બ્રહ્મસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1.4

ઇતશ્ચાસંસારિસ્વરૂપપ્રતિપાદનપરમેવૈતદ્વાક્યમિત્યવગન્તવ્યમ્ ।
યદસ્મિન્વાક્યે પત્યાદયઃ શબ્દા અસંસારિસ્વરૂપપ્રતિપાદનપરાઃ સંસારિસ્વભાવપ્રતિષેધનાશ્ચ ભવન્તિ ।
ઽસર્વસ્ય વશી સર્વસ્યેશાનઃ સર્વસ્યાધિપતિઃઽ ઇત્યેવઞ્જાતીયકા અસંસારિસ્વભાવપ્રતિપાદનપરાઃ ।
ઽસ ન સાધુના કર્મણા ભૂયાન્નો એવાસાધુના કનીયાન્ઽ ઇત્યેવઞ્જાતીયકાઃ સંસારિસ્વભાવપ્રતિષેધનાઃ ।
તસ્માદસંસારી પરમેશ્વર ઇહોક્ત ઇત્યવગમ્યતે ॥ 43 ॥
ઇતિ શ્રીમચ્છઙ્કરભગવત્પાદકૃતૌ શારીરકમીમાંસાભાષ્યે પ્રથમાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ ॥ 3 ॥
fન્: વશી સ્વતન્ત્રઃ ।
ઈશાનો નિયમનશક્તિમાન્ ।
____________________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________
પ્રથમાધ્યાયે ચતુર્થઃ પાદઃ ।
[અત્ર પ્રધાનવિષયત્વેન સંદુહ્યમાનાનામવ્યક્તાજાદિપદાનાં ચિન્તનમ્]
1 આનુમાનિકાધિકરણમ્ । સૂ. 1-7
આનુમાનિકમ્ અપ્ય્ એકેષામ્ ઇતિ ચેન્ ન શરીર-રૂપક-વિન્યસ્ત-ગૃહીતેર્ દર્શયતિ ચ

બ્રહ્મજિજ્ઞાસાં પ્રતિજ્ઞાય બ્રહ્મણો લક્ષણમુક્તમ્- ઽજન્માદ્યસ્ય યતઃઽ (બ્ર. 1.1.2) ઇતિ ।
તલ્લક્ષણં પ્રધાનસ્યાપિ સમાનમિત્યાશઙ્ક્ય તદશબ્દત્વેન નિરાકૃતમ્- ઽઈક્ષતેર્નાશબ્દમ્ઽ (બ્ર. 1.1.5) ઇતિ ।
ગતિસ્માન્યં ચ વેદાન્તવાક્યાનાં બ્રહ્મકારણવાદં પ્રતિ વિદ્યતે ન પ્રધાનકારણવાદં પ્રતીતિ પ્રપઞ્ચિતં ગતેન ગ્રન્થેન ।
ઇદં ત્વિદાનીમવશિષ્ટમાશઙ્ક્ષ્યતે- યદુક્તં પ્રધાનસ્યાશબ્દત્વં તદસિદ્ધં, કાસુચિચ્છાસ્વાસુ પ્રધાનસમર્પણાભાસાનાં શબ્દનાં શ્રૂયમાણત્વાત્ ।
અતઃ પ્રધાનસ્ય કારણત્વં વેદસિદ્ધમેવ મહદ્ભિઃ પરમર્ષિભિઃ કપિલપ્રભૃતિભિઃ પરિગૃહીતમિતિ પ્રસજ્યતે ।
તદ્યાવત્તેષાં શબ્દાનામન્યપરત્વં ન પ્રતિપાદ્યતે તાવત્સર્વજ્ઞં બ્રહ્મ જગતઃ કારણમિતિ પ્રતિપાદિતમપ્યાકુલીભવેત્ ।
અતસ્તેષામન્યપરત્વં દર્શયિતું પરઃ સંદર્ભઃ પ્રવર્તતે ।
આનુમાનિકમપ્યનુમાનનિરૂપિતમપિ પ્રધાનમેકેષાં શાખિનાં શબ્દવદુપલભ્યતે ।
કાઠકે હિ પઠ્યતે- ઽમહતઃ પરમવ્યક્તમવ્યક્તાત્પુરુષઃ પરઃઽ (1.3.11) ઇતિ ।
તત્ર ય એવ યન્નામાનો યત્ક્રમાચ્ચ મહદવ્યક્તપુરુષાઃ સ્મૃતિપ્રસિદ્ધાસ્ત એવેહ પ્રત્યભિજ્ઞાયન્તે ।
તત્રાવ્યક્તમિતિ સ્મૃતિપ્રસિદ્ધેઃ, શબ્દાદિહીનત્વાચ્ચ ન વ્યક્તમવ્યક્તમિતિ વ્યુત્પત્તિસંભવાત્, સ્મૃતિપ્રસિદ્ધં પ્રધાનમભિધીયતે ।
તસ્ય શબ્દવત્ત્વાદશબ્દત્વમનુપપન્નમ્ ।
તદેવ ચ જગતઃ કારણં શ્રુતિસ્મૃતિન્યાયપ્રસિદ્ધિભ્ય ઇતિ ચેત્ ।
નૈતદેવમ્ ।
નહ્યેતત્કાટકં વાક્યં સ્મૃતિન્યાયપ્રસિદ્ધયોર્મહદવ્યક્તયોરસ્તિત્વપરમ્ ।
નહ્યત્ર યાદૃશં સ્મૃતિપ્રસિદ્ધં સ્વતન્ત્રં કારણં ત્રિગુણં પ્રધાનં તાદૃશં પ્રત્યભિજ્ઞાયતે ।
શબ્દમાત્રં હ્યત્રાવ્યક્તમિતિપ્રત્યભિજ્ઞાયતે ।
સ ચ શબ્દો ન વ્યક્તમવ્યક્તમિતિ યૌગિકત્વાદન્યસ્મિન્નપિ સૂક્ષ્મે સુદુર્લક્ષ્યે ચ પ્રયુજ્યતે ।
નચાયં કસ્મિંશ્ચિદ્રૂઢઃ ।
યા તુ પ્રધાનવાદિનાં રૂઢિઃ સા તેષામેવ પારિભાષિકી સતી ન વેદાર્થનિરૂપણે કારણભાવં પ્રતિપદ્યતે ।
નચ ક્રમમાત્રસામાન્યાત્સમાનાર્થપ્રતિપત્તિર્ભવત્યસતિ તદ્રૂપપ્રત્યભિજ્ઞાને ।
નહ્યશ્વસ્થાને ગાં પશ્યન્નશ્વો ઽયમિત્યમૂઢો ઽધ્યવસ્યતિ ।
પ્રકરણનિરૂપણાયાં ચાત્ર ન પરપરિકલ્પિતં પ્રધાનં પ્રતીયતે ।
શરીરરૂપકવિન્યસ્ગૃહીતેઃ ।
શરીરં હ્યત્ર રથરૂપકવિન્યસ્તમવ્યક્તશબ્દેન પરિગૃહ્યતે ।
કુતઃ ।
પ્રકરણાત્પરિશેષાચ્ચ ।
તથાહ્યનન્તરાતીતો ગ્રન્થ આત્મશરીરવાદિનાં રથિરથાદિરૂપકકૢપ્તિં દર્શયતિ- ઽઆત્માનં રથિનં વિદ્ધિ શરીરં રથમેવ તુ ।
બુદ્ધિં તુ સારથિં વિદ્ધિ મનઃ પ્રગ્રહમેવ ચ ॥
ઇન્દ્રિયાણિ હયાનાહુર્વિષયાંસ્તેષુ ગોચરાન્ ।
આત્મેન્દ્રિયમનોયુક્તં ભોક્તેત્યાહુર્મનીષિણઃ ॥
ઽ (કા. 1.3.3,4) ઇતિ ।
તૈશ્ચેન્દ્રિયાદિભિરસંયતૈઃ સંસારમધિગચ્છતિ ।
સંયતૈસ્ત્વધ્વનઃ પારં તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમાપ્નોતિ દર્શયિત્વા, કિં તદધ્વનઃ પારં વિષ્ણોઃ પરમં પદમિત્યસ્યામાકાઙ્ક્ષાયાં, તેભ્ય એવ પ્રકૃતેભ્ય ઇન્દ્રિયાદિભ્યઃ પરત્વેન પરમાત્માનમધ્વનઃ પારં વિષ્ણોઃ પરમં પદં દર્શયતિ- ઽઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરા હ્યર્થા અર્થેભ્યશ્ચ પરં મનઃ ।
મનસસ્તુ પરા બુદ્ધિર્બુદ્ધેરાત્મા મહાન્પરઃ ।
મહતઃ પરમવ્યક્તમવ્યક્તાત્પુરુષઃ પરઃ ।
પુરુષાન્ન પરં કિઞ્ચિત્સા કાષ્ઠા સા પરા ગતિઃઽ (કા. 1.3.10,11) ઇતિ ।
તત્ર ય એવેન્દ્રિયાદયઃ પૂર્વસ્યાં રથરૂપકકલ્પનાયામશ્વાદિભાવેન પ્રકૃતાસ્ત એવેહ પરિગૃહ્યન્તે પ્રકૃતહાનાપ્રકૃતપ્રક્રિયાપરિહારાય ।
તત્રેન્દ્રિયમનોબુદ્ધયસ્તાવત્પૂર્વત્રેહ ચ સમાનશબ્દા એવ ।
અર્થા યે શબ્દાદયો વિષયા ઇન્દ્રિયહયગોચરત્વેન નિર્દિષ્ટાસ્તેષાં ચેન્દ્રિયેભ્યઃ પરત્વમ્ ।
ઽઇન્દ્રિયાણાં ગ્રહત્વં વિષયાણામતિગ્રહત્વમ્ઽ (બૃ. 3.2) ઇતિ શ્રુતિપ્રસિદ્ધેઃ ।
વિષયેભ્યશ્ચ મનસઃ પરત્વં, મનોમૂલત્વાદ્વિષયેન્દ્રિયવ્યવહારસ્ય ।
મનસસ્તુ પરા બુદ્ધિઃ ।
બુદ્ધિં હ્યારુહ્ય ભોગ્યજાતં ભોક્તારમુપસર્પતિ ।
બુદ્ધેરાત્મા મહાન્પરઃ, યઃ સ ઽઆત્માનં રથિનં વિદ્ધિઽ ઇતિ રથિત્વેનોપક્ષિપ્તઃ ।
કુતઃ ।
આત્મશબ્દાત્ ।
ભોક્તુશ્ચ ભોગોપકરણાત્પરત્વોપપત્તેઃ ।
મહત્ત્વં ચાસ્ય સ્વામિત્વાદુપપન્નમ્ ।
અથવા ઽમનો મહાન્તમતિર્બ્રહ્મા પૂર્બુદ્ધિઃ ખ્યતિરીશ્વરઃ ।
પ્રજ્ઞા સંવિચ્ચિતિશ્ચૈવ સ્મૃતિશ્ચ પરિપઠ્યતે ॥
ઽ ઇતિ સ્મૃતેઃ, ઽયો બ્રહ્માણં વિદધાતિ પૂર્વં યો વૈ વેદાંશ્ચ પ્રહિણોતિ તસ્મૈઽ (શ્વે. ।
6.18) ઇતિ ચ શ્રુતેર્યા પ્રથમજસ્ય હિરણ્યગર્ભસ્ય બુદ્ધિઃ સા સર્વાસાં બુદ્ધીનાં પરા પ્રતિષ્ઠા ।
સેહ મહાનાત્મેત્યુચ્યતે ।
સા ચ પૂર્વત્ર બુદ્ધિગ્રહણેનૈવ ગૃહીતા સતી હિરુગીહોપદિશ્યતે ।
તસ્યા અપ્યસ્માદીયાભ્યો બુદ્ધિભ્યઃ પરત્વોપપત્તેઃ ।
એતસ્મિંસ્તુ પક્ષે પરમાત્મવિષયેણૈવ પરેણ પુરુષગ્રહણેન રથિન આત્મનો ગ્રહણં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
પરમાર્થતઃ પરમાત્મવિજ્ઞાનાત્મનોર્ભેદાભાવાત્ ।
તદેવં શરીરમેવૈકં પરિશિષ્યતે ।
ઇતરાણીન્દ્રિયાદીનિ પ્રકૃતાન્યેવ પરમપદદિદર્શયિષયા સમનુક્રામન્પરિશિષ્યમાણેનેહાન્ત્યેનાવ્યક્તશબ્દેન પરિશિષ્યમાણં પ્રકૃતં શરીરં દર્શયતીતિ ગમ્યતે ।
શરીરેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિવિષયવેદનાસંયુક્તસ્ય હ્યવિદ્યાવતો ભોક્તુઃ શરીરાદીનાં રથાદિરૂપકકલ્પનયા સંસારમોક્ષગતિનિરૂપણેન પ્રત્યગાત્મબ્રહ્માવગતિરિહ વિવક્ષિતા ।
તથાચ ઽએષ સર્વેષુ ભૂતેષુ ગૂઢાત્મા ન પ્રકાશતે ।
દૃશ્યતે ત્વગ્ર્યયા બુદ્ધ્યા સૂક્ષ્મયા સૂક્ષ્મદર્શિભિઃઽ ॥
(કા. 1.3.12) ઇતિ વૈષ્ણવસ્ય પરમપદસ્ય દુરવગમત્વમુક્ત્વા તદવગમાર્થં યોગં દર્શયતિ- ઽયચ્છેદ્વાઙ્મનસી પ્રાજ્ઞસ્તદ્યચ્છેજ્જ્ઞાન આત્મનિ ।
જ્ઞાનમાત્મનિ મહતિ નિયચ્છેત્તદ્યચ્છેચ્છાન્ત આત્મનિઽ ॥
(કા. 1.3.13) ઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ- વાચં મનસિ સંયચ્છેત્ વાગાદિબાહ્યેન્દ્રિયવ્યાપારમુત્સૃજ્ય મનોમાત્રેણાવતિષ્ઠેત ।
મનો ઽપિ વિષયવિકલ્પાભિમિખં વિકલ્પદોષદર્શનેન જ્ઞાનશબ્દોદિતાયાં બુદ્ધાવધ્યવસાયસ્વભાવાયાં ધારયેત્ ।
તામપિ બુદ્ધિં મહત્યાત્મનિ ભોક્તર્યગ્ર્યાયાં વા બુદ્ધૌ સૂક્ષ્મતાપાદનેન નિયચ્છેત્ ।
મહાન્તં ત્વાત્માનં શાન્ત આત્મનિ પ્રકરણવતિ પરસ્મિન્પુરુષે પરસ્યાં કાષ્ઠાયાં પ્રતિષ્ઠાપયેદિતિ ચ ।
તદેવં પૂર્વાપરાલોચનાયાં નાસ્ત્યત્ર પરપરિકલ્પિતસ્ય પ્રધાનસ્યાવકાશઃ ॥ 1 ॥
fન્: પ્રધાનસ્ય વૈદિકશબ્દશૂન્યત્વેન ।
અવશિષ્ટમનાશઙ્કિતમનિરાકૃતં ચ ।
પ્રતીત્યા પ્રધાનાર્પકત્વે ઽપિ વસ્તુતો નેતિ વક્તુમાભાસપદમ્ ।
અપિશબ્દાદેકશબ્દાચ્ચ બ્રહ્માઙ્ગીકારેણ પૂર્વપક્ષો વિચારશ્ચાયં ક્વાચિત્ક ઇતિ સૂચિતમ્ ।
સ્માર્તક્રમરૂઢિભ્યામવ્યક્તશબ્દઃ પ્રધાનપરઃ ।
અજામેકાં ઇત્યાદ્યા શ્રુતિઃ ।
ઽહેતુઃ પ્રકૃતિરુચ્યતેઽ ઇત્યાદ્યા સ્મૃતિઃ ।
ઽયદલ્પં તજ્જડપ્રકૃતિકંઽ ઇતિ ન્યાયઃ ।
તતો બ્રહ્મૈવ જગત્કારણમિતિ મતક્ષતિરિતિ ભાવઃ ।
રૂપકકૢપ્તિઃ સાદૃશ્યકલ્પના ।
પ્રગ્રહો ઽશ્વરશના ।
તેષુ હયેષુ ।
ગોચરાન્ માર્ગાન્ ।
આત્મા દેહઃ ।
ગૃહ્ણન્તિ પુરુષપશું બધ્નાતીતિ ગ્રહા ઇન્દ્રિયાણિ ।
તેભ્યઃ શ્રેષ્ઠા અતિગ્રહા વિષયાઃ ।
પરત્વં શ્રૈષ્ઠ્યાભિપ્રાયં નત્વાન્તરત્વેનેતિ ભાવઃ ।

બુદ્ધેઃ પરઃ પ્રત્યભિજ્ઞાયત ઇતિ શેષઃ ।
હિરુક્ પૃથક્ ।
વેદના સુખાદ્યનુભવઃ ।
વાગિત્યત્ર દ્વિતીયાલોપશ્છાન્દસઃ મનસી ઇતિ દીર્ઘશ્ચ ।
અગ્ર્યા સમાધિપરિપાકજા ।
સૂક્ષ્મં તુ તદર્હત્વાત્

ઉક્તમેતત્પ્રકરણપરીશેષાભ્યાં શરીરમવ્યક્તશબ્દઃ ન પ્રધાનમિતિ ।
ઇદમિદાનીમાશઙ્ક્યતે- કથમવ્યક્તશબ્દાર્હત્વં શરીરસ્ય, યાવતા સ્થૂલત્વાત્સ્પૃષ્ટતરમિદં શરીરં વ્યક્તશબ્દાર્હમસ્પષ્ટવચનસ્ત્વવ્યક્તશબ્દ ઇતિ ।
અત ઉત્તરમુચ્યતે- સૂક્ષ્મં ત્વિહ કારણાત્મના શરીરં વિવક્ષ્યતે સૂક્ષ્મસ્યાવ્યક્તશબ્દાર્હત્વાત્ ।
યદ્યપિ સ્થૂલમિદં શરીરં ન સ્વયમવ્યક્તશબ્દમર્હતિ, તથાપિ તસ્ય ત્વારમ્ભકં ભૂતસૂક્ષ્મમવ્યક્તશબ્દમર્હતિ ।
પ્રકૃતિશબ્દશ્ચ વિકારે દૃષ્ટઃ ।
યથા ઽગોભિઃ શ્રીણીત મત્સરમ્ઽ (ઋ.સ. 9.46.4) ઇતિ શ્રુતિશ્ચ- ઽતદ્ભેદં તર્હ્યવ્યાકૃતમાસીત્ઽ (બૃ. 1.4.7) ઇતીદમેવ વ્યાકૃતનામરૂપવિભિન્નં જગત્પ્રાગવસ્થાયાં પરિત્યક્તવ્યાકૃતનામરૂપં બીજશક્ત્યવસ્થમવ્યક્તશબ્દયોગં દર્શયતિ ॥ 2 ॥
fન્: પ્રકૃતેર્વિકારાણામનન્યત્વાત્પ્રકૃતેરવ્યક્તત્વં વિકારે ઉપચર્યતે ।
ગોભિર્ગોવિકારૈઃ પયોભિઃ મત્સરં સોમં શ્રીણીત મિશ્રિતં કુર્યાત્ ।
તત્ હ કિલ તર્હિ પ્રાગવસ્થાયામિદં જગદવ્યાકૃતં અવ્યક્તમાસીત્ ।
તદધીનત્વાદ્ અર્થવત્

અત્રાહ- યદિ જગદિદમનભિવ્યક્તનામરૂપં બીજાત્મકં પ્રાગવસ્થમવ્યક્તશબ્દાર્હમભ્યુપગમ્યેત, તદાત્મના ચ શરીરસ્યાપ્યવ્યક્તશબ્દાર્હત્વં પ્રતિજ્ઞાયેત, સ એવ તર્હિ પ્રધાનકારણવાદ એવં સત્યાપદ્યેત ।
અસ્યૈવ જગતઃ પ્રાગવસ્થાયાઃ પ્રધાનત્વેનાભ્યુપગમાદિતિ ।
અત્રોચ્યતે- યદિ વયં સ્વતન્ત્રાં કાઞ્ચિત્પ્રાગવસ્થાં જગતઃ કારણત્વેનાભ્યુપગચ્છેમ, પ્રસઞ્જ્યેમ તદા પ્રધાનકારણવાદમ્ ।
પરમેશ્વરાધીના ત્વિયમસ્માભિઃ પ્રાગવસ્થા જગતો ઽભ્યુપગમ્યતે ન સ્વતન્ત્રા ।
સા ચાવશ્યાભ્યુપગન્તવ્યા ।
અરથવતી હિ સા ।
નહિ તયા વિના પરમેશ્વરસ્ય સ્રષ્ટૃત્વં સિદ્ધયતિ ।
શક્તિરહિતસ્ય તસ્ય પ્રવૃત્ત્યનુપપત્તેઃ ।
મુક્તાનાં ચ પુનરનુત્પત્તિઃ ।
કુતઃ ।
વિદ્યયા તસ્યા બીજશક્તેર્દાહાત્ ।
અવિદ્યાત્મિકા હિ બીજશક્તિરવ્યક્તશબ્દનિર્દેશ્યા પરમેશ્વરાશ્રયા માયામયી મહાસુપ્તિઃ, યસ્યાં સ્વરૂપપ્રતિબોધરહિતાઃ શેરતે સંસારિણો જીવાઃ ।
તદેતદવ્યક્તં ક્વચિદાકાશશબ્દનિર્દિષ્ટમ્- ઽએતસ્મિન્નુ ખલ્વક્ષરે ગાર્ગ્યાકાશ ઓતશ્ચ પ્રોતશ્ચઽ (બૃ. 3.8.11) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ક્વચિદક્ષરશબ્દોદિતમ્- ઽઅક્ષરાત્પરતઃ પરઃઽ (મુ. 2.1.2) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ક્વચિન્માયેતિ સૂચિતમ્- ઽમાયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાન્માયિનં તુ મહેશ્વરમ્ઽ (શ્વે. 4.10) ઇતિ મન્ત્રવર્ણાત્ ।
અવ્યક્તા હિ સા માયા, તત્ત્વાન્યત્વનિરૂપણસ્યાશક્યત્વાત્ ।
તદિદં ઽમહતઃ પરમવ્યક્તમ્ઽ ઇત્યુક્તમવ્યક્તપ્રભવત્વાન્મહતઃ, યદા હૈરણ્યગર્ભી બુદ્ધિર્મહાન્ ।
યદા તુ જીવો મહાંસ્તદાપ્યવ્યક્તાધીનત્વાજ્જીવભાવસ્ય મહતઃ પરમવ્યક્તમિત્યુક્તમ્ ।
અવિદ્યા હ્યવ્યક્તમ્ ।
અવિદ્યાવત્ત્વેનૈવ જીવસ્ય સર્વઃ સંવ્યવહારઃ સંતતો વર્તતે ।
મહતઃ પરત્વમભેદોપચારાત્તદ્વિકારે શરીરે પરિકલ્પ્યતે ।
સત્યપિ શરીરવદિન્દ્રિયાદીનાં તદ્વિકારત્વાવિશેષે શરીરસ્યૈવાભેદોપચારાદવ્યક્તશબ્દેન ગ્રહણં, ઇન્દ્રિયાદીનાં સ્વશબ્દૈરેવ ગૃહીતત્વાત્પરિશિષ્ટત્વાચ્ચ શરીરસ્ય ।
અન્યે તુ વર્ણયન્તિ- દ્વિવિધં હિ શરીરં સ્થૂલં સૂક્ષ્મં ચ ।
સ્થૂલં યદિદમુપલભ્યતે ।
સૂક્ષ્મં યદુત્તરત્ર વક્ષ્યતે- ઽતદન્તરપ્રતિપત્તૌ રંહતિ સંપરિષ્વક્તઃ પ્રશ્નનિરૂપણાભ્યામ્ઽ (બૃ. 3.1.1) ઇતિ ।
તચ્ચોભયમપિ શરીરમવિશેષાત્પૂર્વત્ર રથત્વેન સંકીર્તિતમ્ ।
ઇહ તુ સૂક્ષ્મમવ્યક્તશબ્દેન પરિગૃહ્યતે ।
સૂક્ષ્મસ્યાવ્યક્તશબ્દાર્હત્વાત્ ।
તદધીનત્વાચ્ચ બન્ધમોક્ષવ્યવહારસ્ય જીવાત્તસ્ય પરત્વમ્ ।
યથાર્થાધીનત્વાદિન્દ્રિયવ્યાપારસ્યેન્દ્રિયેભ્યઃ પરત્વમર્થાનામિતિ ।
તૈસ્ત્વેતદ્વક્તવ્યં, અવિશેષેણ શરીરદ્વયસ્ય પૂર્વત્ર રથત્વેન સંકીર્તિતત્વાત્સમાનયોઃ પ્રકૃતપરિશિષ્ટત્વયોઃ કથં સૂક્ષ્મમેવ શરીરમિહ ગૃહ્યતે ન પુનઃ સ્થૂલમપીતિ ।
આમ્નાતસ્યાર્થં પ્રતિપત્તું પ્રભવામો નામ્નાતં પર્યનુયોક્તુમ્ ।
આમ્નાતં ચાવ્યક્તપદં સૂક્ષ્મમેવ પ્રતિપાદયિતું શક્નોતિ નેતરદ્વ્યક્તત્વાત્તસ્યેતિ ચેત્ ।
ન ।
એકવાક્યતાધીનત્વાદર્થપ્રતિપત્તેઃ ।
નહીમે પૂર્વોત્તરે આમ્નાતે એકવાક્યતામનાપદ્ય કઞ્ચિદર્થં પ્રતિપાદયતઃ, પરકૃતહાનાપ્રકૃતપ્રક્રિયાપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચાકાઙ્ક્ષામન્તરેણૈકવાક્યતાપ્રતિપત્તિરસ્તિ ।
તત્રાવશિષ્ટાયાં શરીરદ્વયસ્ય ગ્રાહ્યત્વાકાઙ્ક્ષાયાં યથાકાઙ્ક્ષં સંબન્ધે ઽનભ્યુપગમ્યમાન એકવાક્યતૈવ બાધિતા ભવતિ કુત આમ્નાતસ્યાર્થપ્રતિપત્તિઃ ।
નચૈવં મન્તવ્યં દુઃશોધત્વાત્સૂક્ષ્મસ્યૈવ શરીરસ્યેહ ગ્રહણં, સ્થૂલસ્ય તુ દૃષ્ટબીભત્સતયા સુશોધત્વાદગ્રહણમિતિ ।
યતો નૈવેહ શોધનં કસ્યચિદ્વિવક્ષ્યતે ।
નહ્યત્ર શોધનવિધાયિ કિઞ્ચિદાખ્યાતમસ્તિ ।
અનન્તરનિર્દિષ્ટત્વાત્તુ કિં તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમિતીદમિહ વિવક્ષ્યતે ।
તથાહીદમસ્માત્પરમિદમસ્માત્પરમિત્યુક્ત્વા ઽપુરુષાન્ન પરં કિઞ્ચિત્ઽ ઇત્યાહ ।
સર્વથાપિ ત્વાનુમાનિકનિરકરણોપપત્તેસ્તથા નામાસ્તુ, ન નઃ કિઞ્ચિચ્છિદ્યતે ॥ 3 ॥
fન્: તર્હિ તદા ।
માયામયી પ્રસિદ્ધમાયોપમિતા ।
બુદ્ધ્યાદ્યુપાધિભેદાજ્જીવા ઇતિ બહૂક્તિઃ ।
અનવચ્છિન્નત્વાદાકાશત્વં, તત્ત્વજ્ઞાનં વિનાનિવૃત્તેરક્ષરત્વં, વિચિત્રકાર્યત્વાન્માયાત્વમિતિ ભેદઃ ।
તત્ અવ્યક્તમ્ ।
ગોબલીવર્દપદવદેતદ્દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
એકાર્થબોધકાનાં શબ્દાનાં મિથ આકાઙ્ક્ષ્યૈકસ્યાં બુદ્ધાવરૂઢત્વમેકવાક્યતા ।
ગ્રાહ્યત્વાકાઙ્ક્ષા એકવાક્યતા ।
દૃષ્ટા બીભત્સા ઘૃણા યસ્મિન્ તસ્ય ભાવસ્તત્તા તયેત્યર્થઃ ।
સર્વથા સ્થૂલસૂક્ષ્મયોરન્યતરગ્રહે ઽપીતિ યાવત્ ।
જ્ઞેયત્વાવચનાચ્ ચ

જ્ઞેયત્વેન ચ સાંખ્યૈઃ પ્રધાનં સ્મર્યતે ગુણપુરુષાન્તરજ્ઞાનાત્કૈવલ્યમિતિવદ્ભિઃ ।
નહિ ગુણસ્વરૂપમજ્ઞાત્વા ગુણેભ્યઃ પુરુષસ્યાન્તરં શક્યં જ્ઞાતુમિતિ ।
ક્વચિચ્ચ વિભૂતિવિશેષપ્રાપ્તયે પ્રધાનં જ્ઞેયમિતિ સ્મરન્તિ ।
નચેદગિહાવ્યક્તં જ્ઞેયત્વેનોચ્યતે ।
પદમાત્રં હ્યવ્યક્તશબ્દઃ ।
નેહાવ્યક્તં જ્ઞાતવ્યમુપાસિતવ્યં ચેતિ વાક્યમસ્તિ ।
નચાનુપદિષ્ટપદાર્થજ્ઞાનં પુરુષાર્થમિતિ શક્યં પ્રતિપત્તુમ્ ।
તસ્માદપિ નાવ્યક્તશબ્દેન પ્રધાનમભિધીયતે ।
અસ્માકં તુ રથરૂપકકૢપ્તશરીરાદ્યનુસરણેન વિષ્ણોરેવ પરમં પદં દર્શયિતુમયમુપન્યાસ ઇત્યનવદ્યમ્ ॥ 4 ॥
વદતીતિ ચેન્ ન પ્રાજ્ઞો હિ પ્રકરણાત્

અત્રાહ સાંખ્યઃ - જ્ઞેયત્વાવચનાત્ ઇત્યસિદ્ધમ્ ।
કથમ્ ।
શ્રૂયતે હ્યુત્તરત્રાવ્યક્તશબ્દોદિતસ્ય પ્રધાનસ્ય જ્ઞેયત્વવચનમ્- ઽઅશબ્દમસ્પર્શમરૂપમવ્યયં તથારસં નિત્યમગન્ધવચ્ચ યત્ ।
અનાદ્યનન્તં મહતઃ પરં ધ્રુવં નિચાય્ય તં મૃત્યુમુખાત્પ્રમુચ્યતેઽ ॥
(કા. 2.3.15) ઇતિ ।
અત્ર હિ યાદૃશં શબ્દાદિહીનં પ્રધાનં મહતઃ પરં સ્મૃતૌ નિરૂપિતં તાદૃશમેવ નિચાય્યત્વેન નિર્દિષ્ટં, તસ્માત્પ્રધાનમેવેદં, તદેવ ચાવ્યક્તશબ્દનિર્દિષ્ટમિતિ ।
અત્ર બ્રૂમઃ - નેહ પ્રધાનં નિચાય્યત્વેન નિર્દિષ્ટમ્ ।
પ્રાજ્ઞો હીહ પરમાત્મા નિચાય્યત્વેત નિર્દિષ્ટં ઇતિ ગમ્યતે ।
કુતઃ ।
પ્રકરણાત્ ।
પ્રાજ્ઞસ્ય હિ પ્રકરણં વિતતં વર્તતે ।
ઽપુરુષાન્ન પરં કિઞ્ચિત્સા કાષ્ઠા સા પરા ગતિઃઽ ઇત્યાદિનિર્દેશાત્, ઽએષ સર્વેષુ ભૂતેષુ ગૂઢોત્મા ન પ્રકાશતેઽ ઇતિ ચ દુર્જ્ઞાતત્વવચનેન તસ્યૈવ જ્ઞેયત્વાકાઙ્ક્ષણાત્ ।
ઽયચ્છેદ્વાઙ્મનસી પ્રાજ્ઞઃઽ ઇતિ ચ તજ્જ્ઞાનાયૈવ વાગાદિસંયમસ્ય વિહિતત્વાત્ ।
મૃત્યુમુખપ્રમોક્ષણફલત્વાચ્ચ ।
નહિ પ્રધાનમાત્રં નિચાય્ય મૃત્યુમુખાત્પ્રમુચ્યત ઇતિ સાંખ્યૈરિષ્યતે ।
ચેતનાત્મવિજ્ઞાનાદ્ધિ મૃત્યુમુખાત્પ્રમુચ્યતે ઇતિ તેષામભ્યુપગમઃ ।
સર્વેષુ વેદાન્તેષુ પ્રાજ્ઞસ્યૈવાત્મનો ઽશબ્દાદિધર્મત્વમભિલપ્યતે ।
તસ્માન્ન પ્રધાનસ્યાત્ર જ્ઞેયત્વમવ્યક્તશબ્દનિર્દિષ્ટત્વં વા ॥ 5 ॥
fન્: અશબ્દમિત્યાદિષુ પ્રત્યેકં નિત્યશબ્દઃ સંબધ્યતે ।
ત્રયાણામ્ એવ ચૈવમ્ ઉપન્યાસઃ પ્રશ્નશ્ ચ

ઇતશ્ચ ન પ્રધાનસ્યાવ્યક્તશબ્દવાચ્યત્વં જ્ઞેયત્વં વા ।
યસ્માન્ત્રયાણામેવ પદાર્થાન્મગ્નિજીવપરમાત્મનામસ્મિન્ગ્રન્થે કઠવલ્લીષુ વરપ્રધાનસામર્થ્યાદ્વક્તવ્યતોપન્યાસો દૃશ્યતે ।
તદ્વિષય એવ ચ પ્રશ્નઃ ।
નાતો ઽન્યસ્ય પ્રશ્ન ઉપન્યાસો વાસ્તિ ।
તત્ર તાવત્ ઽસ ત્વમગ્નિં સ્વર્ગ્યમધ્યેષિ મૃત્યો પ્રબ્રૂહિ તં શ્રદ્દધાનાય મહ્યમ્ઽ (કા. 1.1.13) ઇત્યગ્નિવિષયઃ પ્રશ્નઃ ।
ઽયેયં પ્રેતેઽ વિચિકિત્સા મનુષ્યે ઽસ્તીત્યેકે નાયમસ્તીતિ ચૈકે ।
એતદ્વિદ્યામનુશિષ્ટસ્ત્વયાહં વરાણામેષ વરસ્તૃતીયઃ ॥
ઽ (કા. 1.1.20) ઇતિ જીવવિષયઃ પ્રશ્નઃ ।
ઽઅન્યત્ર ધર્માદન્ત્રાધર્માન્યત્રાસ્મત્કૃતાકૃતાત્ ।
અન્યત્ર ભૂતાચ્ચ ભવ્યાચ્ચ યત્તત્પશ્યસિ તદ્વદ ॥
ઽ (કા. 1.2.14) ઇતિ પરમાત્મવિષયઃ ।
પ્રતિવચનમપિ ઽલોકાદિમમગ્નિં તમુવાચ તસ્મૈ યા ઇષ્ટકાયાવતીર્વા યથા વાઽ (કા. 1.1.15) ઇત્યગ્નિવિષયમ્ ।
ઽહન્ત ત ઇદં પ્રવક્ષ્યામિ ગુહ્યં બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।
યથા ચ મરણં પ્રાપ્ય આત્મા ભવતિ ગૌતમ ।
યોનિમન્યે પ્રપદ્યન્તે શરીરત્વાય દેહિનઃ ।
સ્થાણુમન્યે ઽનુસંયન્તિ યથાકર્મ યથાશ્રુતમ્ઽ (કા. 2.5.6,7) ઇતિ ।
વ્યવહિતં જીવવિષયમ્ ।
ઽન જાયતે મ્રિયતે વા વિપશ્ચિત્ઽ (કા. 1.2.18) ઇત્યાદિબહુપ્રપઞ્ચં પરમાત્મવિષયમ્ ।
નૈવં પ્રધાનવિષયઃ પ્રશ્નો ઽસ્તિ ।
અપૃષ્ટત્વાચ્ચાનુપન્યસનીયત્વં તસ્યેતિ ।
અત્રાહ- યો ઽયમાત્મવિષયઃ પ્રશ્નો યેયં પ્રેતે વિચિકિત્સા મનુષ્યે ઽસ્તીતિ, કિં સ એવાયમ્ ઽઅન્યત્ર ધર્માદન્યત્રાધર્માત્ઽ ઇતિ પુનરનુકૃષ્યતે, કિંવા તતો ઽન્યો ઽયમપૂર્વઃ પ્રશ્ન ઉત્થાપ્યત ઇતિ ।
કિચાતઃ ।
સ એવાયં પ્રશ્નઃ પુનરનુકૃષ્યત ઇતિ યદ્યુચ્યેત, દ્વયોરાત્મવિષયયોઃ પ્રશ્નયોરેકતાપત્તેરગ્નિવિષય આત્મવિષયશ્ચ દ્વાવેવ પ્રશ્નાવિત્યતો ન વક્તવ્યં ત્રયાણાં પ્રશ્નોપન્યાસાવિતિ ।
અથાન્યો ઽયમપૂર્વઃ પ્રશ્નઃ ઉત્થાપ્યત ઇત્યુચ્યેત તતો યથૈવ વરપ્રદાનવ્યતિરેકેણ પ્રશ્નકલ્પનાયામદોષ એવં પ્રશ્ન વ્યતિરેકેણાપિ પ્રધાનોપન્યાસકલ્પનાયામદોષઃ સ્યાદિતિ ।
અત્રોચ્યતે- નૈવં વયમિહ વરપ્રદાનવ્યતિરેકેણ પ્રશ્નં કઞ્ચિત્કલ્પયામો વાક્યોપક્રમસામર્થ્યાત્ ।
વરપ્રદાનોપક્રમા હિ મૃત્યુનચિકેતઃસંવાદરૂપા વાક્યપ્રવૃત્તિરાસમાપ્તેઃ કઠવલ્લીનાં લક્ષ્યતે ।
મૃત્યુઃ કિલ નાચિકેતસે પિત્રા પ્રહિતાય ત્રીન્વરાન્પ્રદદૌ ।
નચિકેતાઃ કિલ તેષાં પ્રથમેન વરેણ સૌમનસ્યં વવ્રે ।
દ્વિતીયેનાગ્નિવિદ્યામ્, તૃતીયેનાત્મવિદ્યામ્, ઽયેયં પ્રેતેઽ ઇતિ ઽવરાણામેવ વરસ્તૃતીયઃઽ (કા. 1.1.20) ઇતિ લિઙ્ગાત્ ।
તત્ર યદ્યન્યત્ર ધર્માદિત્યન્યો ઽયમપૂર્વઃ પ્રશ્ન ઉત્થાપ્યેત તતો વરપ્રદાનવ્યતિરેકેણાપિ પ્રશ્નકલ્પનાદ્વાક્યં બાધ્યેથ ।
નનુ પ્રષ્ઠવ્યભેદાદપૂર્વો ઽયં પ્રશ્નો ભવિતુમર્હતિ ।
પૂર્વો હિ પ્રશ્નો જીવવિષયઃ ।
યોયં પ્રેતે વિચિકિત્સા મનુષ્યે ઽસ્તિ નાસ્તીતિ વિચિકિત્સાભિધાનાત્ ।
જીવશ્ચ ધર્માદિગોચરત્વાન્નાન્યત્ર ધર્માદિતિ પ્રશ્નમર્હતિ ।
પ્રાજ્ઞસ્તુ ધર્માદ્યતીતત્વાદન્યત્ર અન્યત્ર ધર્માદિતિ પ્રશ્નમર્હતિ ।
પ્રશ્નચ્છાયા ચ ન સમાના લક્ષ્યતે ।
પૂર્વસ્યાસ્તિત્વનાસ્તિત્વવિષયત્વાદુત્તરસ્ય ધર્માદ્યતીતવસ્તુવિષયત્વાત્ ।
તસ્માત્પ્રત્યભિજ્ઞાનાભાવાત્પ્રશ્નભેદઃ ।
ન પૂર્વસ્યૈવોત્તરત્રાનુકર્ષણમિતિ ચેત્ ।
ન ।
જીવપ્રાજ્ઞયોરેકત્વાભ્યુપગમાત્ ।
ભવેત્પ્રષ્ટવ્યભેદાત્પ્રશ્નભેદો યદ્યન્યો જીવઃ પ્રાજ્ઞાત્સ્યાત્ ।
ન ત્વન્યત્વમસ્તિ ।
તત્ત્વમસીત્યાદિશ્રુત્યન્તરેભ્યઃ ।
ઇહ ચાન્યત્ર ધર્માદિત્યસ્ય પ્રશ્નસ્ય પ્રતિવચનં ઽન જાયતે મ્રિયતે વા વિપશ્ચિત્ઽ ઇતિ જન્મમરણપ્રતિષેધેન પ્રતિપાદ્યમાનં શારીરપરમેશ્વરયોરભેદં દર્શયતિ ।
સતિ હિ પ્રસઙ્ગે પ્રતિષેધો ભાગી ભવતિ ।
પ્રસઙ્ગશ્ચ જન્મમરણયોઃ શરીરસંસ્પર્શાચ્છારીરસ્ય ભવતિ ન પરમેશ્વરસ્ય ।
તથા- ઽસ્વપ્નાન્તં જાગરિતાન્તં ચોભૌ યેનાનુપશ્યતિ ।
મહાન્તં વિભુમાત્માનં મત્વા ધીરો ન શોચતિ ॥
(કા. 2.4.4) ઇતિ સ્વપ્નજાગરિતદૃશો જીવસ્યૈવ મહત્ત્વવિભુત્વવિશેષણસ્ય મનનેન શોકવિચ્છેદં દર્શયન્ન પ્રાજ્ઞાદન્યો જીવ ઇતિ દર્શયતિ ।
પ્રાજ્ઞવિજ્ઞાનાદ્ધિ શોકવિચ્છેદ ઇતિ વેદાન્તસિદ્ધાન્તઃ ।
તથાગ્રે- ઽયદેવેહ તદમુત્ર યદમુત્ર તદન્વિહ ।
મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ ।
ઽ (કા.2.4.10) ઇતિ જીવપ્રાજ્ઞભેદદૃષ્ટિમપવદતિ ।
તથા જીવવીષયસ્યાસ્તિત્વનાસ્તિત્વપ્રશ્નસ્યાનન્તરમ્ ઽઅન્યં વરં નચિકેતો વૃણીષ્વઽ ઇત્યારભ્ય મૃત્યુના તૈસ્તૈઃ કામૈઃ પ્રલોભ્યમાનો ઽપિ નચિકેતા યદા ન ચચાલ, તદૈનં મૃત્યુરભ્યુદયનીઃશ્રેયસવિભાગપ્રદર્શનેન વિદ્યાવિદ્યાવિભાગપ્રદર્શનેન ચ ઽવિદ્યાભીપ્સિનં નચિકેતસં મન્યે ન ત્વા કામા બહવો ઽલોલુપન્તઽ (કા.1.2.4) ઇતિ પ્રશસ્ય પ્રશ્નમપિ તદીયં પ્રશંસન્યદુવાચ- ઽતં દુર્દર્શં ગૂઢમનુપ્રવિષ્ઠં ગુહાહિતં ગહ્વરેષ્ઠં પુરાણમ્ ।
અધ્યાત્મયોગાધિગમેન દેવં મત્વા ધીરો હર્ષશોકૌ જહાતિ ॥
ઽ (કા.1.2.12) ઇતિ, તેનાપિ જીવપ્રાજ્ઞયોરભેદ એવેહ વિવક્ષત ઇતિ ગમ્યતે ।
યત્પ્રશ્નનિમિત્તાં ચ પ્રશંસાં મહતીં મૃત્યોઃ પ્રત્યપદ્યત નચિકેતા યદિ તં વિહાય પ્રશંસાનન્તરમન્યમેવ પ્રશ્નમુપક્ષિપેદસ્થાન એવ સા સર્વા પ્રશંસા પ્રસારિતા સ્યાત્ ।
તસ્માત્ ઽયેયં પ્રેતેઽ ઇત્યસ્યૈવ પ્રશ્નસ્યૈતદનુકર્ષણમ્ ઽઅન્યત્ર ધર્માત્ઽ ઇતિ ।
યત્તુ પ્રશ્નચ્છાયાવૈલક્ષણ્યમુક્તં તદદૂષણમ્ ।
તદીયસ્યૈવ વિશેષસ્ય પુનઃ પૃચ્છ્યમાનત્વાત્ ।
પૂર્વત્ર હિ દેહાદિવ્યતિરિક્તસ્યાત્મનો ઽસ્તિત્વં પૃષ્ટમુત્તરત્ર તુ તસ્યૈવાસંસારિત્વં પૃચ્છ્યત ઇતિ યાવદ્ધ્યવિદ્યા ન નિવર્તતે તાવદ્ધર્માદિગોચરત્વં જીવસ્ય જીવત્વં ચ ન નિવર્તતે ।
તન્નિવૃત્તૌ તુ પ્રાજ્ઞ એવ તત્ત્વમસીતિ શ્રુત્યા પ્રત્યાય્યતે ।
નચાવિદ્યાવત્ત્વે તદપગમે ચ વસ્તુનઃ કશ્ચિદ્વિશેષો ઽસ્તિ ।
યથા કશ્ચિત્સંતમસે પતિતાં કાઞ્ચિદ્રજ્જુમહિં મન્યમાનો ભીતો વેપમાનઃ પલાયતે, તં ચાપરો બ્રૂયાન્મા ભષીર્નાયમહી રજ્જુરેવેતિ ।
સ ચ તદુપશ્રુત્યાહિકૃતં ભયમુત્સૃજેદ્વેપથું પલાયનં ચ ।
નત્વહિબુદ્ધિકાલે તદપગમકાલે ચ વસ્તુનઃ કશ્ચિદ્વિશેષઃ સ્યાત્ ।
તથૈવૈતદપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તતશ્ચ ઽન જાયતે મ્રિયતે વાઽ ઇત્યેવમાદ્યપિ ભવત્યસ્તિત્વપ્રશ્નસ્ય પ્રતિવચનમ્ ।
સૂત્રં ત્વવિદ્યાકલ્પિતજીવપ્રાજ્ઞભેદાપેક્ષયા યોજયિતવ્યમ્ ।
એકત્વે ઽપિ હ્યાત્મવિષયસ્ય પ્રશ્નસ્ય પ્રાયણાવસ્થાયાં દેહવ્યતિરિક્તાસ્તિત્વમાત્રવિચિકિત્સાનાત્કર્તૃત્વાદિસંસારસ્વભાવાનપોહનાચ્ચ પૂર્વસ્ય પર્યાયસ્ય જીવવિષયત્વમુત્પ્રેક્ષ્યતે ।
ઉત્તરસ્ય તુ ધર્માદ્યત્યયસંકીર્તનાત્પ્રાજ્ઞવિષયત્વમિતિ ।
તતશ્ચ યુક્તાગ્નિજીવપરમાત્મકલ્પના ।
પ્રધાનકલ્પનાયાં તુ ન વરપ્રદાનં ન પ્રશ્નો ન પ્રતિવચનમિતિ વૈષમ્યમ્ ॥ 6 ॥
fન્: મૃત્યુના નચિકેતસંપ્રતિ ત્રીન્વરાનવૃણીષ્વેત્યુક્તેસ્ત્રયાણામેવ પ્રશ્નો નચિકેતસા કૃતઃ ।
ઉપન્યાસશ્ચ મૃત્યુના કૃતઃ ।
હે મૃત્યો, સ મહ્યં દત્તવરસ્ત્વં સ્વર્ગહેતુમગ્નિમધ્યેષિ સ્મરસિ ।
પ્રેતે મૃતે ।
દેહાદન્યો ઽસ્તિ નવેતિ સંશયો.ઽસ્તિ અત એતદાત્મતત્ત્વમસંદિગ્ધં જાનીયામિત્યર્થઃ ।
શ્રુતમુપન્યાસમ્ ।

વરપ્રધાનમુપક્રમો યસ્યાઃ સા ।
પ્રહિતાય યમલોકં પ્રતિ પ્રેષિતાય ।
ગોચરત્વાદશ્રયત્વાત્ ।
ભાગી યુક્તઃ ।
અન્તો ઽવસ્થા ।
યેન સાક્ષિણા પ્રમાતા પશ્યતિ તમાત્માનમિતિ સંબન્ધઃ ।
ઇહ દેહે યચ્ચૈતન્યં તદેવામુત્ર સૂર્યાદૌ ।
યસ્મિન્ પ્રશ્નો યત્પ્રશ્નસ્તં વિહાયેત્યર્થઃ ।
વિશેષોક્તિસમાપ્તાવિતિશબ્દઃ ।
મહદ્વચ્ ચ

યથા મહચ્છબ્દઃ સાંખ્યૈઃ સત્તામાત્રે ઽપિ પ્રથમજે પ્રયુક્તે ન તમેવ વૈદિકે ઽપિ પ્રયોગે ઽભિધત્તે ।
ઽબુદ્ધેરાત્મા મહાન્પરઃઽ (કા. 1.3.10), ઽમહાન્તં વિભુમાત્માનમ્ઽ (કા. 1.2.22) ઽવેદાહમેતં પુરુષં મહાન્તમ્ઽ (શ્વે. 3.8)
ઇત્યેવમાદાવાત્મશબ્દપ્રયોગાદિભ્યો હેતુભ્યઃ ।
તથાવ્યક્તશબ્દો ઽપિ ન વૈદિકે પ્રયોગે પ્રધાનમભિધાતુમર્હતિ ।
અતશ્ચ નાસ્યાનુમાનિકસ્ય શબ્દવત્ત્વમ્ ॥ 7 ॥
2 ચમસાધિકરણમ્ । સૂ. 8-10
ચમસવદવિશેષાત્

પુનરપિ પ્રધાનવાદ્યશબ્દત્વં પ્રધાનસ્યાસિદ્ધમિત્યાહ ।
કસ્માત્ ।
મન્ત્રવર્ણાત્- ઽઅજામેકાં લોહિતશુક્લકૃષ્ણાં બહ્વીઃ પ્રજાઃ સૃજમાનાં સરૂપાઃ ।
અજો હ્યેકો જુષમાણો ઽનુશેતે જહાત્યેનાં ભુક્તભોગામજો ઽન્યઃઽ (શ્વે. 4.5) ઇતિ ।
અત્ર હિ મન્ત્રે લોહિતશુક્લકૃષ્ણશબ્દૈ રજઃસત્ત્વતમાંસ્યભિધીયન્તે ।
લોહિતં રજો રઞ્જનાત્મકત્વાત્ ।
શુક્લં સત્ત્વં પ્રકાશાત્મકત્વાત્ ।
કૃષ્ણં તમ આવરણાત્કત્વાત્ ।
તેષાં સામ્યાવસ્થાવયવધર્મૈર્વ્યપદિશ્યતે લોહિતશુક્લકૃષ્ણમિતિ ।
ન જાયત ઇતિ ચાજા સ્યાત્, ઽમૂલપ્રકૃતિરવિકૃતિઃઽ ઇત્યભ્યુપગમાત્ ।
નન્વજાશબ્દશ્છાગાયાં રૂઢઃ ।
બાઢમ્ ।
સા તુ રૂઢિરિહ નાશ્રયિતું શક્યા, વિદ્યાપ્રકરણાત્ ।
સા ચ વહ્નીઃ પ્રજાસ્ત્રૈગુણ્યાન્વિતા જનયતિ ।
તાં પ્રકૃતિમજ એકઃ પુરુષો જુષમાણઃ પ્રીયમાણઃ સેવમાનો વાનુશેતે ।
તામેવાવિદ્યાયાત્મત્વેનોપગમ્ય સુખી દુઃખી મૂઢો ઽહમિત્યવિવેકતયા સંસરતિ ।
અન્યઃ પુનરજઃ પુરુષે ઉત્પન્નવિવેકજ્ઞાનો વિરક્તો જહાત્યેનાં પ્રકૃતિં ભુક્તભોગાં કૃતભોગાપવર્ગાં પરિત્યજતિ ।
મુચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
તસ્માચ્છ્રુતિમૂલૈવ પ્રધાનાદિકલ્પનામિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - નાનેન મન્ત્રેણ શ્રુતિમત્ત્વ સાંખ્યવાદસ્ય શક્યમાશ્રયિતુમ્ ।
નહ્યયં મન્ત્રઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણ કઞ્ચિદપિ વાદં સમર્થયિતુમુત્સહતે ।
સર્વત્રાપિ યયા કયાચિત્કલ્પનયાજાત્વાદિસંપાદનોપપત્તેઃ ।
સાંખ્યવાદ એવેહાભિપ્રેત ઇતિ વિશેષાવધારણકારણાભાવાત્ ।
ચમસવત્ ।
યથાહિ અર્વાગ્બલશ્ચમસ ઊર્ધ્વબુધ્નઃ (બૃ. 2.2.3) ઇત્યસ્મિનમન્ત્રે સ્વાતન્ત્ર્યેણાયં નામાસૌ ચમસો ઽભિપ્રેત ઇતિ ન શક્યતે નિરૂપયિતુમ્ ।
સર્વત્રાપિ યથાકથઞ્ચિદર્વાગ્બિલત્વાદિકલ્પનોપપત્તેઃ ।
એવમિહાપ્યવિશેષો ઽજામેકામિત્યસ્ય મન્ત્રસ્ય ।
નાસ્મિન્મન્ત્રે પ્રધાનમેવાજાભિપ્રેતેતિ શક્યતે નિયન્તુમ્ ॥ 8 ॥
તત્ર તુ ઽઇદં તચ્છિર એષ હ્યર્વાગ્બિલશ્ચમસ ઊર્ધ્વબુધ્નઃઽ ઇતિ વાક્યશેષાચ્ચમસવિશેષપ્રતિપત્તિર્ભવતિ ।
ઇહ પુનઃ કેયમજા પ્રતિપત્તવ્યેતિ ।
અત્ર બ્રૂમઃ -
fન્: અજામેકાં- ન જાયત ઇત્યજા તાં મુલપ્રકૃતિં લોહિતશુક્લકૃષ્ણાં રજઃસત્વમોગુણાં સરૂપાસ્ત્રિગુણાત્મિકાઃ પ્રજા જનયન્તીં એકો ઽજો જીવસ્તાં શબ્દાદિવિષયરૂપતાપન્નાં જુષમાણઃ સન્નનુશેતે નિરન્તરં મુહ્યતિ ।
જીવેન ભુક્તો ભોગો યસ્યાં યસ્યા વા તાં જીવેન ભુજ્યમાનામન્યઃ પરમાત્મા જહાતિ નાસ્યામાસક્તિં કરોતિ ।
અવયવાઃ પ્રધાનસ્ય રજ આદયસ્તેષાં ધર્મા રઞ્જકત્વાદયસ્તૈઃ ।
પ્રજાયન્ત ઇતિ પ્રજા મહદાદયઃ ।
ત્રૈગુણ્યં સુખદુઃખમોહાઃ ।
અત્રાત્મત્વં તાદાત્મ્યમ્ ।
શબ્દાદ્યુપલબ્ધિર્ભોગઃ ।
ગુણપુરુષાન્યતાધીરપવૃજ્યતે ઽનેનેત્યપવર્ગઃ ।
જ્યોતિરુપક્રમા તુ તથા હ્ય્ અધીયત એકે

પરમેશ્વરાદુત્પન્ના જ્યોતિઃપ્રમુખા તેજોબન્નલક્ષણા ચતુર્વિધસ્ય ભૂતગ્રામસ્ય પ્રકૃતિભૂતેયમજા પ્રતિપત્તવ્યા ।
તુશબ્દો ઽવધાણાર્થઃ ।
ભૂતત્રયલક્ષણૈવેયમજા વિજ્ઞેયા ન ગુણત્રયલક્ષણા ।
કસ્માત્ ।
તથાહ્યેકે શાખિનસ્તેજોબન્નાનાં પરમેશ્વરાદુત્પત્તિમામ્નાય તેષામેવ રોહિતાદિરૂપતામામનન્તિ- ઽયદગ્રે રોહિતં રૂપં તેજસ્તદ્રૂપં યચ્છુક્રં તદપાં યત્કૃષ્ણં તદન્નસ્યઽ ઇતિ ।
તાન્યેવેહ તેજોબન્નાનિ પ્રત્યભિજ્ઞાયન્તે રોહિતાદિશબ્દસામાન્યાત્ ।
રોહિતાદીનાં ચ શબ્દાનાં રૂપવિશેષેષુ મુખ્યત્વાદ્ભાક્તત્વાચ્ચ ગુણવિષયત્વસ્ય ।
અસંદિગ્ધેન ચ સંદિગ્ધસ્ય નિગમનં ન્યાય્યં મન્યન્તે ।
તથેહાપિ ઽબ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ ।
કિઙ્કારણં બ્રહ્મઽ (શ્વે. 1.1) ઇત્યુપક્રમ્ય ઽતે દ્યાનયોગાનુગતા અપશ્યન્દેવાત્મશક્તિં સ્વગુણૈર્નિગૂઢામ્ઽ (શ્વે.
1.3) ઇતિ પારમેશ્વર્યાઃ શક્તેઃ સમસ્તજગદ્વિધાયિન્યા વાક્યોપક્રમે ઽવગમાત્ ।
વાક્યશેષે ઽપિ ઽમાયાં તુ પ્રકૃતિ વિદ્યાન્માયિનં તુ મહેશ્વરમ્ઽ ઇતિ ઽયો યોનિં યોનિમધિતિષ્ઠત્યેકઃઽ (શ્વે. 4.10,11) ઇતિ ચ તસ્યા એવાવગમાન્ન સ્વતન્ત્રા કાચિત્પ્રકૃતિઃ પ્રધાનં નામજામન્ત્રેણામ્નાયત ઇતિ શક્યતે વક્તુમ્ ।
પ્રકરણાત્તુ સૈવ દૈવી શક્તિરવ્યાકૃતનામરૂપા નામરૂપયોઃ પ્રાગવસ્થાનેનાપિ મન્ત્રેણામ્નાયત ઇત્યુચ્યતે ।
તસ્યાશ્ચ સ્વવિકારવિષયેણ ત્રૈરૂપ્યેણ ત્રૈરૂપ્યમુક્તમ્ ॥ 9 ॥
કથં પુનસ્તેજોબન્નાત્મના ત્રૈરૂપ્યેણ ત્રિરૂપાજા પ્રતિપત્તું શક્યતે ।
યાવતા ન તાવત્તેજોબન્નેષ્વજાકૃતિરસ્તિ ।
નચ તેજોબન્નાનાં જાતિશ્રવણાદજાતિનિમિત્તો ઽપ્યજાશબ્દઃ સંભવતીતિ ।
અત ઉત્તરં પઠતિ-
fન્: શાખિનશ્છન્દોગાઃ ।
તે બ્રહ્મવાદિનો ઽનયા રીત્યા વિમૃશ્ય દ્યાનયોગેનાનુગતાઃ પરમાત્માનમનુ પ્રવિષ્ટાઃ ।
અવિદ્યાશક્તિર્યોનિઃ સા ચ પ્રતિજીવં નાનેત્યુક્તમતો વીપ્સોપપન્ના ।
કલ્પનોપદેશાચ્ ચ મધ્વાદિવદવિરોધઃ

નાયમજાકૃતિનિમિત્તો ઽજાશબ્દઃ ।
નાપિ યૌગિકઃ ।
કિં તર્હિ કલ્પનોપદેશો ઽયમ્ ।
અજારૂપકકૢપ્તિસ્તેજોબન્નલક્ષણાયાશ્ચરાચરયોનેરુપદિશ્યતે ।
યથાહિ લોકે યદૃચ્છયા કાચિદજા રોહિતશુક્લકૃષ્ણણવર્ણા સ્યાદ્બહુબર્કરા સરૂપબર્કરા ચ તાં ચ કશ્ચિદજો જુષમાણો ઽનુશયીત, કશ્ચિચ્ચૈનાં ભુક્તભોગાં જુહ્યાત્, એવમિયમપિ તેજોબન્નલક્ષણા ભૂતપ્રકૃતિસ્ત્રિવર્ણા બહુ સરૂપં ચરાચરલક્ષણં વિકારજાતં જનયતિ અવિદુષા ચ ક્ષેત્રજ્ઞેનોપભુજ્યતે વિદુષા ત પરિત્યજત ઇતિ ।
નચેદમાશઙ્કિતવ્યમેકઃ ક્ષેત્રજ્ઞો ઽનુશેતે ઽન્યો જહાતીત્યતઃ ક્ષેત્રજ્ઞભેદઃ પારમાર્થિકઃ પરેષામિષ્ટઃ પ્રાપ્નોતીતિ ।
નહીયં ક્ષેત્રજ્ઞભેદપ્રતિપિપાદયિષા કિન્તુ બન્ધમોક્ષવ્યવસ્થાપ્રતિપિપાદયિષા ત્વેષા ।
પ્રસિદ્ધં તુ ભેદમનુદ્ય બન્ધમોક્ષવ્યવસ્થા પ્રતિપાદ્યતે ।
ભેદસ્તૂપાધિનિમિત્તો મિથ્યાજ્ઞાનકલ્પિતો ન પારમાર્થિકઃ ।
ઽએકો દેવઃ સર્વભૂતેષુ ગૂઢઃ સર્વવ્યાપી સર્વભૂતાન્તરાત્માઽ ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
મધ્વાદિવત્ ।
યથા ઽઆદિત્યસ્યામધુનો મધુત્વમ્ઽ (છા. 3.1), ઽવાચાશ્ચાધેનોર્ધેનુત્વમ્ (બૃ. 5.8), ઽદ્યુલોકાદીનાં ચાનગ્નીનામગ્નિત્વમ્ઽ (બૃ. 8.2.9) ઇત્યેવઞ્જાતીયકં કલ્પ્યતે, એવમિદમનજાયા અજાત્વં કલ્પ્યત ઇત્યર્થઃ ।
તસ્માદવિરોધસ્તેજોબન્નેષ્વજાશબ્દપ્રયોગસ્ય ॥ 10 ॥
fન્: બહુબર્કરા બહુશાવા ।
બર્કરો બાલપશુઃ ।
3 સાંખ્યોપસંગ્રહાદિકરણમ્ । સૂ. 11-13
ન સંખ્યોપસંગ્રહાદપિ નાનાભાવાદ્ અતિરેકાચ્ ચ

એવં પરિગૃહીતે ઽપ્યજામન્ત્રે પુનરન્યસ્માન્મન્ત્રાત્સાંખ્યઃ પ્રત્યવતિષ્ઠતે ।
ઽયસ્મિન્પઞ્ચ પઞ્ચજના આકાશશ્ચ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
તમેવ મન્ય આત્માનં વિદ્વાન્બ્રહ્મામૃતો ઽમૃતમ્ઽ (બૃ. 4.4.17) ઇતિ ।
અસ્મિન્મન્ત્રે પઞ્ચ પઞ્ચજના ઇતિ પઞ્ચસંખ્યાવિષયાપરા પઞ્ચસંખ્યા શ્રૂયતે પઞ્ચદ્વયશબ્દદર્શનાત્ ।
ત એતે પઞ્ચપઞ્ચકાઃ પઞ્ચવિંશતિઃ સંપદ્યન્તે ।
તથા પઞ્ચવિંશતિસંખ્યયા યાવન્તઃ સંખ્યેયા આકાઙ્ક્ષ્યન્તેલતાવન્ત્યેવ ચ તત્ત્વાનિ સાંખ્યૈઃ સંખ્યાયન્તે- ઽમૂલપ્રકૃતિરવિકૃતિર્મહદાદ્યાઃ પ્રકૃતિવિકૃતયઃ સપ્ત ।
ષોડશકશ્ચ વિકારો ન પ્રકૃતિર્ન વિકૃતિઃ પુરુષઃઽ (સાંખ્યકા. 3) ઇતિ ।
તયા શ્રુતિપ્રસિદ્ધયા પઞ્ચવિંશતિસંખ્યયા તેષાં સ્મૃતિપ્રસિદ્ધાનાં પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાનામુપસંગ્રહાત્પ્રાપ્તં પુનઃ શ્રુતિમત્ત્વમેવ પ્રધાનાદીનામ્ ।
તતો બ્રૂમઃ - ન સંખ્યોપસંગ્રહાદપિ પ્રધાનાદીનાં શ્રુતિમત્ત્વં પ્રત્યાશા કર્તવ્યા ।
કસ્માત્ ।
નાનાભાવાત્ ।
નાના હ્યેતાનિ પઞ્ચવિંશતિસ્તત્ત્વાનિ ।
નૈષાં પઞ્ચશઃ પઞ્ચશઃ સાધારણો ધર્મો ઽસ્તિ, યેન પઞ્ચવિંશતેરન્તરાલે પરાઃ પઞ્ચ પઞ્ચસંખ્યા નિવેશેરન્ ।
નહ્યેકનિબન્ધનમન્તરેણ નાનાભૂતેષુ દ્વિત્વાદિકાઃ સંખ્યા નિવિશન્તે ।
અથોચ્યેત પઞ્ચવિંશતિસંખ્યૈવેયમવયવદ્વારેણ લક્ષ્યતે, યથા ઽપઞ્ચ સપ્ત ચ વર્ષાણિ ન વવર્ષ શતક્રતુઃઽ ઇતિ દ્વાદશવાર્ષિકીમનાવૃષ્ટિં કથયન્તિ તદ્વદિતિ ।
તદપિ નોપપદ્યતે ।
અયમેવાસ્મિન્પક્ષે દોષો યલ્લક્ષણાશ્રયણીયા સ્યાત્ ।
પરશ્ચાત્ર પઞ્ચશબ્દો જનશબ્દેન સમસ્તઃ પઞ્ચજના ઇતિ, પારિભાષિકેણ સ્વરેણૈકપદત્વનિશ્ચયાત્ ।
પ્રયોગાન્તરે ચ ઽપઞ્ચાનાં ત્વા પઞ્ચજનાનામ્ઽ (તૈ. 1.6.2.2) ઇત્યૈકપદ્યૈકસ્વર્યૈકવિભક્તિકત્વાવગમાત્ ।
સમસ્તસ્ય ન વીપ્સા પઞ્ચ પઞ્ચેતિ ।
નચ પચકદ્વયગ્રહણં પઞ્ચ પઞ્ચેતિ ।
નચ પઞ્ચસંખ્યાયા એકસ્યાઃ પઞ્ચસંખ્યયા પરયા વિશેષણં પઞ્ચ પઞ્ચકા ઇતિ ।
ઉપસર્જનસ્ય વિશેષણેનાસંયોગાત્ ।
નન્વાપન્નપઞ્ચસંખ્યકા જના એવ પુનઃ પઞ્ચસંખ્યયા વિશેષ્યમાણાઃ પઞ્ચવિંશતિઃ પ્રત્યેષ્યન્તે ।
યથા પઞ્ચ પઞ્ચપૂલ્ય ઇતિ પઞ્ચવંશતિપૂલાઃ પ્રતીયન્તે તદ્વત્ ।
નેતિ બ્રૂમઃ ।
યુક્તં યત્પઞ્ચપૂલીશબ્દસ્ય સમાહારાભિપ્રાયત્વાત્કતીતિ સત્યાં ભેદાકાઙ્ક્ષાયાં પઞ્ચ પઞ્ચપૂલ્ય ઇતિ વિશેષણમ્ ।
ઇહ તુ પઞ્ચ પઞ્ચ જના ઇત્યાદિત એવ ભેદોપાદાનાત્કતીત્યસત્યાં ભેદાકાઙ્ક્ષાયાં ન પઞ્ચ પઞ્ચજના ઇતિ વિશેષણં ભવેત્ ।
ભવદપીદં વિશેષણં પઞ્ચસંખ્યાયા એવ ભવેત્, તત્ર ચોક્તો દોષઃ ।
તસ્માત્પઞ્ચ પઞ્ચજના ઇતિ ન પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાભિપ્રાયમ્ ।
અતિરેકાચ્ચ ન પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાભિપ્રાયમ્ ।
અતિરેકાચ્ચ ન પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાભિપ્રાયમ્ ।
અતિરેકો હિ ભવત્યાત્માકાશાભ્યાં પઞ્ચવિંશતિસંખ્યાયાઃ ।
આત્મા તાવદિહ પ્રતિષ્ઠાં પ્રત્યાધારત્વેન નિર્દિષ્ટઃ ।
યસ્મિન્નિતિ સપ્તમિસૂચિતસ્ય ઽઽતમેવ મન્ય આત્માનમ્ઽ ઇત્યાત્મત્વેનાનુકર્ષણાત્ ।
આત્મા ચ ચેતનઃ પુરુષઃ ।
સ ચ પઞ્ચવિંશતાવન્તર્ગત એવેતિ ન તસ્યૈવાધારત્વમાધેયત્વં ચ યુજ્યતે ।
અર્થાન્તરપરિગ્રહે ચ તત્ત્વસંખ્યાતિરેકઃ સિદ્ધાન્તવિરુદ્ધઃ પ્રસજ્યેત ।
તથા ઽઆકાશશ્ચ પ્રતિષ્ઠિતઃઽ ઇત્યાકાશસ્યાપિ પઞ્ચવિંશતવન્તર્ગતસ્ય ન પૃથગુપાદાનં ન્યાય્યમ્ ।
અર્થાન્તરપરિગ્રહે ચોક્તં દૂષણમ્ ।
કથં ચ સંખ્યામાત્રશ્રવણે સત્યશ્રુતાનાં પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાનામુપસંગ્રહઃ પ્રતીયતે ।
જનશબ્દસ્ય તત્વેષ્વરૂઢત્વાત્ ।
અર્થાન્તરોપસંગ્રહે ઽપિ સંખ્યોપપત્તેઃ ।
કથં તર્હિ પઞ્ચ પઞ્ચજના ઇતિ ।
ઉચ્યતે- ઽદિક્સંખ્યે સંજ્ઞાયામ્ઽ (પા. સૂ. 2.1.50) ઇતિ વિશેષણસ્મરણાત્સંજ્ઞાયામેવ પઞ્ચશબ્દસ્ય જનશબ્દેન સમાસઃ તતશ્ચ રૂઢત્વાભિપ્રાયેણૈવ કેચિત્પઞ્ચજના નામ વિવક્ષ્યન્તે ન સાંખ્યતત્ત્વાભિપ્રાયેણ ।
તે કતીત્યસ્યામાકાઙ્ક્ષાયાં પુનઃ પઞ્ચેતિ પ્રયુજ્યતે ।
પઞ્ચજના નામ યે કેચિત્તે ચ પઞ્ચૈવેત્યર્થઃ ।
સપ્તર્ષયઃ સપ્તેતિ યથા ॥ 11 ॥
કે પુનસ્તે પઞ્ચજના નામેતિ, તદુચ્યતે-
fન્: મૂલપ્રકૃતિરવિકૃતિઃ અન્યસ્ય કસ્યચિદ્વિકારો ન ।
મહદહઙ્કારપઞ્ચતન્માત્રાણિ સપ્ત પ્રકૃતિવિકૃતયઃ ।
મહાનહઙ્કારસ્ય પ્રકૃતિર્મૂલપ્રકૃતેર્વિકૃતિઃ ।
અહઙ્કારો ઽપિ તામસસ્તન્માત્રાણાં પ્રકૃતિઃ ।
સાત્ત્વિકસ્ત્વેકાદશેન્દ્રિયાણાં તન્માત્રાણ્યાકાશાદીનાં સ્થૂલાનાં પ્રકૃતયઃ ।
પઞ્ચભૂતાન્યેકાદશેન્દ્રિયાણિ ષોડશકો ગણો વિકાર એવ ।
પૃથિવ્યાદીનાં ઘટાદિપ્રકૃતિત્વે ઽપિ તત્ત્વાન્તરાપ્રકૃતિત્વાદ્વિકૃતય એવ ।
પુરુષસ્તુ કૌટસ્થ્યાત્પ્રકૃતિવિકૃતિત્વવિરહીત્યર્થઃ ।
ભેદો વિશેષણમ્ ।
અતિરેક આધિક્યમ્ ।
ઉક્તદોષઃ સંખ્યાધિક્યમ્ ।
પ્રાણાદયો વાક્યશેષાત્

ઽયસ્મિનપઞ્ચ પઞ્ચજનાઃઽ ઇત્યત ઉત્તરસ્મિન્મન્ત્રે બ્રહ્મસ્વરૂપનિરૂપણાય પ્રાણાદયઃ પઞ્ચ નિર્દિષ્ટાઃ - ઽપ્રાણસ્ય પ્રાણમુત ચક્ષુષશ્ચક્ષુરુત શ્રોત્રસ્ય શ્રોત્રમન્નસ્યાન્નં મનસો યે મનો વિદુઃઽ ઇતિ ।
તે ઽત્ર વાક્યશેષગતાઃ સંનિધાનાત્પઞ્ચજના વિવક્ષ્યન્તે ।
કથં પુનઃ પ્રાણાદિષુ જનશબ્દપ્રયોગઃ ।
તત્ત્વેષુ વા કથં જનશબ્દપ્રયોગઃ ।
સમાને તુ પ્રસિદ્ધ્યતિક્રમે વાક્યશેષવશાત્પ્રાણાદય એવ ગ્પહીતવ્યા ભવન્તિ ।
જનસંબન્ધાચ્ચ પ્રાણાદયો જનશબ્દભાજો ભવન્તિ ।
જનવચનશ્ચ પુરુષશબ્દઃ પ્રાણેષુ પ્રયુક્તઃ ઽતે વા એતે પઞ્ચ બ્રહ્મપુરુષાઃઽ (છા. 3.13.6) ઇત્યત્ર ।
ઽપ્રાણો હ પિતા પ્રાણો હ માતાઽ (છા.7.15.1) ઇત્યાદિ ચ બ્રાહ્મણમ્ ।
સમાસબલાચ્ચ મસુદાયસ્ય રૂઢત્વમવિરુદ્ધમ્ ।
કથં પુનરસતિ પ્રથમ્પ્રયોગે રૂઢિઃ શક્યાશ્રયિતુમ્ ।
શક્યોદ્ભિદાદિવદિત્યાહ ।
પ્રસિદ્ધાર્થસંનિધાને હ્યપ્રસિદ્ધાર્થઃ શબ્દઃ પ્રયુજ્યમાનઃ સમભિવ્યાહારાત્તદ્વિષયો નિયમ્યતે, યથા ઽઉદ્ભિદા યજેતઽ ઽયૂપં છિનત્તિઽ ઽવેદિં કરોતિઽ ઇતિ ।
તથાયમપિ પઞ્ચજનશબ્દઃ સમાસાન્વાખ્યાનાદવગતસંજ્ઞાભાવઃ સંજ્ઞ્યાકાઙ્ક્ષી વાક્યશેષસમભિવ્યાહૃતેષુ પ્રાણાદિષુ વર્તિષ્યતે ।
કૈશ્ચિત્તુ દેવાઃ પિતરો ગન્ધર્વા અસુરા રક્ષાંસિ ચ પઞ્ચ પઞ્ચજના વ્યાખ્યાતાઃ ।
અન્યૈશ્ચ ચત્વારો વર્ણા નિષાદપઞ્ચમાઃ પરિગૃહીતાઃ ।
ક્વચિચ્ચ ઽયત્પાઞ્ચજન્યયા વિશાઽ (ઋ.સં. 8.53.7) ઇતિ પ્રજાપરઃ પ્રયોગઃ પઞ્ચજનશબ્દસ્ય દૃશ્યતે ।
તત્પરિગ્પહે ઽપીહ ન કશ્ચિદ્વરોધઃ ।
આચાર્યસ્તુ ન પઞ્ચવિશતેસ્તત્ત્વાનમિહ પ્રતીતિરસ્તીત્યેવંપરતયા ઽપ્રાણાદયો વાક્યશેષાત્ઽ ઇતિ જગાદ ॥ 12 ॥
ભવેયુસ્તાવત્પ્રાણાદયઃ પઞ્ચજના માધ્યન્દિનાનાં યે ઽન્નં પ્રાણાદિષ્વામનન્તિ ।
કાણ્વાનાં તુ કથં પ્રાણાદયઃ પઞ્ચજના ભવેયુર્યે ઽન્નં પ્રાણાદિષુ નામનન્તીતિ ।
અત ઉત્તરં પઠતિ-
fન્: ઉતશબ્દોષપ્યર્થઃ ।
યે પ્રાણાદિપ્રેરકં તત્સાક્ષિણમાત્માનં વિદુસ્તે બ્રહ્મવિદ ઇત્યર્થઃ ।
જનવાચકઃ શબ્દો જનશબ્દઃ પઞ્ચજનશબ્દ ઇતિ યાવત્ ।
શૂદ્રાયાં બ્રાહ્મણાજ્જાતો નિષાદઃ ।
જ્યોતિષૈકેષામ્ અસત્યન્ને

અસત્યપિ કાણ્વાનામન્ને જ્યોતિષા તેષાં પઞ્ચસંખ્યા પૂર્યેત ।
તે ઽપિ હિ ઽયસ્મિન્પઞ્ચ પઞ્ચજનાઃ ઇત્યતઃ પૂર્વસ્મિન્મન્ત્રે બ્રહ્મસ્વરૂપનિરૂપણાયૈવ જ્યોતિરધીયતે- ઽતદ્દેવા જ્યોતિષાં જ્યોતિઃઽ ઇતિ ।
કથં પુનરુભયેષામપિ તુલ્યવદિદં જ્યોતિઃ પઠ્યમાનં સમાનમન્ત્રગતયા પઞ્ચસંખ્યયા કેષાઞ્ચિદ્ગ્રૃહ્યતે કેષાઞ્ચિન્નેતિ ।
અપેક્ષાભેદાદિત્યાહ ।
માધ્યન્દિનાનાં હિ સમાનમન્ત્રપઠિતપ્રાણાદિપઞ્ચજનલાભાન્નાસ્મિન્મન્ત્રાન્તરપઠિતે જ્યોતિષ્વપેક્ષા ભવતિ ।
તદલાભાત્તુ કાણ્વાનાં ભવત્યપેક્ષા ।
અપેક્ષાભેદાચ્ચ સમાને ઽપિ મન્ત્રે જ્યોતિષો ગ્રહણાગ્રહણે ।
યથા સમાને ઽપ્યતિરાત્રે વચનભેદાત્ષોડષિનો ગ્રહણાગ્રહણે તદ્વત્ ।
તદેવં ન તાવચ્છ્રુતિપ્રસિદ્ધિઃ કાચિત્પ્રધાનવિષયાસ્તિ ।
સ્મૃતિન્યાયપ્રસિદ્ધી તુ પરિહરિષ્યેતે ॥ 13 ॥
fન્: અત્ર ષોડશિગ્રહણાગ્રહણવદ્વાક્યભેદાજ્જ્યોતિષો વિકલ્પઃ ।
4 કારણત્વાધિકરણમ્. સૂ. 14-15
કારણત્વેન ચાકાશાદિષુ યથાવ્યપદિષ્ટોક્તેઃ

પ્રતિપાદિતં બ્રહ્મણો લક્ષણમ્ ।
પ્રતિપાદિતં ચ બ્રહ્મવિષયં ગતિસામાન્યં વેદાન્તવાક્યાનામ્ ।
પ્રતિપાદિતં ચ પ્રધાનસ્યાશબ્દત્વમ્ ।
તત્રેદમપરમાશઙ્કતે- ન જન્માદિકરણત્વં બ્રહ્મણો બ્રહ્મવિષયં વા ગતિસામાન્યં વેદાન્તવાક્યાનાં પ્રતિપત્તું શક્યમ્ ।
કસ્માત્ ।
વિગાનદર્શનાત્ ।
પ્રતિવેદાન્તં હ્યન્યાન્યા સૃષ્ટિરુપલભ્યતે ક્રમાદિવૈચિત્ર્યાત્ ।
તથાહિ- ક્વચિત્ ઽઆત્મન આકાશઃ સંભૂતઃઽ (તૈ. 2.1) ઇત્યાકાશાદિકાસૃષ્ટરામ્નાયતે ।
ક્વચિત્તેજાદિકા- ઽતત્તેજો ઽસૃજતઽ (છા. 6.2.3) ઇતિ ।
ક્વચિત્પ્રાણાદિકા- ઽસ પ્રાણમસૃજત પ્રાણાચ્છ્રદ્ધામ્ઽ (પ્ર. 6.4) ઇતિ ક્વચિદક્રમેણૈવ લોકાનામુત્પત્તિરામ્નાયતે- સ ઇમાંલ્લોકાનસૃજત ।
અમ્ભો મરીચીર્મરમાપઃ (ઐ. ઉ. 4.2.1) ઇતિ ।
તથા ક્વચિદસત્પૂર્વિકા સૃષ્ટિઃ પઠ્યતે- ઽઅસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્તતો વૈ સદાજયતઽ (તૈ. 2.7) ઇતિ ।
અસદેવેદમગ્ર આસીત્તત્સદાસીત્તત્સમભવત્ (છા. 3.19.1) ઇતિ ચ ।
ક્વચિદસદ્વાદનિરાકરણેન સત્પૂર્વિકા પ્રક્રિયા પ્રતિજ્ઞાયતે- ઽતદ્ધૈક આહુરસદેવેદમગ્ર આસીત્ઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ઽકુતસ્તુ ખલુ સોમ્યૈવં સ્યાદિતિ હોવાચ કથમસતઃ સજ્જાયેતેતિ સત્ત્વેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્ઽ (છા. 6.2.1,2) ઇતિ ।
ક્વચિત્સ્વયઙ્કર્તૃકૈવ વ્યાક્રિયા જગતો નિગદ્યતે- ઽતદ્ધેદં તર્હ્યવ્યાકૃતમાસીત્તન્નામરૂપાભ્યામેવ વ્યાક્રિયતઽ (બૃ. 1.4.7) ઇતિ ।
એવમનેકધા વિપ્રતિપત્તિર્વસ્તુનિ ચ વિકલ્પસ્યાનુપપત્તેર્ન વેદાન્તવાક્યાનાં જગત્કારણાવધારણપરતા ન્યાય્યા ।
સ્મૃતિન્યાયપ્રસિદ્ધાયાં તુ કારણાન્તરપરિગ્રહો ન્યાય્ય ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - સત્યપિ પ્રતિવેદાન્તં સૃજ્યમાનેષ્વાકાશાદિષુ ક્રમાદિદ્વારકે વિગાને ન સ્રષ્ટરિ કિઞ્ચિદ્વિગાનમસ્તિ ।
કુતઃ ।
યથા વ્યપદિષ્ટોક્તેઃ ।
યથાભૂતો હ્યેકસ્મિન્વેદાન્તે સર્વજ્ઞઃ સર્વેશ્વરઃ સર્વાત્મૈકો ઽદ્વિતીયઃ કારણત્વેન વ્યપદિષ્ટસ્તથાભૂત એવ વેદાન્તાન્તરેષ્વપિ વ્યપદિશ્યતે ।
તદ્યથા- ઽસત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મઽ (તૈ.2.1) ઇતિ ।
અત્ર તાવજ્જ્ઞાનશબ્દેન પરેણ ચ તદ્વિષયેણ કામયિતૃત્વવચનેન ચેતનં બ્રહ્મ ન્યરૂપયદપરપ્રયોજ્યત્વેનેશ્વરં કારણમબ્રવીત્ ।
તદ્વિષયેણૈવ પરેણાત્મશબ્દેન શરીરાદિકોશપરંપરયા ચાન્તરનુપ્રવેશનેન સર્વેષામન્તઃ પ્રત્યગાત્માનં નિરધારયત્ ।
ઽબહુ સ્યા પ્રજાયેયઽ(તૈ. 2.6) ઇતિ ચાત્મવિષયેણ બહુભવનાનુશંસનેન સૃજ્યમાનાનાં વિકારાણાં સ્રષ્ટુરભેદમભાષત ।
તથા ઽઇદં સર્વમસૃજત યદિદં કિઞ્ચઽ (તૈ.2.6) ઇતિ સમસ્તજગત્સૃષ્ટિનિર્દેશેન પ્રાખ્સૃષ્ટેરદ્વિતીયં સ્રષ્ટારમાચષ્ટે ।
તદત્ર યલ્લક્ષણં બ્રહ્મ કારણત્વેન વિજ્ઞાતં તલ્લક્ષણમેવાન્યત્રાપિ વિજ્ઞાયતે- ઽસદેવ સેમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયમ્ઽ ઽતદૈક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ ।
તત્તેજો ઽસૃજતઽ (છા. 6.2.1,3) ઇતિ ।
તથા ઽઆત્મા વા ઇદમેક એવાગ્ર આસીન્નાન્યકિઞ્ચન મિષત્ ।
સ ઈક્ષત લોકાન્નુ સૃજૈઽ (ઐ.ઉ. 4.1.1,2) ઇતિ ચ ।
એવઞ્જાતીયકસ્ય કારણસ્વરૂપનિરૂપણપરસ્ય વાક્યજાતસ્ય પ્રતિવેદાન્તમવિગીતાર્થત્વાત્ ।
કાર્યવિષયં તુ વિગાનં દૃશ્યતે ક્વચિદાકાશાદિકા સૃષ્ટિઃ ક્વચિત્તેજાદિકેત્યેવઞ્જાતીયકમ્ ।
નચ કાર્યવિષયેણ વિગાનેન કારણમપિ બ્રહ્મ સર્વવેદાન્તેષ્વવિગીતમધિગમ્યમાનમવિવક્ષિતં ભવિતુમર્હતીતિ શક્યતે વક્તુમ્ ।
અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
સમાધસ્યતિ ચાચાર્યઃ કાર્યવિષયમપિ વિગાનં ઽન વિયદશ્રુતેઃઽ (બ્ર.સૂ. 2.3.1) ઇત્યારભ્ય ભવેદપિ કાર્યસ્ય વિગીતત્વમપ્રતિપાદ્યત્વાત્ ।
નહ્યયં સૃષ્ટ્યાદિપ્રપઞ્ચઃ પ્રતિપાદયિષિતઃ ।
નહિ તત્પ્રતિબદ્ધઃ ક્વચિત્પુરુષાર્થો દૃશ્યતે શ્રૂયતે વા ।
નચ કલ્પયિતું શક્યતે, ઉપક્રમોપસંહારાભ્યાં તત્ર તત્ર બ્રહ્મવિષયૈર્વાક્યૈઃ સાકમેકવાક્યતાયા ગમ્યમાનત્વાત્ ।
દર્શયતિ ચ સૃષ્ટ્યાદિપ્રપઞ્ચસ્ય બ્રહ્મપ્રતિપત્ત્યર્થતામ્- ઽઅન્નેન સોમ્ય શુઙ્ગેનાપો મૂલમન્વિચ્છદ્ભિઃ સોમ્ય શુઙ્ગેન તેજો મુલમન્વિચ્છ તેજસા સોમ્ય શુઙ્ગેન સન્મૂલમન્વિચ્છઽ (છા.6.8.4) ઇતિ ।
મૃદાદિદૃષ્ટાન્તૈશ્ચ કાર્યસ્ય કારણેનાભેદં વદિતું સૃષ્ટ્યાદિપ્રપઞ્ચઃ શ્રાવ્યત ઇતિ ગમ્યતે ।
તથાચ સંપ્રદાયવિદો વદન્તિ- ઽમૃલ્લોહવિસ્ફુલિઙ્ગાદ્યૈઃ સૃષ્ટિર્યા ચોદિતાન્યથા ।
ઉપાયઃ સો ઽવતારાય નાસ્તિ ભેદઃ કથઞ્ચન ॥
ઽ (માણ્ડૂ. 3.15) ઇતિ ।
બ્રહ્મપ્રતિપત્તિપ્રતિબદ્ધં તુ ફલં શ્રૂયતે- ઽબ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્ઽ (તૈ. 2.1) ઽતરતિ શોકમાત્મવિત્ઽ (છા. 7.1.3) ઽતમેવ વિદિત્વાતિમૃત્યુમેતિઽઽ (શ્વં. 3.8) ઇતિ ।
પ્રત્યક્ષાવગમં ચેદં ફલમ્ ।
ઽતત્ત્વમસિઽ ઇત્યસંસાર્યાત્મત્વપ્રતિપત્તૌ સત્યાં સંસાર્યાત્મત્વવ્યાવૃત્તેઃ ॥ 14 ॥
યત્પુનઃ કારણવિષયં વિગાનં દર્શિતમ્- ઽઅસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્ઽ ઇત્યાદિ તત્પરિહર્તવ્યમ્ ।
અત્રોચ્યતે-
fન્: આદિગ્રહણાદક્રમો ઽપિ ગૃહ્યતે ।
અંમયશરીરપ્રચુરસ્વર્ગલોકો ઽમ્ભઃશબ્દાર્થઃ ।
સૂર્યરશ્મિવ્યાપ્તો ઽન્તરિક્ષલોકો મરીચયઃ ।
મરો મરણધર્મા મર્ત્યઃ ।
અબ્બહુલાઃ પાતાલલોક આપ ઇતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
પ્રક્રિયા સૃષ્ટિઃ ।
તત્ તત્ર કારણે ।
એકે બાહ્યાઃ ।
તદ્વિષયેણ બ્રહ્મવિષયેણ ।
મિષત્ સવ્યાપારમ્ ।
અવિરુદ્ધાર્થકત્વાત્ ।
શુઙ્ગેન કાર્યેણ ।
અન્યથાન્યથેતિ વીપ્સા દ્રષ્ટવ્યા ।
અવતારાય બ્રહ્મધીજન્મને ।
અતસ્તદન્યથાત્વે ઽપિ બ્રહ્મણિ ન ભેદઃ ।
જ્ઞેયે વિગાનં ન ।
સમાકર્ષાત્

ઽઅસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્ઽ (તૈ. 2.7) ઇતિ નાત્રાસન્નિરાત્મકં કારણત્વેન શ્રાવ્યતે ।
યતઃ ઽઅસન્નેવ સ ભવતિ ।
અસદ્બ્રહ્મેતિ વેદ ચેત્ ।
અસ્તિ બ્રહ્મેતિ ચેદ્વેદ ।
સન્તમેનં તતો વિદુઃઽ ઇત્યસદ્વાદાપવાદેનાસ્તિત્વલક્ષણં બ્રહ્માન્નમયાદિકોશપરમ્પરયા પ્રત્યગાત્માનં નિર્ધાર્ય ઽસો ઽકામયતઽ ઇતિ તમેવ પ્રકૃતં સમાકૃષ્ય સપ્રપઞ્ચાં સૃષ્ટિં તસ્માચ્છ્રાવયિત્વા ઽતત્સત્યમિત્યાચક્ષતેઽ ઇતિ ચોપસંહૃત્ય ઽતદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિઽ ઇતિ તસ્મિન્નેવ પ્રકૃતેર્ઽથે શ્લોકમિમમુદાહરતિ- ઽઅસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્ઽ ઇતિ ।
યદિ ત્વસન્નિરાત્મકમસ્મિઞ્છ્લોકે ઽભિપ્રેયેત તતો ઽન્યસમાકર્ષણે ઽન્યસ્યોદાહરણાદસંબદ્ધં વાક્યમાપદ્યેત ।
તસ્માન્નામરૂપવ્યાકૃતવસ્તુવિષયઃ પ્રાયેણ સચ્છબ્દઃ પ્રસિદ્ધ ઇતિ તદ્વ્યાકરણાભાવાપેક્ષયા પ્રાગુત્પત્તેઃ સદેવ બ્રહ્માસદિવાસીદિત્યુપચર્યતે ।
એષૈવ ઽઅસદેવેદમગ્ર આસીત્ઽ (છા. 3.19.1) ઇત્યત્રાપિ યોજના ।
ઽતત્સદાસીત્ઽ ઇતિ સમાકર્ષણાત્ ।
અત્યન્તાભાવાભ્યુપગમે હિ તત્સદાસીદિતિ કિં સમાકૃષ્યેત ।
ઽતદ્ધૈક આહુરસદેવેદમગ્ર આસીત્ઽ (છા. 6.2.1) ઇત્યત્રાપિ ન શ્રુત્યન્તરાભિપ્રાયેણાયમેકીયમતોપન્યાસઃ ।
ક્રિયાયામિવ વસ્તુનિ વિકલ્પસ્યાસંભવાત્ ।
તસ્માચ્છ્રુતિપરિગૃહીતસત્પક્ષદાર્ઢ્યાયૈવાયં મન્દમતિપરિકલ્પિતસ્યાસત્પક્ષસ્યોપન્યસ્ય નિરાસ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ઽતદ્ધેદં તર્હ્યવ્યાકૃતમાસીત્ઽ (બૃ. 1.4.7) ઇત્યત્રાપિ ન નિરધ્યક્ષસ્ય જગતો વ્યાકરણં કથ્યતે, ઽસ એષ ઇહ પ્રવિષ્ટ આનખાગ્રેભ્યઃઽ ઇત્યધ્યક્ષસ્ય વ્યાકૃતકાર્યાનુપ્રવેશિત્વેન સમાકર્ષાત્ ।
નિરધ્યક્ષે વ્યાકરણાભ્યુપગમે હ્યનન્તરેણ પ્રકૃતાવલમ્બના સ ઇત્યનેન સર્વનામ્ના કઃ કાર્યાનુપ્રવેશિત્વેન સમાકૃષ્યેત ।
ચેતનસ્ય ચાયામાત્મનઃ શરીરે ઽનુપ્રવેશઃ શ્રૂયતે ।
પ્રવિષ્ટસ્ય ચેતનત્વશ્રવણાત્ ઽપશ્યંશ્ચક્ષુઃ શૃણ્વઞ્શ્રોત્રં મન્વાનો મનઃઽ ઇતિ ।
અપિચ યાદૃશમિદમદ્યત્વે નામરૂપાભ્યાં વ્યાક્રિયમાણં જગત્સાધ્યક્ષં વ્યાક્રિયત એવમાદિસર્ગે ઽપીતિ ગમ્યતે ।
દૃષ્ટવિપરીતકલ્પનાનુપપત્તેઃ ।
શ્રુત્યન્તરમપિ ઽઅનેન જીવેનાત્મનાનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણિઽ (છા. 6. 3.2) ઇતિ સાધ્યક્ષામેવ જગતો વ્યાક્રિયાં દર્શયતિ ।
વ્યાક્રિયત ઇત્યપિ કર્મકર્તરિ લકારઃ સત્યેવ પરમેશ્વરે વ્યાકર્તરિ સૌકર્યમપેક્ષ્ય દ્રષ્ટવ્યઃ ।
યથા લૂયતે કેદારઃ સ્વયમેવેતિ સત્યેવ પૂર્ણકે લવિતરિ ।
યદ્વા કર્મણ્યેવૈષ લકારોર્ઽથાક્ષિપ્તં કર્તારમપેક્ષ્ય દ્રષ્ટવ્યઃ ।
યથા ગમ્યતે ગ્રામ ઇતિ ॥ 15 ॥
fન્: તત્ તત્ર બ્રહ્મણિ ।
શ્લોકો મન્ત્રઃ ।
અધ્યક્ષઃ કર્તા ।
ચક્ષુર્દ્રષ્ટા, શ્રોત્રં શ્રોતા, મનો મન્તેત્યુચ્યતે ।
અદ્યત્વે ઇદાનીમ્ ।
5 બાલક્યાધિકરણમ્ । સૂ. 16-18
જગદ્વાચિત્વાત્

કૌષીતકિબ્રાહ્મણે બાલાક્યજાતશત્રુસંવાદે શ્રૂયતે- ઽયો વૈ બાલાક એતેષાં કર્તા યસ્ય વૈ તત્કર્મ સ વેદિતવ્યઃઽ (કૌ. બ્રા. 4.19) ઇતિ ।
તત્ર કિં જીવો વેદિતવ્યત્વેનોપદિશ્યત ઉત મુખ્યઃ પ્રાણ ઉત પરમાત્મેતિ વિશયઃ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
પ્રાણ ઇતિ ।
કુતઃ ।
ઽયસ્ય વૈતત્કર્મઽ ઇતિ શ્રવણાત્ ।
પરિસ્પન્દલક્ષણસ્ય ચ કર્મણઃ પ્રાણાશ્રયત્વાત્ ।
વાક્યશેષે ચ ઽઅથાસ્મિન્પ્રાણ એવૈકધા ભવતિઽ ઇતિ પ્રાણશબ્દદર્શનાત્ ।
પ્રાણશબ્દસ્ય ચ મુખ્યે પ્રાણે પ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
યે ચૈતે પુરસ્તાદ્ધાલાકિના ઽઆદિત્યે પુરુષશ્ચન્દ્રમસિ પુરુષઃઽ ઇત્યેવમાદયઃ પુરુષા નિર્દિષ્ટાસ્તેષામપિ ભવતિ પ્રાણઃ કર્તા પ્રાણાવસ્થાવિશેષત્વાદિત્યાદિદેવતાત્મનામ્ ।
ઽકતમ એકો દેવ ઇતિ પ્રાણ ઇતિ સ બ્રહ્મ ત્યદિત્યાચક્ષતે (બૃ. 3.9.9) ઇતિ શ્રુત્યન્તરપ્રસિદ્ધેઃ ।
જીવો વાયમિહ વેદિતવ્યતયોપદિશ્યતે ।
તસ્યાપિ ધર્માધર્મલક્ષણં કર્મ શક્યતે શ્રાવયિતુમ્ ઽયસ્ય વૈતત્કર્મઽ ઇતિ ।
સો ઽપિ ભોક્તૃત્વાદ્ભોગોપકરણભૂતાનામેતેષાં પુરુષાણાં કર્તોપપદ્યતે ।
વાક્યશેષે ચ જીવલિઙ્ગમવગમ્યતે ।
યત્કારણં વેદિતવ્યતયોપન્યસ્તસ્ય પુરુષાણાં કર્તુર્વેદનાયોપેતં બાલાકિં પ્રતિ બુબોધયિષુરજાતશત્રુઃ સુપ્તં પુરુષમામન્ત્ર્યામન્ત્રણશબ્દાશ્રવણાત્પ્રાણાદીનામભોક્તૃત્વં પ્રતિબોધ્ય યષ્ટિઘાતોત્થાનાત્પ્રાણાદિવ્યતિરિક્તં જીવં ભોક્તારં પ્રતિબોધયતિ ।
તથા પરસ્તાદપિ જીવલિઙ્ગમવગમ્યતે- ઽતદ્યથા શ્રેષ્ઠી સ્વૈર્ભુઙ્ક્તે યથા વા સ્વાઃ શ્રેષ્ઠિન ભુઞ્જન્ત્યેવમેવૈષ પ્રજ્ઞાત્મૈતૈરાત્મભિર્ભુઙ્ક્તે એવમેવૈત આત્માન એતમાત્માનં ભુઞ્જન્તિઽ (કૌ. બ્રા. 4.20) ઇતિ ।
પ્રાણભૃત્ત્વાચ્ચ જીવસ્યોપપન્નં પ્રાણશબ્દત્વમ્ ।
તસ્માજ્જીવમુખ્યપ્રાણયોરન્યતર ઇહ ગ્રહણીયો ન પરમેશ્વરઃ, તલ્લિઙ્ગાનવગમાદિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - પરમેશ્વર એવાયમેતેષાં પુરુષાણાં કર્તા સ્યાત્ ।
કસ્માત્ ।
ઉપક્રમસામર્થ્યાત્ ।
ઇહ હિ બાલાકિરજાતશત્રુણા સહ ઽબ્રહ્મ તે બ્રવાણિઽ ઇતિ સંવદિતુમુપચક્રમે ।
સ ચ કતિચિદાદિત્યાદ્યધિકરણાન્પુરુષાનમુખ્યબ્રહ્મદૃષ્ટિભાજ ઉક્ત્વા તૂષ્ણીં બભૂવ ।
તમજાતશત્રુઃ ઽમૃષા વૈ ખલુ મા સંવદિષ્ટા બ્રહ્મ તે બ્રવાણિઽ ઇત્યમુખ્ય બ્રહ્મવાદિતયાપોદ્ય તત્કર્તારમન્યં વેદિતવ્યતયોપચિક્ષેપ ।
યદિ સો ઽપ્યમુખ્યબ્રહ્મદૃષ્ટિભાક્ સ્યાદુપક્રમો બાધ્યેત ।
તસ્માત્પરમેશ્વર એવાયં ભવિતુમર્હતિ ।
કર્તૃત્વં ચૈતેષાં પુરુષાણાં ન પરમેશ્વરાદન્યસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યેણાવકલ્પતે ।
ઽયસ્ય વૈતત્કર્મઽ ઇત્યપિ નાયં પરિસ્પન્દલક્ષણસ્ય ધર્માધર્મલક્ષણસ્ય વા કર્મણો નિર્દેશઃ ।
તયોરન્યતરસ્યાપ્યપ્રકૃતત્વાત્ ।
અસંશબ્દિતત્વાચ્ચ ।
નાપિ પુરુષાણામયં નિર્દેશઃ ।
એતેષાં પુરુષાણાં કર્તેત્યેવ તેષાં નિર્દિષ્ટત્વાત્ ।
લિઙ્ગવચનવિગાનાચ્ચ નાપિ પુરુષવિષયસ્ય કરોત્યર્થસ્ય ક્રિયાફલસ્ય વાયં નિર્દેશઃ, કર્તૃશબ્દેનૈવ તયોરપપાત્તત્વાત્ ।
પારિશેષ્યાત્પ્રત્યક્ષસંનિહિતં જગત્સર્વનામ્નૈતચ્છબ્દેન નિર્દિશ્યતે ।
ક્રિયત ઇતિ ચ તદૈવ જગત્કર્મ ।
નનુ જગદપ્યપ્રકૃતમસંશબ્દિતં ચ ।
સત્યમેતત્ ।
તથાપ્યસતિ વિશેષોપાદાને સાધારણેનાર્થેન સંનિધાનેન સંનિહિતવસ્તુમાત્રસ્યાયં નિર્દેશ ઇતિ ગમ્યતે ન વિશિષ્ટસ્ય કસ્યચિત્ ।
વિશેષસંનિધાનાભાવાત્ ।
પૂર્વત્ર ચ જગદેકદેશભૂતાનાં પુરુષાણાં વિશેષોપાદાનદવિશેષિતં જગદેવેહોપાદીયત ઇતિ ગમ્યતે ।
એતદુક્તં ભવતિ- ય એતેષાં પુરુષાણાં જગદેકદેશભૂતાનાં કર્તા, કિમનેન વિશેષેણ, યસ્ય કૃત્સ્નમેવ જગદવિશેષિતં કર્મેતિ ।
વાશબ્દ એકદેશાવચ્છિન્નકર્તૃત્વવ્યાવૃત્ત્યર્થઃ ।
યે બાલાકિના બ્રહ્મત્વાભિમતાઃ પુરુષાઃ કીર્તિતાસ્તેષામબ્રહ્મત્વખ્યાપનાય વિશેષોપાદાનમ્ ।
એવં બ્રાહ્મણપરિવ્રાજકન્યાયેન સામાન્યવિશેષાભ્યાં જગતઃ કર્તા વેદિતવ્યતયોપદિશ્યતે ।
પરમેશ્વરશ્ચ સર્વજગતઃ કર્તા સર્વવેદાન્તેષ્વવધારિતઃ ॥ 16 ॥
fન્.:એતજ્જગદ્યસ્ય કર્મ ।
ક્રિયત ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા કાર્યમિત્યર્થઃ ।
સ પ્રાણઃ ।
ત્યત્ પરોક્ષમ્ ।
યત્કારણં યસ્માજ્જીવં બોધયતિ તસ્માદસ્તિ સુપ્તોત્થાપનં જીવલિઙ્ગમિતિ યોજના ।
બ્રાહ્મણ ભોજયિતવ્યાઃ પરિવ્રાજકશ્ચેત્યુક્તે સામાન્યવિશેષાભ્યાં સંનિહિતસર્વબ્રાહ્મણવત્ ।
જીવમુખ્યપ્રાણલિઙ્ગાન્ નેતિ ચેત્ તદ્વ્યાખ્યાતમ્

અત યદુક્તં વાક્યશેષગતાજ્જીવલિઙ્ગાન્મુખ્યપ્રાણલિઙ્ગાચ્ચ તયોરેવાન્યતરસ્યેહ ગ્રહણં ન્યાય્યં ન પરમેશ્વરસ્યેતિ ।
તત્પરિહર્તવ્યમ્ ।
યત્રોચ્યતે- પરિહૃતં ચૈતત્ ઽનોપાસાત્રૈવિધ્યાદાશ્રિતત્વાદિહ તદ્યોગાત્ઽ (બ્ર. સૂ. 1.1.31) ઇત્યત્ર ।
ત્રિવિધં હ્યત્રોપાસનમેવં સતિ પ્રસજ્જ્યેત જીવોપાસનં મુખ્યપ્રાણોપાસનં બ્રહ્મોપાસનં ચેતિ ।
ન ચૈતન્ન્યાય્યમ્ ।
ઉપક્રમોપસંહારાભ્યાં હિ બ્રહ્વિષયત્વમસ્ય વાક્યસ્યાવગમ્યતે ।
તત્રોપક્રમસ્ય તાવદ્બ્રહ્મવિષયત્વં દર્શિતમ્ ।
ઉપસંહારસ્યાપિ નિરતિશયફલશ્રવણાદ્બ્રહ્મવિષયત્વં દૃશ્યતે- ઽસર્વાન્પાપ્મનો ઽપહૃત્ય સર્વેષાં ચ ભૂતાનાં શ્રૈષ્ઠ્યં સ્વારાજ્યમાધિપત્યં પર્યેતિ ય એવં વેદઽ ઇતિ ।
નન્વેવં સતિ પ્રતર્દનવાક્યનિર્ણયેનૈવેદમપિ વાક્યં નિર્ણીયેત ।
ન નિર્ણીયતે ।
ઽયસ્ય ચૈતત્કર્મઽ ઇત્યસ્ય બ્રહ્મવિષયત્વેન તત્રાનિર્ધારિતત્વાત્ ।
તસ્માદત્ર જીવમુખ્યપ્રાણશઙ્કા પુનરુત્પદ્યમાના નિર્વર્ત્યતે ।
પ્રાણશબ્દો ઽપિ બ્રહ્મવિષયો દૃષ્ટઃ ઽપ્રાણબન્ધનં હિ સોમ્ય મનઃઽ (છા. 6.8.2) ઇત્યત્ર ।
જીલિઙ્ગમપ્યુપક્રમોપસંહારયોર્બ્રહ્મવિષયત્વાદભેદાભિપ્રાયેણ યોજયિતવ્યમ્ ॥ 17 ॥
fન્.:શ્રૈષ્ઠ્યં ગુણાધિક્યમ્, આધિપત્યં નિયનિતૃત્વમ્, સ્વારાજ્યમનિયમ્યત્વમિતિ ભેદઃ ।
અન્યાર્થં તુ જૈમિનિઃ પ્રશ્નવ્યાખ્યાનાભ્યામ્ અપિ ચૈવમ્ એકે

અપિચ નૈવાત્ર વિવદિતવ્યં જીવપ્રધાનં વેદં વાક્યં સ્યાદ્બ્રહ્મપ્રધાનં વેતિ ।
યતો ઽન્યાર્થં જીવપરામર્શં બ્રહ્મપ્રતિપત્ત્યર્થમસ્મિન્વાક્યે જૈમિનિરાચાર્યો મન્યન્તે ।
કસ્માત્ ।
પ્રશ્નવ્યાખ્યાનાભ્યામ્ ।
પ્રશ્નસ્તાવત્સુષુપ્તપુરુષપ્રતિબોધનેન પ્રાણાદિવ્યતિરિક્તે જીવે પ્રતિબોધિતે પુનર્જીવવ્યતિરિક્તવિષયો દૃશ્યતે- ઽક્વૈષ એતદ્બાલાકે પુરુષો ઽશયિષ્ટ ક્વ વા એતદભૂત્કુત એતદાગાત્ઽ (કૌ.બ્રા. 4.19) ઇતિ ।
પ્રતિવચનમપિ ઽયદા સુપ્તઃ સ્વપ્નં ન કઞ્ચન પશ્યત્યથાસ્મિન્પ્રાણ એવૈકધા ભવતિઽ ઇત્યાદિ ઽએતસ્માદાત્મનઃ પ્રાણા યથાયતનં વિપ્રતિષ્ઠન્તે પ્રાણેભ્યો દેવા દેવેભ્યો લોકાઃઽ (કૌ.બ્રા. 4.20) ઇતિ ચ ।
સુષુપ્તિકાલે ચ પરેણ બ્રહ્મણા જીવ એકતાં ગચ્છતિ ।
પરસ્માચ્ચ બ્રહ્મણઃ પ્રાણાદિકં જગજ્જાયત ઇતિ વેદાન્તમર્યાદા ।
તસ્માદ્યત્રાસ્ય જીવસ્ય નિઃસંબોધતાસ્વચ્છતારૂપઃ સ્વાપ ઉપાધિજનિતવિશેષવિજ્ઞાનરહિતં સ્વરૂપં, યતસ્તદ્ધંશરૂપમાગમનં, સો ઽત્ર પરમાત્મા વેદિતવ્યતયા શ્રાવિત ઇતિ ગમ્યતે ।
અપિચૈવમેકે શાખિનો વાજસનેયિનો ઽસ્મિન્નેવ બાલાક્યજાતશત્રુસંવાદે સ્પષ્ટં વિજ્ઞાનમયશબ્દેન જીવમામ્નાય તદ્વ્યતિરિક્તં પરમાત્માનમામનન્તિ- ઽય એષ વિજ્ઞાનમયપુરુષઃ ક્વૈષ તદાભૂત્કુત એતદાગાત્ઽ (બૃ. 2.1.16) ઇતિ પ્રશ્ને ।
પ્રતિવચને ઽપિ ઽય એષો ઽન્તર્હૃદય આકાશસ્તસ્મિઞ્શેતેઽ ઇતિ ।
આકાશશબ્દશ્ચ પરમાત્મનિ પ્રયુક્તઃ ઽદહરો ઽસ્મિન્નન્તરાકાશઃઽ (છા. 8.1.1) ઇત્યત્ર ।
ઽસર્વ એત આત્મનો વ્યુચ્ચરન્તિઽ ઇતિ ચોપાધિમતામાત્મનામન્યતો વ્યુચ્ચરણમામનન્તઃ પરમાત્માનમેવ કારણત્વેનામનન્તીતિ ગમ્યતે ।
પ્રાણનરાકરણસ્યાપિ સુષુપ્તપુરુષોત્થાપનેન પ્રાણાદિવ્યતિરિક્તોપદેશો ઽભ્યુચ્ચયઃ ॥ 18 ॥
fન્: નિઃસંબોધતા વિશેષધીશૂન્યતા ।
સ્વચ્છતા વિક્ષેપમલશૂન્યત્વમ્ ।
6 વાક્યાન્વયાધિકરણમ્ । સૂ. 19-22
વાક્યાન્વયાત્

બૃહદારણ્યકે મૈત્રેયીબ્રાહ્મણે ઽધીયતે- ઽન વા અરે પત્યુઃ કામાયઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ઽન વા અરે સર્વસ્ય કામાય સર્વં પ્રિયં ભવત્યાત્મનસ્તુ કામાય સર્વં પ્રિયં ભવત્યાત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્યો મન્તવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્યો મૈત્રેય્યાત્મનો વા અરે દર્શનેન શ્રવણેન મત્યા વિજ્ઞાનેનેદં સર્વં વિદિતમ્ઽ ।
(બૃ. 4.5.6) ઇતિ, તત્રૈતદ્વિચિકિત્સ્યતે- કિં વિજ્ઞાનાત્મૈવાયં દ્રષ્ટવ્યશ્રોતવ્યત્વાદિરૂપેણોપદિશ્યત આહોસ્વિત્પરમાત્મેતિ ।
કુતઃ પુનરેષા વિચિકિત્સા ।
પ્રિયસંસૂચિતેનાત્મના ભોકત્રોપક્રમાદ્વિજ્ઞાનત્મોપદેશ ઇતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
વિજ્ઞાનાત્મોપદેશ ઇતિ ।
કસ્માત્ ।
ઉપક્રમસામર્થ્યાત્ ।
પતિજાયાપુત્રવિત્તાદિકં હિ ભોગ્યભૂતં સર્વં જગદાત્માર્થતયા પ્રિયં ભવતીતિ પ્રિયસંસૂચિતં ભોક્તારમાત્માનમુક્રમ્યાનન્તરમિદમાત્મનો દર્શનાદ્યુપદિશ્યમાનં કસ્યાન્યસ્યાત્મનઃ સ્યાત્ ।
મધ્યે ઽપિ ઽઇદં મહદ્ભૂતમનન્તમપારં વિજ્ઞાનઘન એવૈતેભ્યો ભૂતેભ્યઃ સમુત્થાય તાન્યેવાનુવિનશ્યતિ ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તિઽ ઇતિ પ્રકૃતસ્યૈવ મહતો ભૂતસ્ય દ્રષ્ટવ્યસ્ય ભૂતેભ્યઃ સમુત્થાનં વિજ્ઞાનાત્મભાવેન બ્રુવન્વિજ્ઞાનાત્મનં એવેદં દ્રષ્ટવ્યત્વં દર્શયતિ ।
તથા ઽવિજ્ઞાતારમરે કેન વિજાનીયાત્ઽ ઇતિ કર્તૃવચનેન શબ્દેનોપસંહરન્વિજ્ઞાનાત્માનમેવેહોપદિષ્ટં દર્શયતિ ।
તસ્માદાત્મવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનં ભોક્ત્રર્થત્વાદ્ભોગ્યજાતસ્યૌપચારિકં દ્રષ્ટવ્યમિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ પરમાત્મોપદેશ એવાયમ્ ।
કસ્માત્ ।
વાક્યાન્વયાત્ ।
વાક્યં હીદં પૌર્વાપર્યેણાવેક્ષ્યમાણં પરમાત્માનંપ્રતિ અન્વિતાવયવં લક્ષ્યતે ।
કથમિતિ, તદુપપાદ્યતે- ઽઅમૃતત્વસ્ય તુ નાશાસ્તિ વિત્તેનઽ ઇતિ યાજ્ઞવલ્ક્યાદુપશ્રુત્ય ઽયેનાહં નામૃતા સ્યાં કિમહં તેન કુર્યાં યદેવ ભગવાન્વેદ તદેવ મે બ્રૂહિઽ ઇત્યમૃતત્વમાશાસાનાય મૈત્રેય્યા યાજ્ઞવલ્ક્ય આત્મવિજ્ઞાનમિદમુપદિશતિ ।
નચાન્યત્ર પરમાત્મવિજ્ઞાનાદમૃત્વમસ્તીતિ શ્રુતિસ્મૃતિવાદા વદન્તિ ।
તથા ચાત્મવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનમુચ્યમાનં નાન્યત્ર પરમકારણવિજ્ઞાનાન્મુખ્યમવકલ્પતે ।
નચૈતદૌપચારિકમાશ્રયિતું શક્યં, યત્કારણમાત્મવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનં પ્રતિજ્ઞાયાનન્તરેણ ગ્રન્થેન તદેવોપપાદયતિ- ઽબ્રહ્મ તં પરાદાદ્યો ઽન્યત્રાત્મનો બ્રહ્મ વેદઽ ઇત્યાદિના ।
યો હિ બ્રહ્મક્ષત્રાદિકં જગદાત્મનોન્યત્ર સ્વાતન્ત્ર્યેણ લબ્ધસદ્ભાવં પશ્યતિ તં મિથ્યાદર્શિનં તદેવ મિથ્યાદૃષ્ટં બ્રહ્મક્ષત્રાદિકં જગત્પરાકરોતીતિ ભેદદૃષ્ટિમપોદ્ય ઽઇદં સર્વં યદયમાત્માઽ ઇતિ સર્વસ્ય વસ્તુજાતસ્યાત્માવ્યતિરેકમવતારયતિ ।
દુન્દુભ્યાદિદૃષ્ટાન્તૈશ્ચ (બૃ. 4.5.8) તમેવાવ્યતિરેકં દ્રઢયતિ ।
ઽઅસ્ય મહતો ભૂતસ્ય નિઃશ્વસિતમેતદ્યદૃગ્વેદઃઽ ( બૃ. 4.5.11) ઇત્યાદિના ચ પ્રકૃતસ્યાત્મનો નામરૂપકર્મપ્રપઞ્ચકારણતાં વ્યાચક્ષાણઃ પરમાત્માનમેનં ગમયતિ ।
તથૈવૈકાયનપ્રક્રિયાયામપિ (બૃ. 4.5.12) સવિષયસ્ય સેન્દ્રિયસ્ય સાન્તઃકરણસ્ય પ્રપઞ્ચસ્યૈકાયનમનન્તરમબાહ્યં કૃત્સ્નં પ્રજ્ઞાનઘનં વ્યાચક્ષાણઃ પરમાત્માનમેનં ગમયતિ ।
તસ્માત્પરમાત્મન એવાયં દર્શનાદ્યુપદેશ ઇતિ ગમ્યતે ॥ 19 ॥
યત્પુનરુક્તં પ્રિયસંસૂચિતોપક્રમાદ્વિજ્ઞાનાત્મન એવાયં દર્શનાદ્યુપદેશ ઇતિ, અત્ર બ્રૂમઃ -
fન્: ઇદં પ્રત્યક્ ।
મહદપરિચ્છિન્નમ્ ।
ભૂતં સત્યમ્ ।
અનન્તં નિત્યમ્ ।
અપારં સર્વગતં ચેદેકરસમ્ ।
વિજ્ઞાતારં વિજ્ઞાનકર્તારમ્ ।
ન વિત્તેન તત્સાધ્યેન કર્મણેત્યર્થઃ ।
ઽનાન્યઃ પન્થાઽ, ઽન કર્મણાઽ ઇત્યાદયઃ શ્રુતિવાદાઃ ।
ઽજ્ઞાનાદેવ તુ કૈવલ્યંઽ ઇત્યાદયઃ સ્મૃતિવાદાઃ ।
પરાકરોતિ શ્રેયોમાર્ગાન્દ્ભ્રંશયતિ ।
ઋગ્વેદાદિકં નામ, ઇષ્ટં હુતમિતિ કર્મ, અયં ચ લોક ઇતિ રૂપમ્ ।
પ્રક્રિયા પ્રકરણમ્ ।
પ્રતિજ્ઞાસિદ્ધેર્ લિઙ્ગમ્ આશ્મરથ્યઃ

અસ્ત્યત્ર પ્રતિજ્ઞા ઽઆત્મનિ વિજ્ઞાતે સર્વમિદં વિજ્ઞાતં ભવતિઽ ઽઇદં સર્વં યદયમાત્માઽ ઇતિ ચ ।
તસ્યાઃ પ્રતિજ્ઞાયાઃ સિદ્ધિં સૂચયત્યેતલ્લિઙ્ગં યત્પ્રિયસંસૂચિતસ્યાત્મનો દ્રષ્ટવ્યત્વાદિસંકીર્તનમ્ ।
યદિ હિ વિજ્ઞાનાત્મા પરમાત્મનો ઽન્યઃ સ્યાત્તતઃ પરમાત્મવિજ્ઞાને ઽપિ વિજ્ઞાનાત્મા ન વિજ્ઞાત ઇત્યેકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનં યત્પ્રતિજ્ઞાતં તદ્ધીયેત ।
તસ્માત્પ્રતિજ્ઞાસિદ્ધ્યર્થં વિજ્ઞાનાત્મપરમાત્મનોરભેદાંશેનોપક્રમણમિત્યાશ્મરથ્ય આચાર્યો મન્યતે ॥ 20 ॥
ઉત્ક્રમિષ્યત એવં ભાવાદ્ ઇત્ય્ ઔડુલોમિઃ

વિજ્ઞાનાત્મન એવ દેહેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિસંઘાતોપાધિસંપર્કાત્કલુષીભૂતસ્ય જ્ઞાનધ્યાનાદિસાધનાનુષ્ઠાનાસંપ્રસન્નસ્ય દેહાદિસંઘાતાદુત્ક્રમિષ્યતઃ પરમાત્મૈક્યોપપત્તેરિદમભેદેનોપક્રમણમિત્યૌડુલોમિરાચાર્યો મન્યતે ।
શ્રુતિશ્ચૈવં ભવતિ- ઽએષ સંપ્રસાદો ઽસ્માચ્છરીરાત્સમુત્થાય પરં જ્યોતિરુપસંપદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતેઽ (છા. 8.12.3) ઇતિ ।
ક્વચિચ્ચ જીવાશ્રયમપિ નામરૂપં નદીનિદર્શનેન જ્ઞાપયતિ- ઽયથા નદ્યઃ સ્યન્દમાનાઃ સમુદ્રે ઽસ્તં ગચ્છન્તિ નામરૂપે વિહાય ।
તથા વિદ્વાન્નામરૂપાદ્વિમુક્તઃ પરાત્પરં પુરુષમુપૈતિ દિવ્યમ્ઽ (મુણ્ડ. 3.2.8) ઇતિ ।
યથા લોકે નદ્યઃ સ્વાશ્રયમેવ નામરૂપં વિહાય સમુદ્રમુપયન્ત્યેવં જીવો ઽપિ સ્વાશ્રયમેવ નામરૂપં વિહાય પરં પુરુષમુપૈતીતિ હિ તત્રાર્થઃ પ્રતીયતે દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકયોસ્તુલ્યતાયૈ ॥ 21 ॥
fન્: સમુત્થાનમુત્ક્રાન્તિઃ ।
અવસ્થિતેર્ ઇતિ કાશકૃત્સ્નઃ

અસ્યૈવ પરમાત્મનો ઽનેનાપિ વિજ્ઞાનાત્મભાવેનાવસ્થાનાદુપપન્નમિદમભેદેનોપક્રમણમિતિ કાશકૃત્સ્ન આચાર્યો મન્યતે ।
તથાચ બ્રાહ્મણમ્- ઽઅનેન જીવેનાત્મનામુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણિઽ (છા. 6.3.2) ઇત્યેવઞ્જાતીયકં પરસ્યૈવાત્મનો જીવભાવેનાવસ્થાનં દર્શયતિ ।
મન્ત્રવર્ણશ્ચ- ઽસર્વાણિ રૂપાણિ વિચિત્ય ધીરો નામાનિ કૃત્વાભિવદન્યદાસ્તે (તૈ.આ. 3.12.7) ઇત્યેવઞ્જાતીયકાઃ ।
નચ તેજઃ પ્રભૃતીનાં સૃષ્ટૌ જીવસ્ય પૃથક્સૃષ્ટિઃ, શ્રુતા, યેન પરસ્માદાત્મનો ઽન્યસ્તદ્વિકારો જીવઃ સ્યાત્ ।
કાશકૃત્સ્નસ્યાચાર્યસ્યાવિકૃતઃ પરમેશ્વરો જીવો નાન્ય ઇતિ મતમ્ ।
આશ્મરથ્યસ્ય તુ યદ્યપિ જીવસ્ય પરસ્માદનન્યત્વમભિપ્રેતં, તથાપિ પ્રતિજ્ઞાસિદ્ધેરિતિ સાપેક્ષત્વાભિધાનાત્કાર્યકારણભાવઃ કિયાનપ્યભિપ્રેત ઇતિ ગમ્યતે ।
ઔડુલોમિપક્ષે પુનઃ સ્પષ્ટમેવાવસ્થાન્તરાપેક્ષૌ ભેદાભેદૌ ગમ્યેતે તત્ર કાશકૃત્સ્નીયં મતં શ્રુત્યનુસારીતિ ગમ્યતે, પ્રતિપાદયિષિતાર્થાનુસારાત્ ઽતત્ત્વમસિઽ ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
એવઞ્ચ સતિ તજ્જ્ઞાનાદમૃતત્વમવકલ્પતે ।
વિકારાત્મકત્વે હિ જીવસ્યાભ્યુપગમ્યમાને વિકારસ્ય પ્રકૃતિસંબન્ધે પ્રલયપ્રસઙ્ગાન્ન તજ્જ્ઞાનાદમૃતમવકલ્પેત ।
અતશ્ચ સ્વાશ્રયસ્ય નામરૂપસ્યાસંભવાદુપાધ્યાશ્રયં નામરૂપં જીવ ઉપચર્યતે ।
અત એવોત્પત્તિરપિ જીવસ્ય ક્વચિદગ્નિવિસ્ફુલિઙ્ગોદાહરણેન શ્રાવ્યમાણોપાધ્યાશ્રયૈવ વેદિતવ્યા ।
યદપ્યુક્તં પ્રકૃતસ્યૈવ મહતો ભૂતસ્ય દ્રષ્ટવ્યસ્ય ભૂતેભ્યઃ સમુત્થાનં વિજ્ઞાનાત્મભાવેન દર્શયન્વિજ્ઞાનાત્મન એવેદં દ્રષ્ટવ્યત્વં દર્શયતીતિ, તત્રાપિયમેવ ત્રિસૂત્રી યોજયિતવ્યા ।
ઽપ્રતિજ્ઞાસિદ્ધેર્લિઙ્ગમાશ્મરથ્યઃઽ ।
ઇદમત્ર પ્રતિજ્ઞાતમ્- ઽઆત્મનિ વિદિતે સર્વં વિદિતં ભવતિઽ ઽઇદં સર્વં યદયમાત્માઽ (બૃ. 2.4.6) ઇતિ ચ ।
ઉપપાદિતં ચ, સર્વસ્ય નામરૂપકર્મપ્રપઞ્ચસ્યૈકપ્રસવત્વાદેકપ્રલયત્વાચ્ચ દુન્દુભ્યાદિદૃષ્ટાન્તૈશ્ચ કાર્યકારણયોરવ્યતિરેકપ્રતિપાદનાત્ ।
તસ્યા એવ પ્રતિજ્ઞાયાઃ સિદ્ધિં સૂચત્યેતલ્લિઙ્ગં યન્મહતો ભૂતસ્ય દ્રષ્ટવ્યસ્ય ભૂતેભ્યઃ સમુત્થાનં વિજ્ઞાનાત્મભાવેન કથિતમિત્યાશ્મરથ્ય આચાર્યો મન્યતે ।
અભેદે હિ સત્યેકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનં પ્રતિજ્ઞાતમવકલ્પયત ઇતિ ।
ઽઉત્ક્રમિષ્યત એવંભાવાદિત્યૌડુલોમિઃઽ ।
ઉત્ક્રમિષ્યતો વિજ્ઞાનાત્મનો જ્ઞાનધ્યાનાદિસામર્થ્યાત્સંપ્રસન્નસ્ય પરેણાત્મનૈક્યસંભવાદિદમભેદાભિધાનમિત્યૌડુલોમિરાચાર્યો મન્યતે ।
ઽઅવસ્થિતેરિતિ કાશકૃત્સ્નઃઽ ।
અસ્યૈવ પરમાત્મનો ઽનેનાપિ વિજ્ઞાનાત્મભાવેનાવસ્થાનાદુપપન્નમિદમભેદાભિધાનમિતિ કાશકૃત્સ્ન આચાર્યો મન્યતે ।
નનૂચ્છેદાભિધાનમેતત્ ઽએતેભ્યો ભૂતેભ્યઃ સમુત્થાય તાન્યેવાનુવિનશ્યતિ ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તિઽ (બૃ. 2.4.12) ઇતિ, કથમેદભેદાભિધાનમ્ ।
નૈષ દોષઃ ।
વિશેષવિજ્ઞાનવિનાશાભિપ્રાયમેતદ્વિનાશાભિધાનં નાત્મોચ્છેદાભિપ્રાયમ્ ।
ઽઅત્રૈવ મા ભગવાનમૂમુહન્ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તિઽ ઇતિ પર્યનુયુજ્ય સ્વયમેવ શ્રુત્યાર્થાન્તરસ્ય દર્શિતત્વાત્- ઽન વા અરે ઽહં મોહં બ્રવીમ્યવિનાશી વા અરે ઽયમાત્માનુચ્છિત્તિધર્મા માત્રાસંસર્ગસ્ત્વસ્ય ભવતિઽ ઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ- કૂટસ્થનિત્ય એવાયં વિજ્ઞાનઘન આત્મા નાસ્યોચ્છેદપ્રસઙ્ગો ઽસ્તિ ।
માત્રાભિસ્ત્વસ્ય ભૂતેન્દ્રિયલક્ષણાભિરવિદ્યાકૃતાભિરસંસર્ગો વિદ્યયા ભવતિ ।
સંસર્ગાભાવે ચ પ્રકૃતસ્ય વિશેષવિજ્ઞાનસ્યાભાવાન્ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તીત્યુક્તમિતિ ।
યદપ્યુક્તમ્- ઽવિજ્ઞાતારમરે કેન વિજાનીયાત્ઽ ઇતિ કર્તૃવચનેન શબ્દેનોપસંહારાદ્વિજ્ઞાનાત્મન એવેદં દ્રષ્ટવ્યમિતિ, તદપિ કાશકૃત્સ્નીયેનૈવ દર્શનેન પરિહપણીયમ્ ।
અપિચ ઽયત્ર હિ દ્વૈતમિવ ભવતિ તદિતર ઇતરં પશ્યતિઽ (બૃ. 2.4.13) ઇત્યારભ્યાવિદ્યાવિષયે તસ્યૈવ દર્શનાદિલક્ષણં વિશેષજ્ઞાનં પ્રપઞ્ચ્ય ઽયત્ર ત્વસ્ય સર્વામાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્ઽ ઇત્યાદિના વિદ્યાવિષયે તસ્યૈવ દર્શનાદિલક્ષણસ્ય વિશેષવિજ્ઞાનસ્યાભાવમભિદધાતિ ।
પુનશ્ચ વિષયાભાવે ઽપિ આત્માનં વિજાનીયાત્ ઇત્યાશઙ્ક્ય ઽવિજ્ઞાતારમરે કેન વિજાનીયાત્ઽ ઇત્યાહ ।
તતશ્ચ વિશેષવિજ્ઞાનાભાવોપપાદાનપરત્વાદ્વાક્યસ્ય વિજ્ઞાનધાતુરેવ કેવલઃ સંન્ભૂતપૂર્વગત્યા કર્તૃવચનેન તૃચા નિર્દિષ્ટ ઇતિ ગમ્યતે ।
દર્શિતં તુ પુરસ્તાત્કાશકૃત્સ્નીયસ્ય પક્ષસ્ય શ્રુતિમત્ત્વમ્ ।
અતશ્ચ વિજ્ઞાનાત્પરમાત્મનોરવિદ્યાપ્રત્યુપસ્થાપિતનામરૂપરચિતદેહાદ્યુપાધિનિમ્ ઇત્તો ભેદો ન પારમાર્થિક ઇત્યેષોર્ઽથઃ સર્વૈર્વેદાન્તવાદિભિરભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
ઽસદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયમ્ઽ (છા. 6.2.1) ઽઆત્મૈવેદં સર્વમ્ઽ (છા. 7.25.2),ઽ બ્રહ્મૈવેદં સર્વમ્ઽ (મુણ્ડ. 2.2.11), ઽઇદં સર્વં યદયમાત્માઽ (બૃ. 2.4.6), ઽનાન્યો ઽતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટાઽ
(બૃ. 3.7.23), ઽનાન્યદતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટૃઽ (બૃ. 3.8.11) ઇત્યેવંરૂપાભ્યઃ શ્રુતિભ્યઃ ।
સ્મૃતિભ્યશ્ચ ઽવાસુદેવઃ સર્વમિતિઽ (ગી. 7.19), ઽક્ષેત્રજ્ઞં ચાપિ માં વિદ્ધિ સર્વક્ષેત્રેષુ ભારતઽ (ગી. 13.2), ઽસમં સર્વેષુ ભૂતેષુ તિષ્ઠન્તં પરમેશ્વરમ્ઽ (ગી. 13.27) ઇત્યેવંરૂપાભ્યઃ ।
ભેદદર્શનાપવાદાચ્ચ ઽઅન્યો ઽસાવન્યો ઽહમસ્મીતિ ન સ વેદ યથા પશુઃઽ (બૃ. 1.4.10), ઽમૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ચ ઇહ નાનેવ પશ્યતિઽ (બૃ. 4.4.19) ઇત્યેવઞ્જાતીયકાત્ ।
ઽસ વા એષ મહાનજ આત્માજરો ઽમરો ઽમૃતો ઽભયો બ્રહ્મઽ (બૃ. 4.425) ઇતિ ચાત્મનિ સર્વવિક્રિયાપ્રતિષેધાત્ ।
અન્યથા ચ મુમુક્ષૂણાં નિરપવાદવિજ્ઞાનાનુપપત્તેઃ, સુનિશ્ચિતાર્થત્વાનુપપત્તેશ્ચ ।
નિરપવાદં હિ વિજ્ઞાનં સર્વાકાઙ્ક્ષાનિવર્તકમાત્મવિષયમિષ્યતે, ઽવેદાન્તવિજ્ઞાનસુનુશ્ચિતાર્થાઃઽ (મુણ્ડ. 3.2.6) ઇતિ ચ શ્રુતેઃ ।
ઽતત્ર કો મોહઃ કઃ શોક એકત્વમનુપશ્યતઃઽ (ઈશા. 7) ઇતિ ચ ।
શ્થિતપ્રજ્ઞલક્ષણસ્મૃતેશ્ચ (ગી. 2.54) ।
સ્થિતે ચ ક્ષેત્રજ્ઞપરમાત્મૈકત્વવિષય સમ્યગ્દર્શને ક્ષેત્રજ્ઞઃ પરમાત્મેતિ નામમાત્રભૈદાત્, ક્ષેત્રજ્ઞો ઽયં પરમાત્મનો ભિન્નઃ પરમાત્માયં ક્ષેત્રજ્ઞાદ્ભિન્ન ઇત્યેવઞ્જાતીયક આત્મભૈદવિષયો નિર્બન્ધો નિરર્થકઃ ।
એકો હ્યયમાત્મા નામમાત્રભેદેન બહુધાભિધીયત ઇતિ ।
નહિ ઽસત્યં જ્ઞાનમન્તં બ્રહ્મ ।
યો વેદ નિહિતં ગુહાયામ્ઽ (તૈ. 2.1) ઇતિ કાઞ્ચિદેવૈકાં ગુહામધિકૃત્યૈતદુક્તમ્ ।
નચ બ્રહ્મણો ઽન્યો ગુહાયાં નિહિતો ઽસ્તિ, ઽતત્સૃષ્ટ્વા તદેવાનુપ્રાવિશત્ઽ (તૈ. 2.6) ઇતિ સ્રષ્ટુરેવ પ્રવેશશ્રવણાત્ ।
યે તુ નિર્બન્ધં કુર્વન્તિ તે વેદાન્તાર્થં બાધમાનાઃ શ્રેયોદ્વારં સમ્યગ્દર્શનમેવ બાધન્તે ।
કૃતકમનિત્યં ચ મોક્ષં કલ્પયન્તિ ।
ન્યાયેન ચ ન સંગચ્છન્ત ઇતિ ॥ 22 ॥
fન્: ધીરો સર્વજ્ઞઃ ।
રૂપાણિ ચરાચરાણિ શરીરાણિ ।
વિચિત્ય નિર્માય તેષાં નામાનિ કૃત્વા તત્રાનુપ્રવિશ્યાભિવદન્નભિવદનાદિ કુર્વન્ ।
મોહં મોહકરં વાક્યમ્ ।
ઉચ્છિત્તિર્નાશસ્તદ્વાન્ન ભવિતીત્યનુચ્છિત્તિધર્મા ।
કાઞ્ચિત્ જીવસ્થાનાદન્યામ્ ।
યે તુ આશ્મરથ્યપ્રભૃતયઃ ।
પ્રકૃત્યધિકરણમ્ । સૂ. 23-27
પ્રકૃતિશ્ ચ પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તાનુપરોધાત્

યથાભ્યુદયહેતુત્વાદ્ધર્મો જિજ્ઞાસ્ય એવં નિઃશ્રેયસહેતુત્વાદ્બ્રહ્મ જિજ્ઞાસ્યમિત્યુક્તમ્ ।
બ્રહ્મ ચ ઽજન્માદ્યસ્ય યતઃઽ (બ્ર. 1.1.2) ઇતિ લક્ષિતમ્ ।
તચ્ચ લક્ષણં ઘટરુચકાદીનાં મૃત્સુવર્ણાદિવત્પ્રકૃતિત્વે કુલાલસુવર્ણકારાદિવન્નિમિત્તત્વે ચ સમાનમિત્યતો ભવતિ વિમર્શઃ, કિમાત્મકં પુનર્બ્રહ્મણઃ કારણત્વં સ્યાદિતિ ।
તત્ર નિમિત્તકારણમેવ તાવત્કેવલં સ્યાદિતિ પ્રતિભાતિ ।
કસ્માત્ ।
ઈક્ષાપૂર્વકકર્તૃત્વશ્રવણાત્ ।
ઈક્ષાપૂર્વકં હિ બ્રહ્મણઃ કર્તૃત્વમવગમ્યતે- ઽસ ઈક્ષાઞ્ચક્રેઽ (પ્ર. 6.3) ઽસ પ્રાણમસૃજતઽ (પ્ર. 6.4) ઇત્યદિશ્રુતિભ્યઃ ।
ઈક્ષાપૂર્વકં ચ કર્તૃત્વં નિમિત્તકારણેષ્વેવ કુલાલાદિષુ દૃષ્ટમ્ ।
અનેકકારકપૂર્વિકા ચ ક્રિયાફલસિદ્ધિર્લોકે દૃષ્ટા ।
સ ચ ન્યાય આદિકર્તર્યપિ યુક્તઃ સંક્રમયિતુમ્ ।
ઈશ્વરત્વપ્રસિદ્ધેશ્ચ ।
ઈશ્વરાણાં હિ રાજવૈવસ્વતાદીનાં નિમિત્તકારણત્વમેવ કેવલં પ્રતીયતે તદ્વત્પરમેશ્વરસ્યાપિ નિમિત્તકારણત્વમેવ યુક્તં પ્રતિપત્તુમ્ ।
કાર્યં ચેદં જગત્સાવયવમચેતનમશુદ્ધં ચ દૃશ્યતે, કારણેનાપિ તસ્ય તાદૃશેનૈવ ભવિતવ્યં, કાર્યકારણયોઃ સારૂપ્યદર્શનાત્ ।
બ્રહ્મ ચ નૈવંલક્ષણમવગમ્યતે ઽનિષ્કલં નિષ્ક્રિયં શાન્તં નિરવદ્યં નિરઞ્જનમ્ઽ (શ્વે. 6.19) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
પારિશેષ્યાદ્બ્રહ્મણો ઽન્યદુપાદાનકારણમશુદ્ધ્યાદિગુણકં સ્મૃતિપ્રસિદ્ધમભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
બ્રહ્મકારણત્વશ્રુતેર્નિમિત્તત્વમાત્રે પર્યવસાનાદિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ પ્રકૃતિશ્ચોપાદાનકારણં ચ બ્રહ્માભ્યુપગન્તવ્યં નિમિત્તકારણં ચ ।
ન કેવલં નિમિત્તકારણમેવ ।
કસ્માત્ ।
પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તાનુપરોધાત્ ।
એવં પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તૌ શ્રૌતૌ નોપરુધ્યેતે ।
પ્રતિજ્ઞા તાવત્- ઽઉત તમાદેશમપ્રાક્ષ્યો યેનાશ્રુતં શ્રુતં ભવત્યમતં મતમવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતમ્ઽ (છા. 6.1.2) ઇતિ ।
તત્ર ચૈકેન વિજ્ઞાતેન સર્વમન્દવિજ્ઞાતમપિ વિજ્ઞાતં ભવતીતિ પ્રતીયતે ।
તચ્ચોપાદાનકારણવિજ્ઞાને સર્વવિજ્ઞાનં સંભવત્યુપાદાનકારણવ્યતિરેકાત્કાર્યસ્ય ।
નિમિત્તકારણાવ્યતિરેકાસ્તુ કાર્યસ્ય નાસ્તિ, લોકે તક્ષ્ણઃ પ્રાસાદવ્યતિરેકદર્શનાત્ ।
દૃષ્ટાન્તો ઽપિ યથા ઽસોમ્યૈકેન મૃત્પિણ્ડેન સર્વં મૃન્મયં વિજ્ઞાતં સ્યાદ્વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં મૃત્તિકેત્યેવ સત્યમ્ઽ ઇત્યુપાદાનકારણગોચર એવમામ્નાયતે ।
તથા ઽએકેન લોહમણિના સર્વં લોહમયં વિજ્ઞાતં સ્યાત્ઽ ઽએકેન નખનિકૃન્તનેન સર્વં કાર્ષ્ણાયસં વિજ્ઞાતં સ્યાત્ઽ (છા. 6.1.4,5,6) ઇતિ ચ ।
તથાન્યત્રાપિ ઽકસ્મિન્નુ ભગવો વિજ્ઞાતે સર્વમિદં વિજ્ઞાતં ભવતિ (મુણ્ડ. 1.1.2) ઇતિ પ્રતિજ્ઞા ।
ઽયથા પૃથિવ્યામોષધયઃ સંભવન્તિઽ ( મુણ્ડ. 1.1.7) ઇતિ દૃષ્ટાન્તઃ ।
તથા ઽઆત્મનિ કલ્વરે દૃષ્ટે શ્રુતે મતે વિજ્ઞાત ઇદં સર્વં વિદિતમ્ઽ ઇતિ પ્રતિજ્ઞા ।
ઽસ યથા દુન્દુભેર્હન્યમાનસ્ય ન બાહ્યાઞ્શબ્દાઞ્શક્નુયાદ્ગ્રહણાય દુન્દુભેસ્તુ ગ્રહણેન દુન્દુભ્યાઘાતસ્ય વા શબ્દો ગૃહીતઃઽ (બૃ. 4.5.6,7) ઇતિ દૃષ્ટાન્તઃ ।
એવં યથાસંભવં પ્રતિવેદાન્તં પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તૌ પ્રકૃતિત્વસાધનૌ પ્રત્યેતવ્યૌ ।
યત ઇતીયં પઞ્ચમી ઽયતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તેઽ ઇત્યત્ર ઽજનિકર્તુઃ પ્રકૃતિઃઽ (પા.સૂ. 1.4.30) ઇતિ વિશેષસ્મરણાત્પ્રકૃતિલક્ષણ એવાપાદાને દ્રષ્ટવ્યા ।
નિમિત્તત્વં ત્વધિષ્ઠાત્રન્તરાભાવાદધિગન્તવ્યમ્ ।
યથા હિ લોકે મૃત્સુવર્ણાદિકમુપાદાનકારણં કુલાલસુવર્ણકારાદીનધિષ્ઠાતૃનપેક્ષ્ય પ્રવર્તતે નૈવં બ્રહ્મણ ઉપાદાનકારણસ્ય સતો ઽન્યો ઽધિષ્ઠાતાપેક્ષ્યો ઽસ્તિ, પ્રાગુત્પત્તેરેકમેવાદ્વિતીયમિત્યવધારણાત્ ।
અધિષ્ઠાત્રન્તરાભાવો ઽપિ પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તાનુપરોધાદેવોદિતો વેદિતવ્યઃ ।
અધિષ્ઠાતરિ હ્યુપાદાનાદન્યસ્મિન્નભ્યુપગમ્યમાને પુનરપ્યેકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનસ્યાસંભવાત્પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તોપરોધ એવ સ્યાત્ ।
તસ્માદધિષ્ઠાત્રન્તરાભાવાદાત્મનઃ કર્તૃત્વમુપાદાનાન્તરાભાવાચ્ચ પ્રકૃતિત્વમ્ ॥ 23 ॥
કુતશ્ચાત્મનઃ કર્તૃત્વપ્રકૃતિત્વે-
fન્: વિમર્શઃ સંશયઃ ।
નિષ્કલં નિરવયવમ્, નિષ્ક્રિયમચલમ્, શાન્તમપરિણામિ, નિરવદ્યં નિરસ્તસમસ્તદોષમ્ ।
લોહં સુવર્ણમ્ ।
નખનિકૃન્તનં કાર્ષ્ણાયસકૃતનખલવનશસ્ત્રં લોહપિણ્ડો વા ।
દુન્દુભ્યાઘાતસ્ય જનકસ્ય જન્યતયા સંબન્ધી વા શબ્દો વિશેષશબ્દ ઇત્યર્થઃ ।
અભિધ્યોપદેશાચ્ ચ

અભિધ્યોપદેશશ્ચાત્મનઃ કર્તૃત્વપ્રકૃતિત્વે ગમયતિ ઽસો ઽકામયત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિઽ ઽતદૈક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયઽ ઇતિ ચ ।
તત્રાભિધ્યાનપૂર્વિકાયાઃ સ્વાતન્ત્ર્યપ્રવૃત્તેઃ કર્તેતિ ગમ્યતે ।
બહુ સ્યામિતિ પ્રત્યગાત્મવિષયત્વાદ્બહુભવનાભિધ્યાનસ્યપ્રકૃતિરિત્યપિ ગમ્યતે ॥ 24 ॥
fન્: અભિધ્યા સૃષ્ટિસંકલ્પઃ ।
સાક્ષાચ્ ચોભયામ્નાનાત્

પ્રકૃતિત્વસ્યાયમભ્યુચ્ચયઃ ।
ઇતશ્ચ પ્રકૃતિર્બ્રહ્મ, યત્કારણં સાક્ષાદ્બ્રહ્મૈવ કારણમુપાદાયોભૌ પ્રભવપ્રલયાવામ્નાયતે- ઽસર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યાકાશાદેવ સમુત્પદ્યન્તે ।
આકાશં પ્રત્યસ્તં યન્તિઽ (છા. 1.9.1) ઇતિ ।
યદ્ધિ યસ્માત્પ્રભવતિ યસ્મિંશ્ચ પ્રલીયતે તત્તસ્યોપાદાનં પ્રસિદ્ધમ્ ।
યથા વ્રીહિયવાદીનાં પૃથિવી ।
સાક્ષાદિતે સાક્ષાદિતિ ચોપાદાનાન્તરાનુપાદાનં દર્શયત્યાકાશાદેવેતિ ।
પ્રત્યસ્તમયશ્ચ નોપાદાનાદન્યત્ર કાર્યસ્ય દૃષ્ટઃ ॥ 25 ॥
fન્: અભ્યુચ્ચયો હેત્વન્તરમ્ ।
આત્મકૃતેઃ પરિણામાત્

ઇતશ્ચ પ્રકૃતિર્બ્રહ્મ, યત્કારણં બ્રહ્મપ્રક્રિયાયામ્ ઽતદાત્માનં સ્વયમકુરુતઽ (તૈ. 2.7) ઇત્યાત્મનઃ કર્મત્વં કર્તૃત્વં ત દર્શયતિ ।
આત્માનમિતિ કર્મત્વં, સ્વયમકુરુતેતિ કર્તૃત્વમ્ ।
કથં પુનઃ પૂર્વસિદ્ધસ્ય સતઃ કર્તૃત્વેન વ્યવસ્થિતસ્ય ક્રિયમાણત્વં શક્યં સંપાદયિતુમ્ ।
પરિણામાદિતિ બ્રૂમઃ ।
પૂર્વસિદ્ધો ઽપિ હિ સન્નાત્મા વિશેષેણ વિકારાત્મના પરિણમયામાસાત્માનમિતિ ।
વિકારાત્મના ચ પરિણામો મૃદાદ્યાસુ પ્રકૃતિષૂપલબ્ધઃ ।
સ્વયમિતિ ચ વિશેષણાન્નિમિત્તાન્તરાનપેક્ષત્વમપિ પ્રતીયતે ।
પરિણામાદિતિ વા પૃથક્સૂત્રમ્ ।
તસ્યૈષોર્ઽથઃ - ઇતશ્ચ પ્રકૃતિર્બ્રહ્મ, યત્કારણં બ્રહ્મણ એવ વિકારાત્મના પરિણામઃ સામાનાધિકરણ્યેનામ્નાયતે ઽસચ્ચ ત્યચ્ચાભવત્ ।
નિરુક્તં ચાનિરુક્તં ચઽ (તૈ. 2.6) ઇત્યાદિનેતિ ॥ 26 ॥
fન્: સત્ પ્રત્યક્ષં ભૂતત્રયમ્, ત્યત્ પરોક્ષં ભૂતદ્વયમ્, નિરુક્તં વક્તું શક્યં ઘટાદિ, અનિરુક્તં વક્તુમશક્યં કપોતરૂપાદિકમ્ ।
યોનિશ્ ચ હિ ગીયતે

ઇતશ્ચ પ્રકૃતિર્બ્રહ્મ યોનિરિત્યપિ પઠ્યતે વેદાન્તેષુ ઽકર્તારમીશં પુરુષં બ્રહ્મયોનિમ્ઽ (મુણ્ડ. 3.1.3) ઇતિ, ઽયદ્ભૂતયોનિ પરિપશ્યન્તિ ધીરાઃઽ (મુણ્ડ. 1.16) ઇતિ ચ ।
યોનિશબ્દશ્ચ પ્રકૃતિવચનઃ સમધિગતો લોકે ઽપૃથિવી યોનિરોષધિવનસ્પતીનામ્ઽ ઇતિ ।
સ્ત્રીયોનેરપ્યસ્ત્યેવાયવદ્વારેણ ગર્ભં પ્રત્યુપાદાનકારણત્વમ્ ।
કચિત્સ્થાનવચનો ઽપિ યોનિશબ્દો દૃષ્ટઃ - ઽયોનિષ્ટ ઇન્દ્ર નિષદે અકારિઽ (ઋ.સં. 1.104.1) ઇતિ ।
વાક્યશેષાત્ત્વત્ર પ્રકૃતિવચનતા પરિગૃહ્યતે ઽયથોર્ણનાભિઃ સૃજતે ગૃહ્યતે ચઽ (મુણ્ડ. 1.1.7) ઇત્યેવઞ્જાતીયકાત્ ।
એવં પ્રકૃતિત્વં બ્રહ્મણઃ પ્રસિદ્ધમ્ ।
યત્પુનરિદમુક્તમીક્ષાપૂર્વકં કર્તૃત્વં નિમિત્તકારણેષ્વેવ કુલાલાદિષુ લોકે દૃષ્ટં નોપાદાનેષ્વિત્યાદિ, તત્પ્રત્યુચ્યતે- ન લોકવદિહ ભવિતવ્યમ્ ।
નહ્યયમનુમાનગમ્યોર્ઽથઃ ।
શબ્દગમ્યત્વાત્ત્વસ્યાર્થસ્ય યથાશબ્દમિહ ભવિતવ્યમ્ ।
શબ્દશ્ચેક્ષિતુરીશ્વરસ્ય પ્રકૃતિત્વં પ્રતિદયતાત્યવોચામ ।
પુનશ્ચૈતત્સર્વં વિસ્તરેણ પ્રતિવક્ષ્યામઃ ॥ 27 ॥
fન્: કર્તારં ક્રિયાશક્તિમન્તમ્, ઈશં નિયન્તારમ્, પુરુષં પ્રત્યઞ્ચમ્, બ્રહ્મ પૂર્ણમ્, યોનિં પ્રકૃતિમ્ ।
હે ઇન્દ્ર, તે તવ નિષદે ઉપવેશનાય યોનિઃ સ્થાનં મયા અકારિ કૃતમ્ ।
8 સર્વવ્યાખ્યાનાધિકરણમ્ । સૂ. 28
એતેન સર્વે વ્યાખ્યાતા વ્યાખ્યાતાઃ