Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brahmasūtra with Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā, a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya · Chapter 3.4

3.4.1

kiñca viduṣā brahmaṇānyeṣāmṛtvijāṃ pālyatvavacanānna sarvopāstīnāṃ sahaprayoga ityāha- darśanācceti /
ṛgvedādivihitāṅgalope vyāhṛtihomaprāyaścittādivijñānavattvamevaṃvittvaṃ brahmaṇa ityarthaḥ //66//
END BsRp_3,3.36.66
iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryaśrīgovindānandabhagavatpādakṛtau śārīrakavyākhyāyāṃ bhāṣyaratnaprabhāyāṃ tṛtīyādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ //3//
// iti tṛtīyādhyāyasya parāparabrahmavidyāguṇopasaṃhārākhyastṛtīyaḥ pādaḥ //
tṛtīyādhyāye caturthaḥ pādaḥ /
START BsRp_3,4.1.1ḥ
puruṣārtho 'taḥ śabdād iti bādarāyaṇaḥ

3.4.2

karmāṅgavidyāprasaṅgādbrahmajñānasya karmāṅgatvamāśaṅkyāha- puruṣārtho 'taḥ śabdāditi bādarāyaṇaḥ /
pūrvapāde parāparavidyānāṃ guṇopasaṃhāroktyā svarūpaṃ niścitamasminpāde tāsāṃ karmānaṅgatayā puruṣārthahetutvaṃ nirūpyate /
tato 'ṅgākāṅkṣāyāṃ yajñādīni bahiraṅgāni śamāddīnyantaraṅgāni ca nirūpyanta ityekavidyāviṣayatvaṃ pādayoḥ saṃgatiḥ tatrādau tattvajñānaṃ viṣayīkṛtya vādivipratipattyā saṃśayamāha- atheti /
pūrvapakṣe jñānakarmaṇoraṅgāṅgitvena samuccayaḥ /
siddhānte kevalajñānānmuktiriti phalabhedaḥ /
'ya ātmeti'prajāpatyuktabrahmavidyāyāṃ lokādikaṃ saguṇavidyāphalaṃ mokṣānande 'ntarbhāvābhiprāyeṇoktamiti mantavyam //1//
END BsRp_3,4.1.1
START BsRp_3,4.1.2ḥ
śeṣatvātpuruṣārthavādo yathānyeṣv iti jaiminiḥ

3.4.3

evaṃ siddhāntamupakramya pūrvapakṣayati- śeṣatvāditi /
sūtrer'thavādapadamāvartanīyam /
jñānātpuruṣārthavādor'thavāda ityarthaḥ /
jñānaṃ karmāṅgam, aphalatve sati karmeśeṣāśrayatvātprokṣaṇaparṇamayītvādivaditi bhāvaḥ /
tattvanirṇayārthaṃ guruśiṣyayoḥ kathāvādo 'yamiti jñāpanārthaṃ jaiminigrahaṇam /
aṅgiphalenāṅgabhūta ātmāvagataprayojanastadāśraye tatsaṃskāre jñāne phalaśrutirarthavāda ityatra dṛṣṭāntaḥ- yatheti /
parṇamayī dravyaṃ, yajamānasyāñjanaṃ saṃskāraḥ, prayājādīni karmāṇi teṣvityarthaḥ /
varma kavacam /
ātmajñānaṃ na karmāṅgaṃ mānābhāvāditi siddhāntī śaṅkate- kathamiti /
pūrvapakṣyāha- kartriti /
yukto hyanārabhyādhītāyāḥ parṇatāyā juhūdvāreṇa vākyātkratvaṅgabhāvo juhvāḥ kratuvyāpyatayā kratūpasthāpakatvāt, na tathātmavijñānasya 'ātmā draṣṭavyaḥ'iti vākyātkratusaṃbandha upapadyate, ātmanaḥ kratuvyāptyabhāvāditi siddhāntī dūṣayati- neti /
dehabhinnatvena jñātātmanaḥ kratuvyāpyatvamastīti pūrvapakṣī samādhatte- na vyatireketi /
sarvatheti /
dehātmatvenāpītyarthaḥ /
dehabhinnakartṛjñānasyāṅgatve 'pyakartṛbrahmātmajñānasya nāṅgatvamiti śaṅkate- nanvapahateti /
yasyārthe jāyādikaṃ priyaṃ bhogyaṃ sa ātmā draṣṭavya iti bhogyaliṅgena sūcitabhoktṛbhinnamakartṛsvarūpaṃ nāstīti samādhyarthaḥ /
janmādisūtramārabhya sādhitaṃ svarūpaṃ kathaṃ nāstīti śaṅkate- nanviti /
svarūpajñānaṃ vedāntānāṃ phalaṃ, tasya kratvarthatvapuruṣārthatvavicāreṇa dārḍhyaṃ kriyata ityāha- satyamiti //2//
END BsRp_3,4.1.2
START BsRp_3,4.1.3ḥ
ācāradarśanāt

3.4.4

brahmavidāṃ karmācāradarśanaṃ brahmavidyāyāḥ karmāṅgatve liṅgamityāha- ācāreti /
īje yāgaṃ kṛtavānityarthaḥ /
he bhagavanta iti brāhmaṇānsaṃbodhya brahmavitkaikeyarājo brūte ahaṃ yakṣyamāṇo yāgaṃ kariṣyamāṇo 'smi vasantvatra bhagavanta ityarthaḥ /
anyapareṣviti vidyāvidhipareṣvityarthaḥ /
alpāyāsaṃ mukterūpāyaṃ jñānaṃ labdhvā bahvāyāsaṃ karma na kuryurityatra dṛṣṭāntamāha- akva iti /
samīpa ityarthaḥ //
arka iti pāṭhe 'pyayamevārthaḥ //3//
END BsRp_3,4.1.3
START BsRp_3,4.1.4ḥ
tacchruteḥ

3.4.5

brahmavidyāyāḥ karmāṅgatve tṛtīyā śrutirapyastītyāha- tacchruteriti //4//
END BsRp_3,4.1.4
START BsRp_3,4.1.5ḥ
samanvārambhaṇāt

3.4.6

liṅgāntaramāha- samiti /
taṃ paralokaṃ gacchantaṃ vidyākarmaṇī anugacchata ityarthaḥ //5//
END BsRp_3,4.1.5
START BsRp_3,4.1.6ḥ
tadvato vidhānāt

3.4.7

guroḥ śuśrūṣārūpaṃ karma kurvannatiśeṣeṇāvaśiṣṭena kālena yathāvidhānaṃ vedamadhītyānantaramācāryasya kulādgṛhāt /
brahmacaryāditi yāvat /
abhisamāvartanaṃ kṛtvā kuṭumbe gārhasthye sthitaḥ pratyahaṃ śucau deśe svādhyāyādhyayanaṃ kurvannanyāṃśca nityādidharmānanutiṣṭhanbrahmalokaṃ prāpnotīti śrutyarthaḥ /
yathāvaghātastuṣavimokaparyanta evamadhyayanamarthāvabodhāntam /
dṛṣṭer'thāvabodhākhye phale saṃbhavati adhyayanasyādṛṣṭārthatvāyogāditi pūrvatantre sthitam /
tataśca brahmāpi vedārtha iti tadavabedhavataḥ karmavidhānamityarthaḥ //6//
END BsRp_3,4.1.6
START BsRp_3,4.1.7ḥ
niyamāc ca

3.4.8

yāvajjīvaṃ karmaniyamo 'pyatra liṅgamityāha- niyamācceti /
iha dehe karmāṇi kurvanneva śataṃ saṃvatsarāñjīvitumicchedevaṃ karmitvena jīvati tvayi nare karma pāpaṃ na lipyate /
itaḥ karmaṇo 'nyathā nāsti /
karma vinā śreyo nāstītyarthaḥ /
jarāmaryaṃ jarāmaraṇāvadhikamityarthaḥ //7//
END BsRp_3,4.1.7
START BsRp_3,4.1.8ḥ
adhikopadeśāt tu bādarāyaṇasyaivaṃ taddarśanāt

3.4.9

karturadhikasyāsaṃsāryātmanaḥ karmaśeṣatvābhāvāttattvajñānaṃ karmāṅgaṃ neti siddhāntayati- adhiketi /
asya mahata iti vākyaśeṣātpriyasaṃsūcita ātmā para eva draṣṭavyaḥ /
yaḥ prāṇādi prerayati so 'pyaśanāyādyatyayavākyaśeṣātpara eva /
tathākṣipuruṣo 'pyavasthāsākṣi parañjyotiriti vākyaśeṣātpara iti vibhāgaḥ jīvānukarṣaṇamabhedābhiprāyamityaṅgīkāre na virodha iti katham, abhede jīvatvavirodhādityata āha- pārameśvaramiti /
jñānaṃ karmāṅgamaphalatve sati karmaśeṣāśrayatvādityukto heturasiddha iti bhāvaḥ //8//
END BsRp_3,4.1.8
START BsRp_3,4.1.9-10ḥ
tulyaṃ tu darśanam

3.4.10

asārvatrikī

3.4.11

brahmavidāṃ karmavatsaṃnyāsasyāpi darśanātteṣāṃ karmadarśanātmakaṃ liṅgaṃ lokasaṃgrahārthatvenānyathāsiddhamityāha- tulyaṃ tviti /
kiñca yasya karma sa na brahmavidityāha- apiceti /
tarhi vaiśvānaravidyāyāḥ karmāṅgatvaṃ syādityata āha- natviti /
brahmavidāṃ lokasaṃgrahārthaṃ kriyamāṇamapi karma na bhavati abhimānābhāvenānadhikāritvāditi bhāvaḥ //9 // //10//
END BsRp_3,4.1.9-10
START BsRp_3,4.1.11ḥ
vibhāgaḥ śatavat

3.4.12

samanvārambhavacanasya mumukṣuviṣayatvamaṅgīkṛtya vidyā anyaṃ mumukṣuṃ muktatvenānvārabhata iti vibhāga uktaḥ sūtrakṛtāḥ vastutastu tannāstītyāha- nacedaṃ samanvārambhavacanamiti /
tatra saṃsāriviṣaye taṃ vidyetyādivākye yathāprāptānuvādini vidyādipadārthamāha- tatreti /
vihitodgīthādividyā pratiṣiddhā nagnistrīdhyānādirūpā //11//
END BsRp_3,4.1.11
START BsRp_3,4.1.12-13ḥ
adhyayanamātravataḥ

3.4.13

nāviśeṣāt

3.4.14

yaccaitaditi /
uktamiti śeṣaḥ avidyatvādvedārthajñānaśūnyatvādityarthaḥ /
mātrapadamātmajñānasya vyāvartakaṃ na karmajñānasyetyāha- naiṣa doṣa iti //12 // //13//
END BsRp_3,4.1.12-13
START BsRp_3,4.1.14ḥ
stutaye 'numatirvā

3.4.15

niyamavākyamajñaviṣayamityuktaṃ viduṣo jñānastutyarthaṃ vetyāha- stutaya iti /
evaṃ karma kurvityapi tvayi nare neto vidyālabdhādbrahmabhāvādanyathāsti karmaṇā saṃsāro nāstīti yāvat /
yataḥ karma na lipyate /
apūrvarūpalepāya na bhavatītyarthaḥ śruteriti bhāvaḥ //14//
END BsRp_3,4.1.14
START BsRp_3,4.1.15ḥ
kāmakāreṇa caike

3.4.16

svecchātaḥ karmasādhanaprajādityāliṅgācca vidyā svatantraphaletyāha- kāmeti /
tadetadbrahma yeṣāṃ no 'smākaṃ ayamaparokṣa ātmā ayameva lokaḥ puruṣārthaste vayaṃ kiṃ prajādinā kariṣyāma ityālocya karma tyaktavanta ityarthaḥ /
nanvayaṃ loka iti jñānaphalasya pratyakṣatvoktirayuktā karmaphalavadadṛṣṭatvādityata āha- anubhaveti //15//
END BsRp_3,4.1.15
START BsRp_3,4.1.16ḥ
upamardaṃ ca

3.4.17

na kevalamanupayogājjñānasya karmānaṅgatvaṃ kintu karmanāśakatvāccetyāha- upamardaṃ ceti //16//
END BsRp_3,4.1.16
START BsRp_3,4.1.17ḥ
ūrdhvaretassu ca śabde hi

3.4.18

kiñca karmatattvajñāne nāṅgāṅgibhūte bhinnādhikāristhatvādrājasūyabṛhaspatisavavadityāha- ūrdhveti /
trayo dharmaskandhāḥ karmapradhānā āśramāścaturtho brahmasaṃstha ityarthaḥ /
'brahmacaryeṇa ṛṣibhyo yajñena devebhyaḥ prajayā pitṛbhya eva vā anṛṇaḥ'iti śruteḥ /
'ṛṇāni trīṇyapākṛtya mano mokṣe niveśayet /
anapākṛtya mokṣaṃ tu sevamāno vrajatyadhaḥ'iti smṛteśca prāptagārhasthyasyaiva nirastarṇatrayasya pārivrājyamityapi śaṅkā na kāryā /
brahmacaryādeva pravrajediti dvitīyamāśramamicchettamāvasediti ca vidhiśrutismṛtivirodhena arthavādaśrutismṛtyoraviraktaviṣayatvāgamādityāha- pratipanneti /
tasmādi ti saṃnyāsaniṣṭhatvādityarthaḥ //17//
END BsRp_3,4.1.17
START BsRp_3,4.2.18ḥ
parāmarśaṃ jaiminiracodanāccāpavadati hi

3.4.19

saṃnyāso nāstītyākṣipati- parāmarśaṃ jaiminiriti /
ūrdhvaretaḥ śabditaṃ pārivrājyamanuṣṭheyaṃ na veti mānabhrāntimūlatvābhyāṃ saṃdehe bhrāntimūlatvānnānuṣṭheyamityāha- traya iti /
āśramāṇāmavāntarabhedāpekṣayā bahuvacanam /
tathāca kāṇvāyanasmṛtirarthato 'nukramyate /
gāyatro brāhmaḥ prājāpatyo bṛhanniti brahmacārīcaturvidhaḥ /
tatropanayanādūrdhvaṃ yastrirātramakṣārālavaṇāśī gāyatrīmadhīte sa gāyatraḥ /
yastu vedasya grahaṇāntaṃ brahmacaryaṃ carati sa brāhmaḥ /
ṛtukāle svadāragāmī nityaṃ parastrīvimukhaḥ prājāpatyaḥ, saṃvatsaraṃ vedavratakṛdvaṭurvā prājāpatyaḥ /
āmaraṇaṃ gurukulavāsī naiṣṭhiko bṛhannityucyate /
gṛhastho 'pi caturvidhaḥ vārtāko yāyāvaraḥ śālīno ghorasaṃnyasikaśceti /
tatra kṛṣigorakṣādikayā vaiśyādivṛttyā jīvannityādikriyāparo vārtākavṛttiḥ /
yāyāvarastvayācitavṛttiryājanādhyāpanapratigrahavimukhaḥ /
śālīnastu ṣaṭkarmanirato yājanādivṛttiḥ saṃcayī /
uddhṛtaparipūtābhiradbhiḥ kāryaṃ kurvanpratyahaṃ kṛtoñchavṛttirgrāmavāsī ghorasaṃnyasika ityucyate, hiṃsāvimukhatvāt /
vānaprastho 'pi caturvidhaḥ vaikhānasa audumbaro vālakhilyaḥ phenapaśceti /
tatrākṛṣṭapacyauṣadhībhirgrāmabahiṣkṛtābhiragnihotrādikurvanvaikhānasa ucyate /
yastu prātaruthāya yāṃ diśaṃ paśyati tatratyaudumbarabadarīnīvāraśyāmākaiḥ karmaparaḥ sa audumbaraḥ /
yastu jaṭāvalkaladhārī aṣṭau prātasānvṛttyupārjanaṃ kṛtvā cāturmāsye saṃgṛhītāśī kārtikyāṃ saṃgṛhītapuṣpaphalatyāgī sa vālakhilyaḥ /
phenapāstu śīrṇaparṇaphalavṛttayo yatra kvacidvasantaḥ karmaparā iti /
tathā parivrājākāścaturvidhāḥ kuṭīcakā bahūdakā haṃsāḥ paramahaṃsāśceti /
tatra svaputragṛhe bhikṣāṃ carantastridaṇḍinaḥ kuṭīcakāḥ /
bahūdakāstu tridaṇḍinaḥ śikyajalapavitrapādukāsanaśikhāyajñopavītakaupīnakāṣāyaveṣadhārāstīrthānyaṭanto bhaikṣaṃ caranta ātmānaṃ prārthayante /
haṃsāstu ekadaṇḍinaḥ śikhāvarjaṃ yajñopavītadharāḥ śikyakamaṇḍalupāṇayaḥ grāmaikarātravāsinaḥ kṛcchracāndrāyaṇaparāḥ /
paramahaṃsāstvekadaṇḍadharā muṇḍā ayajñopavītinaḥ tyaktasarvakarmāṇa ātmaniṣṭhā iti /
atra pūrvapakṣe saṃnyāsābhāvāñjñānasya svatantraphalatvāsiddhiḥ siddhānte tadbhāvāttatsiddhiriti phalabhedaḥ /
skandhā āśramāḥ ātmānaṃ śarīramācāryasya kule gṛhe karśayannaiṣṭhika ityarthaḥ /
skandhaśrutāvāśramā na vidhīyante kintu brahmasaṃsthatāsturthamanūdyanta ityukte śaṅkate- nanu parāmarśe 'pīti /
anuvādāpekṣitapurovādātpratītimaṅgīkaroti- satyamiti /
pratyakṣā skandhaśrutireva purovādo 'stu nānuvāda ityata āha- smṛtīti /
tayorapi iyameva śrutirmūlamastu /
kḷptaśrutau vidhimātrakalpanālāghavāt /
asyā anuvādatve tu mūlatvena sāgnikānagnikāśramaśrutistatra vidhiśceti dvayakalpanāgauravādityata āha- ataśceti /
smārtatvādāśramāḥ pratyakṣayāvajjīvakarmavidhiśrutyaviruddhā grāhyāḥ /
viruddhāstvanagnikāśramā upekṣyāḥ karmānadhikṛtairandhādibhirvā anuṣṭheyā ityarthaḥ /
yāvajjīvaśrutivirodhāllāghavaṃ tyājyamiti bhāvaḥ /
skandhaśrutāvanuvādyatvāviśeṣādgārhasthyavaditareṣāmanuṣṭheyatvamāśaṅkya tasya śrautatvādanuṣṭhānaṃ netareṣāmaśrautatvādato brahmasaṃsthatāstutiparamidaṃ skandhavākyamityāha- nanvityādinā /
tantuṃ saṃtatim /
tathā ye ceti /
te 'rciṣamabhisaṃbhavantīti vākyaśeṣādityarthaḥ /
skandhaśabdasya āśrameṣvarūḍhatvāccātra nāśramividhirityāha- saṃdigdhaṃ ceti /
tarhi pravrajantītyāśramavidhirītyata āha- tathaitamiti /
ātmaloko mahīyān yadarthamaśakyāṃ pravrajyāmapi kurvantīti stutirvartamānāpadeśādityarthaḥ /
saṃprati pūrvapakṣamākṣipyeyaṃ śrutirnāstītikṛtvā cintyata ityāha- nanvityādinā //18//
END BsRp_3,4.2.18
START BsRp_3,4.2.19ḥ
anuṣṭheyaṃ bādarāyaṇaḥ sāmyaśruteḥ

3.4.20

skandhaśrutāvitarāśramāḥ śrutyantaravihitā anūdyante etadvākyānuvādyatvādgārhasthyavaditi siddhāntayati- anuṣṭheyamiti /
anuvādasya kvacidvidhipūrvakatve dṛṣṭāntamāha- yathāceti /
nivītaṃ manuṣyāṇāṃ prācīnāvītaṃ pitṛṇāmupavītaṃ devānāmiti vākye daive karmaṇyupavītaṃ vidhīyate /
tatstutaye dvayamanūdyate /
mānuṣakriyāsu dehārdhavastrabandhanākhyanivītasya saukaryārtatayā prāptatvāt pitrye karmaṇi prācīnāvītasyāpi vidhyantaraprāptatvādityarthaḥ /
vākyāntare ca sākṣādeva pārivrājyavidhirvidheyaiḥ sāhityādityāha- tathaitameveti /
asyeti pārivrājyoktiḥ /
vidheyavedānuvacanādisāhityātpārivrājyasya vidheyatetyarthaḥ /
vākyāntare 'pi sāmyaśrutimāha- ya ceti /
asyeti vānaprasthoktiḥ /
vidheyapañcāgnividyayā tānaprasthasya sahoktyā tadapi vidheyamityarthaḥ /
śrutatritvānyathānupapattyā skandhaśabdasya āśramaparatvaniścaya ityāha- yattūktamityādinā /
utpattibhinnā iti /
yajetādhyetavyaṃ dadyādīti pṛthagutpannā ityarthaḥ //19//
END BsRp_3,4.2.19
START BsRp_3,4.2.20ḥ
vidhir vā dhāraṇavat

3.4.21

skandhaśruteranuvādakatvamaṅgīkṛtya vidhyantarakalpanenāśramā anuṣṭheyā ityuktam /
idānīṃ vidhitvaṃ tasyā eva kalpyaṃ lāghavādityāha- vidhirveti /
yāvajjīvādiśruteraviraktaviṣayatvānna lāghavabādhakatvamiti bhāvaḥ /
alpaphalatvenāśramatrayanindayā brahmasaṃsthatāstutiparamekamidaṃ vākyaṃ bhāti /
tatrāśramavidhicatuṣṭayamayuktamiti śaṅkate- nanviti /
āśramāṇāṃ vidhyantaraprāptyabhāvādanuvādāyogāt /
stutilakṣaṇādoṣācca varaṃ vispaṣṭāśramavidhibhedakalpanamapūrvatvādityāha- satyamityādinā /
pratītaikavākyatvabhaṅgena bhedakalpane dṛṣṭāntamāha- dhāraṇavaditi /
mahāpitṛyajñe pretāgnihotre ca sruci prakṣiptaṃ havirāhavanīyaṃ prati yadā nīyate tasya haviṣaḥ 'adhastātsamidhaṃ dhārayannanudravet'iti vihitādhodhāraṇastāvakatayopari hītyasyaikavākyatvabhāne 'pi daive home srugdaṇḍopari samiddhāraṇe vidhirevāpūrvatvāditi vākyabhedastṛtīyādhyāye jaiminyācāryeṇokta ityarthaḥ /
evaṃ catvāra āśramā vidhīyanta iti pakṣa uktaḥ /
saṃpratyāśramatrayānuvādena pārivrājyamekameva vidhīyata iti pakṣāntaramāha- yadāpītyādinā /
brahmasaṃsthatāvidhau kathaṃ pārivrājyavidhirityāśaṅkya vicārayati- sā ceti /
nanu traya iti vākya āśramacatuṣṭayasyāprāpternirbījo 'yaṃ vicāra ityāśaṅkya tadvākye parivrājakaḥ parāmṛṣṭo na veti saṃdihyādye pūrvapakṣaprāptimāha- yadiceti /
nanvanāśramyeva brahmasaṃsthaḥ kiṃ na syādata āha- anāśramitveti /
anāśramī na tiṣṭheteti niṣedhāditi bhāvaḥ /
dvitīye siddhānprāptimāha- atheti /
evaṃ parāmarśatadabhāvābhyāṃ saṃśayamuktvā pūrvapakṣayati- tatreti /
vanasthasya hyasādhāraṇaṃ kṛcchrādikaṃ tapa iti prasiddham /
tenaikena tapaḥ śabdenobhayagrahaṇamanyāyyaṃ bhikṣostapasvitvaprasiddhyābhāvācca //
tathāca yajñādyasādhāraṇadharmadvārā gṛhasthādyāśramatrayavadbrahmasaṃsthaśabdenaiva brahmaniṣṭhāpradhānaścaturthāśramo gṛhyate /
sa ca stutisāmarthyāt saha brahmasaṃsthayā vidhīyata iti siddhāntayati- tadayuktamityādinā /
pṛthagvyapadeśācca brahmasaṃsthaḥ pūrvoktebhya āśramibhyaḥ pṛthagbhūta ityāha- apiceti /
nacāvasthābhedena teṣāmeva brahmasaṃsthā syāditi vācyam /
kālabhedenāpi sati mandaprajñatve prajñādhikyavatsati karmitve teṣāṃ vikṣiptacetasāṃ brahmasaṃsthānupapatteḥ /
karmatyāge ca parivrāḍeva brahmasaṃstha ityasmadiṣṭasiddhiriti bhāvaḥ /
imamevārthaṃ spaṣṭayituṃ śaṅkate- kathaṃ punariti /
yadyapi brahmasaṃsthaśabdaḥ saṃnyāsāśrame na rūḍhastathāpi yogāttamevopasthāpayati /
anyāśrameṣu yaugikārthāsamavāyādityāha- atrocyata iti /
sarvakarmatyāginaḥ praṇavārthabrahmaniṣṭhātirekeṇānuṣṭheyaṃ nāstītyatra mānamāha- tathāceti /
nyāsaḥ saṃnyāso brahmeti stutau hetumāha- brahmā hīti /
hiraṇyagarbho hi para iti prasiddhaḥ ato brahmatvena stutaḥ saṃnyāsaḥ para eveti stutvā karmāṇi nindati tānīti /
tato nyāsa eva jñānadvārā mocakatvādadhika ityarthaḥ /
tadbuddhaye brahmacittāstadātmāno brahmasvarūpāstanniṣṭhāḥ śravaṇādiparāstatparāyaṇāḥ brahmaprepsavaḥ niṣkāmā iti yāvat /
evaṃ brahmasaṃsthaśabdasya jñānapradhānāśramavācitvādamṛtatvakāmastvamumāśramamanutiṣṭhediti vidhiḥ pariṇamyate /
ato na jñānānarthakyadoṣa ityupasaṃharati- tasmāditi /
saṃprati kṛtvācintāmuddhāṭayati- anapekṣyeti /
śiṣyabuddhivaiśadyārthaṃ skandhaśrutimādāya cintā kṛteti bhāvaḥ /
yadivetaratheti /
brahmacarye sthitasyaiva pūrvasukṛtaparipākādvairāgyaṃ yadi syādityarthaḥ /
yaduktaṃ karmānadhikṛtāndhādiviṣayaḥ saṃnyāsa iti tannetyāha- naceti /
sāmānyaśruteḥ saṃkocahetvabhāvāditi bhāvaḥ /
pṛthagiti /
saṃnyāsasyeti śeṣaḥ /
vratī godānādivedavratavān /
gurukulānnivṛttirūpasnānānantaramakṛtagārhasthyo gurusevī snātakaḥ utsannāgnirvidhuraḥ agṛhītāgniranagnikaḥ pravrajedityanvayaḥ /
sakalāṅgānameva kathañcitkarmānadhikṛtānāṃ saṃnyāso yuktaḥ vikalāṅgānāṃ tvandhādīnāṃ na jñānapradhānasaṃnyāsādhikāra ityāha- brahmeti /
dṛṣṭipūtasaṃcāraśravaṇādikaṃ vinā jñānānutpatteḥ /
'śarīraṃ me vicarṣaṇaṃ jihvā me madhumattamā /
karṇābhyāṃ bhūriviśruvam'ityaṅgasākalyaprārthanāliṅgācca nāndhapaṅgumūkabadhiradīnāmadhikāra ityarthaḥ /
tacceti /
pārivrājyasya brahmajñānāṅgatvaṃ cetyarthaḥ /
brahmabhūyāya brahmasākṣātkārāyeti yāvat //20//
END BsRp_3,4.2.20
START BsRp_3,4.3.21ḥ
stutimātram upādānād iti cen nāpūrvatvāt

3.4.22

stutimātraṃ /
pṛthivyaboṣadhipuruṣavāgṛksāmnāṃ saptānāṃ rasānāṃ rasatamo 'ṣṭama udgīthāvayava oṅkāraḥ paramaḥ paramātmapratīkatvātparasya brahmaṇor'dhaṃ sthānaṃ tadarhatīti parārdhyaṃ ityarthaḥ /
āsu śrutīṣvaṅgopādānādapūrvārthatvācca saṃśayamāha- kimiti /
yathānuṣṭheyagārhasthyasāmyaśruteḥ pārivrājyasyānuṣṭheyatvaṃ tadvadāsāṃ śrutīnāṃ juhvādistutiśrutisāmyātstutitvamiti pūrvapakṣayati- stutyarthā iti /
juhūriyameva pṛthivīti stūyate /
cayanasthaḥ kūrma āditya iti /
āhavanīyaḥ svargaloka iti stutiḥ /
tathodgīthādīnāṃ rasatamatvādiguṇaiḥ stutirityarthaḥ /
stutilakṣaṇāto varaṃ vidhikalpanamanuṣṭhānaphalalābhāditi siddhāntayati- nahi stutīti /
pūrvapakṣe svananuṣṭhānaṃ phalaṃ siddhānte tvanuṣṭhānaṃ phalamiti mantavyam /
stāvakatvenārthavattvaṃ kiṃ na syādityata āha- vidhāyakasyeti /
yuktamiyameva juhūrityādiśrutīnāṃ phalavajjuhvādividhiprakaraṇasthatayā stāvakatvenārthavattvaṃ;rasatamādiśrutīnāṃ tu kratvaṅgavidhiprakaraṇasthatvābhāvātphalavadapūrvopāstividhāyakatvameva yuktaṃ kratvantaraśrutivaditi bhāvaḥ //21//
END BsRp_3,4.3.21
START BsRp_3,4.3.22ḥ
bhāvaśabdāc ca

3.4.23

kiñcātra vidhikalpya iti kṛtvācintayoktaṃ vastutastu na kalpyaḥ kḷptatvādityāha- bhāveti /
na caivamupāsānāvidhistāvakatvaṃ rasatamādiśrutīnāmiti sāṃpratam /
vidhyapekṣitaviṣayārpakatvasaṃbhave stutilakṣaṇayogāditi bhāvaḥ /
devo madiṣṭaṃ kuryāditi prārthanādāvapi liṅgādiprayogādupāsītetyādiśabdānāṃ kathaṃ vidhiparatvaniścaya ityata āha- tathāceti /
etalliṅgādikaṃ vedeṣūtsargato niyameneṣṭasādhanatvākhyavidherlakṣaṇaṃ jñāpakaṃ syāt /
upapadādibādhake tvanyārthaparamityarthaḥ /
tadidamāha- liṅādīti /
naca śloke pañcamamityukteḥ pañcapadānāmeva vidhilakṣaṇatvaṃ nopāsītetyādīnāmiti bhramitavyam /
kriyāsāmānyavācināṃ kṛbhvastīnāmudāharaṇena sarvadhātūparaktaliṅādīnāṃ vidhilakṣaṇatvasya vivakṣitatvātpañcamapadaṃ tūktāpekṣayā ślokapūraṇārthaṃ mṛtyurdhāvati pañcama itivat /
yadyapi ḍukṛñ karaṇa iti dhātereva karaṇaśabditabhāvanākhyakriyāsāmānyavācitvaṃ netarayordhātvorbhū sattāyāmas bhuvītyarthāntarokteḥ tathāpi janmākhyabhavanasya tatphalasyāstitvasya ca prayojyaniṣṭhasya prayojakavyāpārātmakabhāvanāvyāptatvāttayoḥ kriyāsāmānyavācitvavyavahāraḥ /
tatra kuryāditi prakṛtyarthabhāvanākhyātenānūdyate yathā dvāviti prayoge prakṛtyartho dvitvaṃ pratyayenānūdyate /
tadvalliṅā ca tasyā iṣṭasādhanatvākhyavidhirbodhyate /
kartā tu tayākṣipyata ityākṣiptakartṛkā bhāvanodāhṛtā /
tathā kriyetetyatrāpi prakṛtipratyayārthau vyākhyātau /
karmātra prādhānyenākṣipyata ityākṣiptakarmikābhāvanodāhṛtā /
ākhyātānāṃ kartrādikārake śaktya bhāvātkartṛkarmaṇorākṣepa eveti mīmāṃsakamatam /
kartavyamiti kṛtyapratyayena karmakārakamucyate /
tasyopasarjanatvena prakṛtyā bhāvanokteti bhedaḥ /
tathā daṇḍī bhavet bhūyate daṇḍinā bhavitavyamityudāhartavyam /
tathā syādbhūyeta bhavitavyamityastidhātorapyudāharaṇaṃ draṣṭavyam /
asterbhūrādeśāt /
etaddhātutrayoparaktaliṅādibhiḥ sarvadhātvarthoparaktabhāvanāgateṣṭasādhānatvarūpo vidhireka evocyate /
dhātūnāṃ pratyayānāṃ kartrādikārakāṇāṃ ca bhede 'pi vidhibhedo nāstīti jñāpanārthaṃ pratidhātūdāharaṇatrayaṃ darśitamiti sarvamavadātam /
evaṃ sūtre bhāvo vidhiriti vyākhyāya caśabdātphalamiti vyācaṣṭe- pratiprakaraṇaṃ iti /
eṣa ṛtvigupāsakaḥ kāmāgānasya gānena phalasaṃpādanasyeṣṭe samartha ityarthaḥ /
evamaṅgāśritavidyā api svatantraphalāḥ kimu vaktavyamanaṅgātmavidyāyāḥ svātantryamiti /
ātmavidyāsvātantryo cintāyā asyāḥ paryavasānātpādasaṃgatirbodhyāḥ //22//
END BsRp_3,4.3.22
START BsRp_3,4.4.23ḥ
pāriplavārthā iti cen na viśeṣitatvāt

3.4.24

pāriplavārthāḥ /
aśvamedhe putrādiparivṛtāya rājñe pāriplavamācakṣīteti nānāvidhākhyānakathanātmakaḥ pāriplavaprayogo vihitaḥ /
tathāca vedāntasthakathānāmākhyānatvasāmānyādvidyāsaṃnidhānācca saṃśayamāha- kimiti /
pūrvaṃ stutyapekṣayā vijhirjyāyānanuṣṭhānalābhādityuktam /
tathaiva kathānāṃ na vidyāstāvakatvaṃ pāriplavānuṣṭhānalābhāditi pūrvapakṣaḥ /
tatra phalamāha- tataśceti /
yathā devasya tvā saviturityādimantre kasyacitpadasya prayogasamavetārthatayā śeṣasya prayogāṅgatvaṃ tathā vedāntasthakathānāṃ prayogaśeṣatvam /
tadekavākyatayā sarvavedāntānāṃ karmaśeṣatvānna vidyāprādhānyamityarthaḥ /
kathānāṃ guruśiṣyasamācārapradarśanena buddhisaukaryadvārā saṃnihitavidyāśeṣatvaṃ sāmardhyaliṅgādato vidyāprādhānyamiti phalaṃ matvā siddhāntayati- tannetyādinā /
aśvamedhe prathama'hani manurvaivasvata iti kathāṃ brūyāddvitīye 'hani yamo vaivasvata iti tṛtīye 'hani varuṇa āditya iti vākyaśeṣe kathānāṃ viśiṣyoktatvādupakramasya saṃkoco yukta iti bhāvaḥ //23//
END BsRp_3,4.4.23
START BsRp_3,4.5.24ḥ
tathā caikavākyatopabandhāt

3.4.25

kva tarhi kathānāṃviniyoga ityāśaṅkya saṃnidhānādvidyāsvityāha -tathāceti /
prarocanaṃ prītijananaṃ sa prajāpatirvapāmudakhidat homāyoddhṛtavānityasya prājāpatyamajaṃ tūparamālabheteti vidhiśeṣatve evamanyeṣāṃ tattadvidhiśeṣatvaṃ draṣṭavyam //24//
END BsRp_3,4.5.24
START BsRp_3,4.5.25ḥ
ata eva cāgnīndhanādyanapekṣā

3.4.26

evamādyādhikaraṇaprameyaṃ vidyāsvātantryamadhikaraṇatrayeṇa dṛḍhīkṛtyādyādhikaraṇasya phalamāha- ata eva ceti /
brahmavidyā svaphale mokṣe janayitavye sahakāritvena karmāṇyapekṣate na veti vādivivādātsaṃśaye tenaiti brahmavitpuṇyakṛttaijasa ityādiśrutyā jñānakarmasamuccayena mokṣaprāptikathanādapekṣata iti prāpte vidyāyā muktihetutvādavidyānivṛttyākhyamuktau na karmāpekṣeti siddhāntayati- puruṣārtha iti /
agnīndhanapadena tatsādhyakarmāṇi lakṣyante /
puṇyakṛttaijasaḥ śuddhasatve brahmavidbhūtvā tena vedanenaiti brahma prāpnotīti śrutirvyākhyeyeti bhāvaḥ /
muktāveva karmaṇāmasāmarthyādanapekṣā vidyāyāṃ tvasti cittaśuddhidvārā teṣāmapekṣetyadhikaṃ vaktumayamupasaṃhāra ityupasaṃhārasūtrasya phalamāha- adhiketi //25//
END BsRp_3,4.5.25
START BsRp_3,4.6.26ḥ
sarvāpekṣā ca yajñādiśruter aśvavat

3.4.27

adhikamāha- sarvāpekṣā /
yathā pramāphalatvādavidyānivṛttau karmānapekṣā tathā pramātvādvidyāyāmapi pramākaraṇamātrasādhyāyāṃ nāsti karmāpekṣeti pūrvapakṣaḥ /
tatra vidyārthaṃ karmānuṣṭhānāsiddhiḥ /
phalaṃ siddhānte tatsiddhiriti bhedaḥ /
atra vividiṣāyāmiṣyamāṇajñāne vā yajñādīnāṃ karmaṇāṃ hetutvamapūrvatvādvidhīyate /
pramāyā apyutpattipratibandhakaduritakṣayākhyaśuddhidvārā karmasādhyatvasaṃbhavāt /
naca pāraṃparye tṛtīyāśrutivirodhaḥ /
jvālādvārā pāraṃparye 'pi kāṣṭhaiḥ pacatīti prayogāt, dvārasyāvyavadhāyakatvāt /
naca śuddherdvāratve mānābhāvaḥ /
'jñānamutpadyate puṃsāṃ kṣayātpāpasya karmaṇaḥ /
kaṣāye karmabhiḥ pakve tato jñānaṃ pravartate'iti smṛteḥ /
'avidyayā mṛtyuṃ tīrtvā vidyayāmṛtamaśnute'ityādiśrutyā karmaṇā pāpanivṛttau jñānena muktyabhidhānācceti siddhāntayati- idamiti /
nanvatra vividiṣantīti pañcamalakāreṇa vividiṣāṃ bhāvayeyuriti sanarthecchaiva bhāvyatayā bhāti /
tāṃ viṣayasaundaryalabhyatayollaṅghya vedanaṃ cedbhāvyamucyate tarhi vedanamapyullaṅghya tatphalaṃ mokṣa eva karmabhirbhāvyaḥ kiṃ na syādityata āha- vividiṣāsaṃyogācceti /
iṣyamāṇatayā vidyāyāḥ śabdataḥ phalatvabhānādaśrutamokṣo na phalamanyathā kāṣṭhaiḥ pacatītyatrāpi kāṣṭhānāṃ pākaphalatṛptihetutvaprasaṅgāditi bhāvaḥ /
karmaṇāṃ jñānārthatve liṅgavākyānyāha- athetyādinā /
kaścidvedabhāgaḥ sākṣādbrahmākhyaṃ padaṃ brūte /
kaścittu jñānārthakarmadvāreti matvā sarve vedāntā ityuktam /
spaṣṭamanyat //26//
END BsRp_3,4.6.26
START BsRp_3,4.6.27ḥ
śamadamādyupetas syāt tathāpi tu tadvidhes tadaṅgatayā teṣām apy avaśyānuṣṭheyatvāt

3.4.28

evaṃ vidyotpattau bahiraṅgāni karmāṇyuktvāntaraṅgaṇyāha- śameti /
vidyāstutyarthatvenaikavākyatvasaṃbhave vartamānoktibhaṅgena vidhikalpanamayuktaṃ vidyāvākyādbhedaprasaṅgāt /
atastattvamasīti śabdamātralabhyā vidyeti parābhiprāyamanūdyāṅgīkaroti- tathāpi tviti /
śamāderāvaśyakatvānna śabdamātralabhyā vidyetyarthaḥ yasmādevaṃvinna lipyate karmaṇā pāpakena tasmādeva vidyārthī śamādyupeto bhūtvā vicārayediti vidhirgamyata ityāha- neti brūma iti /
atroparatapadena saṃnyāsa uktastasya śravaṇāṅgatvamate śamādiviśiṣṭaśravaṇamatra vidhīyate /
yadi tu 'lokamicchantaḥ pravrajanti', 'jñānaṃ puraskṛtya saṃnyaset'ityādi śrutismṛtiṣu phalavattvenotpannasaṃnyāsasyāṅgatvāyogāt, śrotavya iti vihitaśravaṇānuvādenānekaśamādividhāne vākyabhedāpātāt, paśyediti ca prakṛtyā śravaṇalakṣaṇādoṣācca saṃnyāso na śravaṇasyāṅgaṃ kintu tataḥ prāganuṣṭhoyatve 'pi śravaṇavajjñānārtha iti mataṃ tadā śamādisamuccayena jñānaṃ bhāvayediti jñānārthaṃ śamādisamuccayavidhirityanavadyam /
yaḥ pūrvaṃ yajñādiśruteḥ stutyarthatvāṅgīkāraḥ āpātato guḍajihvikānyāyena śamādisvīkārārthaṃ kṛtastamidānīṃ tyajati- yajñādīnyapīti /
yajñādīnāṃ vidyāsādhanatvarūpasaṃyogasyāpūrvatvādavāntaravākyabhedena vidhiḥ svīkriyata /
brahmavidyāvākyena mahāvākyaikavākyatā cetyarthaḥ /
paramaprakaraṇe 'pyavāntaravidhirityatra pūrvatantrasaṃmatimāha- tasmātpūṣeti /
darśapūrṇamāsaprakaraṇe śrutaṃ pūṣā prapiṣṭabhāga iti /
tatra pūṣā devatā piṣṭabhāgo vā darśapūrmamāsayornāsti /
ataḥ samāsātpratītasya kālatrayānavamṛṣṭasya dravyadevatāsaṃbandhasyāvinābhāvena yāgavidhyupasthāpakatvāt prayogajñānāya vidhipadamadhyāhṛtya prakaraṇādutkarṣeṇa pūṣoddeśena piṣṭabhāgaḥ kartavya iti vikṛtau saṃbandhaḥ /
pauṣṇaṃ peṣaṇamiti sūtre vicāritamityarthaḥ /
'svakarmaṇā tamabhyarcya siddhiṃ vindati mānavaḥ'ityādyāḥ smṛtyaḥ /
karmaṇāṃ jñānahetutve śamādivadyāvajjñānodayamanuvṛttiḥ syāttathāca saṃnyāsābhāva ityata āha- tatrāpīti /
dṛṣṭavikṣepanivṛttidvārā śamādīnāṃ śānārthatvādanuvṛttirna karmaṇāmadṛṣṭadvārā jñānārthatvāditi bhāvaḥ //27//
END BsRp_3,4.6.27
START BsRp_3,4.7.28-29ḥ
sarvān nānumatiś ca prāṇātyaye taddarśanāt

3.4.29

abādhāc ca

3.4.30

sarvānnānumatiḥ evaṃvidi prāṇasyānnaṃ sarvamiti dhyānavatītyarthaḥ /
jagdhaṃ bhakṣitam /
apūrvatvādvidhyaśruteśca saṃśayaḥ /
apūrvatvādyajñādivadvidhiḥ kalpya iti iti pūrvapakṣayati- vidhiriti /
atra bhakṣyābhakṣyaniyamatyāgasya vidyāṅgatvasiddhiḥ phalaṃ siddhānte tu vidyāstutiriti vivekaḥ /
na kalañjaṃ bhakṣyediti śāstraṃ prāṇavidvyatiriktaviṣayam /
yathā grāmyakarmaṇi vāmadevyasāmopāsakavyatiriktaviṣayaṃ parastrīniṣedhaśāstraṃ tadvaditi prāpte siddhāntaṃ sūtrādbahireva darśayati- nedamiti /
prāṇavidyāvidhisaṃnidheraśakyatvācca stutireva na vidhiḥ kalpyaḥ niṣedhaśāstravirodhāt kḷpto hi vidhiḥ sāmānyaśāstrabādhako natu kalpya iti bhāvaḥ /
svasthasya prāṇavido na sarvānnānumatirityatra liṅgaṃ vadan sūtraṃ yojayati- taddarśayatīti /
maṭacyo raktakṣudrapakṣiṇastairhateṣu kurudeśasthasasyeṣu durbhikṣe jāte bālayā saha jāyayā munirdeśāntaraṃ gacchannibhyāgrāme sthitavānibhyo hastipālakastena sāmikhāditānardhabhakṣitān kutsitamāṣān yācayitvā bhakṣitavān /
ibhvena jalaṃ gṛhāṇetyukte satyucchiṣṭaṃ vai me pītaṃ syāditi pratiṣidhya māṣāḥ kiṃ nocchiṣṭā itībhyenokte sati māṣabhakṣaṇe jalatyāge ca kāraṇamuvāca /
annāṃśe mama āpadasti /
jalapānaṃ tu svecchātastaḍāgādau labhyata iti māṣān khāditvāvaśiṣṭāñjāyāyai dattavān /
sā cānāpadgatā patyurāpadaṃ jñātvā māṣānsaṃrakṣya prātastasmai dadau /
sa ca tān khāditvā rājño yajñaṃ gatvā prastotrādīnākṣipya prāṇādikāṃ prāstāvādidevatāmupadīśya dhanaṃ prāpya sthita iti bhāvaḥ /
atrocchiṣṭabhakṣaṇajalatyāgātmakaśiṣṭācāraliṅgācchrautādanāpadi viduṣāpyabhakṣyaṃ na bhakṣaṇīyamiti sūcyata iti bhāvaḥ //28 // //29//
END BsRp_3,4.7.28-29
START BsRp_3,4.7.30ḥ
api ca smaryate

3.4.31

surāpānenāpi jīvanamāśaṅkya kadāpi tanna kāryamityāha- tathā madyaṃ nityaṃ brahmaṇa iti /
varjayoditi śeṣaḥ /
kuta ityāśaṅkya maraṇāntaprāyaścittavidhānādityāha- surāpasyeti /
uṣṇāmatitaptāṃ surāmiti śeṣaḥ /
itaśca sā na peyetyāha- surāpā iti //30//
END BsRp_3,4.7.30
START BsRp_3,4.7.31ḥ
śabdaś cāto 'kāmakāre

3.4.32

udāhṛtasmṛtīnāṃ mūlaśrutimāha- śabdaśceti /
kāmakāro yatheṣṭapravṛttiḥ so 'pi niṣedho 'pi upapannataro bhavati /
na ha vā evaṃvidītyasyārthavādatvāt /
yadyayamapi vidhiḥ syāttarhi vihitapratiṣiddhatvātṣoḍaśigrahaṇāgrahaṇavatsurāpāne vikalpaḥ syātsa ca sarvasmṛtibhiḥ śiṣṭācāreṇa ca viruddha iti tātparyārthaḥ //31//
END BsRp_3,4.7.31
START BsRp_3,4.8.32ḥ
vihitatvāc cāśramakarmāpi

3.4.33

vihitatvāccāśramakarmāpi /
nityāgnihotrādikarmasu vihitatvādviniyuktaviniyogavirodhācca saṃśaye śāstrāntaravirodhātsarvānnatvokteḥ stutitvavannityaviniyuktatvaśrutivirodhādvividiṣāyāṃ viniyogaśruteḥ stutitvamiti pūrvapakṣamāha- tatreti /
jñānakāmanayānuṣṭhāne karmaṇāmanityatvamanāvaśyakatvam /
tasyā anityatvādyāvajjīvādividhinā tu nityatvaṃ ceti viruddhadharmadvayāpātādvividiṣāśruteḥ stutitvamiti phalaṃ pūrvapakṣe /
siddhānte tūbhayathānuṣṭhānaṃ phalam //32//
END BsRp_3,4.8.32
START BsRp_3,4.8.33ḥ
sahakāritvena ca

3.4.34

saha militvā śuddhidvārā vidyāṃ kurvantīti sahakārīṇi karmāṇi /
teṣāṃ bhāvastatvaṃ tenetyarthaḥ /
vidyayā saha phalakāritvaṃ sahakāripadātprāptaṃ nirasyati- nacedamiti /
vidyāyā avihitatvānnāṅgapekṣāsti /
ato vihitāni karmāṇi avihitāyā na sahakāryaṅgāni mokṣasyāsādhyatvācca na karmāṇāṃ sahakāritvasaṃbhava ityarthaḥ /
tulyabalaśrutidvayena viniyogapṛthaktvaṃ saṃyogabhedastato na virodhaḥ /
kāmanāyā anityatve 'pi karmaṇāṃ nānityatvaṃ nityavidhinā prayogasya nityatvāt /
satyāṃ kāmanāyāṃ kāmyaprayogenaiva nityatvasiddherna kaścidvirodhaḥ /
idañca 'ekasya tūbhayatve saṃyogapṛthaktvam'iti sūtre cintitam /
yathā 'khādiro yūpo bhavati'iti śrutyā khādiratvasya kratvarthatā khādiraṃ vīryakāmasyeti śrutyā puruṣārthatā ceti /
ataḥ sati vākyadvaye viniyuktaviniyogo na virudhyata ityarthaḥ //33//
END BsRp_3,4.8.33
START BsRp_3,4.8.34ḥ
sarvathāpi ta evobhayaliṅgāt

3.4.35

nanu nityāgnihotrādibhyo bhinnā evāpūyarvajñādayo vividiṣāyāṃ viniyujyantāṃ tatra kuto viniyuktaviniyogastatrāha- sarvathāpīti /
nityatve kāmyatve cetyarthaḥ /
kuṇḍapāyināmayane māsamagnihotraṃ juhvatītyākhyātasya sādhyahomavācitvāttadekārthakāgnihotrapadasya vyavahitasiddhāgnihotraparāmarśakatvāyogānmāsaguṇaviśiṣṭaṃ karmāntaraṃ vidhīyata iti yuktamiha tu yajñenetyādi subantānāmākhyātenaikārthatvābhāvātsiddhavyavahitakarmānuvādakatvātteṣāmeva karmaṇāṃ jñānārthatvavidhiriti bhāvaḥ /
siddhakarmasu saṃskāratvaprasiddhirapi śuddhākhyasaṃskāradvārā jñānārthakakarmābhede liṅgamityāha- yasyaita iti //34//
END BsRp_3,4.8.34
START BsRp_3,4.8.35ḥ
anabhibhavaṃ ca darśayati

3.4.36

brahmacaryādikarmaṇāṃ pratibandhadhvaṃsadvārā vidyārthatve liṅgamāha- anabhibhavaṃ ceti //35//
END BsRp_3,4.8.35
START BsRp_3,4.9.36-37ḥ
antarā cāpi tu taddṛṣṭeḥ

3.4.37

api ca smaryate

3.4.38

antarā cāpi tu taddṛṣṭeḥ /
anāśramiṇāṃ japādikarmasattvānninditatvācca saṃśaye sati āśramakarmaṇāmeva vidyāhetutvaśruteranāśramasya ninditatvāccānadhikāra iti pūrvapakṣaḥ /
tatrānāśramakarmaṇāṃ vidyāhetutvāsiddhiḥ /
siddhānte tatsiddhiriti phalam //36 // //37//
END BsRp_3,4.9.36-37
START BsRp_3,4.9.38ḥ
viśeṣānugrahaś ca

3.4.39

raikvādīnāṃ vidyāvattvaliṅgasya janmāntarāśramakarmaṇānyathāsiddheranāśramakarmaṇo vidyārthatvaprāpakaṃ mānāntaraṃ vācyamiti śaṅkate- nanu liṅgamiti /
anāśramitvāviruddhānāṃ varṇamātraprāptadharmāṇāṃ vidyārthatve mānamāha- tathāceti /
maitro dayāvānityarthaḥ /
nanvanāśramiṇāṃ karma bhavatu vidyāhetustathāpi teṣāṃ na śravaṇādāvadhikāraḥ saṃnyāsābhāvādityata āha- dṛṣṭārthā ceti /
bandhakājñānadhvastiphalakavidyākāmasya śravaṇe 'dhikāraḥ /
saṃnyāso 'pi kadācitkṛto jñāna upakaroti śravaṇaṃ pratyanaṅgatvāditi bhāvaḥ //38//
END BsRp_3,4.9.38
START BsRp_3,4.9.39ḥ
atas tv itarajjyāyo liṅgāc ca

3.4.40

tarhyāśramitvaṃ vṛthetyata āha- atastviti /
puṇyakṛttaijasaḥ śuddhasatvastena jñānamārgeṇaiti brahma prāpnotītyarthaḥ //
atra puṇyakṛttvaliṅgādāśramitvaṃ jyāyaḥ puṇyopacaye śīghraṃ vidyālābhādanāśramasya ninditatvācceti bhāvaḥ //39//
END BsRp_3,4.9.39
START BsRp_3,4.10.40ḥ
tadbhūtasya tu nātadbhāvo jaiminer api niyamāt tadrūpābhāvebhyaḥ

3.4.41

tadbhūtasya tu /
uttamāśramātpūrvāśramaṃ prāptasya pracyutasya karmāpi vidyāheturanāśramikarmavaditi saṃgatiḥ, pūrvapakṣaphalaṃ caitat /
siddhānte tu bhraṣṭasya karma na heturiti phalam /
rāgādiprābalyātpracyutiniṣedhācca pracyutiḥ prāmāṇikī na veti saṃśayamāhaḥ /
siddhāntasūtre niyamaṃ vyācaṣṭe- tathāhīti /
atyantamiti naiṣṭhikatvaniyamaḥ /
araṇyamityekāntopalakṣitaṃ pārivrājyaṃ gṛhyate /
tadiyādgacchediti padaṃ śāstramārgastatastasmātpārivrājyānna punareyānna pracyavediti uniṣadrahasyamityarthaḥ /
atadrūpaṃ pracyutau pramāṇābhāvaṃ vyācaṣṭe- yathāceti /
śiṣṭācārābhāvamāha- nacaivamiti /
'caṇḍālāḥ pratyavasitāḥ'iti smṛteśca patitānāṃ karma niṣphalamiti bhāvaḥ //40//
END BsRp_3,4.10.40
START BsRp_3,4.11.41ḥ
na cādhikārikam api patanānumānāt tadayogāt

3.4.42

nacādhikārikam /
avakīryeta vyabhicaredityarthaḥ /
avakīrṇaṃ yonau niṣiktaṃ reto 'syāstītyavakīrṇī /
atra pracyutasya prāyaścittaṃ syānnaveti upapātakatvātpatanasmṛteśca saṃśayaḥ /
pracyutasya yajñādikaṃ niṣphalamityuktaṃ tadvatprāyaścittamāpi niṣphalamiti pūrvapakṣayati- netyucyata iti /
atra kṛtaprāyaścittasya karma jñānaheturna bhavatīti phalaṃ siddhānte tu bhavatītidaḥ /
yathopanayanakāle homo laukikāgnāveva kāryaḥ /
dārasaṃbandhottarakālavihitādhānasya saṃpratyaprāptakālatvenāhavanīyābhāvāttadvadavakīrṇino brahmacāriṇaḥ prāyaścittapaśurgardabho laukikāgnau hotavya ityadhikāralakṣaṇe ṣaṣṭhādhyāye nirṇītaṃ prāyaścittamādhikārikaṃ tadupakurvāṇasyaiva na naiṣṭhikasyeti prāpte siddhāntayati //41//
END BsRp_3,4.11.41
START BsRp_3,4.11.42ḥ
upapūrvam api tv eke bhāvamaśanavat tad uktam

3.4.43

upapūrvamiti /
upapadaṃ pūrvaṃ yasya pātakasya tadupapātakamityarthaḥ /
'prāyaścittaṃ na paśyāmi'iti darśanābhāvasmṛteḥ prāyaścittābhāvāparatvaṃ kalpayitvā tanmūlaśrutikalpanātprāgeva kḷptasādhāraṇaśrutyā prāyaścittasadbhāvasiddheḥ /
kalpanaṃ nodeti kḷptaśrutivirodhāditi bhāvaḥ /
prāyaścittasya bhāvābhāvasiddhyoḥ samatve 'pi bhāvaprasiddhiḥ śrutimūlatvādādartavyetyatra saṃmatimāha- taduktamiti /
yavamayaścarūrityatra yavaśabdaṅkeciddīrghaśūke prayuñjate keciddeśaviśeṣe priyaṅguṣu /
ataḥ kasya caruḥ kārya iti saṃdehe vṛddhaprayogasāmyātsamā tulyā vikalpena pratipattiḥ syāditi prāpte siddhāntaḥ-śāstramūlā pratipattirgrāhyā śāstranimittatvāddharmādijñānasya /
tathāca 'yadānyā oṣadhayo mlāyantyathaite yavā modamānāstiṣṭhanti, iti śāstramūlatvāddīrghaśūkaprayogasyaivādara ityarthaḥ /
smṛtergatimāha- prāyaścitteti /
brahmacaryarakṣārthaṃ yatnādhikyaṃ kāryamiti jñāpanārthaṃ prāyaścittaṃ spaṣṭamapi na paśyāmītyuktaṃ bhagavadatriṇetyarthaḥ /
naiṣṭhikavadyativanasthayorapi pramādādbrahmacaryabhaṅge prāyaścittamastītyāha- evamiti /
kṛcchraṃ prājāpatyaṃ mahākakṣaṃ bahutṛṇakāṣṭhadeśaṃ jaladānādinā vardhayeta /
yatistu somalatāvarjaṃ vardhayet /
'sarvapāpaprasakto 'pi dhyāyannimiṣamacyutam /
bhūyastapasvī bhavati paṅktipāvana eva ca /
upāpātakasaṅgheṣu pātakeṣu mahatsu ca /
praviśya rajanīpādaṃ brahmadhyānaṃ samācaret //
'ityādisvaśāstravihitadhyānaprāṇāyāmādisaṃskāro 'pi bhikṣuṇā kārya ityarthaḥ /
ādipadāt 'manovākkāyajāndoṣānajñānotthānpramādajān /
sarvāndahati yogāgnistūlarāśimivānalaḥ /
nityameva tu kurvīta prāṇāyāmāṃstu ṣoḍaśa /
api bhrūṇahanaṃ māsātpunantyaharahaḥ kṛtāḥ /
'ityādivākyaṃ grāhyam //42//
END BsRp_3,4.11.42
START BsRp_3,4.12.43ḥ
bahis tūbhayathāpi smṛter ācārāc ca

3.4.44

bahistūbhayathāpi /
kṛtaprāyaścittaistaiḥ saha kṛtaśravaṇādikaṃ jñānasādhanaṃ na veti saṃdehe teṣāṃ śuddhatvātsādhanamiti prāpte prāyaścittātparaloke teṣāṃ śuddhatve 'pyatra śuddhabhāvānna sādhanamiti siddhāntayati- yadyūrdhveti /
sugamaṃ bhāṣyam //43//
END BsRp_3,4.12.43
START BsRp_3,4.13.44ḥ
svāminaḥ phalaśruter ity ātreyaḥ

3.4.45

svāminaḥ phalaśruteḥ /
aṅgāśritopāstiṣūbhayakartṛkatvasaṃbhavātsaṃśayaḥ /
yaḥ kṛtaprāyaścittaḥ sa saṃvyavahārya ityutsargasya nindātiśayasmṛtyā naiṣṭhikādiṣu bādhavadyo yadaṅgakartā sa tadāśritasya kartetyutsargasya kartuḥ phalaśrutyā bādha iti pūrvapakṣamāha- kimiti /
atra kartṛtvabhoktṛtvayoraikādhikaraṇyaṃ phalaṃ siddhānte tvaṅgāśritā ṛtvikkartṛkā apyupāstayo yajamānagāmisvatantraphalāḥ kimu vācyaṃ svaniṣṭhabrahmavidyāyāḥ svātantryamiti phalaṃ vivektavyam /
ataḥ pādasaṃgatiḥ hiṅkāraprastāvodgīthapratihāranidhanākhyapañcaprakāre sāmni vṛṣṭidhyāturvarṣasamṛddhiḥ phalamiti śrutyarthaḥ /
śrutaṃ phalaṃ ṛtviggataṃ kiṃ na syādityata āha- tacceti /
yathāsāṅgakratvadhikṛtādhikāratvādgodohanasya phalaṃ kratvadhikārigataṃ tadvadaṅgopāsanasyāpi phalaṃ tadgatamevetyarthaḥ /
astu tasya phalaṃ tadgataṃ kartātvanyaḥ kiṃ na syādityata āha- phalaṃ ceti /
yaduktaṃ yajamānāgāmi phalamiti tasyāpavādaṃ śaṅkate- nanviti /
udgānena sādhayatītyarthaḥ /
yājamānaṃ phalamityutsargasyāsati bādhakavacane siddhiriti samādhyarthaḥ /
tasmātphalabhoktṛtvādityarthaḥ //44//
END BsRp_3,4.13.44
START BsRp_3,4.13.45-46ḥ
ārtvijyam ity auḍulomiḥ tasmai hi parikrīyate

3.4.46

śruteśca

3.4.47

upāsanamārtvijyaṃ ṛtvikkartṛkamityata śrautaṃ liṅgamāha- tathāceti /
tamudgīthākhyaṃ praṇavaṃ prāṇadṛṣṭyā dhyātavāndhyātvā ca naimiśīyānāṃ satriṇāmudgātāsīdityarthaḥ /
yajamānena svagāmiphalakasāṅgaprayogakaraṇāyartvijāṃ krītatvātkartṛtve 'pi na tatphalabhāktvamutsargasya bādhakābhāvādityuktatvāt /
krayaṇadvārā kartṛtvabhoktṛtvasāmānādhikaraṇyaṃ copapadyate bhṛtyakartṛke yuddhe rājā yudhyate jayati cetivaditi bhāvaḥ //45 // //46//
END BsRp_3,4.13.45-46
START BsRp_3,4.14.47ḥ
sahakāryantaravidhiḥ pakṣeṇa tṛtīyaṃ tadvato vidhyādivat

3.4.48

sahakāryantaravidhiḥ /
yasmātpūrve brāhmaṇā ātmānaṃ viditvā saṃnyasya bhikṣācaryaṃ caranti tasmādadyatano 'pi brāhmaṇa āpātajñānarūpapaṇḍāvānpaṇḍitastasya kṛtyaṃ pāṇḍityaṃ śravaṇaṃ tannirvidya niścayena labdhvā bālyena śravaṇajajñānasya balabhāvena mananenāsaṃbhāvanānirāsena bālasya bhāvena vā śuddhacittatvena sthātumicchedevaṃ mananaśravaṇe kṛtvādānantaraṃ munirnididhyāsanakṛtsyādevamamaunaṃ ca maunādanyadbālyapāṇḍityadvayaṃ maunaṃ ca nididhyāsanaṃ labdhvā atha jñānasāmagrīpauṣkalyānantaraṃ brahmāhamiti sākṣātkāravān brāhmaṇo bhavatītyarthaḥ /
maunaśabdasya siddharūpe pārivrājye anuṣṭheye ca dhyāne prayogātsaṃśayaḥ /
yathā taṃ ha baka ityādivākyaśeṣādudgīthādyupāsanasyārtvijyatvanirṇayastadvadatha brāhmaṇa iti vidhihīnavākyaśeṣānmaunasyāpyavidheyatvaniścaya iti pūrvapakṣamāha- na vidhīyata iti /
atra dhyānasyānanuṣṭhānaṃ siddhānte tvanuṣṭhānamiti phalam /
yadi maunaṃ pārivrājyaṃ tadā vākyāntaraprāptamanūdyate bālyavidhipraśaṃsārtham /
yadi jñānaṃ tadā pāṇḍityaśabdātprāptamiti pūrvapakṣagranthārthaḥ /
muniśabdādvijñānātiśayaḥ pratīyate tasya jñānamātravācipāṇḍityaśabdānna prāptiḥ /
nāpi muniśabdaḥ parivrāḍvācakaḥ vālmīkyādiṣu prayujyamānatvāt /
tasmādaprāptaṃ maunamapūrvatvādvidhiṃ kalpyatīti siddhāntayati- evamityādinā /
āpastambaprayogasya gatimāha- itarāśrameti /
kiñcāmaunaṃ ca maunaṃ ca nirvidyeti śravaṇamananavadanuṣṭheyatvoktermaunasya vidheyatetyāha- nirvedanīyatveti /
naca trayāṇāṃ vidhāne vākyabhedo doṣaḥ /
uparidhāraṇavadiṣṭatvāttadvākyabhedasyeti bhāvaḥ /
kasyedaṃ dhyānaṃ vidhīyata ityāha- tadvata iti /
ātmānaṃ viditveti parokṣajñānavataḥ saṃnyāsinaḥ prakṛtatvādityarthaḥ /
sūkṣmārthasākṣātkārasādhanatvena dhyānādeḥ ṣaḍjādau lokataḥ prāptiṃ śaṅkitvā niyamavidhimāha- nanvityādinā /
nanu brahmavidyāpare vākye kathaṃ jñānāṅgamiti cetsaphalakratuparavākye 'ṅgavidhivadityāha- vidhyādivaditi /
pradhānamārabhyāṅgaparyanto vidhiḥ /
tatra pradhānaḥ kraturvidhyādirata evāṅgaṃ vidhyanta ityucyata ityarthaḥ /
etatsūtrabhāṣyabhāvānabhijñāḥ saṃnyāsāśramadharmaśravaṇādau vidhirnāstīti vadanti /
vidhau hyaprāptimātramapekṣitaṃ tacca bhedadarśanaprābalyāddarśitamiti saṃpradāyavidaḥ //47//
END BsRp_3,4.14.47
START BsRp_3,4.14.48ḥ
kṛtsnabhāvāt tu gṛhiṇopasaṃhāraḥ

3.4.49

samāvartanānantaraṃ kuṭumbe sthito brahmalokaṃ prāpnoti naca punarāvartata ityupasaṃhārātsaṃnyāso nāstīti śaṅkārthaḥ /
āyāsaviśiṣṭakarmabāhulyādgṛhiṇopasaṃhāraḥ kṛto na saṃnyāsābhavāditi samādhyarthaḥ //48//
END BsRp_3,4.14.48
START BsRp_3,4.14.49ḥ
maunavad itareṣām apy upadeśāt

3.4.50

saṃnyāsagārhasthyadvayamatra sūtrakṛtoktam /
tato 'nyadāśramadvayaṃ nāstīti kasyacidbhramaḥ syāttaṃ nirasyati- maunavaditi /
āśramadvayavadityarthaḥ /
itarayorapīti vācye bahūktiravāntarabhedamapekṣya /
sa cāsmābhiḥ prāgdarśitaḥ //49//
END BsRp_3,4.14.49
START BsRp_3,4.15.50ḥ
anāviṣkurvann anvayāt

3.4.51

anāviṣkurvannanvayāt /
tatra bālye viṣaye taddhitasya bhāvārthatvāsaṃbhavātkarmārthatvaṃ gṛhītvā tiṣṭhanmūtratvādikarmaṇo 'prarūḍhendriyatvādirūpabhāvaśuddheśca bālakarmatvāviśeṣātsaṃśayamāha- tatreti /
pūrvapakṣe vidyāṅgatvena tiṣṭhanmūtratvāderapyanuṣṭhānaṃ siddhānte bhāvaśuddhereveti phalam /
pūrvatra maunaśabdasya jñānātiśaye dhyāne prasiddhatvāt dhyānaṃ vidheyamityuktam, tadvadbālyaśabdasya kāmacārādau prasiddhestadvidhigrahaṇamityāha- kiṃ tāviditi /
kāmataścaraṇavadanabhakṣaṇāni yasya sa kāmacāravādabhakṣaṇastasya bhāvastattetyarthaḥ /
yathopapādaṃ yathāsaṃbhavaṃ mūtrādi yasya tadbhāvastattvaṃ bālyavidhibalātpātityaśāstramanyaviṣayamiti bhāvaḥ /
'yastvavijñānavānbhavatyamanaskaḥ sadāśuciḥ /
na sa tatpadamāpnoti saṃsāraṃ cādhigacchati'ityādi śaucabhikṣādiniyamavidhiśāstrāviruddhasya bhāvaśuddhākhyabālyasya vidhisaṃbhavānna yatheṣṭaceṣṭāvidhiriti siddhāntayati- evamiti /
pradhānavirodhitvācca na tadvidhirityāha- pradhāneti /
bhāvaśuddhervidyopakārakatvenānvayādanāviṣkurvanbhavediti bālyavidhyartha iti sūtrayojanā //50//
END BsRp_3,4.15.50
START BsRp_3,4.16.51ḥ
aihikam apy aprastutapratibandhe taddarśanāt

3.4.52

aihikamapi saṃnyāsādibālyāntaṃ sādhanajātamuktvā tatsādhyavidyājanma vicāryata iti saṃgatiṃ vadan sādhanasya dvidhā phalasaṃbhavātsaṃśayamāha- sarvetyādinā /
kārīrīṣṭivadaihikaphalatvaniyamaḥ śravaṇādīnāmiti pūrvapakṣamāha- tintāvaditi /
nanvāmuṣmikaphalakayajñādisādhyavidyāyāḥ kathamaihikatvaniyama ityata āha- yajñādīnyapīti /
śuddhidvārā yajñādibhiḥ śravaṇādiṣu sākṣādvidyāhetuṣu ghaṭiteṣu vidyāvilambo na yuktaḥ /
dṛśyate ca vilambaḥ ataḥ śravaṇādervidyāhetutvamasiddhamiti pūrvapakṣe phalam /
pratibandhakavaśādvilambe 'pi hetutvasiddhiriti siddhānte phalaṃ matvā citrādivadaniyataphalaṃ śravaṇādikamiti siddhāntayati- evamiti /
nanu prārabdhakarmaviśeṣeṇa śravaṇādiphalapratibandhaḥ kimiti kriyate śravaṇādinaiva karmavipākapratibandhaḥ kiṃ na syādityata āha- upasthitavipākatvaṃ ceti /
deśādimahimnā karmāṇi vipacyanta ityarthaḥ /
tena śravaṇādikameva kimiti na vipacyante, tatrāha- yāni ceti /
vipācakatvaṃ palaunmukhyahetutvam /
nanu tarhi śravaṇādivipācakadeśādikaṃ kīdṛśamityata āha- śāstramapīti /
phalabalāddeśādijñānamiti bhāvaḥ /
tathāpi karmaṇaiva śravaṇādipratibandho na vaiparītyamityatra ko hetustamāha- sādhaneti /
pratibandhakatvaśaktirapi phalabalājjñātavyeti bhāvaḥ /
pratibandhakasadbhāve śrautaṃ smārtaṃ ca liṅgamāha- tathācetyādinā /
śṛṇvanto 'pi na vidyurityukteḥ pratibandhasiddhiḥ /
ātmano yathāvadvaktāpyāścaryaḥ adbhutavat kaścideva bhavati /
tiṣṭhatu labdhā sākṣātkāravān, parokṣato jñātāpyāścaryaḥ /
kuśalenācāryeṇānuśiṣṭo 'pītyarthaḥ //51//
END BsRp_3,4.16.51
START BsRp_3,4.17.52ḥ
evaṃ muktiphalāniyamas tadavasthāvadhṛtes tadavasthāvadhṛteḥ

Original text: Brahmasūtra with Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā, a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc