Brahmasūtra with Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā, a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya · Chapter 4.1
asati prārabdhakarmapratibandhe śravaṇādinehaiva vidyodayaḥ yajñādibhiḥ saṃcitapāpapratibandhasya nirastatvāt /
sati tu bhogena tannirāsādamutreti vidyāyā aihikāmuṣmikatvaviśeṣaniyama uktastadvatphale 'pi mokṣe kaścidutkarṣādiviśeṣaḥ syādityata āha- evaṃ muktiphalāniyamastadavasthāvadhṛtestadavasthāvadhṛteḥ /
muktiratra viṣayaḥ /
tasyāṃ vidyāvadviśeṣaniyamo 'sti na veti phalasyobhayathāsaṃbhavātsaṃśaye pūrvapakṣamāha- yatheti /
muktiḥ saviśeṣā, phalatvādvidyāvadataḥ karmasādhyā muktiriti phalam /
siddhānte tu nirviśeṣatvāvadhāraṇaśrutibādhitamanumānamato jñānaikavyaṅgyā muktiriti phalam /
kiñca śravaṇāditāratamyādvidyāyāṃ kañcidatiśayamaṅgīkṛtya vidyālabhyamuktau nātiśaya ityāha- apica vidyāsādhanamiti /
nanu brahmaṇo nityasiddhatvādavidyānivṛtteścānyatve dvaitāpatteḥ, ananyatve cāsādhyatvādikaṃ vidyāphalamityata āha- taddhīti /
vidyayābhivyaktatvena brahmānanda eva mukhyaphalamabhivyaktiravidyānivṛttirānandasvarūpasphūrtipratibandhakābhāvatayā vidyayā sādhyate sā cānirvācyeti na dvaitāpattiḥ /
anye tu sā brahmānanyetyāhuḥ /
naca sādhyatvānupapattestatra vidyāvaiyarthyamiti vācyam /
yadabhāve yadabhāvastattatsādhyamiti jñānātsarvo lokaḥ pravartate /
yathāca vidyāyā abhāve brahmasvarūpamukterabhāvo 'nartharūpā avidyaivāsti /
asyā avidyāyā eva muktirnāstītivyavahāraviṣayatvena muktyabhāvatvāt /
tathāca vidyāṃ vinā muktirnāstīti niścayādvidyāmupādatte /
vidyodaye ca svataḥsiddhanityanivṛttānarthasvaprakāśabrahmānandātmanavatiṣṭhata ityanavadyam /
saṃprati vidyāyāmatiśayāṅgīkāra tyajati- naceti /
ekarūpe viṣaye pramāyāṃ tāratamyānupapatterityarthaḥ /
kathaṃ tarhi pūrvādhikaraṇe vidyāyā viśeṣa uktaḥ, tatrāha- tasmāditi /
satyāmapi sāmagryāṃ jñāne vilamba ukto na tāratamyamityarthaḥ /
tarhi satyapi jñāne muktau vilambaḥ kiṃ na syādityata āha- natviti /
vāyvādipratibandhāddipotpattivilambe 'pyutpanne tamonivṛttivilambādarśanātsati jñāne nājñānanivṛttau vilamba iti bhāvaḥ /
kiñca karmaṇāmupāsanānāṃ ca guṇabhedena tāratamyātphalatāratamyaṃ yuktam /
nirguṇavidyāyāstvekarūpatvāttatphalaikarūpyamityāha- vidyābhedetyādinā /
smṛtau kasyacinnirguṇavida ityarthaḥ /
tasmādvidyāsamakālaiva muktiriti siddham //52//
END BsRp_3,4.17.52
iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryaśrīgovindānandabhagavatkṛtau śārīrakavyākhyāyā bhāṣyaratnaprabhāṭīkāyāṃ tṛtīyasyādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ //4//
// iti tṛtīyādhyāyasya nirguṇavidyāyā antaraṅgabahiraṅgasādhanavicārākhyaścaturthaḥ pādaḥ //
// iti śrīmadbrahmasūtraśāṅkarabhāṣye sādhanākhyastṛtīyodhyāyaḥ //
atha caturtho 'dhyāyaḥ /
yajjñānājjīvato muktirukrāntigativarjitā /
labhyate tatparaṃ brahma rāmanāmāsmi nirbhayam //1//
START BsRp_4,1.1.1ḥ
āvṛttir asakṛdupadeśāt
oṃ /
āvṛttirasakṛdupadeśāt /
sādhanaṃ nirūpya phalaṃ nirūpyata ityadhyāyayorhatuphalabhāvaṃ saṃgatimāha- tṛtīya iti /
phalaprāsaṅgenotkrāntirarcirādimārgaśca vicāryata ityāha- prasaṅgeti /
pūrvaṃ sākṣādeva śrutyuktaṃ saṃnyāsādi sādhanaṃ cintitaṃ, saṃprati phalārthāpattigamyamāvṛttyādikamadyāśleṣādhikaraṇātprāk cintyate, tadārabhya jīvanmuktistato dvitīyapāde utkrāntistṛtīye arcirādimārgasya gantavyasya ca nirṇayaścaturthe jñānopāsanayoḥ phalanirṇaya iti pādārthavivekaḥ /
ādyādhikaraṇasya śravaṇādisādhanaṃ viṣayamanūdya dvedhānuṣṭhānadarśanātsaṃśayamāha- ātmā vā iti /
śrautātmadhīsādhanaphalavicārātmakatvātsarvādhikaraṇānāṃ śrutiśāstrādhyāyasaṃgataya uktāḥ /
tattatpadārthasaṃbandhāttattatpādasaṅgatiḥ /
mokṣe viśeṣābhāvavacchravaṇādāvāvṛttiviśeṣo nāstīti dṛṣṭāntalakṣaṇāvāntarasaṃgatyā pūrvapakṣamāha- kiṃ tāvaditi /
atra pūrva pakṣe śravaṇādeḥ prayājavadadṛṣṭārthatvātsakṛdanuṣṭhānaṃ phalaṃ, siddhānte tvavaghātavaddṛṣṭārthatvādyāvatphalamāvṛttiriti bhedaḥ /
asakṛdupadeśānyathānupapattyā sādhanāvṛttau śāstrasya tātparyamiti śaṅkate- nanvasakṛditi /
śravaṇādīnāṃ samuccayasidhyarthatvenāsakṛdukteranyathopapatternāvṛttau tātparyamityāha- evamapīti /
saguṇasākṣātkārasādhaneṣvapyanāvṛttimāha- sakṛditi /
yadyapyasakṛdupadeśa āvṛttisamuccayayoranyatarasūcakatvenānyathāsiddhaḥ, tathāpi dṛṣṭe saṃbhavatyadṛṣṭamātrakalpanānupapatteḥ śravaṇāderāvṛttidvārā sākṣātkāraphalasya ṣaḍjādau dṛṣṭatvādasakṛduktirāvṛttiṃ sūcayati dṛṣṭārthatvāditi nyāyānugrahādityāha- na darśanaparyavasānatvāditi /
dhyānasya tvāvṛttervedopāsīteti śabde śrutatvānna kevalārthikatvamityāha- apiceti /
astyupāstiśabdasyāvṛttivācitvaṃ tathāpi vedetiśabdoktavedaneṣvahaṅgraheṣu kathamāvṛttisiddhirityata āha- vidyupāstyośceti /
śabdayorekārthatvamudāharati- kvaciditi /
sa raikvo yadveda tatprāṇatattvaṃ raikvādanyo 'pi yaḥ kaścidveda tatphale sarvamantarbhavatītyetadukte itthaṃ mayotkṛṣṭatvena sa raikva ukta iti haṃsaṃ prati haṃsāntaravacanaṃ, tacchrutvā raikvaṃ gatvovāca jānaśrutiḥ, he bhagavaḥ, etāṃ raikvaviditāṃ devatāṃ me 'nuśādhi mahyamupadiśetyarthaḥ /
evaṃ saguṇanirguṇasākṣātkārasādhanadhyānasyāvṛttiḥ śrautī cārthasiddhā ca dṛṣṭārthatvāt, śravaṇamananayostvasakṛdupadeśādarthasiddhaivāvṛttiriti viśeṣaḥ //1//
END BsRp_4,1.1.1
START BsRp_4,1.1.2ḥ
liṅgāc ca
ādityasyaikasyaivodgīthe saṃpādyopāsanānmama tvameka eva putro 'sīti kauṣītakiḥ putramuvāca, atastvaṃ tathā mākṛthāḥ kintu bahūn raśmīnādityaṃ ca paryāvartayatāt pṛthagāvartayasvetyarthaḥ /
talopaśchāndasaḥ /
atra paryāvṛttiśabdātsiddhavadudgīthadhyānasyāvṛttiruktā tato dhyānatvasāmānyātphalaparyantatvasāmānyādvā liṅgātsarvatra śravaṇamananadhyāneṣvāvṛttisiddhirityāha- liṅgācceti /
evaṃ tāvatsaguṇanirguṇasākṣātkārasādhaneṣvāvṛttiruktā tatra saguṇadhyānāderāvṛttimaṅgīkṛtya nirguṇaśravaṇādiṣvāvṛttimākṣipati- atrāhetyādinā /
vākyaṃ nirguṇasākṣātkārajanane śaktaṃ na vā, ādye sakṛcchrutavākyātsākṣātkārasiddherāvṛttirvṛthetyuktvā dvitīyaṃ śaṅkate- sakṛditi /
aśaktasyāvṛttāvapi phalānupapattirityāha- neti /
tathāpīti svato 'śaktasya yuktisāhityācchaktāvapītyarthaḥ /
vākyayuktibhyāṃ parokṣajñāne jāte 'pyaparokṣajñānārthamāvṛttiriti śaṅkate- athāpi syāditi /
tayoḥ parokṣajñānahetutvasvābhāvyādāvṛttāvapi na sākṣātkāraḥ syāditi pariharati- nāsakṛdapīti /
yadi tayoḥ sākṣātkārasāmarthyaṃ yadi vā parokṣajñānasāmarthyamubhayathāpyāvṛttyanapekṣetyāha- tasmāditi /
pramātṛvaicitryādapyāvṛttyaniyama ityāha- naceti /
prameyasyānaṃśatvācca tathetyāha- apiceti /
dvividho hyadhikārī syātkaścijjanmāntarābhyāsānnirastasamastāsaṃbhāvanādipratibandhaḥ kaścittu pratibandhavāniti /
tatrādyaṃ pratyāvṛtterānarthakyamiṣṭaṃ, dvitīyasya tu pratibandhanirāsāya tadapekṣeti samādhatte- atrocyata iti /
āvṛtteḥ pratibandhānirāsārthatve liṅgamāha- tathāhīti /
yathā ṣaḍjādisvarabhedasākṣātkāraśaktamapi śrotramabhyāsamapekṣate tathā brahmātmasākṣātkāraśaktaṃ vākyaṃ tadapekṣamityanubhavamāśrityāha- nahi dṛṣṭe 'nupapannaṃ nāmeti /
tattvaṃpadalakṣyārthasya durbodhatvādajñānaprayuktasaṃśayādipratibandhasaṃbhavāttaddhvaṃsāyāvṛtt ireṣṭavyeti vācyalakṣyavivekapūrvakamāha- apicetyādinā /
yaduktamanaṃśatvātprameyasyāvṛttyānarthakyamiti, tatrāha- yadyapīti /
āropitāṃśanirāsāya na me deho nendriyamityabhyāso yukta ityarthaḥ /
vākyārthajñāne sati kathamabhyāsaniyamaḥ, pramāṇajñānasyābhyāsāyogājjñāninaḥ śravaṇādiniyamāyogāccetyata āha- tattviti /
jñānātprāgeva śravaṇādivyāpāraniyamanaṃ kriyata ityarthaḥ /
adhikaṃ śaṅkitumuktamanuvadati- yeṣāmiti /
adhikaṃ śaṅkate- satyamiti /
duḥkhitvapratyakṣavirodhādvākyādaikyadhīrnodetītyarthaḥ /
pratyakṣasya bhrāntitvādavirodha ityāha- netyādinā /
duḥkhādayo nātmadharmāḥ dṛśyatvāddehādivat, nāpyātmasvarūpāḥ ātmani satyapyananuvṛttitvādvyatirekeṇa caitanyavadityarthaḥ /
nirduḥkhe cidātmani duḥkhādidhiyo bhrāntitvādvākyārthānubhavo na virudhyata ityāha- tasmāditi /
anubhave jāte 'pyāvṛttyādyanuṣṭhānaṃ kiṃ na syādityata āha- na caivamiti /
ratiḥ kāmaḥ ātmakāmatayā tṛptirviṣayatṛṣṇākṣayaḥ tena saṃtoṣe ātmānandānubhava iti bhedaḥ /
nanvāvṛttau niyogātpravṛttirvācyā tathā ca niyuktatvabuddherakartrātmadhīrna syādityata āha- tatrāpīti /
āvṛttyabhyupagame 'pyakartāhamityanubhavātpracyāvya gururanyo vā niyogānna pravartayeduktadoṣādityarthaḥ /
kathaṃ tarhi pravṛttirityata āha- yastviti /
apratibhānādasaṃbhāvanādinetyarthaḥ /
śiṣyabuddhyanusāreṇa trotavyādivacobhiḥ pradhānasiddhyarthamāvṛttyādau pravartayedityarthaḥ //2//
END BsRp_4,1.1.2
START BsRp_4,1.2.3ḥ
ātmeti tūpagacchanti grāhayanti ca
ātmeti tūpagacchanti grāhyanti ca /
pūrvatra dhyānāderāvṛttiruktā tāmupajīvya tattvajñānārthaṃ dhyānāvṛttikāle kimahaṃ brahmeti dhyātavyamuta matsvāmīśvara ityaikyabhedamānābhyāṃ saṃśayamāha- ya iti /
śabdādeva pramita ityādāvayamātmā brahmetyādyabhedaśrutibhiraikyanirṇayātsaṃśayamākṣipati- kathamiti /
bhedaśrutyanugrahādbhedapratyakṣādiprābalyamālambya saṃśaya ityāha- ucyata iti /
abhedaśrutīnāṃ gauṇatvamukhyatve ubhayatra phalaṃ, yadyapyayaṃ pratyakṣādivirodhaparihāro dvitīyādhyāyasaṃgatastathāpyaikyaśruteraviruddhatvaniścayasya samādhāvantaraṅgatvādiha saṃgatiḥ /
viruddhayoraikyadṛṣṭirasiddhetyāha- nāhamiti /
kiñca kimīśvarasya jīvamātratvamaikyaṃ jīvasyeśvaramātratvaṃ veti vikalpya krameṇa dūṣayati- īśvarasya cetyādinā /
ekatvaśrutiprāmāṇyāyaikyadhyānaṃ kāryamiti śaṅkate- anyatve 'pīti /
ekatvadhyānamasmadiṣṭameva /
ekatvaṃ tu nāstītyāha- kāmamiti /
abhedaśrutīnāṃ phalavadapūrvārthatātparyeṇa gauṇatvāyogādbhedaśrutīnāṃ kalpitabhedānuvāditvātpratyakṣāderapi tadviṣayatvādvimbapratibimbayoriva viruddhadharmāṇāṃ mithyātvānmukhyamaikyamiti siddhānyayati- evamityādinā /
īśvarasya jīvatvaṃ na pratipādyaṃ yeneśvarābhāvaḥ syātkintu jīvasyeśvaratvam /
na caivamadhikāryabhāvaḥ /
ekatvaprabodhātprāgadhikāribhedāṅgīkārādityāha- yatpunaruktamityādinā /
vedḥasatyatvaśraddhāluḥ śaṅkate- pratyakṣādyabhāva iti /
varṇeṣu kramasvarayorabhāvādupalabdhadhvanisthayorāropo vācyastathā cāropitakramasvaraviśiṣṭavarṇātmakavedasya mithyātvaṃ durvāraṃ, vādināṃ satyatvāgrahastvavidyāvijṛmbhita iti vedasatyatvābhāvo na doṣa ityāha- neti /
avidyāmākṣipati- kasyeti /
praśnaliṅgena tvayyeva tasyāḥ siddhestvadākṣepānupapattirityāha- yastvamiti /
ajñānamūlatvātpraśnāderiti bhāvaḥ /
sarvajñābhinne mayi kathamajñānamiti śaṅkate- nanviti /
abhedajñānātprāk cinmātrasya tavaivājñānāśrayatvamanubhavasiddhājñānasyāpalāpāyogāt /
jñāne tvanirvācyasya tasya bādhānnāśrayāpekṣetyāha- yadyevamiti /
anirṣācyatvena doṣāntaramapi nirastamityāha- yo 'pīti //3//
END BsRp_4,1.2.3
START BsRp_4,1.3.4ḥ
na pratīke na hi saḥ
na pratīke nahi saḥ /
ubhayathā dhyānasaṃbhavātsaṃśayaḥ /
yathā brahmaṇyabhedasattavādahaṅgraha ukta evaṃ pratīkeṣvapi brahmavikāratayā jīvābhinnabrahmābhinnatvājjīvābhedasattvenāhaṅgrahaḥ kārya iti dṛṣṭāntena pūrvapakṣaḥ /
atra pratīkopāstīnāmahaṅgrahopāstibhiraviśeṣaḥ /
siddhānte tu viśeṣasiddhiriti phalam /
etadārabhyādhikaraṇatrayasya prāsaṅgikī pādasaṅgatiḥ, brahmaikyadhyānaprasaṅgāgatatvāditi vivekaḥ /
kiṃ pratīkeṣvātmatvānubhavabalādahaṅgraha uta vastuto jīvābhedasattvāt /
nādya ityāha- nahi sa iti /
nānubhavatītyarthaḥ /
dvitīyamapyasiddhyā dūṣayati- yatpunariti /
vikārasya brahmaṇā svarūpaikyāyogādbādhenaikyaṃ vācyaṃ pratīkabādhe copāstividhirna syādityarthaḥ /
kiñca kartṛtvādyabādhenopāstividhipravṛttirvācyā bādhe tadayogāt /
tathāca bādhamūlabrahmaikyajñānaṃ dvārīkṛtya pratīkeṣvahaṅgrahopāstikalpanā na yuktā, bādhavirodhādityāha- naca brahmaṇa iti /
ato jīvapratīkayoḥ svarūpabhedādahaṅgrahe vidhyaśravaṇācca nāhaṅgraha iti phalitamāha- ataśceti /
yathā rucakasvastikayoḥ suvarṇātmanaikye 'pi mitho naikyaṃ tathā jīvapratīkayoḥ brahmātmanaikye 'pi bhedaḥ samaḥ /
yadica dharmivyatirekeṇa tayorabhāvaniścayādvastvaikyaṃ tadopāsanoccheda ukta ityarthaḥ //4//
END BsRp_4,1.3.4
START BsRp_4,1.4.5ḥ
brahmadṛṣṭir utkarṣāt
brahmadṛṣṭirutkarṣāt /
ekaviṣayatvaṃ saṃgatiḥ /
praśnapūrvakaṃ saṃśayabījamāha- kuta ityādinā /
sāmānādhikaraṇyaṃ śrutaṃ tanna tāvanmukhyaṃ, brahmavikārayorgavāśvayorivābhedāyogāt /
nāpi prakṛtivikārabhāvanibandhanaṃ, vākyasya vikārabādhena brahmaparatvāpātāt /
na ceṣṭāpattiḥ /
nāma brahmetyupāsīteti vidhiśrutivirodhāt, parimitanāmagrahaṇānarthakyāpātācca /
brahmaparatve sarvaṃ brahmeti vaktavyatvāt /
ataḥ pariśeṣādadhyāsa eva sāmānādhikaraṇyakāraṇam adhyāse ca niyāmakābhāvātsaṃśaya ityarthaḥ /
utkṛṣṭanikṛṣṭayornikṛṣṭamapyupāsyaṃ phalavattvāditi nyāyo niyāmaka ityarucerāha- athaveti /
atra vikāradṛṣṭibhirbrahmopāstisiddhiḥ phalaṃ, siddhānte tu vikāradṛṣṭyā brahmaṇa upāsyatve nikarṣaprāptau satyāṃ phalavattvāsiddhervikārā evotkṛṣṭabrahmadṛṣṭyopāsyā iti phalam /
kiñca laukikanyāyāviruddhārthasaṃbhave viruddhārtho na grāhyaḥ pratyavāyaprasaṅgāt /
kiñca prathamaśrutānāmādityādipadānāmasaṃjātavirodhitayā mukhyārthatvagraho nyāyyaḥ, brahmaśabde ca dṛṣṭilakṣaṇāgrahaḥ, tathā cādityādayo brahmadṛṣṭyopāsyā ityeva vākyārtha ityāha- prāthamyācceti /
brahmaśabdasyaiva dṛṣṭyarthatve hetvantaramāha- itiparatvāditi /
itiśabdaśiraskaḥ śabdaḥ samabhivyāhṛtakriyālakṣaka iti loke prasiddhamityarthaḥ /
dvitīyāśruteścādityādīnāmevopāstikarmatvamityāha- vākyaśeṣo 'pīti /
utkṛṣṭamevopāsyamiti nyāyamuktamanuvadati- yattūktamiti /
dvitīyetiśrutibhyāṃ laukikanyāyāccoktanyāyabādha ityāha- taditi /
brahmaṇo 'nupāsyatve kathaṃ phaladātṛtvaṃ, tatrāha- phalaṃ tviti /
kiñca yaddṛṣṭyā vikārasyotkarṣaḥ tasya brahmaṇo viśeṣaṇatve 'pyupāsyatvaṃ cātītyāha- īdṛśaṃ ceti //5//
END BsRp_4,1.4.5
START BsRp_4,1.5.6ḥ
ādityādimatayaś cāṅga upapatteḥ
ādityādi /
pṛthivyagnyantarīkṣādityadyusaṃjñeṣu lokeṣu hiṅkāraprastāvodgīthapratīhāranidhanairaṃśaiḥ pañcāṃśaṃ, sāma, tairevādiriti upadrava iti ca bhaktidvayādhikaiḥ saptāṃśa sāmeti bhedaḥ /
ata viśeṣājñānātsaṃśayaḥ /
pūrvavadutkarṣanavadhāraṇādaniyama iti pratyudāharaṇena pūrvapakṣamāha- tatreti /
siddharūpādityādibhyaḥ karmarūpodgīthādīnāṃ phalasaṃnikarṣeṇotkarṣādbrahmavadviśeṣaṇatve niyama iti dṛṣṭāntena mukhyaṃ pūrvapakṣamāha- athaveti /
tattatpakṣasiddhireva pūrvottarapakṣaphalaṃ mantavyam /
kiñcānaṅgeṣvevāṅgadṛṣṭirityatra teṣvaṅgavācipadaprayogaṃ liṅgamāha- tathāceyameveti /
tadetadagnyākhyaṃ sāma etasyāṃ pṛthivīrūpāyāmṛcyadhyūḍhamuparisthitamityarthaḥ /
ṛci sāmavatpṛthivyāmagnirdṛśyate, ataḥ sāmyātpṛthivyevargagniḥ sāmeti dhyānaṃ vihitaṃ, tatra yadi ṛksāmātmakayoḥ karmāṅgayoḥ pṛthivyagnidṛṣṭhiḥ syāt, tadā pṛthivyagnyorṛksāmapadaprayogo na syādityatra dṛṣṭāntamāha- kṣattarīti /
ataḥ prayogānyathānupapattya pṛthivyagnyorṛsāmadṛṣṭirityarthaḥ /
viṣayasaptamyā caivamevetyāha- apiceti /
gāyatrasaṃjñaṃ sāma /
kiñca pūrvādhikaraṇasiddhāntanyāyenāpyevamityāha- prathameti /
anaṅgabuddhyāṅgānyupāsyānīti siddhāntayati- evamiti /
upāstīnāṃ hi karmasamṛddhiḥ phalaṃ śrūyate, sā ca tābhiraṅgeṣu saṃskriyamāṇeṣūpapadyate, aṅgānāṃ samṛddhyanukūlaprakṛtakarmāpūrvajanakatvādityarthaḥ /
nanu yatropāstīnāṃ prakṛtakarmāpūrvasaṃnikṛṣṭāṅgadvārāpekṣaṃ phalaṃ śrutaṃ tatra phalopapattaye 'ṅgānāmupāsyatvaṃ bhavatu tadanapekṣalokādiphaleṣu tūpāsaneṣu kathamupāsyaviveka iti śaṅkate- bhavatviti /
yathā svatantrapaśuphalasyāpi godohanasya aṅgadvārāpekṣayaiva phalamiṣṭaṃ tadvallokādiphaleṣūpāsaneṣvapi karmāpūrvāṅgadvāraiva phalakalpanā yuktā, karmādhikṛtasyaivāṅgāśritopāsaneṣvadhikārāt, ato 'ṅgānāmevopāsyatvamiti samādhatte- teṣvapīti /
utkarṣānavadhāraṇādaniyama ityuktaṃ nirasyati- phalātmeti /
upakramabalāccāṅgamupāsyamityāha- apiceti /
rasatamatvādḥiguṇādyupasaṃkhyānamityarthaḥ /
dvitīyaṃ pūrvapakṣaṃ dūṣayati- yattūktamityādinā /
karmabhūyaṃ karmātmakatvaṃ prāpyetyarthaḥ /
siddhādityādyātmanā karmaṇāṃ dṛṣṭau karmatvahāniḥ syādityata āha- ādityādibhāveneti /
māṇavake 'gnidṛṣṭivadudgīthādiṣvādityādidhiyāṃ gauṇatvānna karmatvābhibhāvakatvamityaṅgeṣvanaṅgatvadhīraviruddhetyāśayaḥ /
prayogānupapattimuktāṃ nirasyati- tadetaditi /
lakṣaṇābījaṃ saṃbandhamāha- lakṣaṇā ceti /
gaṅgāyāṃ ghoṣa ityatra saṃnikṛṣṭasaṃyogasaṃbandhena tīralakṣaṇā, agnirmāṇavaka ityatrāgniniṣṭhaśucitvādiguṇavattvarūpaparamparāsaṃbandhena lakṣaṇā dṛṣṭā, tathā cātra ṛksāmayoḥ pṛthivyāgnidṛṣṭipakṣe 'pi ṛksāmapadābhyāṃ svavācyārthe draṣṭavyatākhyaparamparāsaṃbandhena pṛthivyagnilakṣaṇā yuktetyarthaḥ /
nanu pratīkavācipadasya dhyeye arthe lakṣaṇā na yuktā, kṣatṛpadasya rājanyaprayogāditi śaṅkate- tatra yadyapīti /
tathāpi ṛksāmasaṃbandhātpṛthivyagnyorevaitasyāmṛcyadhyūḍhaṃ sāmeti mukhyayoḥ pṛthaguktestadetasyāmityatrāpi tayorgrahe punaruktiḥ syāt, ataḥ pratīkābhedadṛṣṭyā pṛthivyagnyoḥ pratīkasaṃnidhānāttayoreva pratīkapadaprayogaḥ kṛtastabhedadārḍhyāyetyarthaḥ /
tarhi kṣattṛśabdo 'pi rājani syādityata āha- kṣatriti /
sthitaprayogasya nimittaṃ kimapi vācyaṃ na tu nimittamastīti prayoga āpādya iti bhāvaḥ /
kṣattā sūtaḥ, tasya kāryaṃ rathacaryādi yadā rājeva karoti tadā kṣattṛśabdo rājanyapyastītyakṣarārthaḥ /
ṛgādāveva pṛthivyādidṛṣṭirityatra hetvantaramāha- iyamiti /
saptamyā lokānāmupāsyatvamuktaṃ nirasyati- tathā lokeṣviti /
sāmātmanā lokānupāsīteti dvitīyāsaptamyorbhaṅgastvayā kāryastato varaṃ lokātmanā sāmopāsīteti saptamīmātrabhaṅga ityarthaḥ /
eteneti ekavibhaktibhaṅgalāghavena prāṇātmanā gāyatraṃ sāmopāsyamiti vyākhyātamityarthaḥ /
nanu vibhaktisāmye kathaṃ nirṇayastatrāha- yatrāpīti /
'sāmna upāsanaṃ sādhu'ityupakramya pṛthivī hiṅgāra ityādinā hiṅgārādipañcāvayavasya sāmna upāsanamuktvā 'iti tu pañcavidhasyopāsanam'ityupasaṃhṛtya, atheti saptavidhasya sāmna upāsanaṃ prakramya prapañcitamataḥ sāmna evopāsyatvamityarthaḥ /
yaduktaṃ prāthamyātpṛthivyāderūpāsyatvamiti, tatrāha- etasmādeveti /
yadyapi hiṅkāroddeśena pṛthivītvavidheruddeśyasya prathamanirdeśo vācyastathāpyuktanyāyabalādvyatyayo grāhya ityarthaḥ //6//
END BsRp_4,1.5.6
START BsRp_4,1.6.7ḥ
āsīnaḥ saṃbhavāt
āsīnaḥ saṃbhavāt /
karmaṇa utthitenopaviṣṭena vānekadhānuṣṭhānadarśanātsaṃśayaḥ karmāṅgāśritopāsanānāmāsananiyamānapekṣāṇāmanuṣṭhānaprakāra uktastadvadaṅgānāśritopāsaneṣvapyaniyama iti pūrvapakṣayati- tatreti /
atrāsanābhyāsāsiddhiḥ, siddhānte tu manodehayorbhinnatve 'pi dehacāñcalye manaso 'navasthānasya anubhavasiddhatvānmanovyāpāreṣūpāsaneṣu dehasthairyārthamāsananiyamāpekṣeti phalabhedaḥ /
tiṣṭhata utthitasya //7//
END BsRp_4,1.6.7
START BsRp_4,1.6.8ḥ
dhyānāc ca
kiñca dhyātāra āsīna eva syuḥ dhyāyatiśabdārhatvādbakādivadityāha- dhyānācceti //8//
END BsRp_4,1.6.8
START BsRp_4,1.6.9ḥ
acalatvaṃ cāpekṣya
atraiva śrautaṃ dṛṣṭāntamāha- acalatvaṃ ceti //9//
END BsRp_4,1.6.9
START BsRp_4,1.6.10ḥ
smaranti ca
brahmasya śārīrasya cāsanasya smaraṇānniyama ityāha- smaranti ceti //10//
END BsRp_4,1.6.10
START BsRp_4,1.7.11ḥ
yatraikāgratā tatrāviśeṣāt
yatraikāgratā tatrāviśeṣāt /
teṣvevāṅgānāśritopāsaneṣu prācyādidiśi tīrthādideśe pradoṣādikāle niyamo 'sti na vetyubhayathāsaṃbhavātsaṃśayaḥ /
ekaviṣayatvaṃ saṃgatirūpāstīnāṃ vihitatvādyāgādivadasti digādiniyama iti pūrvapakṣaḥ /
atra digādiṣvādaraḥ phalaṃ siddhānte tvanādaraḥ /
dhyeye cittaikāgryasya prādhānyātpradhānākṣiptadeśādigrahaṇasyocitatvādivivekaḥ /
arthalakṣaṇa eveti /
aikāgryaphalaliṅgaka evetyarthaḥ /
prācīnapravaṇe prāgdeśe nimnasthāne vaiśvadevaṃ kuryāditivadatra digādiviśeṣo na śrūyate ato 'numānamaprayojakamiti bhāvaḥ /
viśeṣāśravaṇamasiddhamiti śaṅkate- nanu viśeṣamapīti /
śarkarāḥ sūkṣmapāṣāṇāḥ /
jalāśrayavarjanaṃ śītanivṛttyartham /
cakṣuḥpīḍano maśakaḥ /
vācanikaṃ samadeśādiniyamamaṅgīkṛtya cittaikāgryaviruddheṣu deśādigateṣu prācīnapravaṇatvādiṣvanādara iti suhṛdbhāvena sūtrakṛdupadiśati /
deśādyāgrahe cittavikṣepātsamādhibhaṅgaḥ syātsa mābhūditi //11//
END BsRp_4,1.7.11
START BsRp_4,1.8.12ḥ
ā prayāṇāt tatrāpi hi dṛṣṭam
āprāyaṇāt /
vyavahitenāsya saṃbandhamāha- āvṛttiriti /
aniyojye brahmaṇyātmatvapratipattiryasya tasya viduṣa ityarthaḥ /
ahaṅgrahopāsaneṣvanuṣṭhānasyobhayathādṛṣṭeḥ saṃśayamāha- yāni punariti /
yathā digādiniyamasyāvidheranādarastadvadāmaraṇamupāsyāvṛtteravidhānādiniyamḥa iti pūrvapakṣaḥ /
maraṇaparyantamāvṛttiriti siddhāntayati- evamiti /
upāstīnāṃ karmaṇāṃ cāntyakāle prāptavyaphalasphūrtidvārā phalahetutve mānamāha- savijñāna iti /
bhāvanāmayaṃ vijñānaṃ phalasphuraṇaṃ tena sahitaḥ savijñāno vijñānasphuritaphalaṃ vijñānamityarthaḥ /
yasmiṃlloke cittaṃ saṃkalpo 'syeti yaccittastena saṃkalpitena lokena saha phalasphūrtyanantaraṃ manaḥ prāṇe līyate iti yāvat /
teja udānaḥ /
ātmā jīvaḥ /
jalaukādṛṣṭāntaśruteśca bhāviphalasphūrtirastītyarthaḥ /
astvidamantyaphalaṃ vijñānaṃ karmaṇamivādṛṣṭadvāropāstīnāṃ tataḥ kuta āmaraṇamāvṛttirityata āha- pratyayāstviti /
upāstipratyayānāṃ dhārāvāhikatayā svarūpānivṛttirevāntyaṃ vijñānaṃ, natvadṛṣṭadvārakamanyadapekṣitaṃ sarvabhāvānāmeva svasāmānajātīyadvārānapekṣatayā pratyayānāṃ pratyayāntarapekṣāyogāt, karmaṇāṃ tu dṛṣṭadvārāntyadhīphalatvānupapatteḥ adṛṣṭadvārakalpaneti bhāvaḥ /
kraturdhyānam /
upāsaka etantrayam 'akṣitamasi', 'acyutamasi', 'prāṇasaṃśitamasi'iti mantratrayaṃ maraṇakāle 'pi smaredityarthaḥ //12//
END BsRp_4,1.8.12
START BsRp_4,1.9.13ḥ
tadadhigama uttarapūrvāghayor aśleṣavināśau tadvyapadeśāt
yathopāsakānāṃ yāvajjīvaṃ kartavyamasti na tathātmavidāmiti karmakṣayalakṣaṇāṃ jīvanmuktimāha- tadadhigama iti /
jñānasādhaneṣu phalādhikyārthaṃ phalādhyāye 'pi sādhanavicāraḥ kṛtaḥ, saṃprati phalādhyāyasthā phalacintā kriyata ityāha- gata iti /
karmaṇāṃ phalāntatvaśāstrājjñānanāśyatvaśāstrācca saṃśayaḥ, pūrvapakṣe jñānino 'pi saṃcitapāpabhogānantaraṃ muktiḥ, siddhānte tu jñānasamakālaṃ pāpanāśājjīvanmuktiriti phalam /
na hiṃsyādityādiniṣedhaśrutyā duritādṛṣṭasya duḥkhadāyinī śaktiradhigatā /
'nābhuktaṃ kṣīyate karma'iti ca smaranti /
ataḥ phalāntameva pāpaṃ na madhye naśyatīti pūrvapakṣaḥ /
nanu tarhi tannāśārthaṃ prāyaścittavidhirna syāditi cet /
na /
yathā āhitāgnergṛhadāhe nimitte sati 'agnaye kṣāmavate puroḍāśamaṣṭākapālaṃ nirvapet'iti iṣṭividhistadvaddoṣe nimittamātre sati prāyaścittavidherdeṣanāśārthatvāsiddheḥ /
nanu viṣama upanyāsaḥ, yuktaṃ gṛhadāhasya siddhatvādayogyatvāccāphalatayā nimittamātratvaṃ doṣavānprāyaścittaṃ kuryādityatra tu malinaḥ snāyāditivaddoṣapadasya nivṛttidvārā phalaparatvasaṃbhavāt 'tarati brahmahatyāṃ yo 'śvamedhena yajate'iti prāyaścittātpāpanivṛttiśruteścāyuktaṃ prāyaścittasya naimittikatvamityata āha- apiceti /
jñānasya doṣanāśārthatayā vidhānaṃ nāsti 'kṣīyante cāsya karmāṇi'ityāderjñānastāvakamātratvādityarthaḥ /
karmabhogānantaraṃ deśakālāntare mokṣo bhaviṣyati śāstraprāmāṇyādityāha- netyucyata iti /
jñānātkarmakṣayasyāpūrvatvānmānāntaraviruddhatvācca tatparānekavākyānāṃ stāvakatvāyogāttasyāstitvamiti siddhāntayati- evamityādinā /
pāpakriyāto 'pūrvānutpattiraśleṣaḥ /
saguṇabrahmavidyāyāṃ vyapadeśamuktvā nirguṇāyāṃ tamāha- ayamapara iti /
paroktaṃ dūṣayati- yaduktamityādinā /
vidhiniṣedhaśāstraṃ 'nābhuktaṃ kṣīyate'ityādi, smṛtiśca karmaṇaḥ phalaśaktau pramāṇamataḥ śaktasyāpi kutaścinnāśāṅgīkāreṇa śāstravirodha ityarthaḥ /
tattvajñānamātmanyaśeṣaduritanāśakaṃ tanmūladhyāsabādhakatvātsvapnaduritamūlakartṛtvādhyāsabādhakajāgradbodhḥavadityāha- tathāpyakartrātmabodhāditi /
śrutārthameva yuktyā draḍhayati- aśleṣa iti ceti /
mūlādhyāsānutpatteḥ pāpasyāśleṣaḥ, tannāśāttadvināśa ityarthaḥ /
adhyāsābhāve vidvadanubhavamāha- pūrveti /
mokṣaśāstrabalācca jñānātkarmakṣayasiddhirityāha- evameveti /
jñānātkarmakṣaye satyevetyarthaḥ /
mokṣasya karmaphalasāmyamuktaṃ nirasyati- naceti //12//
END BsRp_4,1.9.13
START BsRp_4,1.10.14ḥ
itarasyāpy evam asaṃśleṣaḥ pāte tu
itarasyāpi-tu /
atideśatvānna saṃgatyādyapekṣā /
jñānātpuṇyaṃ kṣīyate na veti pūrvavatsaṃdehe jñānaṃ tu na puṇyanāśakaṃ śāstrīyatvātpuṇyavadityadhikāśaṅkāmuktvātideśaṃ vyācaṣṭe- dharmasyetyādinā /
jñānaṃ puṇyanāśakaṃ samūlavidyāghātitvāditi nyāyopetāgamabādhitamanumānamiti bhāvaḥ /
nanu kṣīyante cetyaviśeṣaśrutiḥ pāpaviṣayā sarvaṃ pāpmānaṃ taratīti viśeṣaśruterityata āha- yatrāpi kevala iti /
pāpapuṇyakṣayaparādhikaraṇadvayasya phalamāha- pāte tviti //14//
END BsRp_4,1.10.14
START BsRp_4,1.11.15ḥ
anārabdhakārye eva tu pūrve tadavadheḥ
anārabdhakārye eva tu /
uktakarmakṣayaṃ viṣayīkṛtya kṣīyante cetyaviśeṣaśrutestasya tāvadeva ciramiti śruteśca saṃśayamāha- pūrvayoriti /
jīvanmuktyasiddhistatsiddhiścetyubhayatra phalam /
pūrvasiddhāntanyāyena pūrvapakṣaprāptau uktotsargataḥ karmakṣatiḥ prārabdhānyakarmaviṣayetyapavādaṃ siddhānyati- evamiti /
sāmiśabdor'dhavācakaḥ /
prārabdhādyāvanna vimucyate tāvāneva vilambastanmokṣe brahma saṃpadyata iti śrutyarthaḥ /
dehapātāvadhiliṅgāttattvavidāṃ yājñavalkyādīnāṃ dehadhāraṇaśrutismṛtiliṅgācca prārabdhakarmaṇastattvajñānaṃ prati hetutvenopajīvyatvācca prābalyasiddhestatpratibaddhaṃ tattvajñānaṃ tatsiddhyarthamavidyāṃśaṃ vikṣepaśaktyākhyaṃ vihāyāvarakāvidyāṃśaṃ nāśayatītyāha- ucyate-na-tāvaditi /
vikṣepakāvidyāleśa eva tatsaṃskāraḥ /
śiṣyānprati jīvanmuktau svānubhavamāha- apica naiveti //15//
END BsRp_4,1.11.15
START BsRp_4,1.12.16ḥ
agnihotrādi tu tatkāryāyaiva taddarśanāt
agnihotrādi tu /
nityaṃ naimittikaṃ karma jñānānnaśyati na veti saṃdehe ubhe puṇyapāpe taratītyaviśeṣaśruternaśyatītyāśaṅkyottarasyāpītyuktātideśasya nityādyatiriktakāmyapuṇyaviṣayatvenātrāpavādaṃ siddhāntayati- puṇyasyetyādinā /
atra pūrvapakṣe jñānārthaṃ nityādyanuṣṭhānāsiddhiḥ paṅkakṣālananyāyāt, siddhānte tu jñānetpattyarthatvāttatsiddhiriti vivekaḥ /
atra bhāṣye jñānakarmaṇoḥ sākṣādekakāryatvaṃ paramatenoktvā sākṣātpāramparyābhyāṃ mokṣahetutvaṃ svamatamuktamiti mantavyam /
ata eveti jñānādūrdhvaṃ karmābhāvātpūrvakarmaviṣayamityarthaḥ /
nirguṇavidyāyāḥ karmasāhityaṃ tṛptiṃ prati bhojanasya lāṅgaleneva darśitaṃ, saṃprati saguṇavidyāparatvena sūtrasyāñjasyamāha- saguṇāsviti //16//
END BsRp_4,1.12.16
START BsRp_4,1.12.17ḥ
ato 'nyāpi hy ekeṣām ubhayoḥ
uttarasūtrārthaṃ gṛhṇāti- kimityādinā /
yatprārabdhādanyatkāmyaṃ puṇyaṃ pāpaṃ ca tadeva vidvatsuhṛddviṣatoḥ svasamānajātīyaṃ karma janayati svayaṃ ca jñānānnaśyatīti bhāvaḥ //17//
END BsRp_4,1.12.17
START BsRp_4,1.13.18ḥ
yad eva vidyayeti hi
yadeva vidyayeti hi /
uktanityādikaṃ viṣayamupajīvya sabījaṃ saṃśayamuktvā pūrvapakṣamāha- vidyāsaṃyuktameveti /
atra pūrvapakṣe karmāṅgopāstihīnakarmaṇo jñānārthatvāsiddhiḥ, siddhānte tatsiddhiriti bhedaḥ /
bhavatu vidyāviśiṣṭasya karmaṇo jñānaṃ prati śīghrakāritvākhyaḥ kaścidatiśayo vidyāsāmarthyāt /
naitāvatā kevalasya vaiyarthyaṃ vividiṣāśrutivirodhāt /
naca tatra śrutau yajñādiśabdānāṃ vidyopetakarmaparatayā saṃkoco yuktaḥ /
hi yataḥ /
'yadeva vidyayā'iti śrutiḥ kevalasyāpi vīryavattvaṃ gamayatīti siddhāntagranthārthaḥ //18//
END BsRp_4,1.13.18
START BsRp_4,1.14.19ḥ
bhogena tv itare kṣapayitvātha saṃpadyate
Original text: Brahmasūtra with Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā, a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0