Brahmasūtra with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya (with commentary) · Chapter 1.4
itaścāsaṃsārisvarūpapratipādanaparamevaitadvākyamityavagantavyam /
yadasminvākye patyādayaḥ śabdā asaṃsārisvarūpapratipādanaparāḥ saṃsārisvabhāvapratiṣedhanāśca bhavanti /
'sarvasya vaśī sarvasyeśānaḥ sarvasyādhipatiḥ' ityevañjātīyakā asaṃsārisvabhāvapratipādanaparāḥ /
'sa na sādhunā karmaṇā bhūyānno evāsādhunā kanīyān' ityevañjātīyakāḥ saṃsārisvabhāvapratiṣedhanāḥ /
tasmādasaṃsārī parameśvara ihokta ityavagamyate // 43 //
iti śrīmacchaṅkarabhagavatpādakṛtau śārīrakamīmāṃsābhāṣye prathamādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ // 3 //
FN: vaśī svatantraḥ /
īśāno niyamanaśaktimān /
____________________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________
prathamādhyāye caturthaḥ pādaḥ /
[atra pradhānaviṣayatvena saṃduhyamānānāmavyaktājādipadānāṃ cintanam]
1 ānumānikādhikaraṇam / sū. 1-7
ānumānikam apy ekeṣām iti cen na śarīra-rūpaka-vinyasta-gṛhīter darśayati ca
brahmajijñāsāṃ pratijñāya brahmaṇo lakṣaṇamuktam- 'janmādyasya yataḥ' (bra. 1.1.2) iti /
tallakṣaṇaṃ pradhānasyāpi samānamityāśaṅkya tadaśabdatvena nirākṛtam- 'īkṣaternāśabdam' (bra. 1.1.5) iti /
gatismānyaṃ ca vedāntavākyānāṃ brahmakāraṇavādaṃ prati vidyate na pradhānakāraṇavādaṃ pratīti prapañcitaṃ gatena granthena /
idaṃ tvidānīmavaśiṣṭamāśaṅkṣyate- yaduktaṃ pradhānasyāśabdatvaṃ tadasiddhaṃ, kāsucicchāsvāsu pradhānasamarpaṇābhāsānāṃ śabdanāṃ śrūyamāṇatvāt /
ataḥ pradhānasya kāraṇatvaṃ vedasiddhameva mahadbhiḥ paramarṣibhiḥ kapilaprabhṛtibhiḥ parigṛhītamiti prasajyate /
tadyāvatteṣāṃ śabdānāmanyaparatvaṃ na pratipādyate tāvatsarvajñaṃ brahma jagataḥ kāraṇamiti pratipāditamapyākulībhavet /
atasteṣāmanyaparatvaṃ darśayituṃ paraḥ saṃdarbhaḥ pravartate /
ānumānikamapyanumānanirūpitamapi pradhānamekeṣāṃ śākhināṃ śabdavadupalabhyate /
kāṭhake hi paṭhyate- 'mahataḥ paramavyaktamavyaktātpuruṣaḥ paraḥ' (1.3.11) iti /
tatra ya eva yannāmāno yatkramācca mahadavyaktapuruṣāḥ smṛtiprasiddhāsta eveha pratyabhijñāyante /
tatrāvyaktamiti smṛtiprasiddheḥ, śabdādihīnatvācca na vyaktamavyaktamiti vyutpattisaṃbhavāt, smṛtiprasiddhaṃ pradhānamabhidhīyate /
tasya śabdavattvādaśabdatvamanupapannam /
tadeva ca jagataḥ kāraṇaṃ śrutismṛtinyāyaprasiddhibhya iti cet /
naitadevam /
nahyetatkāṭakaṃ vākyaṃ smṛtinyāyaprasiddhayormahadavyaktayorastitvaparam /
nahyatra yādṛśaṃ smṛtiprasiddhaṃ svatantraṃ kāraṇaṃ triguṇaṃ pradhānaṃ tādṛśaṃ pratyabhijñāyate /
śabdamātraṃ hyatrāvyaktamitipratyabhijñāyate /
sa ca śabdo na vyaktamavyaktamiti yaugikatvādanyasminnapi sūkṣme sudurlakṣye ca prayujyate /
nacāyaṃ kasmiṃścidrūḍhaḥ /
yā tu pradhānavādināṃ rūḍhiḥ sā teṣāmeva pāribhāṣikī satī na vedārthanirūpaṇe kāraṇabhāvaṃ pratipadyate /
naca kramamātrasāmānyātsamānārthapratipattirbhavatyasati tadrūpapratyabhijñāne /
nahyaśvasthāne gāṃ paśyannaśvo 'yamityamūḍho 'dhyavasyati /
prakaraṇanirūpaṇāyāṃ cātra na paraparikalpitaṃ pradhānaṃ pratīyate /
śarīrarūpakavinyasgṛhīteḥ /
śarīraṃ hyatra ratharūpakavinyastamavyaktaśabdena parigṛhyate /
kutaḥ /
prakaraṇātpariśeṣācca /
tathāhyanantarātīto grantha ātmaśarīravādināṃ rathirathādirūpakakḷptiṃ darśayati- 'ātmānaṃ rathinaṃ viddhi śarīraṃ rathameva tu /
buddhiṃ tu sārathiṃ viddhi manaḥ pragrahameva ca //
indriyāṇi hayānāhurviṣayāṃsteṣu gocarān /
ātmendriyamanoyuktaṃ bhoktetyāhurmanīṣiṇaḥ //
' (kā. 1.3.3,4) iti /
taiścendriyādibhirasaṃyataiḥ saṃsāramadhigacchati /
saṃyataistvadhvanaḥ pāraṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padamāpnoti darśayitvā, kiṃ tadadhvanaḥ pāraṃ viṣṇoḥ paramaṃ padamityasyāmākāṅkṣāyāṃ, tebhya eva prakṛtebhya indriyādibhyaḥ paratvena paramātmānamadhvanaḥ pāraṃ viṣṇoḥ paramaṃ padaṃ darśayati- 'indriyebhyaḥ parā hyarthā arthebhyaśca paraṃ manaḥ /
manasastu parā buddhirbuddherātmā mahānparaḥ /
mahataḥ paramavyaktamavyaktātpuruṣaḥ paraḥ /
puruṣānna paraṃ kiñcitsā kāṣṭhā sā parā gatiḥ' (kā. 1.3.10,11) iti /
tatra ya evendriyādayaḥ pūrvasyāṃ ratharūpakakalpanāyāmaśvādibhāvena prakṛtāsta eveha parigṛhyante prakṛtahānāprakṛtaprakriyāparihārāya /
tatrendriyamanobuddhayastāvatpūrvatreha ca samānaśabdā eva /
arthā ye śabdādayo viṣayā indriyahayagocaratvena nirdiṣṭāsteṣāṃ cendriyebhyaḥ paratvam /
'indriyāṇāṃ grahatvaṃ viṣayāṇāmatigrahatvam' (bṛ. 3.2) iti śrutiprasiddheḥ /
viṣayebhyaśca manasaḥ paratvaṃ, manomūlatvādviṣayendriyavyavahārasya /
manasastu parā buddhiḥ /
buddhiṃ hyāruhya bhogyajātaṃ bhoktāramupasarpati /
buddherātmā mahānparaḥ, yaḥ sa 'ātmānaṃ rathinaṃ viddhi' iti rathitvenopakṣiptaḥ /
kutaḥ /
ātmaśabdāt /
bhoktuśca bhogopakaraṇātparatvopapatteḥ /
mahattvaṃ cāsya svāmitvādupapannam /
athavā 'mano mahāntamatirbrahmā pūrbuddhiḥ khyatirīśvaraḥ /
prajñā saṃviccitiścaiva smṛtiśca paripaṭhyate //
' iti smṛteḥ, 'yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvaṃ yo vai vedāṃśca prahiṇoti tasmai' (śve. /
6.18) iti ca śruteryā prathamajasya hiraṇyagarbhasya buddhiḥ sā sarvāsāṃ buddhīnāṃ parā pratiṣṭhā /
seha mahānātmetyucyate /
sā ca pūrvatra buddhigrahaṇenaiva gṛhītā satī hirugīhopadiśyate /
tasyā apyasmādīyābhyo buddhibhyaḥ paratvopapatteḥ /
etasmiṃstu pakṣe paramātmaviṣayeṇaiva pareṇa puruṣagrahaṇena rathina ātmano grahaṇaṃ draṣṭavyam /
paramārthataḥ paramātmavijñānātmanorbhedābhāvāt /
tadevaṃ śarīramevaikaṃ pariśiṣyate /
itarāṇīndriyādīni prakṛtānyeva paramapadadidarśayiṣayā samanukrāmanpariśiṣyamāṇenehāntyenāvyaktaśabdena pariśiṣyamāṇaṃ prakṛtaṃ śarīraṃ darśayatīti gamyate /
śarīrendriyamanobuddhiviṣayavedanāsaṃyuktasya hyavidyāvato bhoktuḥ śarīrādīnāṃ rathādirūpakakalpanayā saṃsāramokṣagatinirūpaṇena pratyagātmabrahmāvagatiriha vivakṣitā /
tathāca 'eṣa sarveṣu bhūteṣu gūḍhātmā na prakāśate /
dṛśyate tvagryayā buddhyā sūkṣmayā sūkṣmadarśibhiḥ' //
(kā. 1.3.12) iti vaiṣṇavasya paramapadasya duravagamatvamuktvā tadavagamārthaṃ yogaṃ darśayati- 'yacchedvāṅmanasī prājñastadyacchejjñāna ātmani /
jñānamātmani mahati niyacchettadyacchecchānta ātmani' //
(kā. 1.3.13) iti /
etaduktaṃ bhavati- vācaṃ manasi saṃyacchet vāgādibāhyendriyavyāpāramutsṛjya manomātreṇāvatiṣṭheta /
mano 'pi viṣayavikalpābhimikhaṃ vikalpadoṣadarśanena jñānaśabdoditāyāṃ buddhāvadhyavasāyasvabhāvāyāṃ dhārayet /
tāmapi buddhiṃ mahatyātmani bhoktaryagryāyāṃ vā buddhau sūkṣmatāpādanena niyacchet /
mahāntaṃ tvātmānaṃ śānta ātmani prakaraṇavati parasminpuruṣe parasyāṃ kāṣṭhāyāṃ pratiṣṭhāpayediti ca /
tadevaṃ pūrvāparālocanāyāṃ nāstyatra paraparikalpitasya pradhānasyāvakāśaḥ // 1 //
FN: pradhānasya vaidikaśabdaśūnyatvena /
avaśiṣṭamanāśaṅkitamanirākṛtaṃ ca /
pratītyā pradhānārpakatve 'pi vastuto neti vaktumābhāsapadam /
apiśabdādekaśabdācca brahmāṅgīkāreṇa pūrvapakṣo vicāraścāyaṃ kvācitka iti sūcitam /
smārtakramarūḍhibhyāmavyaktaśabdaḥ pradhānaparaḥ /
ajāmekāṃ ityādyā śrutiḥ /
'hetuḥ prakṛtirucyate' ityādyā smṛtiḥ /
'yadalpaṃ tajjaḍaprakṛtikaṃ' iti nyāyaḥ /
tato brahmaiva jagatkāraṇamiti matakṣatiriti bhāvaḥ /
rūpakakḷptiḥ sādṛśyakalpanā /
pragraho 'śvaraśanā /
teṣu hayeṣu /
gocarān mārgān /
ātmā dehaḥ /
gṛhṇanti puruṣapaśuṃ badhnātīti grahā indriyāṇi /
tebhyaḥ śreṣṭhā atigrahā viṣayāḥ /
paratvaṃ śraiṣṭhyābhiprāyaṃ natvāntaratveneti bhāvaḥ /
buddheḥ paraḥ pratyabhijñāyata iti śeṣaḥ /
hiruk pṛthak /
vedanā sukhādyanubhavaḥ /
vāgityatra dvitīyālopaśchāndasaḥ manasī iti dīrghaśca /
agryā samādhiparipākajā /
sūkṣmaṃ tu tadarhatvāt
uktametatprakaraṇaparīśeṣābhyāṃ śarīramavyaktaśabdaḥ na pradhānamiti /
idamidānīmāśaṅkyate- kathamavyaktaśabdārhatvaṃ śarīrasya, yāvatā sthūlatvātspṛṣṭataramidaṃ śarīraṃ vyaktaśabdārhamaspaṣṭavacanastvavyaktaśabda iti /
ata uttaramucyate- sūkṣmaṃ tviha kāraṇātmanā śarīraṃ vivakṣyate sūkṣmasyāvyaktaśabdārhatvāt /
yadyapi sthūlamidaṃ śarīraṃ na svayamavyaktaśabdamarhati, tathāpi tasya tvārambhakaṃ bhūtasūkṣmamavyaktaśabdamarhati /
prakṛtiśabdaśca vikāre dṛṣṭaḥ /
yathā 'gobhiḥ śrīṇīta matsaram' (ṛ.sa. 9.46.4) iti śrutiśca- 'tadbhedaṃ tarhyavyākṛtamāsīt' (bṛ. 1.4.7) itīdameva vyākṛtanāmarūpavibhinnaṃ jagatprāgavasthāyāṃ parityaktavyākṛtanāmarūpaṃ bījaśaktyavasthamavyaktaśabdayogaṃ darśayati // 2 //
FN: prakṛtervikārāṇāmananyatvātprakṛteravyaktatvaṃ vikāre upacaryate /
gobhirgovikāraiḥ payobhiḥ matsaraṃ somaṃ śrīṇīta miśritaṃ kuryāt /
tat ha kila tarhi prāgavasthāyāmidaṃ jagadavyākṛtaṃ avyaktamāsīt /
tadadhīnatvād arthavat
atrāha- yadi jagadidamanabhivyaktanāmarūpaṃ bījātmakaṃ prāgavasthamavyaktaśabdārhamabhyupagamyeta, tadātmanā ca śarīrasyāpyavyaktaśabdārhatvaṃ pratijñāyeta, sa eva tarhi pradhānakāraṇavāda evaṃ satyāpadyeta /
asyaiva jagataḥ prāgavasthāyāḥ pradhānatvenābhyupagamāditi /
atrocyate- yadi vayaṃ svatantrāṃ kāñcitprāgavasthāṃ jagataḥ kāraṇatvenābhyupagacchema, prasañjyema tadā pradhānakāraṇavādam /
parameśvarādhīnā tviyamasmābhiḥ prāgavasthā jagato 'bhyupagamyate na svatantrā /
sā cāvaśyābhyupagantavyā /
arathavatī hi sā /
nahi tayā vinā parameśvarasya sraṣṭṛtvaṃ siddhayati /
śaktirahitasya tasya pravṛttyanupapatteḥ /
muktānāṃ ca punaranutpattiḥ /
kutaḥ /
vidyayā tasyā bījaśakterdāhāt /
avidyātmikā hi bījaśaktiravyaktaśabdanirdeśyā parameśvarāśrayā māyāmayī mahāsuptiḥ, yasyāṃ svarūpapratibodharahitāḥ śerate saṃsāriṇo jīvāḥ /
tadetadavyaktaṃ kvacidākāśaśabdanirdiṣṭam- 'etasminnu khalvakṣare gārgyākāśa otaśca protaśca' (bṛ. 3.8.11) iti śruteḥ /
kvacidakṣaraśabdoditam- 'akṣarātparataḥ paraḥ' (mu. 2.1.2) iti śruteḥ /
kvacinmāyeti sūcitam- 'māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyānmāyinaṃ tu maheśvaram' (śve. 4.10) iti mantravarṇāt /
avyaktā hi sā māyā, tattvānyatvanirūpaṇasyāśakyatvāt /
tadidaṃ 'mahataḥ paramavyaktam' ityuktamavyaktaprabhavatvānmahataḥ, yadā hairaṇyagarbhī buddhirmahān /
yadā tu jīvo mahāṃstadāpyavyaktādhīnatvājjīvabhāvasya mahataḥ paramavyaktamityuktam /
avidyā hyavyaktam /
avidyāvattvenaiva jīvasya sarvaḥ saṃvyavahāraḥ saṃtato vartate /
mahataḥ paratvamabhedopacārāttadvikāre śarīre parikalpyate /
satyapi śarīravadindriyādīnāṃ tadvikāratvāviśeṣe śarīrasyaivābhedopacārādavyaktaśabdena grahaṇaṃ, indriyādīnāṃ svaśabdaireva gṛhītatvātpariśiṣṭatvācca śarīrasya /
anye tu varṇayanti- dvividhaṃ hi śarīraṃ sthūlaṃ sūkṣmaṃ ca /
sthūlaṃ yadidamupalabhyate /
sūkṣmaṃ yaduttaratra vakṣyate- 'tadantarapratipattau raṃhati saṃpariṣvaktaḥ praśnanirūpaṇābhyām' (bṛ. 3.1.1) iti /
taccobhayamapi śarīramaviśeṣātpūrvatra rathatvena saṃkīrtitam /
iha tu sūkṣmamavyaktaśabdena parigṛhyate /
sūkṣmasyāvyaktaśabdārhatvāt /
tadadhīnatvācca bandhamokṣavyavahārasya jīvāttasya paratvam /
yathārthādhīnatvādindriyavyāpārasyendriyebhyaḥ paratvamarthānāmiti /
taistvetadvaktavyaṃ, aviśeṣeṇa śarīradvayasya pūrvatra rathatvena saṃkīrtitatvātsamānayoḥ prakṛtapariśiṣṭatvayoḥ kathaṃ sūkṣmameva śarīramiha gṛhyate na punaḥ sthūlamapīti /
āmnātasyārthaṃ pratipattuṃ prabhavāmo nāmnātaṃ paryanuyoktum /
āmnātaṃ cāvyaktapadaṃ sūkṣmameva pratipādayituṃ śaknoti netaradvyaktatvāttasyeti cet /
na /
ekavākyatādhīnatvādarthapratipatteḥ /
nahīme pūrvottare āmnāte ekavākyatāmanāpadya kañcidarthaṃ pratipādayataḥ, parakṛtahānāprakṛtaprakriyāprasaṅgāt /
nacākāṅkṣāmantareṇaikavākyatāpratipattirasti /
tatrāvaśiṣṭāyāṃ śarīradvayasya grāhyatvākāṅkṣāyāṃ yathākāṅkṣaṃ saṃbandhe 'nabhyupagamyamāna ekavākyataiva bādhitā bhavati kuta āmnātasyārthapratipattiḥ /
nacaivaṃ mantavyaṃ duḥśodhatvātsūkṣmasyaiva śarīrasyeha grahaṇaṃ, sthūlasya tu dṛṣṭabībhatsatayā suśodhatvādagrahaṇamiti /
yato naiveha śodhanaṃ kasyacidvivakṣyate /
nahyatra śodhanavidhāyi kiñcidākhyātamasti /
anantaranirdiṣṭatvāttu kiṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padamitīdamiha vivakṣyate /
tathāhīdamasmātparamidamasmātparamityuktvā 'puruṣānna paraṃ kiñcit' ityāha /
sarvathāpi tvānumānikanirakaraṇopapattestathā nāmāstu, na naḥ kiñcicchidyate // 3 //
FN: tarhi tadā /
māyāmayī prasiddhamāyopamitā /
buddhyādyupādhibhedājjīvā iti bahūktiḥ /
anavacchinnatvādākāśatvaṃ, tattvajñānaṃ vinānivṛtterakṣaratvaṃ, vicitrakāryatvānmāyātvamiti bhedaḥ /
tat avyaktam /
gobalīvardapadavadetaddraṣṭavyam /
ekārthabodhakānāṃ śabdānāṃ mitha ākāṅkṣyaikasyāṃ buddhāvarūḍhatvamekavākyatā /
grāhyatvākāṅkṣā ekavākyatā /
dṛṣṭā bībhatsā ghṛṇā yasmin tasya bhāvastattā tayetyarthaḥ /
sarvathā sthūlasūkṣmayoranyataragrahe 'pīti yāvat /
jñeyatvāvacanāc ca
jñeyatvena ca sāṃkhyaiḥ pradhānaṃ smaryate guṇapuruṣāntarajñānātkaivalyamitivadbhiḥ /
nahi guṇasvarūpamajñātvā guṇebhyaḥ puruṣasyāntaraṃ śakyaṃ jñātumiti /
kvacicca vibhūtiviśeṣaprāptaye pradhānaṃ jñeyamiti smaranti /
nacedagihāvyaktaṃ jñeyatvenocyate /
padamātraṃ hyavyaktaśabdaḥ /
nehāvyaktaṃ jñātavyamupāsitavyaṃ ceti vākyamasti /
nacānupadiṣṭapadārthajñānaṃ puruṣārthamiti śakyaṃ pratipattum /
tasmādapi nāvyaktaśabdena pradhānamabhidhīyate /
asmākaṃ tu ratharūpakakḷptaśarīrādyanusaraṇena viṣṇoreva paramaṃ padaṃ darśayitumayamupanyāsa ityanavadyam // 4 //
vadatīti cen na prājño hi prakaraṇāt
atrāha sāṃkhyaḥ - jñeyatvāvacanāt ityasiddham /
katham /
śrūyate hyuttaratrāvyaktaśabdoditasya pradhānasya jñeyatvavacanam- 'aśabdamasparśamarūpamavyayaṃ tathārasaṃ nityamagandhavacca yat /
anādyanantaṃ mahataḥ paraṃ dhruvaṃ nicāyya taṃ mṛtyumukhātpramucyate' //
(kā. 2.3.15) iti /
atra hi yādṛśaṃ śabdādihīnaṃ pradhānaṃ mahataḥ paraṃ smṛtau nirūpitaṃ tādṛśameva nicāyyatvena nirdiṣṭaṃ, tasmātpradhānamevedaṃ, tadeva cāvyaktaśabdanirdiṣṭamiti /
atra brūmaḥ - neha pradhānaṃ nicāyyatvena nirdiṣṭam /
prājño hīha paramātmā nicāyyatveta nirdiṣṭaṃ iti gamyate /
kutaḥ /
prakaraṇāt /
prājñasya hi prakaraṇaṃ vitataṃ vartate /
'puruṣānna paraṃ kiñcitsā kāṣṭhā sā parā gatiḥ' ityādinirdeśāt, 'eṣa sarveṣu bhūteṣu gūḍhotmā na prakāśate' iti ca durjñātatvavacanena tasyaiva jñeyatvākāṅkṣaṇāt /
'yacchedvāṅmanasī prājñaḥ' iti ca tajjñānāyaiva vāgādisaṃyamasya vihitatvāt /
mṛtyumukhapramokṣaṇaphalatvācca /
nahi pradhānamātraṃ nicāyya mṛtyumukhātpramucyata iti sāṃkhyairiṣyate /
cetanātmavijñānāddhi mṛtyumukhātpramucyate iti teṣāmabhyupagamaḥ /
sarveṣu vedānteṣu prājñasyaivātmano 'śabdādidharmatvamabhilapyate /
tasmānna pradhānasyātra jñeyatvamavyaktaśabdanirdiṣṭatvaṃ vā // 5 //
FN: aśabdamityādiṣu pratyekaṃ nityaśabdaḥ saṃbadhyate /
trayāṇām eva caivam upanyāsaḥ praśnaś ca
itaśca na pradhānasyāvyaktaśabdavācyatvaṃ jñeyatvaṃ vā /
yasmāntrayāṇāmeva padārthānmagnijīvaparamātmanāmasmingranthe kaṭhavallīṣu varapradhānasāmarthyādvaktavyatopanyāso dṛśyate /
tadviṣaya eva ca praśnaḥ /
nāto 'nyasya praśna upanyāso vāsti /
tatra tāvat 'sa tvamagniṃ svargyamadhyeṣi mṛtyo prabrūhi taṃ śraddadhānāya mahyam' (kā. 1.1.13) ityagniviṣayaḥ praśnaḥ /
'yeyaṃ prete' vicikitsā manuṣye 'stītyeke nāyamastīti caike /
etadvidyāmanuśiṣṭastvayāhaṃ varāṇāmeṣa varastṛtīyaḥ //
' (kā. 1.1.20) iti jīvaviṣayaḥ praśnaḥ /
'anyatra dharmādantrādharmānyatrāsmatkṛtākṛtāt /
anyatra bhūtācca bhavyācca yattatpaśyasi tadvada //
' (kā. 1.2.14) iti paramātmaviṣayaḥ /
prativacanamapi 'lokādimamagniṃ tamuvāca tasmai yā iṣṭakāyāvatīrvā yathā vā' (kā. 1.1.15) ityagniviṣayam /
'hanta ta idaṃ pravakṣyāmi guhyaṃ brahma sanātanam /
yathā ca maraṇaṃ prāpya ātmā bhavati gautama /
yonimanye prapadyante śarīratvāya dehinaḥ /
sthāṇumanye 'nusaṃyanti yathākarma yathāśrutam' (kā. 2.5.6,7) iti /
vyavahitaṃ jīvaviṣayam /
'na jāyate mriyate vā vipaścit' (kā. 1.2.18) ityādibahuprapañcaṃ paramātmaviṣayam /
naivaṃ pradhānaviṣayaḥ praśno 'sti /
apṛṣṭatvāccānupanyasanīyatvaṃ tasyeti /
atrāha- yo 'yamātmaviṣayaḥ praśno yeyaṃ prete vicikitsā manuṣye 'stīti, kiṃ sa evāyam 'anyatra dharmādanyatrādharmāt' iti punaranukṛṣyate, kiṃvā tato 'nyo 'yamapūrvaḥ praśna utthāpyata iti /
kicātaḥ /
sa evāyaṃ praśnaḥ punaranukṛṣyata iti yadyucyeta, dvayorātmaviṣayayoḥ praśnayorekatāpatteragniviṣaya ātmaviṣayaśca dvāveva praśnāvityato na vaktavyaṃ trayāṇāṃ praśnopanyāsāviti /
athānyo 'yamapūrvaḥ praśnaḥ utthāpyata ityucyeta tato yathaiva varapradānavyatirekeṇa praśnakalpanāyāmadoṣa evaṃ praśna vyatirekeṇāpi pradhānopanyāsakalpanāyāmadoṣaḥ syāditi /
atrocyate- naivaṃ vayamiha varapradānavyatirekeṇa praśnaṃ kañcitkalpayāmo vākyopakramasāmarthyāt /
varapradānopakramā hi mṛtyunaciketaḥsaṃvādarūpā vākyapravṛttirāsamāpteḥ kaṭhavallīnāṃ lakṣyate /
mṛtyuḥ kila nāciketase pitrā prahitāya trīnvarānpradadau /
naciketāḥ kila teṣāṃ prathamena vareṇa saumanasyaṃ vavre /
dvitīyenāgnividyām, tṛtīyenātmavidyām, 'yeyaṃ prete' iti 'varāṇāmeva varastṛtīyaḥ' (kā. 1.1.20) iti liṅgāt /
tatra yadyanyatra dharmādityanyo 'yamapūrvaḥ praśna utthāpyeta tato varapradānavyatirekeṇāpi praśnakalpanādvākyaṃ bādhyetha /
nanu praṣṭhavyabhedādapūrvo 'yaṃ praśno bhavitumarhati /
pūrvo hi praśno jīvaviṣayaḥ /
yoyaṃ prete vicikitsā manuṣye 'sti nāstīti vicikitsābhidhānāt /
jīvaśca dharmādigocaratvānnānyatra dharmāditi praśnamarhati /
prājñastu dharmādyatītatvādanyatra anyatra dharmāditi praśnamarhati /
praśnacchāyā ca na samānā lakṣyate /
pūrvasyāstitvanāstitvaviṣayatvāduttarasya dharmādyatītavastuviṣayatvāt /
tasmātpratyabhijñānābhāvātpraśnabhedaḥ /
na pūrvasyaivottaratrānukarṣaṇamiti cet /
na /
jīvaprājñayorekatvābhyupagamāt /
bhavetpraṣṭavyabhedātpraśnabhedo yadyanyo jīvaḥ prājñātsyāt /
na tvanyatvamasti /
tattvamasītyādiśrutyantarebhyaḥ /
iha cānyatra dharmādityasya praśnasya prativacanaṃ 'na jāyate mriyate vā vipaścit' iti janmamaraṇapratiṣedhena pratipādyamānaṃ śārīraparameśvarayorabhedaṃ darśayati /
sati hi prasaṅge pratiṣedho bhāgī bhavati /
prasaṅgaśca janmamaraṇayoḥ śarīrasaṃsparśācchārīrasya bhavati na parameśvarasya /
tathā- 'svapnāntaṃ jāgaritāntaṃ cobhau yenānupaśyati /
mahāntaṃ vibhumātmānaṃ matvā dhīro na śocati //
(kā. 2.4.4) iti svapnajāgaritadṛśo jīvasyaiva mahattvavibhutvaviśeṣaṇasya mananena śokavicchedaṃ darśayanna prājñādanyo jīva iti darśayati /
prājñavijñānāddhi śokaviccheda iti vedāntasiddhāntaḥ /
tathāgre- 'yadeveha tadamutra yadamutra tadanviha /
mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati /
' (kā.2.4.10) iti jīvaprājñabhedadṛṣṭimapavadati /
tathā jīvavīṣayasyāstitvanāstitvapraśnasyānantaram 'anyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva' ityārabhya mṛtyunā taistaiḥ kāmaiḥ pralobhyamāno 'pi naciketā yadā na cacāla, tadainaṃ mṛtyurabhyudayanīḥśreyasavibhāgapradarśanena vidyāvidyāvibhāgapradarśanena ca 'vidyābhīpsinaṃ naciketasaṃ manye na tvā kāmā bahavo 'lolupanta' (kā.1.2.4) iti praśasya praśnamapi tadīyaṃ praśaṃsanyaduvāca- 'taṃ durdarśaṃ gūḍhamanupraviṣṭhaṃ guhāhitaṃ gahvareṣṭhaṃ purāṇam /
adhyātmayogādhigamena devaṃ matvā dhīro harṣaśokau jahāti //
' (kā.1.2.12) iti, tenāpi jīvaprājñayorabheda eveha vivakṣata iti gamyate /
yatpraśnanimittāṃ ca praśaṃsāṃ mahatīṃ mṛtyoḥ pratyapadyata naciketā yadi taṃ vihāya praśaṃsānantaramanyameva praśnamupakṣipedasthāna eva sā sarvā praśaṃsā prasāritā syāt /
tasmāt 'yeyaṃ prete' ityasyaiva praśnasyaitadanukarṣaṇam 'anyatra dharmāt' iti /
yattu praśnacchāyāvailakṣaṇyamuktaṃ tadadūṣaṇam /
tadīyasyaiva viśeṣasya punaḥ pṛcchyamānatvāt /
pūrvatra hi dehādivyatiriktasyātmano 'stitvaṃ pṛṣṭamuttaratra tu tasyaivāsaṃsāritvaṃ pṛcchyata iti yāvaddhyavidyā na nivartate tāvaddharmādigocaratvaṃ jīvasya jīvatvaṃ ca na nivartate /
tannivṛttau tu prājña eva tattvamasīti śrutyā pratyāyyate /
nacāvidyāvattve tadapagame ca vastunaḥ kaścidviśeṣo 'sti /
yathā kaścitsaṃtamase patitāṃ kāñcidrajjumahiṃ manyamāno bhīto vepamānaḥ palāyate, taṃ cāparo brūyānmā bhaṣīrnāyamahī rajjureveti /
sa ca tadupaśrutyāhikṛtaṃ bhayamutsṛjedvepathuṃ palāyanaṃ ca /
natvahibuddhikāle tadapagamakāle ca vastunaḥ kaścidviśeṣaḥ syāt /
tathaivaitadapi draṣṭavyam /
tataśca 'na jāyate mriyate vā' ityevamādyapi bhavatyastitvapraśnasya prativacanam /
sūtraṃ tvavidyākalpitajīvaprājñabhedāpekṣayā yojayitavyam /
ekatve 'pi hyātmaviṣayasya praśnasya prāyaṇāvasthāyāṃ dehavyatiriktāstitvamātravicikitsānātkartṛtvādisaṃsārasvabhāvānapohanācca pūrvasya paryāyasya jīvaviṣayatvamutprekṣyate /
uttarasya tu dharmādyatyayasaṃkīrtanātprājñaviṣayatvamiti /
tataśca yuktāgnijīvaparamātmakalpanā /
pradhānakalpanāyāṃ tu na varapradānaṃ na praśno na prativacanamiti vaiṣamyam // 6 //
FN: mṛtyunā naciketasaṃprati trīnvarānavṛṇīṣvetyuktestrayāṇāmeva praśno naciketasā kṛtaḥ /
upanyāsaśca mṛtyunā kṛtaḥ /
he mṛtyo, sa mahyaṃ dattavarastvaṃ svargahetumagnimadhyeṣi smarasi /
prete mṛte /
dehādanyo 'sti naveti saṃśayo.'sti ata etadātmatattvamasaṃdigdhaṃ jānīyāmityarthaḥ /
śrutamupanyāsam /
varapradhānamupakramo yasyāḥ sā /
prahitāya yamalokaṃ prati preṣitāya /
gocaratvādaśrayatvāt /
bhāgī yuktaḥ /
anto 'vasthā /
yena sākṣiṇā pramātā paśyati tamātmānamiti saṃbandhaḥ /
iha dehe yaccaitanyaṃ tadevāmutra sūryādau /
yasmin praśno yatpraśnastaṃ vihāyetyarthaḥ /
viśeṣoktisamāptāvitiśabdaḥ /
mahadvac ca
yathā mahacchabdaḥ sāṃkhyaiḥ sattāmātre 'pi prathamaje prayukte na tameva vaidike 'pi prayoge 'bhidhatte /
'buddherātmā mahānparaḥ' (kā. 1.3.10), 'mahāntaṃ vibhumātmānam' (kā. 1.2.22) 'vedāhametaṃ puruṣaṃ mahāntam' (śve. 3.8)
ityevamādāvātmaśabdaprayogādibhyo hetubhyaḥ /
tathāvyaktaśabdo 'pi na vaidike prayoge pradhānamabhidhātumarhati /
ataśca nāsyānumānikasya śabdavattvam // 7 //
2 camasādhikaraṇam / sū. 8-10
camasavadaviśeṣāt
punarapi pradhānavādyaśabdatvaṃ pradhānasyāsiddhamityāha /
kasmāt /
mantravarṇāt- 'ajāmekāṃ lohitaśuklakṛṣṇāṃ bahvīḥ prajāḥ sṛjamānāṃ sarūpāḥ /
ajo hyeko juṣamāṇo 'nuśete jahātyenāṃ bhuktabhogāmajo 'nyaḥ' (śve. 4.5) iti /
atra hi mantre lohitaśuklakṛṣṇaśabdai rajaḥsattvatamāṃsyabhidhīyante /
lohitaṃ rajo rañjanātmakatvāt /
śuklaṃ sattvaṃ prakāśātmakatvāt /
kṛṣṇaṃ tama āvaraṇātkatvāt /
teṣāṃ sāmyāvasthāvayavadharmairvyapadiśyate lohitaśuklakṛṣṇamiti /
na jāyata iti cājā syāt, 'mūlaprakṛtiravikṛtiḥ' ityabhyupagamāt /
nanvajāśabdaśchāgāyāṃ rūḍhaḥ /
bāḍham /
sā tu rūḍhiriha nāśrayituṃ śakyā, vidyāprakaraṇāt /
sā ca vahnīḥ prajāstraiguṇyānvitā janayati /
tāṃ prakṛtimaja ekaḥ puruṣo juṣamāṇaḥ prīyamāṇaḥ sevamāno vānuśete /
tāmevāvidyāyātmatvenopagamya sukhī duḥkhī mūḍho 'hamityavivekatayā saṃsarati /
anyaḥ punarajaḥ puruṣe utpannavivekajñāno virakto jahātyenāṃ prakṛtiṃ bhuktabhogāṃ kṛtabhogāpavargāṃ parityajati /
mucyata ityarthaḥ /
tasmācchrutimūlaiva pradhānādikalpanāmiti /
evaṃ prāpte brūmaḥ - nānena mantreṇa śrutimattva sāṃkhyavādasya śakyamāśrayitum /
nahyayaṃ mantraḥ svātantryeṇa kañcidapi vādaṃ samarthayitumutsahate /
sarvatrāpi yayā kayācitkalpanayājātvādisaṃpādanopapatteḥ /
sāṃkhyavāda evehābhipreta iti viśeṣāvadhāraṇakāraṇābhāvāt /
camasavat /
yathāhi arvāgbalaścamasa ūrdhvabudhnaḥ (bṛ. 2.2.3) ityasminamantre svātantryeṇāyaṃ nāmāsau camaso 'bhipreta iti na śakyate nirūpayitum /
sarvatrāpi yathākathañcidarvāgbilatvādikalpanopapatteḥ /
evamihāpyaviśeṣo 'jāmekāmityasya mantrasya /
nāsminmantre pradhānamevājābhipreteti śakyate niyantum // 8 //
tatra tu 'idaṃ tacchira eṣa hyarvāgbilaścamasa ūrdhvabudhnaḥ' iti vākyaśeṣāccamasaviśeṣapratipattirbhavati /
iha punaḥ keyamajā pratipattavyeti /
atra brūmaḥ -
FN: ajāmekāṃ- na jāyata ityajā tāṃ mulaprakṛtiṃ lohitaśuklakṛṣṇāṃ rajaḥsatvamoguṇāṃ sarūpāstriguṇātmikāḥ prajā janayantīṃ eko 'jo jīvastāṃ śabdādiviṣayarūpatāpannāṃ juṣamāṇaḥ sannanuśete nirantaraṃ muhyati /
jīvena bhukto bhogo yasyāṃ yasyā vā tāṃ jīvena bhujyamānāmanyaḥ paramātmā jahāti nāsyāmāsaktiṃ karoti /
avayavāḥ pradhānasya raja ādayasteṣāṃ dharmā rañjakatvādayastaiḥ /
prajāyanta iti prajā mahadādayaḥ /
traiguṇyaṃ sukhaduḥkhamohāḥ /
atrātmatvaṃ tādātmyam /
śabdādyupalabdhirbhogaḥ /
guṇapuruṣānyatādhīrapavṛjyate 'nenetyapavargaḥ /
jyotirupakramā tu tathā hy adhīyata eke
parameśvarādutpannā jyotiḥpramukhā tejobannalakṣaṇā caturvidhasya bhūtagrāmasya prakṛtibhūteyamajā pratipattavyā /
tuśabdo 'vadhāṇārthaḥ /
bhūtatrayalakṣaṇaiveyamajā vijñeyā na guṇatrayalakṣaṇā /
kasmāt /
tathāhyeke śākhinastejobannānāṃ parameśvarādutpattimāmnāya teṣāmeva rohitādirūpatāmāmananti- 'yadagre rohitaṃ rūpaṃ tejastadrūpaṃ yacchukraṃ tadapāṃ yatkṛṣṇaṃ tadannasya' iti /
tānyeveha tejobannāni pratyabhijñāyante rohitādiśabdasāmānyāt /
rohitādīnāṃ ca śabdānāṃ rūpaviśeṣeṣu mukhyatvādbhāktatvācca guṇaviṣayatvasya /
asaṃdigdhena ca saṃdigdhasya nigamanaṃ nyāyyaṃ manyante /
tathehāpi 'brahmavādino vadanti /
kiṅkāraṇaṃ brahma' (śve. 1.1) ityupakramya 'te dyānayogānugatā apaśyandevātmaśaktiṃ svaguṇairnigūḍhām' (śve.
1.3) iti pārameśvaryāḥ śakteḥ samastajagadvidhāyinyā vākyopakrame 'vagamāt /
vākyaśeṣe 'pi 'māyāṃ tu prakṛti vidyānmāyinaṃ tu maheśvaram' iti 'yo yoniṃ yonimadhitiṣṭhatyekaḥ' (śve. 4.10,11) iti ca tasyā evāvagamānna svatantrā kācitprakṛtiḥ pradhānaṃ nāmajāmantreṇāmnāyata iti śakyate vaktum /
prakaraṇāttu saiva daivī śaktiravyākṛtanāmarūpā nāmarūpayoḥ prāgavasthānenāpi mantreṇāmnāyata ityucyate /
tasyāśca svavikāraviṣayeṇa trairūpyeṇa trairūpyamuktam // 9 //
kathaṃ punastejobannātmanā trairūpyeṇa trirūpājā pratipattuṃ śakyate /
yāvatā na tāvattejobanneṣvajākṛtirasti /
naca tejobannānāṃ jātiśravaṇādajātinimitto 'pyajāśabdaḥ saṃbhavatīti /
ata uttaraṃ paṭhati-
FN: śākhinaśchandogāḥ /
te brahmavādino 'nayā rītyā vimṛśya dyānayogenānugatāḥ paramātmānamanu praviṣṭāḥ /
avidyāśaktiryoniḥ sā ca pratijīvaṃ nānetyuktamato vīpsopapannā /
kalpanopadeśāc ca madhvādivadavirodhaḥ
nāyamajākṛtinimitto 'jāśabdaḥ /
nāpi yaugikaḥ /
kiṃ tarhi kalpanopadeśo 'yam /
ajārūpakakḷptistejobannalakṣaṇāyāścarācarayonerupadiśyate /
yathāhi loke yadṛcchayā kācidajā rohitaśuklakṛṣṇaṇavarṇā syādbahubarkarā sarūpabarkarā ca tāṃ ca kaścidajo juṣamāṇo 'nuśayīta, kaściccaināṃ bhuktabhogāṃ juhyāt, evamiyamapi tejobannalakṣaṇā bhūtaprakṛtistrivarṇā bahu sarūpaṃ carācaralakṣaṇaṃ vikārajātaṃ janayati aviduṣā ca kṣetrajñenopabhujyate viduṣā ta parityajata iti /
nacedamāśaṅkitavyamekaḥ kṣetrajño 'nuśete 'nyo jahātītyataḥ kṣetrajñabhedaḥ pāramārthikaḥ pareṣāmiṣṭaḥ prāpnotīti /
nahīyaṃ kṣetrajñabhedapratipipādayiṣā kintu bandhamokṣavyavasthāpratipipādayiṣā tveṣā /
prasiddhaṃ tu bhedamanudya bandhamokṣavyavasthā pratipādyate /
bhedastūpādhinimitto mithyājñānakalpito na pāramārthikaḥ /
'eko devaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaḥ sarvavyāpī sarvabhūtāntarātmā' ityādiśrutibhyaḥ /
madhvādivat /
yathā 'ādityasyāmadhuno madhutvam' (chā. 3.1), 'vācāścādhenordhenutvam (bṛ. 5.8), 'dyulokādīnāṃ cānagnīnāmagnitvam' (bṛ. 8.2.9) ityevañjātīyakaṃ kalpyate, evamidamanajāyā ajātvaṃ kalpyata ityarthaḥ /
tasmādavirodhastejobanneṣvajāśabdaprayogasya // 10 //
FN: bahubarkarā bahuśāvā /
barkaro bālapaśuḥ /
3 sāṃkhyopasaṃgrahādikaraṇam / sū. 11-13
na saṃkhyopasaṃgrahādapi nānābhāvād atirekāc ca
evaṃ parigṛhīte 'pyajāmantre punaranyasmānmantrātsāṃkhyaḥ pratyavatiṣṭhate /
'yasminpañca pañcajanā ākāśaśca pratiṣṭhitaḥ /
tameva manya ātmānaṃ vidvānbrahmāmṛto 'mṛtam' (bṛ. 4.4.17) iti /
asminmantre pañca pañcajanā iti pañcasaṃkhyāviṣayāparā pañcasaṃkhyā śrūyate pañcadvayaśabdadarśanāt /
ta ete pañcapañcakāḥ pañcaviṃśatiḥ saṃpadyante /
tathā pañcaviṃśatisaṃkhyayā yāvantaḥ saṃkhyeyā ākāṅkṣyantelatāvantyeva ca tattvāni sāṃkhyaiḥ saṃkhyāyante- 'mūlaprakṛtiravikṛtirmahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta /
ṣoḍaśakaśca vikāro na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ' (sāṃkhyakā. 3) iti /
tayā śrutiprasiddhayā pañcaviṃśatisaṃkhyayā teṣāṃ smṛtiprasiddhānāṃ pañcaviṃśatitattvānāmupasaṃgrahātprāptaṃ punaḥ śrutimattvameva pradhānādīnām /
tato brūmaḥ - na saṃkhyopasaṃgrahādapi pradhānādīnāṃ śrutimattvaṃ pratyāśā kartavyā /
kasmāt /
nānābhāvāt /
nānā hyetāni pañcaviṃśatistattvāni /
naiṣāṃ pañcaśaḥ pañcaśaḥ sādhāraṇo dharmo 'sti, yena pañcaviṃśaterantarāle parāḥ pañca pañcasaṃkhyā niveśeran /
nahyekanibandhanamantareṇa nānābhūteṣu dvitvādikāḥ saṃkhyā niviśante /
athocyeta pañcaviṃśatisaṃkhyaiveyamavayavadvāreṇa lakṣyate, yathā 'pañca sapta ca varṣāṇi na vavarṣa śatakratuḥ' iti dvādaśavārṣikīmanāvṛṣṭiṃ kathayanti tadvaditi /
tadapi nopapadyate /
ayamevāsminpakṣe doṣo yallakṣaṇāśrayaṇīyā syāt /
paraścātra pañcaśabdo janaśabdena samastaḥ pañcajanā iti, pāribhāṣikeṇa svareṇaikapadatvaniścayāt /
prayogāntare ca 'pañcānāṃ tvā pañcajanānām' (tai. 1.6.2.2) ityaikapadyaikasvaryaikavibhaktikatvāvagamāt /
samastasya na vīpsā pañca pañceti /
naca pacakadvayagrahaṇaṃ pañca pañceti /
naca pañcasaṃkhyāyā ekasyāḥ pañcasaṃkhyayā parayā viśeṣaṇaṃ pañca pañcakā iti /
upasarjanasya viśeṣaṇenāsaṃyogāt /
nanvāpannapañcasaṃkhyakā janā eva punaḥ pañcasaṃkhyayā viśeṣyamāṇāḥ pañcaviṃśatiḥ pratyeṣyante /
yathā pañca pañcapūlya iti pañcavaṃśatipūlāḥ pratīyante tadvat /
neti brūmaḥ /
yuktaṃ yatpañcapūlīśabdasya samāhārābhiprāyatvātkatīti satyāṃ bhedākāṅkṣāyāṃ pañca pañcapūlya iti viśeṣaṇam /
iha tu pañca pañca janā ityādita eva bhedopādānātkatītyasatyāṃ bhedākāṅkṣāyāṃ na pañca pañcajanā iti viśeṣaṇaṃ bhavet /
bhavadapīdaṃ viśeṣaṇaṃ pañcasaṃkhyāyā eva bhavet, tatra cokto doṣaḥ /
tasmātpañca pañcajanā iti na pañcaviṃśatitattvābhiprāyam /
atirekācca na pañcaviṃśatitattvābhiprāyam /
atirekācca na pañcaviṃśatitattvābhiprāyam /
atireko hi bhavatyātmākāśābhyāṃ pañcaviṃśatisaṃkhyāyāḥ /
ātmā tāvadiha pratiṣṭhāṃ pratyādhāratvena nirdiṣṭaḥ /
yasminniti saptamisūcitasya ''tameva manya ātmānam' ityātmatvenānukarṣaṇāt /
ātmā ca cetanaḥ puruṣaḥ /
sa ca pañcaviṃśatāvantargata eveti na tasyaivādhāratvamādheyatvaṃ ca yujyate /
arthāntaraparigrahe ca tattvasaṃkhyātirekaḥ siddhāntaviruddhaḥ prasajyeta /
tathā 'ākāśaśca pratiṣṭhitaḥ' ityākāśasyāpi pañcaviṃśatavantargatasya na pṛthagupādānaṃ nyāyyam /
arthāntaraparigrahe coktaṃ dūṣaṇam /
kathaṃ ca saṃkhyāmātraśravaṇe satyaśrutānāṃ pañcaviṃśatitattvānāmupasaṃgrahaḥ pratīyate /
janaśabdasya tatveṣvarūḍhatvāt /
arthāntaropasaṃgrahe 'pi saṃkhyopapatteḥ /
kathaṃ tarhi pañca pañcajanā iti /
ucyate- 'diksaṃkhye saṃjñāyām' (pā. sū. 2.1.50) iti viśeṣaṇasmaraṇātsaṃjñāyāmeva pañcaśabdasya janaśabdena samāsaḥ tataśca rūḍhatvābhiprāyeṇaiva kecitpañcajanā nāma vivakṣyante na sāṃkhyatattvābhiprāyeṇa /
te katītyasyāmākāṅkṣāyāṃ punaḥ pañceti prayujyate /
pañcajanā nāma ye kecitte ca pañcaivetyarthaḥ /
saptarṣayaḥ sapteti yathā // 11 //
ke punaste pañcajanā nāmeti, taducyate-
FN: mūlaprakṛtiravikṛtiḥ anyasya kasyacidvikāro na /
mahadahaṅkārapañcatanmātrāṇi sapta prakṛtivikṛtayaḥ /
mahānahaṅkārasya prakṛtirmūlaprakṛtervikṛtiḥ /
ahaṅkāro 'pi tāmasastanmātrāṇāṃ prakṛtiḥ /
sāttvikastvekādaśendriyāṇāṃ tanmātrāṇyākāśādīnāṃ sthūlānāṃ prakṛtayaḥ /
pañcabhūtānyekādaśendriyāṇi ṣoḍaśako gaṇo vikāra eva /
pṛthivyādīnāṃ ghaṭādiprakṛtitve 'pi tattvāntarāprakṛtitvādvikṛtaya eva /
puruṣastu kauṭasthyātprakṛtivikṛtitvavirahītyarthaḥ /
bhedo viśeṣaṇam /
atireka ādhikyam /
uktadoṣaḥ saṃkhyādhikyam /
prāṇādayo vākyaśeṣāt
'yasminapañca pañcajanāḥ' ityata uttarasminmantre brahmasvarūpanirūpaṇāya prāṇādayaḥ pañca nirdiṣṭāḥ - 'prāṇasya prāṇamuta cakṣuṣaścakṣuruta śrotrasya śrotramannasyānnaṃ manaso ye mano viduḥ' iti /
te 'tra vākyaśeṣagatāḥ saṃnidhānātpañcajanā vivakṣyante /
kathaṃ punaḥ prāṇādiṣu janaśabdaprayogaḥ /
tattveṣu vā kathaṃ janaśabdaprayogaḥ /
samāne tu prasiddhyatikrame vākyaśeṣavaśātprāṇādaya eva gpahītavyā bhavanti /
janasaṃbandhācca prāṇādayo janaśabdabhājo bhavanti /
janavacanaśca puruṣaśabdaḥ prāṇeṣu prayuktaḥ 'te vā ete pañca brahmapuruṣāḥ' (chā. 3.13.6) ityatra /
'prāṇo ha pitā prāṇo ha mātā' (chā.7.15.1) ityādi ca brāhmaṇam /
samāsabalācca masudāyasya rūḍhatvamaviruddham /
kathaṃ punarasati prathamprayoge rūḍhiḥ śakyāśrayitum /
śakyodbhidādivadityāha /
prasiddhārthasaṃnidhāne hyaprasiddhārthaḥ śabdaḥ prayujyamānaḥ samabhivyāhārāttadviṣayo niyamyate, yathā 'udbhidā yajeta' 'yūpaṃ chinatti' 'vediṃ karoti' iti /
tathāyamapi pañcajanaśabdaḥ samāsānvākhyānādavagatasaṃjñābhāvaḥ saṃjñyākāṅkṣī vākyaśeṣasamabhivyāhṛteṣu prāṇādiṣu vartiṣyate /
kaiścittu devāḥ pitaro gandharvā asurā rakṣāṃsi ca pañca pañcajanā vyākhyātāḥ /
anyaiśca catvāro varṇā niṣādapañcamāḥ parigṛhītāḥ /
kvacicca 'yatpāñcajanyayā viśā' (ṛ.saṃ. 8.53.7) iti prajāparaḥ prayogaḥ pañcajanaśabdasya dṛśyate /
tatparigpahe 'pīha na kaścidvarodhaḥ /
ācāryastu na pañcaviśatestattvānamiha pratītirastītyevaṃparatayā 'prāṇādayo vākyaśeṣāt' iti jagāda // 12 //
bhaveyustāvatprāṇādayaḥ pañcajanā mādhyandinānāṃ ye 'nnaṃ prāṇādiṣvāmananti /
kāṇvānāṃ tu kathaṃ prāṇādayaḥ pañcajanā bhaveyurye 'nnaṃ prāṇādiṣu nāmanantīti /
ata uttaraṃ paṭhati-
FN: utaśabdoṣapyarthaḥ /
ye prāṇādiprerakaṃ tatsākṣiṇamātmānaṃ viduste brahmavida ityarthaḥ /
janavācakaḥ śabdo janaśabdaḥ pañcajanaśabda iti yāvat /
śūdrāyāṃ brāhmaṇājjāto niṣādaḥ /
jyotiṣaikeṣām asatyanne
asatyapi kāṇvānāmanne jyotiṣā teṣāṃ pañcasaṃkhyā pūryeta /
te 'pi hi 'yasminpañca pañcajanāḥ ityataḥ pūrvasminmantre brahmasvarūpanirūpaṇāyaiva jyotiradhīyate- 'taddevā jyotiṣāṃ jyotiḥ' iti /
kathaṃ punarubhayeṣāmapi tulyavadidaṃ jyotiḥ paṭhyamānaṃ samānamantragatayā pañcasaṃkhyayā keṣāñcidgrṛhyate keṣāñcinneti /
apekṣābhedādityāha /
mādhyandinānāṃ hi samānamantrapaṭhitaprāṇādipañcajanalābhānnāsminmantrāntarapaṭhite jyotiṣvapekṣā bhavati /
tadalābhāttu kāṇvānāṃ bhavatyapekṣā /
apekṣābhedācca samāne 'pi mantre jyotiṣo grahaṇāgrahaṇe /
yathā samāne 'pyatirātre vacanabhedātṣoḍaṣino grahaṇāgrahaṇe tadvat /
tadevaṃ na tāvacchrutiprasiddhiḥ kācitpradhānaviṣayāsti /
smṛtinyāyaprasiddhī tu parihariṣyete // 13 //
FN: atra ṣoḍaśigrahaṇāgrahaṇavadvākyabhedājjyotiṣo vikalpaḥ /
4 kāraṇatvādhikaraṇam. sū. 14-15
kāraṇatvena cākāśādiṣu yathāvyapadiṣṭokteḥ
pratipāditaṃ brahmaṇo lakṣaṇam /
pratipāditaṃ ca brahmaviṣayaṃ gatisāmānyaṃ vedāntavākyānām /
pratipāditaṃ ca pradhānasyāśabdatvam /
tatredamaparamāśaṅkate- na janmādikaraṇatvaṃ brahmaṇo brahmaviṣayaṃ vā gatisāmānyaṃ vedāntavākyānāṃ pratipattuṃ śakyam /
kasmāt /
vigānadarśanāt /
prativedāntaṃ hyanyānyā sṛṣṭirupalabhyate kramādivaicitryāt /
tathāhi- kvacit 'ātmana ākāśaḥ saṃbhūtaḥ' (tai. 2.1) ityākāśādikāsṛṣṭarāmnāyate /
kvacittejādikā- 'tattejo 'sṛjata' (chā. 6.2.3) iti /
kvacitprāṇādikā- 'sa prāṇamasṛjata prāṇācchraddhām' (pra. 6.4) iti kvacidakrameṇaiva lokānāmutpattirāmnāyate- sa imāṃllokānasṛjata /
ambho marīcīrmaramāpaḥ (ai. u. 4.2.1) iti /
tathā kvacidasatpūrvikā sṛṣṭiḥ paṭhyate- 'asadvā idamagra āsīttato vai sadājayata' (tai. 2.7) iti /
asadevedamagra āsīttatsadāsīttatsamabhavat (chā. 3.19.1) iti ca /
kvacidasadvādanirākaraṇena satpūrvikā prakriyā pratijñāyate- 'taddhaika āhurasadevedamagra āsīt' ityupakramya 'kutastu khalu somyaivaṃ syāditi hovāca kathamasataḥ sajjāyeteti sattveva somyedamagra āsīt' (chā. 6.2.1,2) iti /
kvacitsvayaṅkartṛkaiva vyākriyā jagato nigadyate- 'taddhedaṃ tarhyavyākṛtamāsīttannāmarūpābhyāmeva vyākriyata' (bṛ. 1.4.7) iti /
evamanekadhā vipratipattirvastuni ca vikalpasyānupapatterna vedāntavākyānāṃ jagatkāraṇāvadhāraṇaparatā nyāyyā /
smṛtinyāyaprasiddhāyāṃ tu kāraṇāntaraparigraho nyāyya iti /
evaṃ prāpte brūmaḥ - satyapi prativedāntaṃ sṛjyamāneṣvākāśādiṣu kramādidvārake vigāne na sraṣṭari kiñcidvigānamasti /
kutaḥ /
yathā vyapadiṣṭokteḥ /
yathābhūto hyekasminvedānte sarvajñaḥ sarveśvaraḥ sarvātmaiko 'dvitīyaḥ kāraṇatvena vyapadiṣṭastathābhūta eva vedāntāntareṣvapi vyapadiśyate /
tadyathā- 'satyaṃ jñānamanantaṃ brahma' (tai.2.1) iti /
atra tāvajjñānaśabdena pareṇa ca tadviṣayeṇa kāmayitṛtvavacanena cetanaṃ brahma nyarūpayadaparaprayojyatveneśvaraṃ kāraṇamabravīt /
tadviṣayeṇaiva pareṇātmaśabdena śarīrādikośaparaṃparayā cāntaranupraveśanena sarveṣāmantaḥ pratyagātmānaṃ niradhārayat /
'bahu syā prajāyeya'(tai. 2.6) iti cātmaviṣayeṇa bahubhavanānuśaṃsanena sṛjyamānānāṃ vikārāṇāṃ sraṣṭurabhedamabhāṣata /
tathā 'idaṃ sarvamasṛjata yadidaṃ kiñca' (tai.2.6) iti samastajagatsṛṣṭinirdeśena prākhsṛṣṭeradvitīyaṃ sraṣṭāramācaṣṭe /
tadatra yallakṣaṇaṃ brahma kāraṇatvena vijñātaṃ tallakṣaṇamevānyatrāpi vijñāyate- 'sadeva semyedamagra āsīdekamevādvitīyam' 'tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeyeti /
tattejo 'sṛjata' (chā. 6.2.1,3) iti /
tathā 'ātmā vā idameka evāgra āsīnnānyakiñcana miṣat /
sa īkṣata lokānnu sṛjai' (ai.u. 4.1.1,2) iti ca /
evañjātīyakasya kāraṇasvarūpanirūpaṇaparasya vākyajātasya prativedāntamavigītārthatvāt /
kāryaviṣayaṃ tu vigānaṃ dṛśyate kvacidākāśādikā sṛṣṭiḥ kvacittejādiketyevañjātīyakam /
naca kāryaviṣayeṇa vigānena kāraṇamapi brahma sarvavedānteṣvavigītamadhigamyamānamavivakṣitaṃ bhavitumarhatīti śakyate vaktum /
atiprasaṅgāt /
samādhasyati cācāryaḥ kāryaviṣayamapi vigānaṃ 'na viyadaśruteḥ' (bra.sū. 2.3.1) ityārabhya bhavedapi kāryasya vigītatvamapratipādyatvāt /
nahyayaṃ sṛṣṭyādiprapañcaḥ pratipādayiṣitaḥ /
nahi tatpratibaddhaḥ kvacitpuruṣārtho dṛśyate śrūyate vā /
naca kalpayituṃ śakyate, upakramopasaṃhārābhyāṃ tatra tatra brahmaviṣayairvākyaiḥ sākamekavākyatāyā gamyamānatvāt /
darśayati ca sṛṣṭyādiprapañcasya brahmapratipattyarthatām- 'annena somya śuṅgenāpo mūlamanvicchadbhiḥ somya śuṅgena tejo mulamanviccha tejasā somya śuṅgena sanmūlamanviccha' (chā.6.8.4) iti /
mṛdādidṛṣṭāntaiśca kāryasya kāraṇenābhedaṃ vadituṃ sṛṣṭyādiprapañcaḥ śrāvyata iti gamyate /
tathāca saṃpradāyavido vadanti- 'mṛllohavisphuliṅgādyaiḥ sṛṣṭiryā coditānyathā /
upāyaḥ so 'vatārāya nāsti bhedaḥ kathañcana //
' (māṇḍū. 3.15) iti /
brahmapratipattipratibaddhaṃ tu phalaṃ śrūyate- 'brahmavidāpnoti param' (tai. 2.1) 'tarati śokamātmavit' (chā. 7.1.3) 'tameva viditvātimṛtyumeti'' (śvaṃ. 3.8) iti /
pratyakṣāvagamaṃ cedaṃ phalam /
'tattvamasi' ityasaṃsāryātmatvapratipattau satyāṃ saṃsāryātmatvavyāvṛtteḥ // 14 //
yatpunaḥ kāraṇaviṣayaṃ vigānaṃ darśitam- 'asadvā idamagra āsīt' ityādi tatparihartavyam /
atrocyate-
FN: ādigrahaṇādakramo 'pi gṛhyate /
aṃmayaśarīrapracurasvargaloko 'mbhaḥśabdārthaḥ /
sūryaraśmivyāpto 'ntarikṣaloko marīcayaḥ /
maro maraṇadharmā martyaḥ /
abbahulāḥ pātālaloka āpa iti śrutyarthaḥ /
prakriyā sṛṣṭiḥ /
tat tatra kāraṇe /
eke bāhyāḥ /
tadviṣayeṇa brahmaviṣayeṇa /
miṣat savyāpāram /
aviruddhārthakatvāt /
śuṅgena kāryeṇa /
anyathānyatheti vīpsā draṣṭavyā /
avatārāya brahmadhījanmane /
atastadanyathātve 'pi brahmaṇi na bhedaḥ /
jñeye vigānaṃ na /
samākarṣāt
'asadvā idamagra āsīt' (tai. 2.7) iti nātrāsannirātmakaṃ kāraṇatvena śrāvyate /
yataḥ 'asanneva sa bhavati /
asadbrahmeti veda cet /
asti brahmeti cedveda /
santamenaṃ tato viduḥ' ityasadvādāpavādenāstitvalakṣaṇaṃ brahmānnamayādikośaparamparayā pratyagātmānaṃ nirdhārya 'so 'kāmayata' iti tameva prakṛtaṃ samākṛṣya saprapañcāṃ sṛṣṭiṃ tasmācchrāvayitvā 'tatsatyamityācakṣate' iti copasaṃhṛtya 'tadapyeṣa śloko bhavati' iti tasminneva prakṛter'the ślokamimamudāharati- 'asadvā idamagra āsīt' iti /
yadi tvasannirātmakamasmiñchloke 'bhipreyeta tato 'nyasamākarṣaṇe 'nyasyodāharaṇādasaṃbaddhaṃ vākyamāpadyeta /
tasmānnāmarūpavyākṛtavastuviṣayaḥ prāyeṇa sacchabdaḥ prasiddha iti tadvyākaraṇābhāvāpekṣayā prāgutpatteḥ sadeva brahmāsadivāsīdityupacaryate /
eṣaiva 'asadevedamagra āsīt' (chā. 3.19.1) ityatrāpi yojanā /
'tatsadāsīt' iti samākarṣaṇāt /
atyantābhāvābhyupagame hi tatsadāsīditi kiṃ samākṛṣyeta /
'taddhaika āhurasadevedamagra āsīt' (chā. 6.2.1) ityatrāpi na śrutyantarābhiprāyeṇāyamekīyamatopanyāsaḥ /
kriyāyāmiva vastuni vikalpasyāsaṃbhavāt /
tasmācchrutiparigṛhītasatpakṣadārḍhyāyaivāyaṃ mandamatiparikalpitasyāsatpakṣasyopanyasya nirāsa iti draṣṭavyam /
'taddhedaṃ tarhyavyākṛtamāsīt' (bṛ. 1.4.7) ityatrāpi na niradhyakṣasya jagato vyākaraṇaṃ kathyate, 'sa eṣa iha praviṣṭa ānakhāgrebhyaḥ' ityadhyakṣasya vyākṛtakāryānupraveśitvena samākarṣāt /
niradhyakṣe vyākaraṇābhyupagame hyanantareṇa prakṛtāvalambanā sa ityanena sarvanāmnā kaḥ kāryānupraveśitvena samākṛṣyeta /
cetanasya cāyāmātmanaḥ śarīre 'nupraveśaḥ śrūyate /
praviṣṭasya cetanatvaśravaṇāt 'paśyaṃścakṣuḥ śṛṇvañśrotraṃ manvāno manaḥ' iti /
apica yādṛśamidamadyatve nāmarūpābhyāṃ vyākriyamāṇaṃ jagatsādhyakṣaṃ vyākriyata evamādisarge 'pīti gamyate /
dṛṣṭaviparītakalpanānupapatteḥ /
śrutyantaramapi 'anena jīvenātmanānupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇi' (chā. 6. 3.2) iti sādhyakṣāmeva jagato vyākriyāṃ darśayati /
vyākriyata ityapi karmakartari lakāraḥ satyeva parameśvare vyākartari saukaryamapekṣya draṣṭavyaḥ /
yathā lūyate kedāraḥ svayameveti satyeva pūrṇake lavitari /
yadvā karmaṇyevaiṣa lakāror'thākṣiptaṃ kartāramapekṣya draṣṭavyaḥ /
yathā gamyate grāma iti // 15 //
FN: tat tatra brahmaṇi /
śloko mantraḥ /
adhyakṣaḥ kartā /
cakṣurdraṣṭā, śrotraṃ śrotā, mano mantetyucyate /
adyatve idānīm /
5 bālakyādhikaraṇam / sū. 16-18
jagadvācitvāt
kauṣītakibrāhmaṇe bālākyajātaśatrusaṃvāde śrūyate- 'yo vai bālāka eteṣāṃ kartā yasya vai tatkarma sa veditavyaḥ' (kau. brā. 4.19) iti /
tatra kiṃ jīvo veditavyatvenopadiśyata uta mukhyaḥ prāṇa uta paramātmeti viśayaḥ /
kiṃ tāvatprāptam /
prāṇa iti /
kutaḥ /
'yasya vaitatkarma' iti śravaṇāt /
parispandalakṣaṇasya ca karmaṇaḥ prāṇāśrayatvāt /
vākyaśeṣe ca 'athāsminprāṇa evaikadhā bhavati' iti prāṇaśabdadarśanāt /
prāṇaśabdasya ca mukhye prāṇe prasiddhatvāt /
ye caite purastāddhālākinā 'āditye puruṣaścandramasi puruṣaḥ' ityevamādayaḥ puruṣā nirdiṣṭāsteṣāmapi bhavati prāṇaḥ kartā prāṇāvasthāviśeṣatvādityādidevatātmanām /
'katama eko deva iti prāṇa iti sa brahma tyadityācakṣate (bṛ. 3.9.9) iti śrutyantaraprasiddheḥ /
jīvo vāyamiha veditavyatayopadiśyate /
tasyāpi dharmādharmalakṣaṇaṃ karma śakyate śrāvayitum 'yasya vaitatkarma' iti /
so 'pi bhoktṛtvādbhogopakaraṇabhūtānāmeteṣāṃ puruṣāṇāṃ kartopapadyate /
vākyaśeṣe ca jīvaliṅgamavagamyate /
yatkāraṇaṃ veditavyatayopanyastasya puruṣāṇāṃ karturvedanāyopetaṃ bālākiṃ prati bubodhayiṣurajātaśatruḥ suptaṃ puruṣamāmantryāmantraṇaśabdāśravaṇātprāṇādīnāmabhoktṛtvaṃ pratibodhya yaṣṭighātotthānātprāṇādivyatiriktaṃ jīvaṃ bhoktāraṃ pratibodhayati /
tathā parastādapi jīvaliṅgamavagamyate- 'tadyathā śreṣṭhī svairbhuṅkte yathā vā svāḥ śreṣṭhina bhuñjantyevamevaiṣa prajñātmaitairātmabhirbhuṅkte evamevaita ātmāna etamātmānaṃ bhuñjanti' (kau. brā. 4.20) iti /
prāṇabhṛttvācca jīvasyopapannaṃ prāṇaśabdatvam /
tasmājjīvamukhyaprāṇayoranyatara iha grahaṇīyo na parameśvaraḥ, talliṅgānavagamāditi /
evaṃ prāpte brūmaḥ - parameśvara evāyameteṣāṃ puruṣāṇāṃ kartā syāt /
kasmāt /
upakramasāmarthyāt /
iha hi bālākirajātaśatruṇā saha 'brahma te bravāṇi' iti saṃvaditumupacakrame /
sa ca katicidādityādyadhikaraṇānpuruṣānamukhyabrahmadṛṣṭibhāja uktvā tūṣṇīṃ babhūva /
tamajātaśatruḥ 'mṛṣā vai khalu mā saṃvadiṣṭā brahma te bravāṇi' ityamukhya brahmavāditayāpodya tatkartāramanyaṃ veditavyatayopacikṣepa /
yadi so 'pyamukhyabrahmadṛṣṭibhāk syādupakramo bādhyeta /
tasmātparameśvara evāyaṃ bhavitumarhati /
kartṛtvaṃ caiteṣāṃ puruṣāṇāṃ na parameśvarādanyasya svātantryeṇāvakalpate /
'yasya vaitatkarma' ityapi nāyaṃ parispandalakṣaṇasya dharmādharmalakṣaṇasya vā karmaṇo nirdeśaḥ /
tayoranyatarasyāpyaprakṛtatvāt /
asaṃśabditatvācca /
nāpi puruṣāṇāmayaṃ nirdeśaḥ /
eteṣāṃ puruṣāṇāṃ kartetyeva teṣāṃ nirdiṣṭatvāt /
liṅgavacanavigānācca nāpi puruṣaviṣayasya karotyarthasya kriyāphalasya vāyaṃ nirdeśaḥ, kartṛśabdenaiva tayorapapāttatvāt /
pāriśeṣyātpratyakṣasaṃnihitaṃ jagatsarvanāmnaitacchabdena nirdiśyate /
kriyata iti ca tadaiva jagatkarma /
nanu jagadapyaprakṛtamasaṃśabditaṃ ca /
satyametat /
tathāpyasati viśeṣopādāne sādhāraṇenārthena saṃnidhānena saṃnihitavastumātrasyāyaṃ nirdeśa iti gamyate na viśiṣṭasya kasyacit /
viśeṣasaṃnidhānābhāvāt /
pūrvatra ca jagadekadeśabhūtānāṃ puruṣāṇāṃ viśeṣopādānadaviśeṣitaṃ jagadevehopādīyata iti gamyate /
etaduktaṃ bhavati- ya eteṣāṃ puruṣāṇāṃ jagadekadeśabhūtānāṃ kartā, kimanena viśeṣeṇa, yasya kṛtsnameva jagadaviśeṣitaṃ karmeti /
vāśabda ekadeśāvacchinnakartṛtvavyāvṛttyarthaḥ /
ye bālākinā brahmatvābhimatāḥ puruṣāḥ kīrtitāsteṣāmabrahmatvakhyāpanāya viśeṣopādānam /
evaṃ brāhmaṇaparivrājakanyāyena sāmānyaviśeṣābhyāṃ jagataḥ kartā veditavyatayopadiśyate /
parameśvaraśca sarvajagataḥ kartā sarvavedānteṣvavadhāritaḥ // 16 //
FN.:etajjagadyasya karma /
kriyata iti vyutpattyā kāryamityarthaḥ /
sa prāṇaḥ /
tyat parokṣam /
yatkāraṇaṃ yasmājjīvaṃ bodhayati tasmādasti suptotthāpanaṃ jīvaliṅgamiti yojanā /
brāhmaṇa bhojayitavyāḥ parivrājakaścetyukte sāmānyaviśeṣābhyāṃ saṃnihitasarvabrāhmaṇavat /
jīvamukhyaprāṇaliṅgān neti cet tadvyākhyātam
ata yaduktaṃ vākyaśeṣagatājjīvaliṅgānmukhyaprāṇaliṅgācca tayorevānyatarasyeha grahaṇaṃ nyāyyaṃ na parameśvarasyeti /
tatparihartavyam /
yatrocyate- parihṛtaṃ caitat 'nopāsātraividhyādāśritatvādiha tadyogāt' (bra. sū. 1.1.31) ityatra /
trividhaṃ hyatropāsanamevaṃ sati prasajjyeta jīvopāsanaṃ mukhyaprāṇopāsanaṃ brahmopāsanaṃ ceti /
na caitannyāyyam /
upakramopasaṃhārābhyāṃ hi brahviṣayatvamasya vākyasyāvagamyate /
tatropakramasya tāvadbrahmaviṣayatvaṃ darśitam /
upasaṃhārasyāpi niratiśayaphalaśravaṇādbrahmaviṣayatvaṃ dṛśyate- 'sarvānpāpmano 'pahṛtya sarveṣāṃ ca bhūtānāṃ śraiṣṭhyaṃ svārājyamādhipatyaṃ paryeti ya evaṃ veda' iti /
nanvevaṃ sati pratardanavākyanirṇayenaivedamapi vākyaṃ nirṇīyeta /
na nirṇīyate /
'yasya caitatkarma' ityasya brahmaviṣayatvena tatrānirdhāritatvāt /
tasmādatra jīvamukhyaprāṇaśaṅkā punarutpadyamānā nirvartyate /
prāṇaśabdo 'pi brahmaviṣayo dṛṣṭaḥ 'prāṇabandhanaṃ hi somya manaḥ' (chā. 6.8.2) ityatra /
jīliṅgamapyupakramopasaṃhārayorbrahmaviṣayatvādabhedābhiprāyeṇa yojayitavyam // 17 //
FN.:śraiṣṭhyaṃ guṇādhikyam, ādhipatyaṃ niyanitṛtvam, svārājyamaniyamyatvamiti bhedaḥ /
anyārthaṃ tu jaiminiḥ praśnavyākhyānābhyām api caivam eke
apica naivātra vivaditavyaṃ jīvapradhānaṃ vedaṃ vākyaṃ syādbrahmapradhānaṃ veti /
yato 'nyārthaṃ jīvaparāmarśaṃ brahmapratipattyarthamasminvākye jaiminirācāryo manyante /
kasmāt /
praśnavyākhyānābhyām /
praśnastāvatsuṣuptapuruṣapratibodhanena prāṇādivyatirikte jīve pratibodhite punarjīvavyatiriktaviṣayo dṛśyate- 'kvaiṣa etadbālāke puruṣo 'śayiṣṭa kva vā etadabhūtkuta etadāgāt' (kau.brā. 4.19) iti /
prativacanamapi 'yadā suptaḥ svapnaṃ na kañcana paśyatyathāsminprāṇa evaikadhā bhavati' ityādi 'etasmādātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāḥ' (kau.brā. 4.20) iti ca /
suṣuptikāle ca pareṇa brahmaṇā jīva ekatāṃ gacchati /
parasmācca brahmaṇaḥ prāṇādikaṃ jagajjāyata iti vedāntamaryādā /
tasmādyatrāsya jīvasya niḥsaṃbodhatāsvacchatārūpaḥ svāpa upādhijanitaviśeṣavijñānarahitaṃ svarūpaṃ, yatastaddhaṃśarūpamāgamanaṃ, so 'tra paramātmā veditavyatayā śrāvita iti gamyate /
apicaivameke śākhino vājasaneyino 'sminneva bālākyajātaśatrusaṃvāde spaṣṭaṃ vijñānamayaśabdena jīvamāmnāya tadvyatiriktaṃ paramātmānamāmananti- 'ya eṣa vijñānamayapuruṣaḥ kvaiṣa tadābhūtkuta etadāgāt' (bṛ. 2.1.16) iti praśne /
prativacane 'pi 'ya eṣo 'ntarhṛdaya ākāśastasmiñśete' iti /
ākāśaśabdaśca paramātmani prayuktaḥ 'daharo 'sminnantarākāśaḥ' (chā. 8.1.1) ityatra /
'sarva eta ātmano vyuccaranti' iti copādhimatāmātmanāmanyato vyuccaraṇamāmanantaḥ paramātmānameva kāraṇatvenāmanantīti gamyate /
prāṇanarākaraṇasyāpi suṣuptapuruṣotthāpanena prāṇādivyatiriktopadeśo 'bhyuccayaḥ // 18 //
FN: niḥsaṃbodhatā viśeṣadhīśūnyatā /
svacchatā vikṣepamalaśūnyatvam /
6 vākyānvayādhikaraṇam / sū. 19-22
vākyānvayāt
bṛhadāraṇyake maitreyībrāhmaṇe 'dhīyate- 'na vā are patyuḥ kāmāya' ityupakramya 'na vā are sarvasya kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavatyātmanastu kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavatyātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyo maitreyyātmano vā are darśanena śravaṇena matyā vijñānenedaṃ sarvaṃ viditam' /
(bṛ. 4.5.6) iti, tatraitadvicikitsyate- kiṃ vijñānātmaivāyaṃ draṣṭavyaśrotavyatvādirūpeṇopadiśyata āhosvitparamātmeti /
kutaḥ punareṣā vicikitsā /
priyasaṃsūcitenātmanā bhokatropakramādvijñānatmopadeśa iti /
kiṃ tāvatprāptam /
vijñānātmopadeśa iti /
kasmāt /
upakramasāmarthyāt /
patijāyāputravittādikaṃ hi bhogyabhūtaṃ sarvaṃ jagadātmārthatayā priyaṃ bhavatīti priyasaṃsūcitaṃ bhoktāramātmānamukramyānantaramidamātmano darśanādyupadiśyamānaṃ kasyānyasyātmanaḥ syāt /
madhye 'pi 'idaṃ mahadbhūtamanantamapāraṃ vijñānaghana evaitebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya tānyevānuvinaśyati na pretya saṃjñāsti' iti prakṛtasyaiva mahato bhūtasya draṣṭavyasya bhūtebhyaḥ samutthānaṃ vijñānātmabhāvena bruvanvijñānātmanaṃ evedaṃ draṣṭavyatvaṃ darśayati /
tathā 'vijñātāramare kena vijānīyāt' iti kartṛvacanena śabdenopasaṃharanvijñānātmānamevehopadiṣṭaṃ darśayati /
tasmādātmavijñānena sarvavijñānaṃ bhoktrarthatvādbhogyajātasyaupacārikaṃ draṣṭavyamiti /
evaṃ prāpte brūmaḥ paramātmopadeśa evāyam /
kasmāt /
vākyānvayāt /
vākyaṃ hīdaṃ paurvāparyeṇāvekṣyamāṇaṃ paramātmānaṃprati anvitāvayavaṃ lakṣyate /
kathamiti, tadupapādyate- 'amṛtatvasya tu nāśāsti vittena' iti yājñavalkyādupaśrutya 'yenāhaṃ nāmṛtā syāṃ kimahaṃ tena kuryāṃ yadeva bhagavānveda tadeva me brūhi' ityamṛtatvamāśāsānāya maitreyyā yājñavalkya ātmavijñānamidamupadiśati /
nacānyatra paramātmavijñānādamṛtvamastīti śrutismṛtivādā vadanti /
tathā cātmavijñānena sarvavijñānamucyamānaṃ nānyatra paramakāraṇavijñānānmukhyamavakalpate /
nacaitadaupacārikamāśrayituṃ śakyaṃ, yatkāraṇamātmavijñānena sarvavijñānaṃ pratijñāyānantareṇa granthena tadevopapādayati- 'brahma taṃ parādādyo 'nyatrātmano brahma veda' ityādinā /
yo hi brahmakṣatrādikaṃ jagadātmanonyatra svātantryeṇa labdhasadbhāvaṃ paśyati taṃ mithyādarśinaṃ tadeva mithyādṛṣṭaṃ brahmakṣatrādikaṃ jagatparākarotīti bhedadṛṣṭimapodya 'idaṃ sarvaṃ yadayamātmā' iti sarvasya vastujātasyātmāvyatirekamavatārayati /
dundubhyādidṛṣṭāntaiśca (bṛ. 4.5.8) tamevāvyatirekaṃ draḍhayati /
'asya mahato bhūtasya niḥśvasitametadyadṛgvedaḥ' ( bṛ. 4.5.11) ityādinā ca prakṛtasyātmano nāmarūpakarmaprapañcakāraṇatāṃ vyācakṣāṇaḥ paramātmānamenaṃ gamayati /
tathaivaikāyanaprakriyāyāmapi (bṛ. 4.5.12) saviṣayasya sendriyasya sāntaḥkaraṇasya prapañcasyaikāyanamanantaramabāhyaṃ kṛtsnaṃ prajñānaghanaṃ vyācakṣāṇaḥ paramātmānamenaṃ gamayati /
tasmātparamātmana evāyaṃ darśanādyupadeśa iti gamyate // 19 //
yatpunaruktaṃ priyasaṃsūcitopakramādvijñānātmana evāyaṃ darśanādyupadeśa iti, atra brūmaḥ -
FN: idaṃ pratyak /
mahadaparicchinnam /
bhūtaṃ satyam /
anantaṃ nityam /
apāraṃ sarvagataṃ cedekarasam /
vijñātāraṃ vijñānakartāram /
na vittena tatsādhyena karmaṇetyarthaḥ /
'nānyaḥ panthā', 'na karmaṇā' ityādayaḥ śrutivādāḥ /
'jñānādeva tu kaivalyaṃ' ityādayaḥ smṛtivādāḥ /
parākaroti śreyomārgāndbhraṃśayati /
ṛgvedādikaṃ nāma, iṣṭaṃ hutamiti karma, ayaṃ ca loka iti rūpam /
prakriyā prakaraṇam /
pratijñāsiddher liṅgam āśmarathyaḥ
astyatra pratijñā 'ātmani vijñāte sarvamidaṃ vijñātaṃ bhavati' 'idaṃ sarvaṃ yadayamātmā' iti ca /
tasyāḥ pratijñāyāḥ siddhiṃ sūcayatyetalliṅgaṃ yatpriyasaṃsūcitasyātmano draṣṭavyatvādisaṃkīrtanam /
yadi hi vijñānātmā paramātmano 'nyaḥ syāttataḥ paramātmavijñāne 'pi vijñānātmā na vijñāta ityekavijñānena sarvavijñānaṃ yatpratijñātaṃ taddhīyeta /
tasmātpratijñāsiddhyarthaṃ vijñānātmaparamātmanorabhedāṃśenopakramaṇamityāśmarathya ācāryo manyate // 20 //
utkramiṣyata evaṃ bhāvād ity auḍulomiḥ
vijñānātmana eva dehendriyamanobuddhisaṃghātopādhisaṃparkātkaluṣībhūtasya jñānadhyānādisādhanānuṣṭhānāsaṃprasannasya dehādisaṃghātādutkramiṣyataḥ paramātmaikyopapatteridamabhedenopakramaṇamityauḍulomirācāryo manyate /
śrutiścaivaṃ bhavati- 'eṣa saṃprasādo 'smāccharīrātsamutthāya paraṃ jyotirupasaṃpadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate' (chā. 8.12.3) iti /
kvacicca jīvāśrayamapi nāmarūpaṃ nadīnidarśanena jñāpayati- 'yathā nadyaḥ syandamānāḥ samudre 'staṃ gacchanti nāmarūpe vihāya /
tathā vidvānnāmarūpādvimuktaḥ parātparaṃ puruṣamupaiti divyam' (muṇḍa. 3.2.8) iti /
yathā loke nadyaḥ svāśrayameva nāmarūpaṃ vihāya samudramupayantyevaṃ jīvo 'pi svāśrayameva nāmarūpaṃ vihāya paraṃ puruṣamupaitīti hi tatrārthaḥ pratīyate dṛṣṭāntadārṣṭāntikayostulyatāyai // 21 //
FN: samutthānamutkrāntiḥ /
avasthiter iti kāśakṛtsnaḥ
asyaiva paramātmano 'nenāpi vijñānātmabhāvenāvasthānādupapannamidamabhedenopakramaṇamiti kāśakṛtsna ācāryo manyate /
tathāca brāhmaṇam- 'anena jīvenātmanāmupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇi' (chā. 6.3.2) ityevañjātīyakaṃ parasyaivātmano jīvabhāvenāvasthānaṃ darśayati /
mantravarṇaśca- 'sarvāṇi rūpāṇi vicitya dhīro nāmāni kṛtvābhivadanyadāste (tai.ā. 3.12.7) ityevañjātīyakāḥ /
naca tejaḥ prabhṛtīnāṃ sṛṣṭau jīvasya pṛthaksṛṣṭiḥ, śrutā, yena parasmādātmano 'nyastadvikāro jīvaḥ syāt /
kāśakṛtsnasyācāryasyāvikṛtaḥ parameśvaro jīvo nānya iti matam /
āśmarathyasya tu yadyapi jīvasya parasmādananyatvamabhipretaṃ, tathāpi pratijñāsiddheriti sāpekṣatvābhidhānātkāryakāraṇabhāvaḥ kiyānapyabhipreta iti gamyate /
auḍulomipakṣe punaḥ spaṣṭamevāvasthāntarāpekṣau bhedābhedau gamyete tatra kāśakṛtsnīyaṃ mataṃ śrutyanusārīti gamyate, pratipādayiṣitārthānusārāt 'tattvamasi' ityādiśrutibhyaḥ /
evañca sati tajjñānādamṛtatvamavakalpate /
vikārātmakatve hi jīvasyābhyupagamyamāne vikārasya prakṛtisaṃbandhe pralayaprasaṅgānna tajjñānādamṛtamavakalpeta /
ataśca svāśrayasya nāmarūpasyāsaṃbhavādupādhyāśrayaṃ nāmarūpaṃ jīva upacaryate /
ata evotpattirapi jīvasya kvacidagnivisphuliṅgodāharaṇena śrāvyamāṇopādhyāśrayaiva veditavyā /
yadapyuktaṃ prakṛtasyaiva mahato bhūtasya draṣṭavyasya bhūtebhyaḥ samutthānaṃ vijñānātmabhāvena darśayanvijñānātmana evedaṃ draṣṭavyatvaṃ darśayatīti, tatrāpiyameva trisūtrī yojayitavyā /
'pratijñāsiddherliṅgamāśmarathyaḥ' /
idamatra pratijñātam- 'ātmani vidite sarvaṃ viditaṃ bhavati' 'idaṃ sarvaṃ yadayamātmā' (bṛ. 2.4.6) iti ca /
upapāditaṃ ca, sarvasya nāmarūpakarmaprapañcasyaikaprasavatvādekapralayatvācca dundubhyādidṛṣṭāntaiśca kāryakāraṇayoravyatirekapratipādanāt /
tasyā eva pratijñāyāḥ siddhiṃ sūcatyetalliṅgaṃ yanmahato bhūtasya draṣṭavyasya bhūtebhyaḥ samutthānaṃ vijñānātmabhāvena kathitamityāśmarathya ācāryo manyate /
abhede hi satyekavijñānena sarvavijñānaṃ pratijñātamavakalpayata iti /
'utkramiṣyata evaṃbhāvādityauḍulomiḥ' /
utkramiṣyato vijñānātmano jñānadhyānādisāmarthyātsaṃprasannasya pareṇātmanaikyasaṃbhavādidamabhedābhidhānamityauḍulomirācāryo manyate /
'avasthiteriti kāśakṛtsnaḥ' /
asyaiva paramātmano 'nenāpi vijñānātmabhāvenāvasthānādupapannamidamabhedābhidhānamiti kāśakṛtsna ācāryo manyate /
nanūcchedābhidhānametat 'etebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya tānyevānuvinaśyati na pretya saṃjñāsti' (bṛ. 2.4.12) iti, kathamedabhedābhidhānam /
naiṣa doṣaḥ /
viśeṣavijñānavināśābhiprāyametadvināśābhidhānaṃ nātmocchedābhiprāyam /
'atraiva mā bhagavānamūmuhanna pretya saṃjñāsti' iti paryanuyujya svayameva śrutyārthāntarasya darśitatvāt- 'na vā are 'haṃ mohaṃ bravīmyavināśī vā are 'yamātmānucchittidharmā mātrāsaṃsargastvasya bhavati' iti /
etaduktaṃ bhavati- kūṭasthanitya evāyaṃ vijñānaghana ātmā nāsyocchedaprasaṅgo 'sti /
mātrābhistvasya bhūtendriyalakṣaṇābhiravidyākṛtābhirasaṃsargo vidyayā bhavati /
saṃsargābhāve ca prakṛtasya viśeṣavijñānasyābhāvānna pretya saṃjñāstītyuktamiti /
yadapyuktam- 'vijñātāramare kena vijānīyāt' iti kartṛvacanena śabdenopasaṃhārādvijñānātmana evedaṃ draṣṭavyamiti, tadapi kāśakṛtsnīyenaiva darśanena parihapaṇīyam /
apica 'yatra hi dvaitamiva bhavati taditara itaraṃ paśyati' (bṛ. 2.4.13) ityārabhyāvidyāviṣaye tasyaiva darśanādilakṣaṇaṃ viśeṣajñānaṃ prapañcya 'yatra tvasya sarvāmātmaivābhūttatkena kaṃ paśyet' ityādinā vidyāviṣaye tasyaiva darśanādilakṣaṇasya viśeṣavijñānasyābhāvamabhidadhāti /
punaśca viṣayābhāve 'pi ātmānaṃ vijānīyāt ityāśaṅkya 'vijñātāramare kena vijānīyāt' ityāha /
tataśca viśeṣavijñānābhāvopapādānaparatvādvākyasya vijñānadhātureva kevalaḥ saṃnbhūtapūrvagatyā kartṛvacanena tṛcā nirdiṣṭa iti gamyate /
darśitaṃ tu purastātkāśakṛtsnīyasya pakṣasya śrutimattvam /
ataśca vijñānātparamātmanoravidyāpratyupasthāpitanāmarūparacitadehādyupādhinim itto bhedo na pāramārthika ityeṣor'thaḥ sarvairvedāntavādibhirabhyupagantavyaḥ /
'sadeva somyedamagra āsīdekamevādvitīyam' (chā. 6.2.1) 'ātmaivedaṃ sarvam' (chā. 7.25.2),' brahmaivedaṃ sarvam' (muṇḍa. 2.2.11), 'idaṃ sarvaṃ yadayamātmā' (bṛ. 2.4.6), 'nānyo 'to 'sti draṣṭā'
(bṛ. 3.7.23), 'nānyadato 'sti draṣṭṛ' (bṛ. 3.8.11) ityevaṃrūpābhyaḥ śrutibhyaḥ /
smṛtibhyaśca 'vāsudevaḥ sarvamiti' (gī. 7.19), 'kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata' (gī. 13.2), 'samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram' (gī. 13.27) ityevaṃrūpābhyaḥ /
bhedadarśanāpavādācca 'anyo 'sāvanyo 'hamasmīti na sa veda yathā paśuḥ' (bṛ. 1.4.10), 'mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ca iha nāneva paśyati' (bṛ. 4.4.19) ityevañjātīyakāt /
'sa vā eṣa mahānaja ātmājaro 'maro 'mṛto 'bhayo brahma' (bṛ. 4.425) iti cātmani sarvavikriyāpratiṣedhāt /
anyathā ca mumukṣūṇāṃ nirapavādavijñānānupapatteḥ, suniścitārthatvānupapatteśca /
nirapavādaṃ hi vijñānaṃ sarvākāṅkṣānivartakamātmaviṣayamiṣyate, 'vedāntavijñānasunuścitārthāḥ' (muṇḍa. 3.2.6) iti ca śruteḥ /
'tatra ko mohaḥ kaḥ śoka ekatvamanupaśyataḥ' (īśā. 7) iti ca /
śthitaprajñalakṣaṇasmṛteśca (gī. 2.54) /
sthite ca kṣetrajñaparamātmaikatvaviṣaya samyagdarśane kṣetrajñaḥ paramātmeti nāmamātrabhaidāt, kṣetrajño 'yaṃ paramātmano bhinnaḥ paramātmāyaṃ kṣetrajñādbhinna ityevañjātīyaka ātmabhaidaviṣayo nirbandho nirarthakaḥ /
eko hyayamātmā nāmamātrabhedena bahudhābhidhīyata iti /
nahi 'satyaṃ jñānamantaṃ brahma /
yo veda nihitaṃ guhāyām' (tai. 2.1) iti kāñcidevaikāṃ guhāmadhikṛtyaitaduktam /
naca brahmaṇo 'nyo guhāyāṃ nihito 'sti, 'tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśat' (tai. 2.6) iti sraṣṭureva praveśaśravaṇāt /
ye tu nirbandhaṃ kurvanti te vedāntārthaṃ bādhamānāḥ śreyodvāraṃ samyagdarśanameva bādhante /
kṛtakamanityaṃ ca mokṣaṃ kalpayanti /
nyāyena ca na saṃgacchanta iti // 22 //
FN: dhīro sarvajñaḥ /
rūpāṇi carācarāṇi śarīrāṇi /
vicitya nirmāya teṣāṃ nāmāni kṛtvā tatrānupraviśyābhivadannabhivadanādi kurvan /
mohaṃ mohakaraṃ vākyam /
ucchittirnāśastadvānna bhavitītyanucchittidharmā /
kāñcit jīvasthānādanyām /
ye tu āśmarathyaprabhṛtayaḥ /
prakṛtyadhikaraṇam / sū. 23-27
prakṛtiś ca pratijñādṛṣṭāntānuparodhāt
yathābhyudayahetutvāddharmo jijñāsya evaṃ niḥśreyasahetutvādbrahma jijñāsyamityuktam /
brahma ca 'janmādyasya yataḥ' (bra. 1.1.2) iti lakṣitam /
tacca lakṣaṇaṃ ghaṭarucakādīnāṃ mṛtsuvarṇādivatprakṛtitve kulālasuvarṇakārādivannimittatve ca samānamityato bhavati vimarśaḥ, kimātmakaṃ punarbrahmaṇaḥ kāraṇatvaṃ syāditi /
tatra nimittakāraṇameva tāvatkevalaṃ syāditi pratibhāti /
kasmāt /
īkṣāpūrvakakartṛtvaśravaṇāt /
īkṣāpūrvakaṃ hi brahmaṇaḥ kartṛtvamavagamyate- 'sa īkṣāñcakre' (pra. 6.3) 'sa prāṇamasṛjata' (pra. 6.4) ityadiśrutibhyaḥ /
īkṣāpūrvakaṃ ca kartṛtvaṃ nimittakāraṇeṣveva kulālādiṣu dṛṣṭam /
anekakārakapūrvikā ca kriyāphalasiddhirloke dṛṣṭā /
sa ca nyāya ādikartaryapi yuktaḥ saṃkramayitum /
īśvaratvaprasiddheśca /
īśvarāṇāṃ hi rājavaivasvatādīnāṃ nimittakāraṇatvameva kevalaṃ pratīyate tadvatparameśvarasyāpi nimittakāraṇatvameva yuktaṃ pratipattum /
kāryaṃ cedaṃ jagatsāvayavamacetanamaśuddhaṃ ca dṛśyate, kāraṇenāpi tasya tādṛśenaiva bhavitavyaṃ, kāryakāraṇayoḥ sārūpyadarśanāt /
brahma ca naivaṃlakṣaṇamavagamyate 'niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntaṃ niravadyaṃ nirañjanam' (śve. 6.19) ityādiśrutibhyaḥ /
pāriśeṣyādbrahmaṇo 'nyadupādānakāraṇamaśuddhyādiguṇakaṃ smṛtiprasiddhamabhyupagantavyam /
brahmakāraṇatvaśruternimittatvamātre paryavasānāditi /
evaṃ prāpte brūmaḥ prakṛtiścopādānakāraṇaṃ ca brahmābhyupagantavyaṃ nimittakāraṇaṃ ca /
na kevalaṃ nimittakāraṇameva /
kasmāt /
pratijñādṛṣṭāntānuparodhāt /
evaṃ pratijñādṛṣṭāntau śrautau noparudhyete /
pratijñā tāvat- 'uta tamādeśamaprākṣyo yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavatyamataṃ matamavijñātaṃ vijñātam' (chā. 6.1.2) iti /
tatra caikena vijñātena sarvamandavijñātamapi vijñātaṃ bhavatīti pratīyate /
taccopādānakāraṇavijñāne sarvavijñānaṃ saṃbhavatyupādānakāraṇavyatirekātkāryasya /
nimittakāraṇāvyatirekāstu kāryasya nāsti, loke takṣṇaḥ prāsādavyatirekadarśanāt /
dṛṣṭānto 'pi yathā 'somyaikena mṛtpiṇḍena sarvaṃ mṛnmayaṃ vijñātaṃ syādvācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyam' ityupādānakāraṇagocara evamāmnāyate /
tathā 'ekena lohamaṇinā sarvaṃ lohamayaṃ vijñātaṃ syāt' 'ekena nakhanikṛntanena sarvaṃ kārṣṇāyasaṃ vijñātaṃ syāt' (chā. 6.1.4,5,6) iti ca /
tathānyatrāpi 'kasminnu bhagavo vijñāte sarvamidaṃ vijñātaṃ bhavati (muṇḍa. 1.1.2) iti pratijñā /
'yathā pṛthivyāmoṣadhayaḥ saṃbhavanti' ( muṇḍa. 1.1.7) iti dṛṣṭāntaḥ /
tathā 'ātmani kalvare dṛṣṭe śrute mate vijñāta idaṃ sarvaṃ viditam' iti pratijñā /
'sa yathā dundubherhanyamānasya na bāhyāñśabdāñśaknuyādgrahaṇāya dundubhestu grahaṇena dundubhyāghātasya vā śabdo gṛhītaḥ' (bṛ. 4.5.6,7) iti dṛṣṭāntaḥ /
evaṃ yathāsaṃbhavaṃ prativedāntaṃ pratijñādṛṣṭāntau prakṛtitvasādhanau pratyetavyau /
yata itīyaṃ pañcamī 'yato vā imāni bhūtāni jāyante' ityatra 'janikartuḥ prakṛtiḥ' (pā.sū. 1.4.30) iti viśeṣasmaraṇātprakṛtilakṣaṇa evāpādāne draṣṭavyā /
nimittatvaṃ tvadhiṣṭhātrantarābhāvādadhigantavyam /
yathā hi loke mṛtsuvarṇādikamupādānakāraṇaṃ kulālasuvarṇakārādīnadhiṣṭhātṛnapekṣya pravartate naivaṃ brahmaṇa upādānakāraṇasya sato 'nyo 'dhiṣṭhātāpekṣyo 'sti, prāgutpatterekamevādvitīyamityavadhāraṇāt /
adhiṣṭhātrantarābhāvo 'pi pratijñādṛṣṭāntānuparodhādevodito veditavyaḥ /
adhiṣṭhātari hyupādānādanyasminnabhyupagamyamāne punarapyekavijñānena sarvavijñānasyāsaṃbhavātpratijñādṛṣṭāntoparodha eva syāt /
tasmādadhiṣṭhātrantarābhāvādātmanaḥ kartṛtvamupādānāntarābhāvācca prakṛtitvam // 23 //
kutaścātmanaḥ kartṛtvaprakṛtitve-
FN: vimarśaḥ saṃśayaḥ /
niṣkalaṃ niravayavam, niṣkriyamacalam, śāntamapariṇāmi, niravadyaṃ nirastasamastadoṣam /
lohaṃ suvarṇam /
nakhanikṛntanaṃ kārṣṇāyasakṛtanakhalavanaśastraṃ lohapiṇḍo vā /
dundubhyāghātasya janakasya janyatayā saṃbandhī vā śabdo viśeṣaśabda ityarthaḥ /
abhidhyopadeśāc ca
abhidhyopadeśaścātmanaḥ kartṛtvaprakṛtitve gamayati 'so 'kāmayata bahu syāṃ prajāyeyeti' 'tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeya' iti ca /
tatrābhidhyānapūrvikāyāḥ svātantryapravṛtteḥ karteti gamyate /
bahu syāmiti pratyagātmaviṣayatvādbahubhavanābhidhyānasyaprakṛtirityapi gamyate // 24 //
FN: abhidhyā sṛṣṭisaṃkalpaḥ /
sākṣāc cobhayāmnānāt
prakṛtitvasyāyamabhyuccayaḥ /
itaśca prakṛtirbrahma, yatkāraṇaṃ sākṣādbrahmaiva kāraṇamupādāyobhau prabhavapralayāvāmnāyate- 'sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyākāśādeva samutpadyante /
ākāśaṃ pratyastaṃ yanti' (chā. 1.9.1) iti /
yaddhi yasmātprabhavati yasmiṃśca pralīyate tattasyopādānaṃ prasiddham /
yathā vrīhiyavādīnāṃ pṛthivī /
sākṣādite sākṣāditi copādānāntarānupādānaṃ darśayatyākāśādeveti /
pratyastamayaśca nopādānādanyatra kāryasya dṛṣṭaḥ // 25 //
FN: abhyuccayo hetvantaram /
ātmakṛteḥ pariṇāmāt
itaśca prakṛtirbrahma, yatkāraṇaṃ brahmaprakriyāyām 'tadātmānaṃ svayamakuruta' (tai. 2.7) ityātmanaḥ karmatvaṃ kartṛtvaṃ ta darśayati /
ātmānamiti karmatvaṃ, svayamakuruteti kartṛtvam /
kathaṃ punaḥ pūrvasiddhasya sataḥ kartṛtvena vyavasthitasya kriyamāṇatvaṃ śakyaṃ saṃpādayitum /
pariṇāmāditi brūmaḥ /
pūrvasiddho 'pi hi sannātmā viśeṣeṇa vikārātmanā pariṇamayāmāsātmānamiti /
vikārātmanā ca pariṇāmo mṛdādyāsu prakṛtiṣūpalabdhaḥ /
svayamiti ca viśeṣaṇānnimittāntarānapekṣatvamapi pratīyate /
pariṇāmāditi vā pṛthaksūtram /
tasyaiṣor'thaḥ - itaśca prakṛtirbrahma, yatkāraṇaṃ brahmaṇa eva vikārātmanā pariṇāmaḥ sāmānādhikaraṇyenāmnāyate 'sacca tyaccābhavat /
niruktaṃ cāniruktaṃ ca' (tai. 2.6) ityādineti // 26 //
FN: sat pratyakṣaṃ bhūtatrayam, tyat parokṣaṃ bhūtadvayam, niruktaṃ vaktuṃ śakyaṃ ghaṭādi, aniruktaṃ vaktumaśakyaṃ kapotarūpādikam /
yoniś ca hi gīyate
itaśca prakṛtirbrahma yonirityapi paṭhyate vedānteṣu 'kartāramīśaṃ puruṣaṃ brahmayonim' (muṇḍa. 3.1.3) iti, 'yadbhūtayoni paripaśyanti dhīrāḥ' (muṇḍa. 1.16) iti ca /
yoniśabdaśca prakṛtivacanaḥ samadhigato loke 'pṛthivī yoniroṣadhivanaspatīnām' iti /
strīyonerapyastyevāyavadvāreṇa garbhaṃ pratyupādānakāraṇatvam /
kacitsthānavacano 'pi yoniśabdo dṛṣṭaḥ - 'yoniṣṭa indra niṣade akāri' (ṛ.saṃ. 1.104.1) iti /
vākyaśeṣāttvatra prakṛtivacanatā parigṛhyate 'yathorṇanābhiḥ sṛjate gṛhyate ca' (muṇḍa. 1.1.7) ityevañjātīyakāt /
evaṃ prakṛtitvaṃ brahmaṇaḥ prasiddham /
yatpunaridamuktamīkṣāpūrvakaṃ kartṛtvaṃ nimittakāraṇeṣveva kulālādiṣu loke dṛṣṭaṃ nopādāneṣvityādi, tatpratyucyate- na lokavadiha bhavitavyam /
nahyayamanumānagamyor'thaḥ /
śabdagamyatvāttvasyārthasya yathāśabdamiha bhavitavyam /
śabdaścekṣiturīśvarasya prakṛtitvaṃ pratidayatātyavocāma /
punaścaitatsarvaṃ vistareṇa prativakṣyāmaḥ // 27 //
FN: kartāraṃ kriyāśaktimantam, īśaṃ niyantāram, puruṣaṃ pratyañcam, brahma pūrṇam, yoniṃ prakṛtim /
he indra, te tava niṣade upaveśanāya yoniḥ sthānaṃ mayā akāri kṛtam /
8 sarvavyākhyānādhikaraṇam / sū. 28
etena sarve vyākhyātā vyākhyātāḥ
Original text: Brahmasūtra with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0