvākyaiḥ sākamekavākyatāyā gamyamānatvāt /
darśayati ca sṛṣṭyādiprapañcasya brahmapratipattyarthatām- 'annena somya śuṅgenāpo mūlamanvicchadbhiḥ somya śuṅgena tejo mulamanviccha tejasā somya śuṅgena sanmūlamanviccha' (chā.6.8.4) iti /
mṛdādidṛṣṭāntaiśca kāryasya kāraṇenābhedaṃ vadituṃ sṛṣṭyādiprapañcaḥ śrāvyata iti gamyate /
tathāca saṃpradāyavido vadanti- 'mṛllohavisphuliṅgādyaiḥ sṛṣṭiryā coditānyathā /
upāyaḥ so 'vatārāya nāsti bhedaḥ kathañcana //
' (māṇḍū. 3.15) iti /
brahmapratipattipratibaddhaṃ tu phalaṃ śrūyate- 'brahmavidāpnoti param' (tai. 2.1) 'tarati śokamātmavit' (chā. 7.1.3) 'tameva viditvātimṛtyumeti'' (śvaṃ. 3.8) iti /
pratyakṣāvagamaṃ cedaṃ phalam /
'tattvamasi' ityasaṃsāryātmatvapratipattau satyāṃ saṃsāryātmatvavyāvṛtteḥ
FN: ādigrahaṇādakramo 'pi gṛhyate /
aṃmayaśarīrapracurasvargaloko 'mbhaḥśabdārthaḥ /
sūryaraśmivyāpto 'ntarikṣaloko marīcayaḥ /
maro maraṇadharmā martyaḥ /
abbahulāḥ pātālaloka āpa iti śrutyarthaḥ /
prakriyā sṛṣṭiḥ /
tat tatra kāraṇe /
eke bāhyāḥ /
tadviṣayeṇa brahmaviṣayeṇa /
miṣat savyāpāram /
aviruddhārthakatvāt /
śuṅgena kāryeṇa /
anyathānyatheti vīpsā draṣṭavyā /
avatārāya brahmadhījanmane /
atastadanyathātve 'pi brahmaṇi na bhedaḥ /
jñeye vigānaṃ na /
kāraṇatvena cākāśādiṣu tathavyapadiṣṭokteḥ /
pūrvagranthenāsya saṃgatiṃ vaktuṃ vṛttamanuvadati- pratipāditamiti /
adhikaraṇatrayeṇa pradhānasyāśrautatvoktyā jagatkāraṇatvalakṣaṇena brahmaṇa eva buddhisthatā, tasminneva buddhisthe nirviśeṣe brahmaṇi vedāntānāṃ samanvaya iti sādhitaṃ pūrvasūtrasaṃdarbheṇa /
tatra lakṣaṇasamanvayayorasiddhireva, śrutīnāṃ virodhadarśanādityākṣeparūpāṃ tenāsya saṃgatimāha- tatreti /
na cāvirodhacintāyā dvitīyādhyāye saṃgatirnāsminnadhyāya iti vācyaṃ, siddhe samanvaye smṛtyādimānāntaravirodhanirāsasya dvitīyādhyāyārthatvāt, tatpadavācyajagatkāraṇavādiśrutīnāṃ mitho virodhādvācyārthānirṇayena lakṣye samanvayāsiddhau prāptāyāṃ tatsādhakāvirodhacintāyā atraiva saṃgatatvāt /
na caivaṃ sṛṣṭiśrutīnāmapyavirodho 'traiva cintanīya iti vācyam, svapnavatkalpitasṛṣṭau virodhasyaivābhāvāt /
kimarthaṃ tarhi dvitīye taccintanaṃ, sthūlabuddhisamādhānārthamiti brūmaḥ /
iha tu sūkṣmadṛśāṃ vākyārthe samanvayajñānāya tatpadārthaśrutivirodhaḥ parihriyate /
tadyapi tvaṃpadārthaśrutivirodho 'tra parihartavyaḥ tathāpi prathamasūtreṇa bandhamithyātvasūcanādavirodhaḥ siddhaḥ /
prapañcastu sthūlabuddhisamādhanaprasaṅgena bhaviṣyatīti manyate sūtrakāraḥ /
atra jagatkāraṇaśrutayo viṣayaḥ /
tāḥ kiṃ brahmaṇi mānaṃ na veti saṃśaye 'nnajyotiṣoḥ saṃkhyādṛṣṭikriyāyāṃ vikalpe 'pi kāraṇe vastunyasadvā sadvā kāraṇamityādivikalpāsaṃbhavādaprāmāṇyamiti pratyudāharaṇena pūrvapakṣayannuktākṣepaṃ vivṛṇoti- prativedāntamityādinā /
vedāntānāṃ samanvayasādhanācchrutyadhyāyasaṃgatiḥ /
asadādipadānāṃ satkāraṇe samanvayokteḥ pādasaṃgatiḥ /
pūrvapakṣe samanvayāsiddhiḥ phalaṃ, siddhānte tatsiddhiriti vivekaḥ /
kramākramābhyāṃ sṛṣṭivirodhaṃ tāvaddarśayati- tathāhi kvacidityādinā /
sa paramātmā lokānasṛjata /
aṃmayaśarīrapracurasvargaloko 'mbhaḥ śabdārthaḥ /
sūryaraśmimavyāpto 'ntarikṣaloko marīcayaḥ /
maro martyalokaḥ /
abbahulāḥ pātālalokā āpa iti śrutyarthaḥ /
sṛṣṭivirodhamuktvā kāraṇavirodhamāha- tatheti /
asadanabhivyaktanāmarūpātmakaṃ kāraṇaṃ, tataḥ kāraṇātsadabhivyaktam /
etattulyārthaṃ chāndogyavākyamāha- asadeveti /
kiṃ śūnyameva, netyāha- tatsaditi /
abādhitaṃ brahmaivāsīdityarthaḥ /
tadbrahmātmanā sthitaṃ jagatsṛṣṭikāle samyagabhivyaktamabhavat /
prakriyā sṛṣṭiḥ /
tattatra kāraṇe /
eke bāhyāḥ /
teṣāṃ mataṃ śrutireva dūṣayati- kuta iti /
kuta evaṃpadayorarthamāha- kathamiti /
svatamāha- saditi /
tadidaṃ jagaddha kila tarhi prākkāle 'vyākṛtaṃ kāraṇātmakāmāsīt /
śrutīnāṃ virodhamupasaṃharati- evamiti /
kimatra nyāyyamityāśaṅkya mānāntarasiddhapradhānalakṣakatvaṃ vedāntānāṃ nyāyyamityāha- smṛtīti /
tatra sṛṣṭau virodhamaṅgīkṛtya sraṣṭari virodhaṃ pariharati- satyapīti /
ākāśādiṣu brahmaṇaḥ kāraṇatve virodho naivāstīti pratijñāyāṃ hetumāha- kuta iti /
yathābhūtatvamevāha- sarvajña iti /
kāraṇasya sarvajñatvādikaṃ prativedāntaṃ dṛśyata ityāha- tadyathetyādinā /
tadviṣayeṇa brahmaviṣayeṇa /
cetanaṃ sarvajñam /
'tadātmānaṃ svayamakuruta'iti śruteraparaprayojyatvam /
'tasmādvā etasmādātmanaḥ'iti pratyagātmatvam /
svasya bahurūpatvakāmanayā sthitikāle 'pyadvitīyatvam /
yathā taittirīyake sarvajñatvādikaṃ kāraṇasya tathā chāndogyādāvapi dṛśyata ityāha- tadatra yallakṣaṇamiti /
miṣatsavyāpāram /
avigītārthatvādaviruddhārthakatvāt kāraṇe nāsti vipratipattiriti śeṣaḥ /
tathāpi kārye virodhātkāraṇe 'pi virodhaḥ syādityāśaṅkya niṣedhati- kāryaviṣayaṃ tvityādinā /
svapnasṛṣṭīnāṃ pratyahamanyathātvena so 'hamiti pratyabhijñāyamāne draṣṭaryapi nānātvaṃ prasajyetetyāha- atiprasaṅgāditi /
sṛṣṭivirodhamaṅgīkṛtya sraṣṭari na virodha ityuktam /
adhunāṅgīkāraṃ jyajati- samādhāsyati ceti /
kimarthaṃ tarhi śrutayaḥ sṛṣṭimanyathānyathā vadantītyāśaṅkya sṛṣṭāvatātparyajñāpanāyetyāha- bhavedityādinā /
atātparyārthavirodho na doṣāyetyatātparyaṃ sādhayati- nahīti /
phalavadbrahmavākyaśeṣatvena sṛṣṭivākyānāmarthavattvasaṃbhavānna svārthe pṛthakphalaṃ kalpyaṃ, vākyabhedāpatterityāha- naca kalpayitumiti /
nyāyādekavākyatvaṃ siddhaṃ śrutirapi darśayatītyāha- darśayati ceti /
śuṅgena kāryeṇa liṅgena kāraṇabrahmajñānārthatvaṃ sṛṣṭiśrutīnāmuktvā kāraṇasyādvayatvajñānaṃ phalāntamāha- mṛdādīti /
evaṃ niṣphalāyāmanyārthāyāṃ sṛṣṭau tātparyābhāvādvirodho na doṣa ityatra vṛddhasaṃmatimāha- tathāceti /
anyathānyatheti vīpsā draṣṭavyā /
avatārāya brahmādhijanmane /
atastadanyathātve 'pi brahmaṇi na bhedaḥ /
jñeye na vigānamityarthaḥ /
brahmajñānasya sṛṣṭiśeṣitvamuktaṃ, tannirvāhāya tasya phalamāha- brahmeti /
mṛtyumatyetītyanvayaḥ
END BsCom_1,4.4.14
START BsCom_1,4.4.15
yatpunaḥ kāraṇaviṣayaṃ vigānaṃ darśitam- 'asadvā idamagra āsīt' ityādi tatparihartavyam /
atrocyate-
samākarṣāt | BBs_1,4.15 |
'asadvā idamagra āsīt' (tai. 2.7) iti nātrāsannirātmakaṃ kāraṇatvena śrāvyate /
yataḥ 'asanneva sa bhavati /
asadbrahmeti veda cet /
asti brahmeti cedveda /
santamenaṃ tato viduḥ' ityasadvādāpavādenāstitvalakṣaṇaṃ brahmānnamayādikośaparamparayā pratyagātmānaṃ nirdhārya 'so 'kāmayata' iti tameva prakṛtaṃ samākṛṣya saprapañcāṃ sṛṣṭiṃ tasmācchrāvayitvā 'tatsatyamityācakṣate' iti copasaṃhṛtya 'tadapyeṣa śloko bhavati' iti tasminneva prakṛter'the ślokamimamudāharati- 'asadvā idamagra āsīt' iti /
yadi tvasannirātmakamasmiñchloke 'bhipreyeta tato 'nyasamākarṣaṇe 'nyasyodāharaṇādasaṃbaddhaṃ vākyamāpadyeta /
tasmānnāmarūpavyākṛtavastuviṣayaḥ prāyeṇa sacchabdaḥ prasiddha iti tadvyākaraṇābhāvāpekṣayā prāgutpatteḥ sadeva brahmāsadivāsīdityupacaryate /
eṣaiva 'asadevedamagra āsīt' (chā. 3.19.1) ityatrāpi yojanā /
'tatsadāsīt' iti samākarṣaṇāt /
atyantābhāvābhyupagame hi tatsadāsīditi kiṃ samākṛṣyeta /
'taddhaika āhurasadevedamagra āsīt' (chā. 6.2.1) ityatrāpi na śrutyantarābhiprāyeṇāyamekīyamatopanyāsaḥ /
kriyāyāmiva vastuni vikalpasyāsaṃbhavāt /
tasmācchrutiparigṛhītasatpakṣadārḍhyāyaivāyaṃ mandamatiparikalpitasyāsatpakṣasyopanyasya nirāsa iti draṣṭavyam /
'taddhedaṃ tarhyavyākṛtamāsīt' (bṛ. 1.4.7) ityatrāpi na niradhyakṣasya jagato vyākaraṇaṃ kathyate, 'sa eṣa iha praviṣṭa ānakhāgrebhyaḥ' ityadhyakṣasya vyākṛtakāryānupraveśitvena samākarṣāt /
niradhyakṣe vyākaraṇābhyupagame hyanantareṇa prakṛtāvalambanā sa ityanena sarvanāmnā kaḥ kāryānupraveśitvena samākṛṣyeta /
cetanasya cāyāmātmanaḥ śarīre 'nupraveśaḥ śrūyate /
praviṣṭasya cetanatvaśravaṇāt 'paśyaṃścakṣuḥ śṛṇvañśrotraṃ manvāno manaḥ' iti /
apica yādṛśamidamadyatve nāmarūpābhyāṃ vyākriyamāṇaṃ jagatsādhyakṣaṃ vyākriyata evamādisarge 'pīti gamyate /
dṛṣṭaviparītakalpanānupapatteḥ /
śrutyantaramapi 'anena jīvenātmanānupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇi' (chā. 6. 3.2) iti sādhyakṣāmeva jagato vyākriyāṃ darśayati /
vyākriyata ityapi karmakartari lakāraḥ satyeva parameśvare vyākartari saukaryamapekṣya draṣṭavyaḥ /
yathā lūyate kedāraḥ svayameveti satyeva pūrṇake lavitari /
yadvā karmaṇyevaiṣa lakāror'thākṣiptaṃ kartāramapekṣya draṣṭavyaḥ /
yathā gamyate grāma iti
FN: tat tatra brahmaṇi /
śloko mantraḥ /
adhyakṣaḥ kartā /
cakṣurdraṣṭā, śrotraṃ śrotā, mano mantetyucyate /
adyatve idānīm /
evaṃ sṛṣṭidvārakaṃ virodhamutsūtraṃ samādhāya kāraṇasya sadasattvādinā sākṣācchrutivirodhanirāsārthaṃ sūtramādatte- yatpunariti /
yato 'stitvalakṣaṇaṃ brahma nirdhārya tasminneva ślokamudāharati, ato 'tra śloke nirātmakamasanna śrāvyata iti yojanā /
tat tatra sadātmani śloko mantro bhavati /
sadātmasamākarṣādatīndriyārthakāsatpadena brahma lakṣyata ityāha- tasmāditi /
naca pradhānameva lakṣyatāmiti vācyam /
cetanārthakabrahmādiśabdānāmanekeṣāṃ lakṣaṇāgauravāditi bhāvaḥ /
taittirīyakaśrutau sūtraṃ yojayitvā chāndogyādau yojayati- eṣaiveti /
sadekārthakatatpadena pūrvoktāsataḥ samākarṣānna śūnyatvamityarthaḥ /
nanvasatpadalakṣaṇā na yuktā, śrutibhireva svamatabhedenoditānuditahomavadvikalpasya darśitatvādityata āha- taddhaika iti /
eke śākhina ityartho na bhavati, kintu anādisaṃsāracakrasthā vedabāhyā ityarthaḥ /
śūnyanirāsena śrutibhiḥ sadvādasyaiveṣṭatvāttāsāṃ virodhasphūrtinirāsāya lakṣaṇā yukteti bhāvaḥ /
yaduktaṃ kvacidakartṛkā sṛṣṭiḥ kathiteti, tannetyāha- taddhedamiti /
adhyakṣaḥ kartā /
nanu kartrabhāva eva parāmṛśyata ityata āha- cetanasya cāyamiti /
cakṣurdraṣṭā, śrotraṃ śrotā, mano mantetyucyata ityarthaḥ /
ādyakāryaṃ sakartṛkaṃ, kāryatvāt, ghaṭavadityāha- apiceti /
adyatve idānīm /
nanu karmakārakādanyasya kartuḥ sattve karmaṇa eva kartṛvācilakāro viruddha ityata āha- vyākriyata iti /
anāyāsena siddhimapekṣya karmaṇaḥ /
kartṛtvamupacaryata ityarthaḥ /
vyākriyate jagatsvayameva niṣpannamiti vyākhyāya kenacidvyākṛtamiti vyācaṣṭe- yadveti /
ataḥ śrutīnāmavirodhātkāraṇadvārā samanvaya iti siddham
END BsCom_1,4.4.15
START BsCom_1,4.5.16
5 bālakyādhikaraṇam / sū. 16-18
jagadvācitvāt | BBs_1,4.16 |
kauṣītakibrāhmaṇe bālākyajātaśatrusaṃvāde śrūyate- 'yo vai bālāka eteṣāṃ kartā yasya vai tatkarma sa veditavyaḥ' (kau. brā. 4.19) iti /
tatra kiṃ jīvo veditavyatvenopadiśyata uta mukhyaḥ prāṇa uta paramātmeti viśayaḥ /
kiṃ tāvatprāptam /
prāṇa iti /
kutaḥ /
'yasya vaitatkarma' iti śravaṇāt /
parispandalakṣaṇasya ca karmaṇaḥ prāṇāśrayatvāt /
vākyaśeṣe ca 'athāsminprāṇa evaikadhā bhavati' iti prāṇaśabdadarśanāt /
prāṇaśabdasya ca mukhye prāṇe prasiddhatvāt /
ye caite purastāddhālākinā 'āditye puruṣaścandramasi puruṣaḥ' ityevamādayaḥ puruṣā nirdiṣṭāsteṣāmapi bhavati prāṇaḥ kartā prāṇāvasthāviśeṣatvādityādidevatātmanām /
'katama eko deva iti prāṇa iti sa brahma tyadityācakṣate (bṛ. 3.9.9) iti śrutyantaraprasiddheḥ /
jīvo vāyamiha veditavyatayopadiśyate /
tasyāpi dharmādharmalakṣaṇaṃ karma śakyate śrāvayitum 'yasya vaitatkarma' iti /
so 'pi bhoktṛtvādbhogopakaraṇabhūtānāmeteṣāṃ puruṣāṇāṃ kartopapadyate /
vākyaśeṣe ca jīvaliṅgamavagamyate /
yatkāraṇaṃ veditavyatayopanyastasya puruṣāṇāṃ karturvedanāyopetaṃ bālākiṃ prati bubodhayiṣurajātaśatruḥ suptaṃ puruṣamāmantryāmantraṇaśabdāśravaṇātprāṇādīnāmabhoktṛtvaṃ pratibodhya yaṣṭighātotthānātprāṇādivyatiriktaṃ jīvaṃ bhoktāraṃ pratibodhayati /
tathā parastādapi jīvaliṅgamavagamyate- 'tadyathā śreṣṭhī svairbhuṅkte yathā vā svāḥ śreṣṭhina bhuñjantyevamevaiṣa prajñātmaitairātmabhirbhuṅkte evamevaita ātmāna etamātmānaṃ bhuñjanti' (kau. brā. 4.20) iti /
prāṇabhṛttvācca jīvasyopapannaṃ prāṇaśabdatvam /
tasmājjīvamukhyaprāṇayoranyatara iha grahaṇīyo na parameśvaraḥ, talliṅgānavagamāditi /
evaṃ prāpte brūmaḥ - parameśvara evāyameteṣāṃ puruṣāṇāṃ kartā syāt /
kasmāt /
upakramasāmarthyāt /
iha hi bālākirajātaśatruṇā saha 'brahma te bravāṇi' iti saṃvaditumupacakrame /
sa ca katicidādityādyadhikaraṇānpuruṣānamukhyabrahmadṛṣṭibhāja uktvā tūṣṇīṃ babhūva /
tamajātaśatruḥ 'mṛṣā vai khalu mā saṃvadiṣṭā brahma te bravāṇi' ityamukhya brahmavāditayāpodya tatkartāramanyaṃ veditavyatayopacikṣepa /
yadi so 'pyamukhyabrahmadṛṣṭibhāk syādupakramo bādhyeta /
tasmātparameśvara evāyaṃ bhavitumarhati /
kartṛtvaṃ caiteṣāṃ puruṣāṇāṃ na parameśvarādanyasya svātantryeṇāvakalpate /
'yasya vaitatkarma' ityapi nāyaṃ parispandalakṣaṇasya dharmādharmalakṣaṇasya vā karmaṇo nirdeśaḥ /
tayoranyatarasyāpyaprakṛtatvāt /
asaṃśabditatvācca /
nāpi puruṣāṇāmayaṃ nirdeśaḥ /
eteṣāṃ puruṣāṇāṃ kartetyeva teṣāṃ nirdiṣṭatvāt /
liṅgavacanavigānācca nāpi puruṣaviṣayasya karotyarthasya kriyāphalasya vāyaṃ nirdeśaḥ, kartṛśabdenaiva tayorapapāttatvāt /
pāriśeṣyātpratyakṣasaṃnihitaṃ jagatsarvanāmnaitacchabdena nirdiśyate /
kriyata iti ca tadaiva jagatkarma /
nanu jagadapyaprakṛtamasaṃśabditaṃ ca /
satyametat /
tathāpyasati viśeṣopādāne sādhāraṇenārthena saṃnidhānena saṃnihitavastumātrasyāyaṃ nirdeśa iti gamyate na viśiṣṭasya kasyacit /
viśeṣasaṃnidhānābhāvāt /
pūrvatra ca jagadekadeśabhūtānāṃ puruṣāṇāṃ viśeṣopādānadaviśeṣitaṃ jagadevehopādīyata iti gamyate /
etaduktaṃ bhavati- ya eteṣāṃ puruṣāṇāṃ jagadekadeśabhūtānāṃ kartā, kimanena viśeṣeṇa, yasya kṛtsnameva jagadaviśeṣitaṃ karmeti /
vāśabda ekadeśāvacchinnakartṛtvavyāvṛttyarthaḥ /
ye bālākinā brahmatvābhimatāḥ puruṣāḥ kīrtitāsteṣāmabrahmatvakhyāpanāya viśeṣopādānam /
evaṃ brāhmaṇaparivrājakanyāyena sāmānyaviśeṣābhyāṃ jagataḥ kartā veditavyatayopadiśyate /
parameśvaraśca sarvajagataḥ kartā sarvavedānteṣvavadhāritaḥ
FN: etajjagadyasya karma /
kriyata iti vyutpattyā kāryamityarthaḥ /
sa prāṇaḥ /
tyat parokṣam /
yatkāraṇaṃ yasmājjīvaṃ bodhayati tasmādasti suptotthāpanaṃ jīvaliṅgamiti yojanā /
brāhmaṇa bhojayitavyāḥ parivrājakaścetyukte sāmānyaviśeṣābhyāṃ saṃnihitasarvabrāhmaṇavat /
jagadvācitvāt /
viṣayamāha- kauṣītakīti /
balākāyā apatyaṃ bālākirbrāhmaṇastaṃ prati rājovāca- yo vā iti /
na kevalamādityādīnāṃ kartā kintu sarvasya jagata ityāha- yasyeti /
etajjagadyasya karma /
kriyate iti vyutpattyā kāryamityarthaḥ /
karmetiśabdasya yogarūḍhibhyāṃ saṃśayamāha- tatreti /
pūrvatraikavākyasthasadādiśabdabalādasacchabdo nītaḥ /
iha tu vākyabhedāt 'brahma te bravāṇi'iti bālākivākyasthabrahmaśabdena prāṇādiśabdo brahmaparatvena netumāśakya iti pratyudāharaṇena pūrvapakṣamāha-- kiṃ tāvaditi /
pūrvapakṣe vākyasya prāṇādyupāstiparatvādbrahmaṇi samanvayāsiddhiḥ siddhānte jñeye samanvayasiddhiriti phalam /
atha suṣuptau /
draṣṭeti śeṣaḥ /
śrutaṃ puruṣakartṛtvaṃ prāṇasya kathamityata āha- ye caita iti /
sūtrātmakaprāṇasya vikāraḥ sūryādaya ityatra mānamāha- kratama iti /
yasya mahimānaḥ sarve devā iti pūrvavākye darśitaṃ, ataḥ sarvadevātmakatvāt, sa prāṇo brahma /
tyat parokṣam /
śāstraikavedyatvādityarthaḥ /
pūrvapakṣāntaramāha- jīvo veti /
yatkāraṇaṃ yasmājjīvaṃ bodhayati tasmādasti suptotthāpanaṃ jīvaliṅgamiti yojanā /
tau ha puruṣaṃ suptamājagmatuḥ /
taṃ rājā he bṛhatpāṇḍaravāsaḥ somarājannityāmantrya saṃbodhya saṃbodhanānabhijñatvāt prāṇāderanātmatvamuktvā yaṣṭhyāghātenotthāpya jīvaṃ bodhitavānityarthaḥ /
śroṣṭhī pradhānaḥ svairbhṛtyairjñātibhirupahṛtaṃ bhuṅkte svāḥ jñātayaśca tamupajīvanti, evaṃ jīvo 'pi ādityādibhiḥ prakāśādinā bhogopakaraṇairbhuṅkte te ca havirgrahaṇādinā jīvamupajīvantītyuktaṃ bhoktṛtvaṃ jīvaliṅgam /
nanu 'prāṇa evaikadhā bhavati'iti śrutaḥ prāṇaśabdo jīve kathamityata āha- prāṇabhṛttvācceti /
sūtrādbahireva siddhāntayati- evamiti /
sa ca bālākirbrahmatvabhrāntyā vyaṣṭiliṅgarūpānpuruṣānuktvā rājñā nirastastūṣṇīṃ sthitaḥ /
tvaduktaṃ brahma mṛṣetyuktvā rājñocyamānaṃ brahmaiveti vaktavyamanyathārājño 'pi mṛṣāvāditvaprasaṅgādityāha- yadi so 'pīti /
veditavyo 'pītyarthaḥ /
mukhyaṃ puruṣakartṛtvaṃ brahmaṇa eva liṅgaṃ, prāṇajīvayostanniyamyatvenāsvātantryādityāha- kartṛtvaṃ ceti /
yaduktaṃ calanādṛṣṭayorvācakaḥ karmaśabdaḥ prāṇajīvayorupasthāpaka iti, tannetyāha- yasyeti /
anekārthakācchabdādanyatarārthasya prakaraṇādupapadādvā grahaṇaṃ nyāyyam /
atra prakaraṇopapadayorasattvātkasya grahaṇamiti saṃśaye puruṣakartṛpadasāṃnidhyāt kriyata iti yogājjagadgrahaṇamityarthaḥ /
etakarmetiprakṛtaparāmarśātpuruṣāḥ pūrvoktaḥ karmaśabdena nirdiśyantāmityata āha- nāpīti /
paunaruktyātātpuruṣāṇāṃ napuṃsakaikavacanena parāmarśāyogācetyarthaḥ /
nanu puruṣotpādakasya karturvyāpāraḥ karotyarthaṃ utpādanaṃ tasyaphalaṃ puruṣajanma tadanyataravācī karmaśabdo 'stvityata āha- nāpīti /
kartṛśabdeneti /
kriyāphalābhyāṃ vinā kartṛtvāyogātkartṛśabdenaiva tayorgrahaṇamityarthaḥ /
jagato 'pi prakaraṇopapade na sta ityuktamaṅgīkaroti- satyamiti /
prakaraṇādikaṃ hi sarvanāmnaḥ saṃkocakaṃ, tasminnasati sāmānyena buddhisthaṃ sarvameva gṛhyate /
atra ca saṃkocakāsattvātsarvārthakena sarvanāmnā buddhisthasya kāryamātrasya karmaśabdo vācaka ityāha- tathāpīti /
kiñca jagadekadeśoktyā jagatprakṛtamityāha- pūrvatreti /
jagadgrahe puruṣāṇāmapi grahātpṛthaguktirvyarthetyata āha- etaduktamiti /
sa veditavya iti saṃbandhaḥ /
puruṣamātranirūpitaṃ kartṛtvamiti bhrāntinirāsārtho vāśabdaḥ /
brāhmaṇā bhojayitavyāḥ parivrājakāścetyatra yathā brahmaṇaśabdaḥ parivrājakānyaviṣayaḥ tathātra karmaśabdaḥ puruṣānyajagadvācītyāha- evamiti /
astu jagatkartā veditavyaḥ, parameśvarasya kimāyātamityata āha- parameśvareti
END BsCom_1,4.5.16
START BsCom_1,4.5.17
jīvamukhyaprāṇaliṅgān neti cet tadvyākhyātam | BBs_1,4.17 |
ata yaduktaṃ vākyaśeṣagatājjīvaliṅgānmukhyaprāṇaliṅgācca tayorevānyatarasyeha grahaṇaṃ nyāyyaṃ na parameśvarasyeti /
tatparihartavyam /
yatrocyate- parihṛtaṃ caitat 'nopāsātraividhyādāśritatvādiha tadyogāt' (bra. sū. 1.1.31) ityatra /
trividhaṃ hyatropāsanamevaṃ sati prasajjyeta jīvopāsanaṃ mukhyaprāṇopāsanaṃ brahmopāsanaṃ ceti /
na caitannyāyyam /
upakramopasaṃhārābhyāṃ hi brahviṣayatvamasya vākyasyāvagamyate /
tatropakramasya tāvadbrahmaviṣayatvaṃ darśitam /
upasaṃhārasyāpi niratiśayaphalaśravaṇādbrahmaviṣayatvaṃ dṛśyate- 'sarvānpāpmano 'pahṛtya sarveṣāṃ ca bhūtānāṃ śraiṣṭhyaṃ svārājyamādhipatyaṃ paryeti ya evaṃ veda' iti /
nanvevaṃ sati pratardanavākyanirṇayenaivedamapi vākyaṃ nirṇīyeta /
na nirṇīyate /
'yasya caitatkarma' ityasya brahmaviṣayatvena tatrānirdhāritatvāt /
tasmādatra jīvamukhyaprāṇaśaṅkā punarutpadyamānā nirvartyate /
prāṇaśabdo 'pi brahmaviṣayo dṛṣṭaḥ 'prāṇabandhanaṃ hi somya manaḥ' (chā. 6.8.2) ityatra /
jīliṅgamapyupakramopasaṃhārayorbrahmaviṣayatvādabhedābhiprāyeṇa yojayitavyam
FN: śraiṣṭhyaṃ guṇādhikyam, ādhipatyaṃ niyanitṛtvam, svārājyamaniyamyatvamiti bhedaḥ /
siddhāntamuktvā pūrvapakṣabījamanūdya dūṣayati- jīvamukhyaprāṇaliṅgāditi /
uktameva smārayati- trividhamiti /
śraiṣṭhyaṃ guṇādhikyam, ādipatyaṃ niyantṛtvam /
svārājyamaniyamyatvamiti bhedaḥ /
'saṃbhavatyekavākyatve vākyabhedo hi neṣyate'ityuktaṃ cet punaruktiḥ syāditi śaṅkate- nanvevamiti /
karmapadasya rūḍhyā pūrvapakṣaprāptau tannirāsārthamasyārambho yukta ityāha- netyādinā /
prāṇaśabdajīvaliṅgayorgatimāha- prāṇaśabdo 'pīti /
mano jīvaḥ
END BsCom_1,4.5.17
START BsCom_1,4.5.18
anyārthaṃ tu jaiminiḥ praśnavyākhyānābhyām api caivam eke | BBs_1,4.18 |
apica naivātra vivaditavyaṃ jīvapradhānaṃ vedaṃ vākyaṃ syādbrahmapradhānaṃ veti /
yato 'nyārthaṃ jīvaparāmarśaṃ brahmapratipattyarthamasminvākye jaiminirācāryo manyante /
kasmāt /
praśnavyākhyānābhyām /
praśnastāvatsuṣuptapuruṣapratibodhanena prāṇādivyatirikte jīve pratibodhite punarjīvavyatiriktaviṣayo dṛśyate- 'kvaiṣa etadbālāke puruṣo 'śayiṣṭa kva vā etadabhūtkuta etadāgāt' (kau.brā. 4.19) iti /
prativacanamapi 'yadā suptaḥ svapnaṃ na kañcana paśyatyathāsminprāṇa evaikadhā bhavati' ityādi 'etasmādātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāḥ' (kau.brā. 4.20) iti ca /
suṣuptikāle ca pareṇa brahmaṇā jīva ekatāṃ gacchati /
parasmācca brahmaṇaḥ prāṇādikaṃ jagajjāyata iti vedāntamaryādā /
tasmādyatrāsya jīvasya niḥsaṃbodhatāsvacchatārūpaḥ svāpa upādhijanitaviśeṣavijñānarahitaṃ svarūpaṃ, yatastaddhaṃśarūpamāgamanaṃ, so 'tra paramātmā veditavyatayā śrāvita iti gamyate /
apicaivameke śākhino vājasaneyino 'sminneva bālākyajātaśatrusaṃvāde spaṣṭaṃ vijñānamayaśabdena jīvamāmnāya tadvyatiriktaṃ paramātmānamāmananti- 'ya eṣa vijñānamayapuruṣaḥ kvaiṣa tadābhūtkuta etadāgāt' (bṛ. 2.1.16) iti praśne /
prativacane 'pi 'ya eṣo 'ntarhṛdaya ākāśastasmiñśete' iti /
ākāśaśabdaśca paramātmani prayuktaḥ 'daharo 'sminnantarākāśaḥ' (chā. 8.1.1) ityatra /
'sarva eta ātmano vyuccaranti' iti copādhimatāmātmanāmanyato vyuccaraṇamāmanantaḥ paramātmānameva kāraṇatvenāmanantīti gamyate /
prāṇanarākaraṇasyāpi suṣuptapuruṣotthāpanena prāṇādivyatiriktopadeśo 'bhyuccayaḥ
FN: niḥsaṃbodhatā viśeṣadhīśūnyatā /
svacchatā vikṣepamalaśūnyatvam /
jīvaliṅgena brahmaiva lakṣyata ityuktam /
idānīṃ talliṅgena jīvoktidvārā brahma grāhyamityāha- anyārthamiti /
jīvaparāmarśasya jīvādhikaraṇabrahmajñānārthatve praśnamāha- kaiṣa iti /
he bālāke, etacchayanaṃ viśeṣajñānābhāvarūpaṃ yathā syāttathaiṣa puruṣaḥ kvāśayiṣṭa /
kasminnadhikaraṇe śayanaṃ kṛtavānityarthaḥ /
ekībhāvāśrayajñānārthaṃ pṛcchati- kva veti /
etadbhavanamekībhāvarūpaṃ yathā syāttathā eṣa puruṣaḥ kvābhūtsuptaḥ /
kenaikyaṃ prāpnotīti yāvat /
utthānāpādānaṃ pṛcchati- kuta iti /
etadāgamanamaikyabhraṃśarūpaṃ yathā syāttathā puruṣaḥ kuta āgata ityarthaḥ /
praśnamuktvā vyākhyānamāha- prativacanamiti /
śayanabhavanayorādhāra utthānāpādanaṃ ca prāṇāśabditaṃ brahmaivetyarthaḥ /
uttare prāṇokteḥ praśno 'pi prāṇaviśaya ityata āha- suṣuptikāle ceti /
jagaddhetutva jīvaikyābhyāṃ prāṇo 'tra brahmetyarthaḥ /
jīvokteranyārthatvamupasaṃharati- tasmāditi /
niḥsaṃbodhatā viśeṣadhīśūnyatā /
svacchatā vikṣepamalaśūnyatā /
bhedabhrāntiśūnyatā svarūpaikyamāha- upādhīti /
praśnavyākhyānayorbrahmaviṣayatve śākhāntarasaṃvādamāha- api caivameke śākhina iti /
nanu tatrākāśaḥ suṣuptisthānamuktaṃ na brahmetyata āha- ākāśeti /
upādhidvārā pramātrātmajanmahetutvāccākāśo brahmetyāha- sarva iti /
evaṃ jīvanirāsārthakatvena sūtraṃ vyākhyāya prāṇanirāsaparatvenāpi vyācaṣṭe- prāṇeti /
asminvākye prāṇopadeśaṃ brahmajñānārthaṃ manyate jaiminiḥ, uktapraśnavyākhyānābhyāṃ vākyasya brahmaparatvāgamāt /
api caike śākhina evameva prāṇātiriktaṃ jīvātmānamāmanantaḥ prāṇasya vākyārthatvaṃ vārayantīti sūtrayojanā /
atiriktajīvopadeśaḥ prāṇanirākaraṇasyāpyabhyuccayo hetvantaramiti bhāṣyārthaḥ /
tasmādidaṃ vākyaṃ brahmaṇi samanvitamiti siddham
END BsCom_1,4.5.18
START BsCom_1,4.6.19
6 vākyānvayādhikaraṇam / sū. 19-22
vākyānvayāt | BBs_1,4.19 |
bṛhadāraṇyake maitreyībrāhmaṇe 'dhīyate- 'na vā are patyuḥ kāmāya' ityupakramya 'na vā are sarvasya kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavatyātmanastu kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavatyātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyo maitreyyātmano vā are darśanena śravaṇena matyā vijñānenedaṃ sarvaṃ viditam' /
(bṛ. 4.5.6) iti, tatraitadvicikitsyate- kiṃ vijñānātmaivāyaṃ draṣṭavyaśrotavyatvādirūpeṇopadiśyata āhosvitparamātmeti /
kutaḥ punareṣā vicikitsā /
priyasaṃsūcitenātmanā bhokatropakramādvijñānatmopadeśa iti /
kiṃ tāvatprāptam /
vijñānātmopadeśa iti /
kasmāt /
upakramasāmarthyāt /
patijāyāputravittādikaṃ hi bhogyabhūtaṃ sarvaṃ jagadātmārthatayā priyaṃ bhavatīti priyasaṃsūcitaṃ bhoktāramātmānamukramyānantaramidamātmano darśanādyupadiśyamānaṃ kasyānyasyātmanaḥ syāt /
madhye 'pi 'idaṃ mahadbhūtamanantamapāraṃ vijñānaghana evaitebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya tānyevānuvinaśyati na pretya saṃjñāsti' iti prakṛtasyaiva mahato bhūtasya draṣṭavyasya bhūtebhyaḥ samutthānaṃ vijñānātmabhāvena bruvanvijñānātmanaṃ evedaṃ draṣṭavyatvaṃ darśayati /
tathā 'vijñātāramare kena vijānīyāt' iti kartṛvacanena śabdenopasaṃharanvijñānātmānamevehopadiṣṭaṃ darśayati /
tasmādātmavijñānena sarvavijñānaṃ bhoktrarthatvādbhogyajātasyaupacārikaṃ draṣṭavyamiti /
evaṃ prāpte brūmaḥ paramātmopadeśa evāyam /
kasmāt /
vākyānvayāt /
vākyaṃ hīdaṃ paurvāparyeṇāvekṣyamāṇaṃ paramātmānaṃprati anvitāvayavaṃ lakṣyate /
kathamiti, tadupapādyate- 'amṛtatvasya tu nāśāsti vittena' iti yājñavalkyādupaśrutya 'yenāhaṃ nāmṛtā syāṃ kimahaṃ tena kuryāṃ yadeva bhagavānveda tadeva me brūhi' ityamṛtatvamāśāsānāya maitreyyā yājñavalkya ātmavijñānamidamupadiśati /
nacānyatra paramātmavijñānādamṛtvamastīti śrutismṛtivādā vadanti /
tathā cātmavijñānena sarvavijñānamucyamānaṃ nānyatra paramakāraṇavijñānānmukhyamavakalpate /
nacaitadaupacārikamāśrayituṃ śakyaṃ, yatkāraṇamātmavijñānena sarvavijñānaṃ pratijñāyānantareṇa granthena tadevopapādayati- 'brahma taṃ parādādyo 'nyatrātmano brahma veda' ityādinā /
yo hi brahmakṣatrādikaṃ jagadātmanonyatra svātantryeṇa labdhasadbhāvaṃ paśyati taṃ mithyādarśinaṃ tadeva mithyādṛṣṭaṃ brahmakṣatrādikaṃ jagatparākarotīti bhedadṛṣṭimapodya 'idaṃ sarvaṃ yadayamātmā' iti sarvasya vastujātasyātmāvyatirekamavatārayati /
dundubhyādidṛṣṭāntaiśca (bṛ. 4.5.8) tamevāvyatirekaṃ draḍhayati /
'asya mahato bhūtasya niḥśvasitametadyadṛgvedaḥ' ( bṛ. 4.5.11) ityādinā ca prakṛtasyātmano nāmarūpakarmaprapañcakāraṇatāṃ vyācakṣāṇaḥ paramātmānamenaṃ gamayati /
tathaivaikāyanaprakriyāyāmapi (bṛ. 4.5.12) saviṣayasya sendriyasya sāntaḥkaraṇasya prapañcasyaikāyanamanantaramabāhyaṃ kṛtsnaṃ prajñānaghanaṃ vyācakṣāṇaḥ paramātmānamenaṃ gamayati /
tasmātparamātmana evāyaṃ darśanādyupadeśa iti gamyate
FN: idaṃ pratyak /
mahadaparicchinnam /
bhūtaṃ satyam /
anantaṃ nityam /
apāraṃ sarvagataṃ cedekarasam /
vijñātāraṃ vijñānakartāram /
na vittena tatsādhyena karmaṇetyarthaḥ /
'nānyaḥ panthā', 'na karmaṇā' ityādayaḥ śrutivādāḥ /
'jñānādeva tu kaivalyaṃ' ityādayaḥ smṛtivādāḥ /
parākaroti śreyomārgāndbhraṃśayati /
ṛgvedādikaṃ nāma, iṣṭaṃ hutamiti karma, ayaṃ ca loka iti rūpam /
prakriyā prakaraṇam /
vākyānvayāt /
viṣayavākyamāha- bṛhaditi /
pratyāderātmaśeṣatvena priyatvādātmaiva sarviśeṣī priyatamaḥ, ato 'nyatparityajyātmaiva draṣṭavyaḥ /
darśanārthaṃ śravaṇādikaṃ kāryamityarthaḥ /
priyasaṃsūciteneti /
pātijāyādibhiḥ /
priyairbhogyairjīvatayānumitenetyarthaḥ /
yathā 'brahma te bravāṇi'ityupakramabalādvākyasya brahmaparatvaṃ tathātra jīvopakramādasya vākyasya jīvaparatvamiti dṛṣṭāntena pūrvapakṣayati- kiṃ tāvaditi /
pūrvapakṣe vākyasya jīvopāstiparatvaṃ, siddhānte jñeye pratyagbrahmaṇi samanvaya iti phalam /
idaṃ pratyak /
mahadaparicchinnam /
bhūtaṃ satyam /
anantaṃ nityam /
apāraṃ sarvagataṃ cidekarasam /
etebhyaḥ kāryakāraṇātmanā jāyamānebhyo bhūtebhayaḥ sāmyenotthāya bhūtopādhikaṃ janmānubhūya tānyeva bhūtāni nīyamānānyanusṛtya vinaśyati /
aupādhikamaraṇānantaraṃ viśeṣadhīrnāstīti śrutyarthaḥ /
vijñātāraṃ vijñānakartāram /
bhoktari jñāte bhogyaṃ jñātamityupacāraḥ /
mokṣasādhanajñānagamyatvādiliṅgairvākyasyānvayādbrahmaṇyeva tātparyāvagamādbrahmapramāpakatvamiti siddhāntayati- evamiti /
na vittena /
tatsādhyena karmaṇetyarthaḥ /
bhedanindāpūrvakamabhedasādhanenaikavijñānātsarvavijñānasya samarthanādaupacārikatvaṃ na yuktamityāha- na caitadaupacārikamityādinā /
parākaroti /
śreyomārgādbhraṃśayati /
yathā dundubhiśaṅkhavīṇāśabdasāmānyagrahaṇenaiva gṛhyamāṇāstadavāntaraviśeṣāḥ śuktigrahaṇagrāhyarajatavat sāmānye kalpitāstato na bhidyante, evamātmabhānabhāsyaṃ sarvamātmamātramiti niścitamityāha- dundubhyāditi /
evamekavijñānena sarvavijñānapratijñāyā mukhyatvādbrahmaniścayaḥ /
sarvasraṣṭṛtvaliṅgādapītyāha- asyamahata iti /
ṛgvedādikaṃ nāma /
iṣṭaṃ hutamiti karma /
ayaṃ ca lokaḥ paraśca loka iti rūpam /
kiñca 'sa yathā sarvāsāmapāṃ samudra ekāyanam'iti kaṇḍikayā sarvaprapañcasya mukhyalayādhāratvamātmano brahmatve liṅgamityāha- tathaivaikāyaneti
END BsCom_1,4.6.19
START BsCom_1,4.6.20
yatpunaruktaṃ priyasaṃsūcitopakramādvijñānātmana evāyaṃ darśanādyupadeśa iti, atra brūmaḥ -
pratijñāsiddher liṅgam āśmarathyaḥ | BBs_1,4.20 |
astyatra pratijñā 'ātmani vijñāte sarvamidaṃ vijñātaṃ bhavati' 'idaṃ sarvaṃ yadayamātmā' iti ca /
tasyāḥ pratijñāyāḥ siddhiṃ sūcayatyetalliṅgaṃ yatpriyasaṃsūcitasyātmano draṣṭavyatvādisaṃkīrtanam /
yadi hi vijñānātmā paramātmano 'nyaḥ syāttataḥ paramātmavijñāne 'pi vijñānātmā na vijñāta ityekavijñānena sarvavijñānaṃ yatpratijñātaṃ taddhīyeta /
tasmātpratijñāsiddhyarthaṃ vijñānātmaparamātmanorabhedāṃśenopakramaṇamityāśmarathya ācāryo manyate
jīvabrahmaṇorbhedābhedasattvādabhedāśenedaṃ jīvopakramaṇaṃ pratijñāsādhakamityāśmarathyamatam
END BsCom_1,4.6.20
START BsCom_1,4.6.21
utkramiṣyata evaṃ bhāvād ity auḍulomiḥ | BBs_1,4.21 |
vijñānātmana eva dehendriyamanobuddhisaṃghātopādhisaṃparkātkaluṣībhūtasya jñānadhyānādisādhanānuṣṭhānāsaṃprasannasya dehādisaṃghātādutkramiṣyataḥ paramātmaikyopapatteridamabhedenopakramaṇamityauḍulomirācāryo manyate /
śrutiścaivaṃ bhavati- 'eṣa saṃprasādo 'smāccharīrātsamutthāya paraṃ jyotirupasaṃpadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate' (chā. 8.12.3) iti /
kvacicca jīvāśrayamapi nāmarūpaṃ nadīnidarśanena jñāpayati- 'yathā nadyaḥ syandamānāḥ samudre 'staṃ gacchanti nāmarūpe vihāya /
tathā vidvānnāmarūpādvimuktaḥ parātparaṃ puruṣamupaiti divyam' (muṇḍa. 3.2.8) iti /
yathā loke nadyaḥ svāśrayameva nāmarūpaṃ vihāya samudramupayantyevaṃ jīvo 'pi svāśrayameva nāmarūpaṃ vihāya paraṃ puruṣamupaitīti hi tatrārthaḥ pratīyate dṛṣṭāntadārṣṭāntikayostulyatāyai
FN: samutthānamutkrāntiḥ /
satyasaṃsāradaśāyāṃ bheda eva, muktāvevābheda ityauḍulomimatam /
tatra mānamāha- śrutiśceti /
samutthānamutkrāntiḥ /
nanu saṃsārasyaupādhikatvāt sarvadaivābheda ityāśaṅkya dṛṣṭāntabalena saṃsārasya svābhāvikatvamityāha- kvacicceti /
'yathā nadyaḥ syandamānāḥ samudrestaṃ gacchanti nāmarūpe vihāya'iti nadinidarśanaṃ vyācaṣṭe-yathā loke iti
END BsCom_1,4.6.21
START BsCom_1,4.6.22
avasthiter iti kāśakṛtsnaḥ | BBs_1,4.22 |
asyaiva paramātmano 'nenāpi vijñānātmabhāvenāvasthānādupapannamidamabhedenopakramaṇamiti kāśakṛtsna ācāryo manyate /
tathāca brāhmaṇam- 'anena jīvenātmanāmupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇi' (chā. 6.3.2) ityevañjātīyakaṃ parasyaivātmano jīvabhāvenāvasthānaṃ darśayati /
mantravarṇaśca- 'sarvāṇi rūpāṇi vicitya dhīro nāmāni kṛtvābhivadanyadāste (tai.ā. 3.12.7) ityevañjātīyakāḥ /
naca tejaḥ prabhṛtīnāṃ sṛṣṭau jīvasya pṛthaksṛṣṭiḥ, śrutā, yena parasmādātmano 'nyastadvikāro jīvaḥ syāt /
kāśakṛtsnasyācāryasyāvikṛtaḥ parameśvaro jīvo nānya iti matam /
āśmarathyasya tu yadyapi jīvasya parasmādananyatvamabhipretaṃ, tathāpi pratijñāsiddheriti sāpekṣatvābhidhānātkāryakāraṇabhāvaḥ kiyānapyabhipreta iti gamyate /
auḍulomipakṣe punaḥ spaṣṭamevāvasthāntarāpekṣau bhedābhedau gamyete tatra kāśakṛtsnīyaṃ mataṃ śrutyanusārīti gamyate, pratipādayiṣitārthānusārāt 'tattvamasi' ityādiśrutibhyaḥ /
evañca sati tajjñānādamṛtatvamavakalpate /
vikārātmakatve hi jīvasyābhyupagamyamāne vikārasya prakṛtisaṃbandhe pralayaprasaṅgānna tajjñānādamṛtamavakalpeta /
ataśca svāśrayasya nāmarūpasyāsaṃbhavādupādhyāśrayaṃ nāmarūpaṃ jīva upacaryate /
ata evotpattirapi jīvasya kvacidagnivisphuliṅgodāharaṇena śrāvyamāṇopādhyāśrayaiva veditavyā /
yadapyuktaṃ prakṛtasyaiva mahato bhūtasya draṣṭavyasya bhūtebhyaḥ samutthānaṃ vijñānātmabhāvena darśayanvijñānātmana evedaṃ draṣṭavyatvaṃ darśayatīti, tatrāpiyameva trisūtrī yojayitavyā /
'pratijñāsiddherliṅgamāśmarathyaḥ' /
idamatra pratijñātam- 'ātmani vidite sarvaṃ viditaṃ bhavati' 'idaṃ sarvaṃ yadayamātmā' (bṛ. 2.4.6) iti ca /
upapāditaṃ ca, sarvasya nāmarūpakarmaprapañcasyaikaprasavatvādekapralayatvācca dundubhyādidṛṣṭāntaiśca kāryakāraṇayoravyatirekapratipādanāt /
tasyā eva pratijñāyāḥ siddhiṃ sūcatyetalliṅgaṃ yanmahato bhūtasya draṣṭavyasya bhūtebhyaḥ samutthānaṃ vijñānātmabhāvena kathitamityāśmarathya ācāryo manyate /
abhede hi satyekavijñānena sarvavijñānaṃ pratijñātamavakalpayata iti /
'utkramiṣyata evaṃbhāvādityauḍulomiḥ' /
utkramiṣyato vijñānātmano jñānadhyānādisāmarthyātsaṃprasannasya pareṇātmanaikyasaṃbhavādidamabhedābhidhānamityauḍulomirācāryo manyate /
'avasthiteriti kāśakṛtsnaḥ' /
asyaiva paramātmano 'nenāpi vijñānātmabhāvenāvasthānādupapannamidamabhedābhidhānamiti kāśakṛtsna ācāryo manyate /
nanūcchedābhidhānametat 'etebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya tānyevānuvinaśyati na pretya saṃjñāsti' (bṛ. 2.4.12) iti, kathamedabhedābhidhānam /
naiṣa doṣaḥ /
viśeṣavijñānavināśābhiprāyametadvināśābhidhānaṃ nātmocchedābhiprāyam /
'atraiva mā bhagavānamūmuhanna pretya saṃjñāsti' iti paryanuyujya svayameva śrutyārthāntarasya darśitatvāt- 'na vā are 'haṃ mohaṃ bravīmyavināśī vā are 'yamātmānucchittidharmā mātrāsaṃsargastvasya bhavati' iti /
etaduktaṃ bhavati- kūṭasthanitya evāyaṃ vijñānaghana ātmā nāsyocchedaprasaṅgo 'sti /
mātrābhistvasya bhūtendriyalakṣaṇābhiravidyākṛtābhirasaṃsargo vidyayā bhavati /
saṃsargābhāve ca prakṛtasya viśeṣavijñānasyābhāvānna pretya saṃjñāstītyuktamiti /
yadapyuktam- 'vijñātāramare kena vijānīyāt' iti kartṛvacanena śabdenopasaṃhārādvijñānātmana evedaṃ draṣṭavyamiti, tadapi kāśakṛtsnīyenaiva darśanena parihapaṇīyam /
apica 'yatra hi dvaitamiva bhavati taditara itaraṃ paśyati' (bṛ. 2.4.13) ityārabhyāvidyāviṣaye tasyaiva darśanādilakṣaṇaṃ viśeṣajñānaṃ prapañcya 'yatra tvasya sarvāmātmaivābhūttatkena kaṃ paśyet' ityādinā vidyāviṣaye tasyaiva darśanādilakṣaṇasya viśeṣavijñānasyābhāvamabhidadhāti /
punaśca viṣayābhāve 'pi ātmānaṃ vijānīyāt ityāśaṅkya 'vijñātāramare kena vijānīyāt' ityāha /
tataśca viśeṣavijñānābhāvopapādānaparatvādvākyasya vijñānadhātureva kevalaḥ saṃnbhūtapūrvagatyā kartṛvacanena tṛcā nirdiṣṭa iti gamyate /
darśitaṃ tu purastātkāśakṛtsnīyasya pakṣasya śrutimattvam /
ataśca vijñānātparamātmanoravidyāpratyupasthāpitanāmarūparacitadehādyupādhinim itto bhedo na pāramārthika ityeṣor'thaḥ sarvairvedāntavādibhirabhyupagantavyaḥ /
'sadeva somyedamagra āsīdekamevādvitīyam' (chā. 6.2.1) 'ātmaivedaṃ sarvam' (chā. 7.25.2),' brahmaivedaṃ sarvam' (muṇḍa. 2.2.11), 'idaṃ sarvaṃ yadayamātmā' (bṛ. 2.4.6), 'nānyo 'to 'sti draṣṭā'
(bṛ. 3.7.23), 'nānyadato 'sti draṣṭṛ' (bṛ. 3.8.11) ityevaṃrūpābhyaḥ śrutibhyaḥ /
smṛtibhyaśca 'vāsudevaḥ sarvamiti' (gī. 7.19), 'kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata' (gī. 13.2), 'samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram' (gī. 13.27) ityevaṃrūpābhyaḥ /
bhedadarśanāpavādācca 'anyo 'sāvanyo 'hamasmīti na sa veda yathā paśuḥ' (bṛ. 1.4.10), 'mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ca iha nāneva paśyati' (bṛ. 4.4.19) ityevañjātīyakāt /
'sa vā eṣa mahānaja ātmājaro 'maro 'mṛto 'bhayo brahma' (bṛ. 4.425) iti cātmani sarvavikriyāpratiṣedhāt /
anyathā ca mumukṣūṇāṃ nirapavādavijñānānupapatteḥ, suniścitārthatvānupapatteśca /
nirapavādaṃ hi vijñānaṃ sarvākāṅkṣānivartakamātmaviṣayamiṣyate, 'vedāntavijñānasunuścitārthāḥ' (muṇḍa. 3.2.6) iti ca śruteḥ /
'tatra ko mohaḥ kaḥ śoka ekatvamanupaśyataḥ' (īśā. 7) iti ca /
śthitaprajñalakṣaṇasmṛteśca (gī. 2.54) /
sthite ca kṣetrajñaparamātmaikatvaviṣaya samyagdarśane kṣetrajñaḥ paramātmeti nāmamātrabhaidāt, kṣetrajño 'yaṃ paramātmano bhinnaḥ paramātmāyaṃ kṣetrajñādbhinna ityevañjātīyaka ātmabhaidaviṣayo nirbandho nirarthakaḥ /
eko hyayamātmā nāmamātrabhedena bahudhābhidhīyata iti /
nahi 'satyaṃ jñānamantaṃ brahma /
yo veda nihitaṃ guhāyām' (tai. 2.1) iti kāñcidevaikāṃ guhāmadhikṛtyaitaduktam /
naca brahmaṇo 'nyo guhāyāṃ nihito 'sti, 'tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśat' (tai. 2.6) iti sraṣṭureva praveśaśravaṇāt /
ye tu nirbandhaṃ kurvanti te vedāntārthaṃ bādhamānāḥ śreyodvāraṃ samyagdarśanameva bādhante /
kṛtakamanityaṃ ca mokṣaṃ kalpayanti /
nyāyena ca na saṃgacchanta iti
FN: dhīro sarvajñaḥ /
rūpāṇi carācarāṇi śarīrāṇi /
vicitya nirmāya teṣāṃ nāmāni kṛtvā tatrānupraviśyābhivadannabhivadanādi kurvan /
mohaṃ mohakaraṃ vākyam /
ucchittirnāśastadvānna bhavitītyanucchittidharmā /
kāñcit jīvasthānādanyām /
ye tu āśmarathyaprabhṛtayaḥ /
siddhāntamāha- avasthiteriti /
atyantābhedajñāpanārthaṃ jīvamupakramya draṣṭavyatvādayo brahmadharmā uktā ityarthaḥ /
etena jīvaliṅgānāṃ brahmaparatvakathanārthamidamadhikaraṇaṃ na bhavati, pratardanādhikaraṇe kathitatvāt /
nāpi jīvānuvādena brahmapratipādanārthaṃ, 'suṣuptyutkrāntyoḥ'ityatra gatatvāt /
ato vyarthamidamadhikaraṇamiti nirastam /
jīvoddeśena brahmatvapratipādane bhedo 'pyāvaśyaka iti bhedābhedaśaṅkāprāptau kalpitabhedenoddeśyatvādikaṃ svato 'tyantābheda iti jñāpanārthamasyārambhāt /
jñāpane cātra liṅgamātmaśabdenopakrāntasya jīvasya dharmiṇo brahmaṇo dharmyantarasya grahaṇaṃ vinaiva brahmadharmakathanaṃ bhedābhede dharmidvayagrahaḥ syāditi mantavyam /
dhīraḥ sarvajñaḥ /
sarvāṇi rūpāṇi kāryāṇi vicitya sṛṣṭvā teṣaṃ nāmāni ca kṛtvā teṣu buddhyādiṣu praviśyābhivadanādikaṃ kurvan yo vartate tadvidvānihaivāmṛto bhavatīti mantro 'pi jīvaparayoraikyaṃ darśayatītyāha- mantreti /
jīvasya brahmavikāratvānnaikyamityata āha- naca teja iti /
matatrayaṃ vibhajya darśayati- kāśetyādinā /
kiyānapīti /
abhedavadbhedo 'pītyarthaḥ /
tatrāntyasya matasyopādeyatvamāha- tatra kāśeti /
so 'yaṃ devadatta itivattattvamasyādivākyebhyaḥ parāparayoratyantābhedaḥ pratipādayitumiṣṭor'thaḥ, tadanusāritvādityarthaḥ, jñānānmuktiśrutyanyathānupapattyāpyayameva pakṣa ādeya ityāha- evaṃ ceti /
atyantābhede satītyarthaḥ /
kalpitasya bhedasya jñānānnivṛttiḥ saṃbhavati na satyasyetyapi draṣṭavyam /
yaduktaṃ nadīdṛṣṭāntātsaṃsāraḥ svābhāvika iti, tannetyāha- ataśceti /
anāmarūpabrahmatvājjīvasyetyarthaḥ /
utpattiśrutyā jīvasya brahmaṇā bhedābhedāvityata āha- ata eveti /
utpatteḥ svābhāvikatve muktyayogādevetyarthaḥ /
atra pūrvapakṣe bījatrayamuktaṃ jīvenopakramaḥ parasyaiva samutthānaśrutyā jīvābhedābhidhānaṃ vijñātṛśabdaśceti /
tatrādyaṃ bījaṃ trisūtryā nirastam /
saṃprati dvitīyamanūdya tathaiva nirācaṣṭe- yadapyuktamityādinā /
ātmajñānātsarvavijñānaṃ yatpratijñātaṃ tatra hetuḥ 'idaṃ sarvaṃ yadayamātmā'ityavyatireka uktastasya pratipādanāttadeva pratijñātamupapāditamiti yojanā /
ekasmātprasavo yasya, ekasminpralayo yasya tadbhāvādityarthaḥ /
samutthānamabhedābhidhānamiti yāvat /
janmānāśāvuktau nābheda ityākṣipya pariharati- nanvityādinā /
mṛtasya saṃjñā nāstīti vākye 'traiva māṃ mohitavānasi jñānarūpasyātmano jñānābhāve nāśaprasaṅgāditi maitreyyokto munirāha- na vā are iti /
mohaṃ mohakaraṃ vākyam, avināśī nāśahetuśūnyaḥ, ata ucchittidharmā nāśavānna bhavatītyanucchittidharmetyarthaḥ /
tṛtīyaṃ bījaṃ tṛtīyena matenaiva nirasanīyamityāha- yadapītyādinā /
ādyamayadvaye 'pi satyabhedāṅgīkārāt kenetyākṣepo na yuktaḥ /
kāśakṛtsnasya mate tvatyantābhedādvijñānasya kārakābhāvātsa yukta iti śrutyanusāritvāttanmate manaḥkalpitaṃ vijñātṛtvaṃ mukte brahmātmani bhūtapūrvagatyoktamiti pariharaṇīyamityarthaḥ /
kiñca pūrvāparaparyālocanayā vākyasya muktātmaparatvāvagamādvijñātṛtvaṃ kalpitamevānūdyata iti na talliṅgena jīvaparatvamityāha- api ceti /
ārṣeṣu pakṣeṣu kāśakṛtsnapakṣasyaivādeyatve kiṃ bījaṃ, tadāha- darśitamiti /
ataśca śrutimattvācca /
punarapi śrutismṛtimattvamāha- sadevetyādinā /
hetūnāṃ bhedo na paramārthika iti pratijñayā saṃbandhaḥ /
bhedābhedapakṣe jīvasya janmādivikāravattvāttanniṣedho na syādityāha- sa vā eṣa iti /
bhedasya satyatve tatpramayā bādhādahaṃ brahmeti nirvādhaṃ jñānaṃ na syādityāha- anyathāceti /
abhedasyāpi sattvātprametyāśaṅkya bhedābhedayorvirodhātsaṃśayaḥ syādityāha- suniściteti /
māstu nirbādhajñānamityata āha- nirapavādamiti /
ahaṃ brahmetyabādhitaniścayasyaiva śokādinivartakatvamityatra smṛtimapyāha- sthiteti /
ātyantikaikatve hi prajñā pratiṣṭhitā bhavati na bhedābhedayoriti bhāvaḥ /
nanu jīvaparamātmānau svato bhinnau, aparyāyanāmavattvāt, stambhakumbhavadityata āha- sthite ceti /
kathaṃ tarhyaparyāyanāmabheda ityāśaṅkya jīvatveśvaratvādinimittabhedādityāha- eko hīti /
kiñcāvidyātajjabuddhirūpāyāṃ guhāyāṃ sthito jīvo bhavati, tasyāmeva brahma nihitamiti śruteḥ /
sthānaikyājjīva eva brahmetyāha- nahīti /
kāñcidevaikāmiti /
jīvasthānādanyāmityarthaḥ /
nanvekasyāṃ guhāyāṃ dvau kiṃ na syātāmityata āha- naceti /
sraṣṭureva praveśena jīvatvānna bhedaḥ /
nanvatyantābhede jīvasya spaṣṭabhānādbrahmāpi spaṣṭaṃ syādataḥ spaṣṭatvāspaṣṭatvābhyāṃ tayorbheda iti cet /
na /
darpaṇe pratibimbasya sphuṭatve 'pi bimbasyāsphuṭatvavat kalpitabhedena viruddhadharmavyavasthopapatteḥ /
satyabhede yeṣāmāgrahasteṣāṃ doṣamāha- ye tviti /
so 'yamitivattattvamasītyakāryakāraṇadravyasāmānādhikaraṇyādatyantābhedo vedāntārthastadbodha eva niḥśreyasasādhanaṃ tasya bādho na yukta ityarthaḥ /
kiñca bhedābhadavādino jñānakarmabhyāṃ kṛtakaṃ mokṣaṃ kalpayanti, tatrānityatvaṃ doṣaḥ /
yattu kṛtakamapi nityamiti, tacca 'yat kriyāsādhyaṃ tadanityam'iti nyāyabādhitam /
asmākaṃ tvanarthadhvaṃsasya jñānasādhyatvānnityamuktātmamātratvācca nānityatvadoṣa iti bhāvaḥ /
tasmānmaitreyībrāhmaṇaṃ pratyagbrahmaṇi samanvitamiti siddham
END BsCom_1,4.6.22
START BsCom_1,4.7.23
prakṛtyadhikaraṇam / sū. 23-27
prakṛtiś ca pratijñādṛṣṭāntānuparodhāt | BBs_1,4.23 |
yathābhyudayahetutvāddharmo jijñāsya evaṃ niḥśreyasahetutvādbrahma jijñāsyamityuktam /
brahma ca 'janmādyasya yataḥ' (bra. 1.1.2) iti lakṣitam /
tacca lakṣaṇaṃ ghaṭarucakādīnāṃ mṛtsuvarṇādivatprakṛtitve kulālasuvarṇakārādivannimittatve ca samānamityato bhavati vimarśaḥ, kimātmakaṃ punarbrahmaṇaḥ kāraṇatvaṃ syāditi /
tatra nimittakāraṇameva tāvatkevalaṃ syāditi pratibhāti /
kasmāt /
īkṣāpūrvakakartṛtvaśravaṇāt /
īkṣāpūrvakaṃ hi brahmaṇaḥ kartṛtvamavagamyate- 'sa īkṣāñcakre' (pra. 6.3) 'sa prāṇamasṛjata' (pra. 6.4) ityadiśrutibhyaḥ /
īkṣāpūrvakaṃ ca kartṛtvaṃ nimittakāraṇeṣveva kulālādiṣu dṛṣṭam /
anekakārakapūrvikā ca kriyāphalasiddhirloke dṛṣṭā /
sa ca nyāya ādikartaryapi yuktaḥ saṃkramayitum /
īśvaratvaprasiddheśca /
īśvarāṇāṃ hi rājavaivasvatādīnāṃ nimittakāraṇatvameva kevalaṃ pratīyate tadvatparameśvarasyāpi nimittakāraṇatvameva yuktaṃ pratipattum /
kāryaṃ cedaṃ jagatsāvayavamacetanamaśuddhaṃ ca dṛśyate, kāraṇenāpi tasya tādṛśenaiva bhavitavyaṃ, kāryakāraṇayoḥ sārūpyadarśanāt /
brahma ca naivaṃlakṣaṇamavagamyate 'niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntaṃ niravadyaṃ nirañjanam' (śve. 6.19) ityādiśrutibhyaḥ /
pāriśeṣyādbrahmaṇo 'nyadupādānakāraṇamaśuddhyādiguṇakaṃ smṛtiprasiddhamabhyupagantavyam /
brahmakāraṇatvaśruternimittatvamātre paryavasānāditi /
evaṃ prāpte brūmaḥ prakṛtiścopādānakāraṇaṃ ca brahmābhyupagantavyaṃ nimittakāraṇaṃ ca /
na kevalaṃ nimittakāraṇameva /
kasmāt /
pratijñādṛṣṭāntānuparodhāt /
evaṃ pratijñādṛṣṭāntau śrautau noparudhyete /
pratijñā tāvat- 'uta tamādeśamaprākṣyo yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavatyamataṃ matamavijñātaṃ vijñātam' (chā. 6.1.2) iti /
tatra caikena vijñātena sarvamandavijñātamapi vijñātaṃ bhavatīti pratīyate /
taccopādānakāraṇavijñāne sarvavijñānaṃ saṃbhavatyupādānakāraṇavyatirekātkāryasya /
nimittakāraṇāvyatirekāstu kāryasya nāsti, loke takṣṇaḥ prāsādavyatirekadarśanāt /
dṛṣṭānto 'pi yathā 'somyaikena mṛtpiṇḍena sarvaṃ mṛnmayaṃ vijñātaṃ syādvācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyam' ityupādānakāraṇagocara evamāmnāyate /
tathā 'ekena lohamaṇinā sarvaṃ lohamayaṃ vijñātaṃ syāt' 'ekena nakhanikṛntanena sarvaṃ kārṣṇāyasaṃ vijñātaṃ syāt' (chā. 6.1.4,5,6) iti ca /
tathānyatrāpi 'kasminnu bhagavo vijñāte sarvamidaṃ vijñātaṃ bhavati (muṇḍa. 1.1.2) iti pratijñā /
'yathā pṛthivyāmoṣadhayaḥ saṃbhavanti' ( muṇḍa. 1.1.7) iti dṛṣṭāntaḥ /
tathā 'ātmani kalvare dṛṣṭe śrute mate vijñāta idaṃ sarvaṃ viditam' iti pratijñā /
'sa yathā dundubherhanyamānasya na bāhyāñśabdāñśaknuyādgrahaṇāya dundubhestu grahaṇena dundubhyāghātasya vā śabdo gṛhītaḥ' (bṛ. 4.5.6,7) iti dṛṣṭāntaḥ /
evaṃ yathāsaṃbhavaṃ prativedāntaṃ pratijñādṛṣṭāntau prakṛtitvasādhanau pratyetavyau /
yata itīyaṃ pañcamī 'yato vā imāni bhūtāni jāyante' ityatra 'janikartuḥ prakṛtiḥ' (pā.sū. 1.4.30) iti viśeṣasmaraṇātprakṛtilakṣaṇa evāpādāne draṣṭavyā /
nimittatvaṃ tvadhiṣṭhātrantarābhāvādadhigantavyam /
yathā hi loke mṛtsuvarṇādikamupādānakāraṇaṃ kulālasuvarṇakārādīnadhiṣṭhātṛnapekṣya pravartate naivaṃ brahmaṇa upādānakāraṇasya sato 'nyo 'dhiṣṭhātāpekṣyo 'sti, prāgutpatterekamevādvitīyamityavadhāraṇāt /
adhiṣṭhātrantarābhāvo 'pi pratijñādṛṣṭāntānuparodhādevodito veditavyaḥ /
adhiṣṭhātari hyupādānādanyasminnabhyupagamyamāne punarapyekavijñānena sarvavijñānasyāsaṃbhavātpratijñādṛṣṭāntoparodha eva syāt /
tasmādadhiṣṭhātrantarābhāvādātmanaḥ kartṛtvamupādānāntarābhāvācca prakṛtitvam
FN: vimarśaḥ saṃśayaḥ /
niṣkalaṃ niravayavam, niṣkriyamacalam, śāntamapariṇāmi, niravadyaṃ nirastasamastadoṣam /
lohaṃ suvarṇam /
nakhanikṛntanaṃ kārṣṇāyasakṛtanakhalavanaśastraṃ lohapiṇḍo vā /
dundubhyāghātasya janakasya janyatayā saṃbandhī vā śabdo viśeṣaśabda ityarthaḥ /
prakṛtiśceti /
lakṣaṇasūtreṇāsya saṃgatiṃ vaktuṃ vṛttaṃ smārayati- yatheti /
tatra hi brahmaṇo buddhisthatvārthaṃ sāmānyato jagatkāraṇatvaṃ lakṣaṇamuktaṃ, tena buddhisthe brahmaṇi kṛtasnavedāntasamanvayaṃ pratipādya tatkāraṇatvaṃ kiṃ kartṛtvamātramuta prakṛtitvakartṛtvobhayarūpamiti /
viśeṣajijñāsāyamidamārabhyate /
tathāca sāmānyajñānasya viśeṣacintāhetutvāttenāsya saṃgatiḥ /
yadyapi tadānantaryamasya yuktaṃ tathāpi niścitatātparyairvedāntaiḥ kartṛmātreśvaramatanirāsaḥ sukara iti samanvayānte idaṃ likhitam /
lakṣaṇasūtrasyādhyāyādisaṃgatatvādasyāpyadhyādisaṃgatiḥ /
pūrvatra sarvavijñānapratijñāyā mukhyatvādvākyasya jīvaparatvaṃ nirastaṃ, tadayuktaṃ, kartrupādanayorbhedena pratijñāyā gauṇatvādityākṣipati- tatra nimittetyādinā /
pūrvottarapakṣayordvaitādvaitasiddhiḥ phalam- īkṣāpūrvaketi /
īkṣaṇaśrutyā kartṛtvaṃ niścitaṃ, tathā ca brahma na prakṛtiḥ, kartṛtvāt, yo yatkartā sa tatprakṛtirna, yathā ghaṭakartā kulāla ityarthaḥ /
jagat bhinnakartrupādānakaṃ, kāryatvāt ghaṭavadityāha- aneketi /
brahma nopādānaṃ, īśvaratvāt, rājādivadityāha- īśvaratveti /
jaganna brahmaprakṛtikaṃ, tadvilakṣaṇatvāt, yaditthaṃ tattathā kulālavilakṣaṇaghaṭavadityāha- kāryaṃ ceti /
niṣkalaṃ niravayavaṃ, niṣkriyamacalaṃ, śāntamapariṇāmi, niravadyaṃ nirastasamastadoṣam /
tatra hetuḥ- nirañjanamiti /
añjanatulyatamaḥśūnyamityarthaḥ /
tarhi jagataḥ sadṛśopādānaṃ kimityata āha- pāriśeṣyāditi /
brahmaniṣedhe pradhānaṃ pariśiṣyata ityabhimanyamānaḥ siddhāntayati- prakṛtiśceti /
cakārānnimittatvagrahaḥ /
evamubhayarūpe kāraṇatve tayorabādho bhavatītyāha- evamiti /
kartṛjñānādapi sarvakāryajñānaṃ kiṃ na syādityata āha- nimittakāraṇāvyatirekastviti /
mṛdādīnāmupādānānāṃ dṛṣṭāntatvāddārṣṭāntikasya brahmaṇa upādānatvaṃ vācyamityāha- dṛṣṭānto 'pīti /
vāgārabhyaṃ nāmamātraṃ vikāro na vastuto 'stīti satyakāraṇajñānādvikārajñānaṃ yuktamityarthaḥ /
gatisāmānyārthaṃ muṇḍake 'pi pratijñādṛṣṭāntāvāha- tathānyatrāpīti /
bṛhadāraṇyake 'pi tāvāha- tathātmanīti /
ghaṭaḥ sphuratītyanugatasphuraṇaṃ prakṛtistadatirikeṇa vikārā na santīti so 'yamartho yathā sphuṭaḥ tathā dṛṣṭāntaḥ sa ucyate /
hanyamānadundubhijanyācchabdasāmānyādbāhyān viśeṣaśabdān sāmānyagrahaṇātirikeṇa pṛthaggrahītuṃ śrotā na śaknuyāt /
sāmānyasya tu grahaṇena dundubhyāghātajaśabdaviśeṣo gṛhīto bhavati, tasya vā grahaṇena tadavāntaraviśeṣaśabdo gṛhīto bhavati /
ataḥ śabdasāmānyagrahaṇagrahyā viśeṣāḥ sāmānye kalpitāḥ tadvadātmabhānabhāsyā ghaṭādaya ātmani kalpitā ityarthaḥ /
pratijñādṛṣṭāntānuparodhālliṅgādbrahmaṇaḥ prakṛtitvamuktvā pañcamīśrutyāpyāha- yata iti /
'yato vā'ityatra śrutau yata iti pañcamī prakṛtau draṣṭavyetyanvayaḥ /
janikarturjāyamānasya kāryasya prakṛtirapādānasaṃjñikā bhavatīti sūtrārthaḥ /
saṃjñāyāḥ phalaṃ 'apādāne pañcamī'iti sūtrātprakṛtau pañcamīlābhaḥ /
evaṃ brahmaṇaḥ prakṛtitvaṃ prasādhya kartṛtvaṃ sādhayati- nimittatvamiti /
brahma svātiriktakartradhiṣṭheyaṃ, prakṛtitvāt, mṛdādivadityādyanumānānāmāgamabādhakamāha- prāgutpatteriti /
jagatkartṛ brahmaivetyatrāpi sūtraṃ yojayati- adhiṣṭhātrāntareti
END BsCom_1,4.7.23
START BsCom_1,4.7.24
kutaścātmanaḥ kartṛtvaprakṛtitve-
abhidhyopadeśāc ca | BBs_1,4.24 |
abhidhyopadeśaścātmanaḥ kartṛtvaprakṛtitve gamayati 'so 'kāmayata bahu syāṃ prajāyeyeti' 'tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeya' iti ca /
tatrābhidhyānapūrvikāyāḥ svātantryapravṛtteḥ karteti gamyate /
bahu syāmiti pratyagātmaviṣayatvādbahubhavanābhidhyānasyaprakṛtirityapi gamyate
FN: abhidhyā sṛṣṭisaṃkalpaḥ /
ekasyobhayarūpaṃ kāraṇatvamaviruddhamiti sūtracatuṣṭayena sādhayati- kutaścetyādinā /
abhidhyā sṛṣṭisaṃkalpaḥ
END BsCom_1,4.7.24
START BsCom_1,4.7.25
sākṣāc cobhayāmnānāt | BBs_1,4.25 |
prakṛtitvasyāyamabhyuccayaḥ /
itaśca prakṛtirbrahma, yatkāraṇaṃ sākṣādbrahmaiva kāraṇamupādāyobhau prabhavapralayāvāmnāyate- 'sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyākāśādeva samutpadyante /
ākāśaṃ pratyastaṃ yanti' (chā. 1.9.1) iti /
yaddhi yasmātprabhavati yasmiṃśca pralīyate tattasyopādānaṃ prasiddham /
yathā vrīhiyavādīnāṃ pṛthivī /
sākṣādite sākṣāditi copādānāntarānupādānaṃ darśayatyākāśādeveti /
pratyastamayaśca nopādānādanyatra kāryasya dṛṣṭaḥ
FN: abhyuccayo hetvantaram /
abhyuccayohetvantaram /
ākāśādevetyevakārasūcitamupādānāntarānupādānamagrahaṇaṃ sākṣāditipadena sūtrakāro darśayatīti yojanā
END BsCom_1,4.7.25
START BsCom_1,4.7.26
ātmakṛteḥ pariṇāmāt | BBs_1,4.26 |
itaśca prakṛtirbrahma, yatkāraṇaṃ brahmaprakriyāyām 'tadātmānaṃ svayamakuruta' (tai. 2.7) ityātmanaḥ karmatvaṃ kartṛtvaṃ ta darśayati /
ātmānamiti karmatvaṃ, svayamakuruteti kartṛtvam /
kathaṃ punaḥ pūrvasiddhasya sataḥ kartṛtvena vyavasthitasya kriyamāṇatvaṃ śakyaṃ saṃpādayitum /
pariṇāmāditi brūmaḥ /
pūrvasiddho 'pi hi sannātmā viśeṣeṇa vikārātmanā pariṇamayāmāsātmānamiti /
vikārātmanā ca pariṇāmo mṛdādyāsu prakṛtiṣūpalabdhaḥ /
svayamiti ca viśeṣaṇānnimittāntarānapekṣatvamapi pratīyate /
pariṇāmāditi vā pṛthaksūtram /
tasyaiṣor'thaḥ - itaśca prakṛtirbrahma, yatkāraṇaṃ brahmaṇa eva vikārātmanā pariṇāmaḥ sāmānādhikaraṇyenāmnāyate 'sacca tyaccābhavat /
niruktaṃ cāniruktaṃ ca' (tai. 2.6) ityādineti
FN: sat pratyakṣaṃ bhūtatrayam, tyat parokṣaṃ bhūtadvayam, niruktaṃ vaktuṃ śakyaṃ ghaṭādi, aniruktaṃ vaktumaśakyaṃ kapotarūpādikam /
ātmasaṃbandhinī kṛtirātmakṛtiḥ /
saṃbandhaścātmanaḥ kṛtiṃ prati viṣayatvamāśrayatvaṃ ca /
nanu kṛterāśrayaḥ siddho bhavati viṣayastu sādhya ityekasyobhayaṃ viruddhamityāśaṅkate- kathaṃ punariti /
yathā mṛdaḥ sādhyapariṇāmābhedena kṛtiviṣayatvaṃ tadvadātmana ityāha- pariṇāmāditi /
ātmānamiti /
avirodha iti śeṣaḥ /
siddhasyāpi sādhyatve dṛṣṭāntamāha- vikārātmaneti /
nanu brahmaṇa ātmānamiti dvitīyayā kāryātmanā sādhyatvaśrutyāstu prakṛtitvaṃ kartā tvanyo 'stvityata āha- svayamiti ceti /
brahmaṇaḥ kṛtikarmatvopapādanārthaṃ pariṇāmāditi padaṃ vyākhyāyānyathāpi vyācaṣṭe- pṛthaksūtramiti /
mṛdghaṭa itivadbrahma sacca tyacceti pariṇāmasāmānādhikaraṇyaśruterbrahmaṇaḥ prakṛtitvamityarthaḥ /
satpratyakṣaṃ bhūtatrayaṃ, tyaparokṣaṃ bhūtadvayaṃ, niruktaṃ vaktuṃ śakyaṃ ghaṭādi, aniruktaṃ vaktumaśakyaṃ kapotarūpādikaṃ ca brahmaivābhavadityarthaḥ /
atra sūtre pariṇāmaśabdaḥ kāryamātraparaḥ, natu satyakāryātmakapariṇāmaparaḥ, 'tadananyatvam-'iti vivartavādasya vakṣyamāṇatvāt
END BsCom_1,4.7.26
START BsCom_1,4.7.27
yoniś ca hi gīyate | BBs_1,4.27 |
itaśca prakṛtirbrahma yonirityapi paṭhyate vedānteṣu 'kartāramīśaṃ puruṣaṃ brahmayonim' (muṇḍa. 3.1.3) iti, 'yadbhūtayoni paripaśyanti dhīrāḥ' (muṇḍa. 1.16) iti ca /
yoniśabdaśca prakṛtivacanaḥ samadhigato loke 'pṛthivī yoniroṣadhivanaspatīnām' iti /
strīyonerapyastyevāyavadvāreṇa garbhaṃ pratyupādānakāraṇatvam /
kacitsthānavacano 'pi yoniśabdo dṛṣṭaḥ - 'yoniṣṭa indra niṣade akāri' (ṛ.saṃ. 1.104.1) iti /
vākyaśeṣāttvatra prakṛtivacanatā parigṛhyate 'yathorṇanābhiḥ sṛjate gṛhyate ca' (muṇḍa. 1.1.7) ityevañjātīyakāt /
evaṃ prakṛtitvaṃ brahmaṇaḥ prasiddham /
yatpunaridamuktamīkṣāpūrvakaṃ kartṛtvaṃ nimittakāraṇeṣveva kulālādiṣu loke dṛṣṭaṃ nopādāneṣvityādi, tatpratyucyate- na lokavadiha bhavitavyam /
nahyayamanumānagamyor'thaḥ /
śabdagamyatvāttvasyārthasya yathāśabdamiha bhavitavyam /
śabdaścekṣiturīśvarasya prakṛtitvaṃ pratidayatātyavocāma /
punaścaitatsarvaṃ vistareṇa prativakṣyāmaḥ
FN: kartāraṃ kriyāśaktimantam, īśaṃ niyantāram, puruṣaṃ pratyañcam, brahma pūrṇam, yoniṃ prakṛtim /
he indra, te tava niṣade upaveśanāya yoniḥ sthānaṃ mayā akāri kṛtam /
yoniśabdācca prakṛtitvamityāha- yoniśceti /
kartāraṃ kriyāśaktimantaṃ, īśaṃ niyantāraṃ, puruṣaṃ pratyañcaṃ, brahma pūrṇaṃ, yoniṃ prakṛtiṃ, dhīrā dhyānena paśyantītyarthaḥ /
nanvanupādāne 'pi strīyonau yoniśabdo dṛṣṭa ityata āha- strīyoneriti /
śoṇitamavayavaśabdārthaḥ /
yoniśabdasya sthānamapyartho bhavati so 'tra bhūtayonyādiśabdairna grāhyaḥ, urṇanābhyādiprakṛtadṛṣṭāntavākyaśeṣavirodhādityāha- kvaciditi /
he indra, te tava niṣade upaveśanāya yoniḥ, sthānaṃ mayā akāri kṛtamityarthaḥ /
pūrvapakṣoktānumānāni anūdyāgamabādhamāha- yatpunarityādinā /
nanvanumānasya śrutyanapekṣatvānna tayā bādha ityata āha- nahīti /
jagatkartā pakṣaḥ śrutyaiva siddhyati, yā kṛtiḥ sā śarīrajanyeti vyāptivirodhena nityakṛtimato 'numānāsaṃbhavāt /
ataḥ śrautamīśvaraṃ pakṣīkṛtyānupādānatvasādhane bhavatyevopajīvyayā prakṛtitvabodhakaśrutyā bādha ityarthaḥ /
yaduktaṃ vilakṣaṇatvādbrahmaṇo na jagadupādānatvamiti, tatrāha- punaśceti /
'na vilakṣaṇatvāt-'ityārabhyetyarthaḥ /
ata ubhayarūpaṃ kāraṇatvaṃ brahmaṇo lakṣaṇamiti siddhām
END BsCom_1,4.7.27
START BsCom_1,4.7.28
8 sarvavyākhyānādhikaraṇam / sū. 28
etena sarve vyākhyātā vyākhyātāḥ | BBs_1,4.28 |
'īkṣaternāśabdam' (bra.sū. 1.1.5) ityārabhya pradhānakāraṇavādaḥ sūtraireva punaḥ punarāśaṅkya nirākṛtaḥ,
tasya hi pakṣasyopodbalakāni kānicilliṅgābhāsāni vedānteṣvāpātena mandamatīnpratibhāntīti /
sa ca kāryakāraṇananyatvābhyupagamātpratyāsanno vedāntavādasya /
devalaprabhṛtibhiśca kaiściddharmasūtrakāraiḥ svagrantheṣvāśritaḥ, tena tatpratiṣedhe yatno 'tīva kṛto nāṇvādikāraṇavādapratiṣedhe /
te 'pi tu brahmakāraṇavādapakṣasya pratipakṣatvātpratiṣeddhavyāḥ /
teṣāmapyupodvalakaṃ vaidikaṃ kiñcilliṅgamāpātena mandamatīnprati bhāyāditi /
ataḥ pradhānamallanibarhaṇanyāyenātidiśati- etena pradhānakāraṇavādapratiṣedhanyāyakalāpena sarve 'ṇvādikāraṇavādā api pratiṣiddhatayā vyākhyātā veditavyāḥ /
teṣāmapi pradhānavadaśabdatvācchabdavirodhitvācceti /
vyākhyātā vyākhyātā iti padābhyāso 'dhyāyaparisamāptiṃ dyotayati
etena sarve vyākhyātāḥ /
asyātideśādhikaraṇasya tātparyaṃ vaktuṃ vṛttamanuvadati- īkṣateriti /
pradhānavādasya prādhānyena nirākaraṇe hetūnāha- tasya hītyādinā /
tarhyaṇvādivādā upekṣaṇīyāḥ, durbalatvādityata āha- te 'pi tviti /
nirmūlāste kathaṃ pratipakṣā ityata āha- teṣāmiti /
tathā hi chāndogye jagatkāraṇatvajñāpanārthaṃ pitā putramuvāca, āsāṃ vaṭadhānānāṃ madhye ekāṃ bhindhīti /
bhinnā bhagava ityuvāca putraḥ /
punaḥ pitrā kimatra paśyasītyukte na kiñcana bhagava ityāha /
tatra pitrāṇimānaṃ na paśyasītyuktaṃ, tathā ca na kiñcanaśabdācchūnyasvabhāvavādau pratīyete, aṇuśabdātparamāṇuvāda iti /
evaṃ 'asadevedamagra āsīt' 'aṇoraṇīyān'ityādiliṅgaṃ draṣṭavyam /
atrāṇvādivādāḥ śrautā na veti saṃśaye satyasadaṇvādiśabdabalācchrautā iti prāpte 'tidiśati- eteneti /
asyātideśatvānna pṛthak saṃgatyādyapekṣā /
na kiñcanāsacchabdayoḥ pratyakṣāyogyavastuparatvādāṇuśabdasya sūkṣmābhiprāyatvādaśabdatvaṃ, teṣāṃ vādānāṃ pradhānavādavadaśrautatvaṃ, brahmakāraṇaśrutibādhitatvaṃ ca, tasmādbrahmaiva paramakāraṇaṃ, tasminnaiva sarveṣāṃ vedāntānāṃ samanvaya iti siddham
END BsCom_1,4.7.28
iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryaśrīmacchaṅkarabhagavatpūjyapādakṛtau śārīrakamīmāṃsābhāṣye prathamādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ samāptaḥ
Original text: Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (subcommentary) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0