બ્રહ્મસૂત્ર · અધ્યાય 4.1

અસતિ પ્રારબ્ધકર્મપ્રતિબન્ધે શ્રવણાદિનેહૈવ વિદ્યોદયઃ યજ્ઞાદિભિઃ સંચિતપાપપ્રતિબન્ધસ્ય નિરસ્તત્વાત્ ।
સતિ તુ ભોગેન તન્નિરાસાદમુત્રેતિ વિદ્યાયા ઐહિકામુષ્મિકત્વવિશેષનિયમ ઉક્તસ્તદ્વત્ફલે ઽપિ મોક્ષે કશ્ચિદુત્કર્ષાદિવિશેષઃ સ્યાદિત્યત આહ- એવં મુક્તિફલાનિયમસ્તદવસ્થાવધૃતેસ્તદવસ્થાવધૃતેઃ ।
મુક્તિરત્ર વિષયઃ ।
તસ્યાં વિદ્યાવદ્વિશેષનિયમો ઽસ્તિ ન વેતિ ફલસ્યોભયથાસંભવાત્સંશયે પૂર્વપક્ષમાહ- યથેતિ ।
મુક્તિઃ સવિશેષા, ફલત્વાદ્વિદ્યાવદતઃ કર્મસાધ્યા મુક્તિરિતિ ફલમ્ ।
સિદ્ધાન્તે તુ નિર્વિશેષત્વાવધારણશ્રુતિબાધિતમનુમાનમતો જ્ઞાનૈકવ્યઙ્ગ્યા મુક્તિરિતિ ફલમ્ ।
કિઞ્ચ શ્રવણાદિતારતમ્યાદ્વિદ્યાયાં કઞ્ચિદતિશયમઙ્ગીકૃત્ય વિદ્યાલભ્યમુક્તૌ નાતિશય ઇત્યાહ- અપિચ વિદ્યાસાધનમિતિ ।
નનુ બ્રહ્મણો નિત્યસિદ્ધત્વાદવિદ્યાનિવૃત્તેશ્ચાન્યત્વે દ્વૈતાપત્તેઃ, અનન્યત્વે ચાસાધ્યત્વાદિકં વિદ્યાફલમિત્યત આહ- તદ્ધીતિ ।
વિદ્યયાભિવ્યક્તત્વેન બ્રહ્માનન્દ એવ મુખ્યફલમભિવ્યક્તિરવિદ્યાનિવૃત્તિરાનન્દસ્વરૂપસ્ફૂર્તિપ્રતિબન્ધકાભાવતયા વિદ્યયા સાધ્યતે સા ચાનિર્વાચ્યેતિ ન દ્વૈતાપત્તિઃ ।
અન્યે તુ સા બ્રહ્માનન્યેત્યાહુઃ ।
નચ સાધ્યત્વાનુપપત્તેસ્તત્ર વિદ્યાવૈયર્થ્યમિતિ વાચ્યમ્ ।
યદભાવે યદભાવસ્તત્તત્સાધ્યમિતિ જ્ઞાનાત્સર્વો લોકઃ પ્રવર્તતે ।
યથાચ વિદ્યાયા અભાવે બ્રહ્મસ્વરૂપમુક્તેરભાવો ઽનર્થરૂપા અવિદ્યૈવાસ્તિ ।
અસ્યા અવિદ્યાયા એવ મુક્તિર્નાસ્તીતિવ્યવહારવિષયત્વેન મુક્ત્યભાવત્વાત્ ।
તથાચ વિદ્યાં વિના મુક્તિર્નાસ્તીતિ નિશ્ચયાદ્વિદ્યામુપાદત્તે ।
વિદ્યોદયે ચ સ્વતઃસિદ્ધનિત્યનિવૃત્તાનર્થસ્વપ્રકાશબ્રહ્માનન્દાત્મનવતિષ્ઠત ઇત્યનવદ્યમ્ ।
સંપ્રતિ વિદ્યાયામતિશયાઙ્ગીકાર ત્યજતિ- નચેતિ ।
એકરૂપે વિષયે પ્રમાયાં તારતમ્યાનુપપત્તેરિત્યર્થઃ ।
કથં તર્હિ પૂર્વાધિકરણે વિદ્યાયા વિશેષ ઉક્તઃ, તત્રાહ- તસ્માદિતિ ।
સત્યામપિ સામગ્ર્યાં જ્ઞાને વિલમ્બ ઉક્તો ન તારતમ્યમિત્યર્થઃ ।
તર્હિ સત્યપિ જ્ઞાને મુક્તૌ વિલમ્બઃ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- નત્વિતિ ।
વાય્વાદિપ્રતિબન્ધાદ્દિપોત્પત્તિવિલમ્બે ઽપ્યુત્પન્ને તમોનિવૃત્તિવિલમ્બાદર્શનાત્સતિ જ્ઞાને નાજ્ઞાનનિવૃત્તૌ વિલમ્બ ઇતિ ભાવઃ ।
કિઞ્ચ કર્મણામુપાસનાનાં ચ ગુણભેદેન તારતમ્યાત્ફલતારતમ્યં યુક્તમ્ ।
નિર્ગુણવિદ્યાયાસ્ત્વેકરૂપત્વાત્તત્ફલૈકરૂપ્યમિત્યાહ- વિદ્યાભેદેત્યાદિના ।
સ્મૃતૌ કસ્યચિન્નિર્ગુણવિદ ઇત્યર્થઃ ।
તસ્માદ્વિદ્યાસમકાલૈવ મુક્તિરિતિ સિદ્ધમ્ ॥52॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.17.52
ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યશ્રીગોવિન્દાનન્દભગવત્કૃતૌ શારીરકવ્યાખ્યાયા ભાષ્યરત્નપ્રભાટીકાયાં તૃતીયસ્યાધ્યાયસ્ય ચતુર્થઃ પાદઃ ॥4॥
॥ ઇતિ તૃતીયાધ્યાયસ્ય નિર્ગુણવિદ્યાયા અન્તરઙ્ગબહિરઙ્ગસાધનવિચારાખ્યશ્ચતુર્થઃ પાદઃ ॥
॥ ઇતિ શ્રીમદ્બ્રહ્મસૂત્રશાઙ્કરભાષ્યે સાધનાખ્યસ્તૃતીયોધ્યાયઃ ॥
અથ ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ ।
યજ્જ્ઞાનાજ્જીવતો મુક્તિરુક્રાન્તિગતિવર્જિતા ।
લભ્યતે તત્પરં બ્રહ્મ રામનામાસ્મિ નિર્ભયમ્ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,1.1.1ઃ
આવૃત્તિર્ અસકૃદુપદેશાત્

ઓં ।
આવૃત્તિરસકૃદુપદેશાત્ ।
સાધનં નિરૂપ્ય ફલં નિરૂપ્યત ઇત્યધ્યાયયોર્હતુફલભાવં સંગતિમાહ- તૃતીય ઇતિ ।
ફલપ્રાસઙ્ગેનોત્ક્રાન્તિરર્ચિરાદિમાર્ગશ્ચ વિચાર્યત ઇત્યાહ- પ્રસઙ્ગેતિ ।
પૂર્વં સાક્ષાદેવ શ્રુત્યુક્તં સંન્યાસાદિ સાધનં ચિન્તિતં, સંપ્રતિ ફલાર્થાપત્તિગમ્યમાવૃત્ત્યાદિકમદ્યાશ્લેષાધિકરણાત્પ્રાક્ ચિન્ત્યતે, તદારભ્ય જીવન્મુક્તિસ્તતો દ્વિતીયપાદે ઉત્ક્રાન્તિસ્તૃતીયે અર્ચિરાદિમાર્ગસ્ય ગન્તવ્યસ્ય ચ નિર્ણયશ્ચતુર્થે જ્ઞાનોપાસનયોઃ ફલનિર્ણય ઇતિ પાદાર્થવિવેકઃ ।
આદ્યાધિકરણસ્ય શ્રવણાદિસાધનં વિષયમનૂદ્ય દ્વેધાનુષ્ઠાનદર્શનાત્સંશયમાહ- આત્મા વા ઇતિ ।
શ્રૌતાત્મધીસાધનફલવિચારાત્મકત્વાત્સર્વાધિકરણાનાં શ્રુતિશાસ્ત્રાધ્યાયસંગતય ઉક્તાઃ ।
તત્તત્પદાર્થસંબન્ધાત્તત્તત્પાદસઙ્ગતિઃ ।
મોક્ષે વિશેષાભાવવચ્છ્રવણાદાવાવૃત્તિવિશેષો નાસ્તીતિ દૃષ્ટાન્તલક્ષણાવાન્તરસંગત્યા પૂર્વપક્ષમાહ- કિં તાવદિતિ ।
અત્ર પૂર્વ પક્ષે શ્રવણાદેઃ પ્રયાજવદદૃષ્ટાર્થત્વાત્સકૃદનુષ્ઠાનં ફલં, સિદ્ધાન્તે ત્વવઘાતવદ્દૃષ્ટાર્થત્વાદ્યાવત્ફલમાવૃત્તિરિતિ ભેદઃ ।
અસકૃદુપદેશાન્યથાનુપપત્ત્યા સાધનાવૃત્તૌ શાસ્ત્રસ્ય તાત્પર્યમિતિ શઙ્કતે- નન્વસકૃદિતિ ।
શ્રવણાદીનાં સમુચ્ચયસિધ્યર્થત્વેનાસકૃદુક્તેરન્યથોપપત્તેર્નાવૃત્તૌ તાત્પર્યમિત્યાહ- એવમપીતિ ।
સગુણસાક્ષાત્કારસાધનેષ્વપ્યનાવૃત્તિમાહ- સકૃદિતિ ।
યદ્યપ્યસકૃદુપદેશ આવૃત્તિસમુચ્ચયયોરન્યતરસૂચકત્વેનાન્યથાસિદ્ધઃ, તથાપિ દૃષ્ટે સંભવત્યદૃષ્ટમાત્રકલ્પનાનુપપત્તેઃ શ્રવણાદેરાવૃત્તિદ્વારા સાક્ષાત્કારફલસ્ય ષડ્જાદૌ દૃષ્ટત્વાદસકૃદુક્તિરાવૃત્તિં સૂચયતિ દૃષ્ટાર્થત્વાદિતિ ન્યાયાનુગ્રહાદિત્યાહ- ન દર્શનપર્યવસાનત્વાદિતિ ।
ધ્યાનસ્ય ત્વાવૃત્તેર્વેદોપાસીતેતિ શબ્દે શ્રુતત્વાન્ન કેવલાર્થિકત્વમિત્યાહ- અપિચેતિ ।
અસ્ત્યુપાસ્તિશબ્દસ્યાવૃત્તિવાચિત્વં તથાપિ વેદેતિશબ્દોક્તવેદનેષ્વહઙ્ગ્રહેષુ કથમાવૃત્તિસિદ્ધિરિત્યત આહ- વિદ્યુપાસ્ત્યોશ્ચેતિ ।
શબ્દયોરેકાર્થત્વમુદાહરતિ- ક્વચિદિતિ ।
સ રૈક્વો યદ્વેદ તત્પ્રાણતત્ત્વં રૈક્વાદન્યો ઽપિ યઃ કશ્ચિદ્વેદ તત્ફલે સર્વમન્તર્ભવતીત્યેતદુક્તે ઇત્થં મયોત્કૃષ્ટત્વેન સ રૈક્વ ઉક્ત ઇતિ હંસં પ્રતિ હંસાન્તરવચનં, તચ્છ્રુત્વા રૈક્વં ગત્વોવાચ જાનશ્રુતિઃ, હે ભગવઃ, એતાં રૈક્વવિદિતાં દેવતાં મે ઽનુશાધિ મહ્યમુપદિશેત્યર્થઃ ।
એવં સગુણનિર્ગુણસાક્ષાત્કારસાધનધ્યાનસ્યાવૃત્તિઃ શ્રૌતી ચાર્થસિદ્ધા ચ દૃષ્ટાર્થત્વાત્, શ્રવણમનનયોસ્ત્વસકૃદુપદેશાદર્થસિદ્ધૈવાવૃત્તિરિતિ વિશેષઃ ॥1॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,1.1.1
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,1.1.2ઃ
લિઙ્ગાચ્ ચ

આદિત્યસ્યૈકસ્યૈવોદ્ગીથે સંપાદ્યોપાસનાન્મમ ત્વમેક એવ પુત્રો ઽસીતિ કૌષીતકિઃ પુત્રમુવાચ, અતસ્ત્વં તથા માકૃથાઃ કિન્તુ બહૂન્ રશ્મીનાદિત્યં ચ પર્યાવર્તયતાત્ પૃથગાવર્તયસ્વેત્યર્થઃ ।
તલોપશ્છાન્દસઃ ।
અત્ર પર્યાવૃત્તિશબ્દાત્સિદ્ધવદુદ્ગીથધ્યાનસ્યાવૃત્તિરુક્તા તતો ધ્યાનત્વસામાન્યાત્ફલપર્યન્તત્વસામાન્યાદ્વા લિઙ્ગાત્સર્વત્ર શ્રવણમનનધ્યાનેષ્વાવૃત્તિસિદ્ધિરિત્યાહ- લિઙ્ગાચ્ચેતિ ।
એવં તાવત્સગુણનિર્ગુણસાક્ષાત્કારસાધનેષ્વાવૃત્તિરુક્તા તત્ર સગુણધ્યાનાદેરાવૃત્તિમઙ્ગીકૃત્ય નિર્ગુણશ્રવણાદિષ્વાવૃત્તિમાક્ષિપતિ- અત્રાહેત્યાદિના ।
વાક્યં નિર્ગુણસાક્ષાત્કારજનને શક્તં ન વા, આદ્યે સકૃચ્છ્રુતવાક્યાત્સાક્ષાત્કારસિદ્ધેરાવૃત્તિર્વૃથેત્યુક્ત્વા દ્વિતીયં શઙ્કતે- સકૃદિતિ ।
અશક્તસ્યાવૃત્તાવપિ ફલાનુપપત્તિરિત્યાહ- નેતિ ।
તથાપીતિ સ્વતો ઽશક્તસ્ય યુક્તિસાહિત્યાચ્છક્તાવપીત્યર્થઃ ।
વાક્યયુક્તિભ્યાં પરોક્ષજ્ઞાને જાતે ઽપ્યપરોક્ષજ્ઞાનાર્થમાવૃત્તિરિતિ શઙ્કતે- અથાપિ સ્યાદિતિ ।
તયોઃ પરોક્ષજ્ઞાનહેતુત્વસ્વાભાવ્યાદાવૃત્તાવપિ ન સાક્ષાત્કારઃ સ્યાદિતિ પરિહરતિ- નાસકૃદપીતિ ।
યદિ તયોઃ સાક્ષાત્કારસામર્થ્યં યદિ વા પરોક્ષજ્ઞાનસામર્થ્યમુભયથાપ્યાવૃત્ત્યનપેક્ષેત્યાહ- તસ્માદિતિ ।
પ્રમાતૃવૈચિત્ર્યાદપ્યાવૃત્ત્યનિયમ ઇત્યાહ- નચેતિ ।
પ્રમેયસ્યાનંશત્વાચ્ચ તથેત્યાહ- અપિચેતિ ।
દ્વિવિધો હ્યધિકારી સ્યાત્કશ્ચિજ્જન્માન્તરાભ્યાસાન્નિરસ્તસમસ્તાસંભાવનાદિપ્રતિબન્ધઃ કશ્ચિત્તુ પ્રતિબન્ધવાનિતિ ।
તત્રાદ્યં પ્રત્યાવૃત્તેરાનર્થક્યમિષ્ટં, દ્વિતીયસ્ય તુ પ્રતિબન્ધનિરાસાય તદપેક્ષેતિ સમાધત્તે- અત્રોચ્યત ઇતિ ।
આવૃત્તેઃ પ્રતિબન્ધાનિરાસાર્થત્વે લિઙ્ગમાહ- તથાહીતિ ।
યથા ષડ્જાદિસ્વરભેદસાક્ષાત્કારશક્તમપિ શ્રોત્રમભ્યાસમપેક્ષતે તથા બ્રહ્માત્મસાક્ષાત્કારશક્તં વાક્યં તદપેક્ષમિત્યનુભવમાશ્રિત્યાહ- નહિ દૃષ્ટે ઽનુપપન્નં નામેતિ ।
તત્ત્વંપદલક્ષ્યાર્થસ્ય દુર્બોધત્વાદજ્ઞાનપ્રયુક્તસંશયાદિપ્રતિબન્ધસંભવાત્તદ્ધ્વંસાયાવૃત્ત્ ઇરેષ્ટવ્યેતિ વાચ્યલક્ષ્યવિવેકપૂર્વકમાહ- અપિચેત્યાદિના ।
યદુક્તમનંશત્વાત્પ્રમેયસ્યાવૃત્ત્યાનર્થક્યમિતિ, તત્રાહ- યદ્યપીતિ ।
આરોપિતાંશનિરાસાય ન મે દેહો નેન્દ્રિયમિત્યભ્યાસો યુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
વાક્યાર્થજ્ઞાને સતિ કથમભ્યાસનિયમઃ, પ્રમાણજ્ઞાનસ્યાભ્યાસાયોગાજ્જ્ઞાનિનઃ શ્રવણાદિનિયમાયોગાચ્ચેત્યત આહ- તત્ત્વિતિ ।
જ્ઞાનાત્પ્રાગેવ શ્રવણાદિવ્યાપારનિયમનં ક્રિયત ઇત્યર્થઃ ।
અધિકં શઙ્કિતુમુક્તમનુવદતિ- યેષામિતિ ।
અધિકં શઙ્કતે- સત્યમિતિ ।
દુઃખિત્વપ્રત્યક્ષવિરોધાદ્વાક્યાદૈક્યધીર્નોદેતીત્યર્થઃ ।
પ્રત્યક્ષસ્ય ભ્રાન્તિત્વાદવિરોધ ઇત્યાહ- નેત્યાદિના ।
દુઃખાદયો નાત્મધર્માઃ દૃશ્યત્વાદ્દેહાદિવત્, નાપ્યાત્મસ્વરૂપાઃ આત્મનિ સત્યપ્યનનુવૃત્તિત્વાદ્વ્યતિરેકેણ ચૈતન્યવદિત્યર્થઃ ।
નિર્દુઃખે ચિદાત્મનિ દુઃખાદિધિયો ભ્રાન્તિત્વાદ્વાક્યાર્થાનુભવો ન વિરુધ્યત ઇત્યાહ- તસ્માદિતિ ।
અનુભવે જાતે ઽપ્યાવૃત્ત્યાદ્યનુષ્ઠાનં કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- ન ચૈવમિતિ ।
રતિઃ કામઃ આત્મકામતયા તૃપ્તિર્વિષયતૃષ્ણાક્ષયઃ તેન સંતોષે આત્માનન્દાનુભવ ઇતિ ભેદઃ ।
નન્વાવૃત્તૌ નિયોગાત્પ્રવૃત્તિર્વાચ્યા તથા ચ નિયુક્તત્વબુદ્ધેરકર્ત્રાત્મધીર્ન સ્યાદિત્યત આહ- તત્રાપીતિ ।
આવૃત્ત્યભ્યુપગમે ઽપ્યકર્તાહમિત્યનુભવાત્પ્રચ્યાવ્ય ગુરુરન્યો વા નિયોગાન્ન પ્રવર્તયેદુક્તદોષાદિત્યર્થઃ ।
કથં તર્હિ પ્રવૃત્તિરિત્યત આહ- યસ્ત્વિતિ ।
અપ્રતિભાનાદસંભાવનાદિનેત્યર્થઃ ।
શિષ્યબુદ્ધ્યનુસારેણ ત્રોતવ્યાદિવચોભિઃ પ્રધાનસિદ્ધ્યર્થમાવૃત્ત્યાદૌ પ્રવર્તયેદિત્યર્થઃ ॥2॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,1.1.2
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,1.2.3ઃ
આત્મેતિ તૂપગચ્છન્તિ ગ્રાહયન્તિ ચ

આત્મેતિ તૂપગચ્છન્તિ ગ્રાહ્યન્તિ ચ ।
પૂર્વત્ર ધ્યાનાદેરાવૃત્તિરુક્તા તામુપજીવ્ય તત્ત્વજ્ઞાનાર્થં ધ્યાનાવૃત્તિકાલે કિમહં બ્રહ્મેતિ ધ્યાતવ્યમુત મત્સ્વામીશ્વર ઇત્યૈક્યભેદમાનાભ્યાં સંશયમાહ- ય ઇતિ ।
શબ્દાદેવ પ્રમિત ઇત્યાદાવયમાત્મા બ્રહ્મેત્યાદ્યભેદશ્રુતિભિરૈક્યનિર્ણયાત્સંશયમાક્ષિપતિ- કથમિતિ ।
ભેદશ્રુત્યનુગ્રહાદ્ભેદપ્રત્યક્ષાદિપ્રાબલ્યમાલમ્બ્ય સંશય ઇત્યાહ- ઉચ્યત ઇતિ ।
અભેદશ્રુતીનાં ગૌણત્વમુખ્યત્વે ઉભયત્ર ફલં, યદ્યપ્યયં પ્રત્યક્ષાદિવિરોધપરિહારો દ્વિતીયાધ્યાયસંગતસ્તથાપ્યૈક્યશ્રુતેરવિરુદ્ધત્વનિશ્ચયસ્ય સમાધાવન્તરઙ્ગત્વાદિહ સંગતિઃ ।
વિરુદ્ધયોરૈક્યદૃષ્ટિરસિદ્ધેત્યાહ- નાહમિતિ ।
કિઞ્ચ કિમીશ્વરસ્ય જીવમાત્રત્વમૈક્યં જીવસ્યેશ્વરમાત્રત્વં વેતિ વિકલ્પ્ય ક્રમેણ દૂષયતિ- ઈશ્વરસ્ય ચેત્યાદિના ।
એકત્વશ્રુતિપ્રામાણ્યાયૈક્યધ્યાનં કાર્યમિતિ શઙ્કતે- અન્યત્વે ઽપીતિ ।
એકત્વધ્યાનમસ્મદિષ્ટમેવ ।
એકત્વં તુ નાસ્તીત્યાહ- કામમિતિ ।
અભેદશ્રુતીનાં ફલવદપૂર્વાર્થતાત્પર્યેણ ગૌણત્વાયોગાદ્ભેદશ્રુતીનાં કલ્પિતભેદાનુવાદિત્વાત્પ્રત્યક્ષાદેરપિ તદ્વિષયત્વાદ્વિમ્બપ્રતિબિમ્બયોરિવ વિરુદ્ધધર્માણાં મિથ્યાત્વાન્મુખ્યમૈક્યમિતિ સિદ્ધાન્યયતિ- એવમિત્યાદિના ।
ઈશ્વરસ્ય જીવત્વં ન પ્રતિપાદ્યં યેનેશ્વરાભાવઃ સ્યાત્કિન્તુ જીવસ્યેશ્વરત્વમ્ ।
ન ચૈવમધિકાર્યભાવઃ ।
એકત્વપ્રબોધાત્પ્રાગધિકારિભેદાઙ્ગીકારાદિત્યાહ- યત્પુનરુક્તમિત્યાદિના ।
વેદ્ઃઅસત્યત્વશ્રદ્ધાલુઃ શઙ્કતે- પ્રત્યક્ષાદ્યભાવ ઇતિ ।
વર્ણેષુ ક્રમસ્વરયોરભાવાદુપલબ્ધધ્વનિસ્થયોરારોપો વાચ્યસ્તથા ચારોપિતક્રમસ્વરવિશિષ્ટવર્ણાત્મકવેદસ્ય મિથ્યાત્વં દુર્વારં, વાદિનાં સત્યત્વાગ્રહસ્ત્વવિદ્યાવિજૃમ્ભિત ઇતિ વેદસત્યત્વાભાવો ન દોષ ઇત્યાહ- નેતિ ।
અવિદ્યામાક્ષિપતિ- કસ્યેતિ ।
પ્રશ્નલિઙ્ગેન ત્વય્યેવ તસ્યાઃ સિદ્ધેસ્ત્વદાક્ષેપાનુપપત્તિરિત્યાહ- યસ્ત્વમિતિ ।
અજ્ઞાનમૂલત્વાત્પ્રશ્નાદેરિતિ ભાવઃ ।
સર્વજ્ઞાભિન્ને મયિ કથમજ્ઞાનમિતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
અભેદજ્ઞાનાત્પ્રાક્ ચિન્માત્રસ્ય તવૈવાજ્ઞાનાશ્રયત્વમનુભવસિદ્ધાજ્ઞાનસ્યાપલાપાયોગાત્ ।
જ્ઞાને ત્વનિર્વાચ્યસ્ય તસ્ય બાધાન્નાશ્રયાપેક્ષેત્યાહ- યદ્યેવમિતિ ।
અનિર્ષાચ્યત્વેન દોષાન્તરમપિ નિરસ્તમિત્યાહ- યો ઽપીતિ ॥3॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,1.2.3
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,1.3.4ઃ
ન પ્રતીકે ન હિ સઃ

ન પ્રતીકે નહિ સઃ ।
ઉભયથા ધ્યાનસંભવાત્સંશયઃ ।
યથા બ્રહ્મણ્યભેદસત્તવાદહઙ્ગ્રહ ઉક્ત એવં પ્રતીકેષ્વપિ બ્રહ્મવિકારતયા જીવાભિન્નબ્રહ્માભિન્નત્વાજ્જીવાભેદસત્ત્વેનાહઙ્ગ્રહઃ કાર્ય ઇતિ દૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષઃ ।
અત્ર પ્રતીકોપાસ્તીનામહઙ્ગ્રહોપાસ્તિભિરવિશેષઃ ।
સિદ્ધાન્તે તુ વિશેષસિદ્ધિરિતિ ફલમ્ ।
એતદારભ્યાધિકરણત્રયસ્ય પ્રાસઙ્ગિકી પાદસઙ્ગતિઃ, બ્રહ્મૈક્યધ્યાનપ્રસઙ્ગાગતત્વાદિતિ વિવેકઃ ।
કિં પ્રતીકેષ્વાત્મત્વાનુભવબલાદહઙ્ગ્રહ ઉત વસ્તુતો જીવાભેદસત્ત્વાત્ ।
નાદ્ય ઇત્યાહ- નહિ સ ઇતિ ।
નાનુભવતીત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયમપ્યસિદ્ધ્યા દૂષયતિ- યત્પુનરિતિ ।
વિકારસ્ય બ્રહ્મણા સ્વરૂપૈક્યાયોગાદ્બાધેનૈક્યં વાચ્યં પ્રતીકબાધે ચોપાસ્તિવિધિર્ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ કર્તૃત્વાદ્યબાધેનોપાસ્તિવિધિપ્રવૃત્તિર્વાચ્યા બાધે તદયોગાત્ ।
તથાચ બાધમૂલબ્રહ્મૈક્યજ્ઞાનં દ્વારીકૃત્ય પ્રતીકેષ્વહઙ્ગ્રહોપાસ્તિકલ્પના ન યુક્તા, બાધવિરોધાદિત્યાહ- નચ બ્રહ્મણ ઇતિ ।
અતો જીવપ્રતીકયોઃ સ્વરૂપભેદાદહઙ્ગ્રહે વિધ્યશ્રવણાચ્ચ નાહઙ્ગ્રહ ઇતિ ફલિતમાહ- અતશ્ચેતિ ।
યથા રુચકસ્વસ્તિકયોઃ સુવર્ણાત્મનૈક્યે ઽપિ મિથો નૈક્યં તથા જીવપ્રતીકયોઃ બ્રહ્માત્મનૈક્યે ઽપિ ભેદઃ સમઃ ।
યદિચ ધર્મિવ્યતિરેકેણ તયોરભાવનિશ્ચયાદ્વસ્ત્વૈક્યં તદોપાસનોચ્છેદ ઉક્ત ઇત્યર્થઃ ॥4॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,1.3.4
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,1.4.5ઃ
બ્રહ્મદૃષ્ટિર્ ઉત્કર્ષાત્

બ્રહ્મદૃષ્ટિરુત્કર્ષાત્ ।
એકવિષયત્વં સંગતિઃ ।
પ્રશ્નપૂર્વકં સંશયબીજમાહ- કુત ઇત્યાદિના ।
સામાનાધિકરણ્યં શ્રુતં તન્ન તાવન્મુખ્યં, બ્રહ્મવિકારયોર્ગવાશ્વયોરિવાભેદાયોગાત્ ।
નાપિ પ્રકૃતિવિકારભાવનિબન્ધનં, વાક્યસ્ય વિકારબાધેન બ્રહ્મપરત્વાપાતાત્ ।
ન ચેષ્ટાપત્તિઃ ।
નામ બ્રહ્મેત્યુપાસીતેતિ વિધિશ્રુતિવિરોધાત્, પરિમિતનામગ્રહણાનર્થક્યાપાતાચ્ચ ।
બ્રહ્મપરત્વે સર્વં બ્રહ્મેતિ વક્તવ્યત્વાત્ ।
અતઃ પરિશેષાદધ્યાસ એવ સામાનાધિકરણ્યકારણમ્ અધ્યાસે ચ નિયામકાભાવાત્સંશય ઇત્યર્થઃ ।
ઉત્કૃષ્ટનિકૃષ્ટયોર્નિકૃષ્ટમપ્યુપાસ્યં ફલવત્ત્વાદિતિ ન્યાયો નિયામક ઇત્યરુચેરાહ- અથવેતિ ।
અત્ર વિકારદૃષ્ટિભિર્બ્રહ્મોપાસ્તિસિદ્ધિઃ ફલં, સિદ્ધાન્તે તુ વિકારદૃષ્ટ્યા બ્રહ્મણ ઉપાસ્યત્વે નિકર્ષપ્રાપ્તૌ સત્યાં ફલવત્ત્વાસિદ્ધેર્વિકારા એવોત્કૃષ્ટબ્રહ્મદૃષ્ટ્યોપાસ્યા ઇતિ ફલમ્ ।
કિઞ્ચ લૌકિકન્યાયાવિરુદ્ધાર્થસંભવે વિરુદ્ધાર્થો ન ગ્રાહ્યઃ પ્રત્યવાયપ્રસઙ્ગાત્ ।
કિઞ્ચ પ્રથમશ્રુતાનામાદિત્યાદિપદાનામસંજાતવિરોધિતયા મુખ્યાર્થત્વગ્રહો ન્યાય્યઃ, બ્રહ્મશબ્દે ચ દૃષ્ટિલક્ષણાગ્રહઃ, તથા ચાદિત્યાદયો બ્રહ્મદૃષ્ટ્યોપાસ્યા ઇત્યેવ વાક્યાર્થ ઇત્યાહ- પ્રાથમ્યાચ્ચેતિ ।
બ્રહ્મશબ્દસ્યૈવ દૃષ્ટ્યર્થત્વે હેત્વન્તરમાહ- ઇતિપરત્વાદિતિ ।
ઇતિશબ્દશિરસ્કઃ શબ્દઃ સમભિવ્યાહૃતક્રિયાલક્ષક ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયાશ્રુતેશ્ચાદિત્યાદીનામેવોપાસ્તિકર્મત્વમિત્યાહ- વાક્યશેષો ઽપીતિ ।
ઉત્કૃષ્ટમેવોપાસ્યમિતિ ન્યાયમુક્તમનુવદતિ- યત્તૂક્તમિતિ ।
દ્વિતીયેતિશ્રુતિભ્યાં લૌકિકન્યાયાચ્ચોક્તન્યાયબાધ ઇત્યાહ- તદિતિ ।
બ્રહ્મણો ઽનુપાસ્યત્વે કથં ફલદાતૃત્વં, તત્રાહ- ફલં ત્વિતિ ।
કિઞ્ચ યદ્દૃષ્ટ્યા વિકારસ્યોત્કર્ષઃ તસ્ય બ્રહ્મણો વિશેષણત્વે ઽપ્યુપાસ્યત્વં ચાતીત્યાહ- ઈદૃશં ચેતિ ॥5॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,1.4.5
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,1.5.6ઃ
આદિત્યાદિમતયશ્ ચાઙ્ગ ઉપપત્તેઃ

આદિત્યાદિ ।
પૃથિવ્યગ્ન્યન્તરીક્ષાદિત્યદ્યુસંજ્ઞેષુ લોકેષુ હિઙ્કારપ્રસ્તાવોદ્ગીથપ્રતીહારનિધનૈરંશૈઃ પઞ્ચાંશં, સામ, તૈરેવાદિરિતિ ઉપદ્રવ ઇતિ ચ ભક્તિદ્વયાધિકૈઃ સપ્તાંશ સામેતિ ભેદઃ ।
અત વિશેષાજ્ઞાનાત્સંશયઃ ।
પૂર્વવદુત્કર્ષનવધારણાદનિયમ ઇતિ પ્રત્યુદાહરણેન પૂર્વપક્ષમાહ- તત્રેતિ ।
સિદ્ધરૂપાદિત્યાદિભ્યઃ કર્મરૂપોદ્ગીથાદીનાં ફલસંનિકર્ષેણોત્કર્ષાદ્બ્રહ્મવદ્વિશેષણત્વે નિયમ ઇતિ દૃષ્ટાન્તેન મુખ્યં પૂર્વપક્ષમાહ- અથવેતિ ।
તત્તત્પક્ષસિદ્ધિરેવ પૂર્વોત્તરપક્ષફલં મન્તવ્યમ્ ।
કિઞ્ચાનઙ્ગેષ્વેવાઙ્ગદૃષ્ટિરિત્યત્ર તેષ્વઙ્ગવાચિપદપ્રયોગં લિઙ્ગમાહ- તથાચેયમેવેતિ ।
તદેતદગ્ન્યાખ્યં સામ એતસ્યાં પૃથિવીરૂપાયામૃચ્યધ્યૂઢમુપરિસ્થિતમિત્યર્થઃ ।
ઋચિ સામવત્પૃથિવ્યામગ્નિર્દૃશ્યતે, અતઃ સામ્યાત્પૃથિવ્યેવર્ગગ્નિઃ સામેતિ ધ્યાનં વિહિતં, તત્ર યદિ ઋક્સામાત્મકયોઃ કર્માઙ્ગયોઃ પૃથિવ્યગ્નિદૃષ્ઠિઃ સ્યાત્, તદા પૃથિવ્યગ્ન્યોરૃક્સામપદપ્રયોગો ન સ્યાદિત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- ક્ષત્તરીતિ ।
અતઃ પ્રયોગાન્યથાનુપપત્ત્ય પૃથિવ્યગ્ન્યોરૃસામદૃષ્ટિરિત્યર્થઃ ।
વિષયસપ્તમ્યા ચૈવમેવેત્યાહ- અપિચેતિ ।
ગાયત્રસંજ્ઞં સામ ।
કિઞ્ચ પૂર્વાધિકરણસિદ્ધાન્તન્યાયેનાપ્યેવમિત્યાહ- પ્રથમેતિ ।
અનઙ્ગબુદ્ધ્યાઙ્ગાન્યુપાસ્યાનીતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિતિ ।
ઉપાસ્તીનાં હિ કર્મસમૃદ્ધિઃ ફલં શ્રૂયતે, સા ચ તાભિરઙ્ગેષુ સંસ્ક્રિયમાણેષૂપપદ્યતે, અઙ્ગાનાં સમૃદ્ધ્યનુકૂલપ્રકૃતકર્માપૂર્વજનકત્વાદિત્યર્થઃ ।
નનુ યત્રોપાસ્તીનાં પ્રકૃતકર્માપૂર્વસંનિકૃષ્ટાઙ્ગદ્વારાપેક્ષં ફલં શ્રુતં તત્ર ફલોપપત્તયે ઽઙ્ગાનામુપાસ્યત્વં ભવતુ તદનપેક્ષલોકાદિફલેષુ તૂપાસનેષુ કથમુપાસ્યવિવેક ઇતિ શઙ્કતે- ભવત્વિતિ ।
યથા સ્વતન્ત્રપશુફલસ્યાપિ ગોદોહનસ્ય અઙ્ગદ્વારાપેક્ષયૈવ ફલમિષ્ટં તદ્વલ્લોકાદિફલેષૂપાસનેષ્વપિ કર્માપૂર્વાઙ્ગદ્વારૈવ ફલકલ્પના યુક્તા, કર્માધિકૃતસ્યૈવાઙ્ગાશ્રિતોપાસનેષ્વધિકારાત્, અતો ઽઙ્ગાનામેવોપાસ્યત્વમિતિ સમાધત્તે- તેષ્વપીતિ ।
ઉત્કર્ષાનવધારણાદનિયમ ઇત્યુક્તં નિરસ્યતિ- ફલાત્મેતિ ।
ઉપક્રમબલાચ્ચાઙ્ગમુપાસ્યમિત્યાહ- અપિચેતિ ।
રસતમત્વાદ્ઃઇગુણાદ્યુપસંખ્યાનમિત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયં પૂર્વપક્ષં દૂષયતિ- યત્તૂક્તમિત્યાદિના ।
કર્મભૂયં કર્માત્મકત્વં પ્રાપ્યેત્યર્થઃ ।
સિદ્ધાદિત્યાદ્યાત્મના કર્મણાં દૃષ્ટૌ કર્મત્વહાનિઃ સ્યાદિત્યત આહ- આદિત્યાદિભાવેનેતિ ।
માણવકે ઽગ્નિદૃષ્ટિવદુદ્ગીથાદિષ્વાદિત્યાદિધિયાં ગૌણત્વાન્ન કર્મત્વાભિભાવકત્વમિત્યઙ્ગેષ્વનઙ્ગત્વધીરવિરુદ્ધેત્યાશયઃ ।
પ્રયોગાનુપપત્તિમુક્તાં નિરસ્યતિ- તદેતદિતિ ।
લક્ષણાબીજં સંબન્ધમાહ- લક્ષણા ચેતિ ।
ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યત્ર સંનિકૃષ્ટસંયોગસંબન્ધેન તીરલક્ષણા, અગ્નિર્માણવક ઇત્યત્રાગ્નિનિષ્ઠશુચિત્વાદિગુણવત્ત્વરૂપપરમ્પરાસંબન્ધેન લક્ષણા દૃષ્ટા, તથા ચાત્ર ઋક્સામયોઃ પૃથિવ્યાગ્નિદૃષ્ટિપક્ષે ઽપિ ઋક્સામપદાભ્યાં સ્વવાચ્યાર્થે દ્રષ્ટવ્યતાખ્યપરમ્પરાસંબન્ધેન પૃથિવ્યગ્નિલક્ષણા યુક્તેત્યર્થઃ ।
નનુ પ્રતીકવાચિપદસ્ય ધ્યેયે અર્થે લક્ષણા ન યુક્તા, ક્ષતૃપદસ્ય રાજન્યપ્રયોગાદિતિ શઙ્કતે- તત્ર યદ્યપીતિ ।
તથાપિ ઋક્સામસંબન્ધાત્પૃથિવ્યગ્ન્યોરેવૈતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢં સામેતિ મુખ્યયોઃ પૃથગુક્તેસ્તદેતસ્યામિત્યત્રાપિ તયોર્ગ્રહે પુનરુક્તિઃ સ્યાત્, અતઃ પ્રતીકાભેદદૃષ્ટ્યા પૃથિવ્યગ્ન્યોઃ પ્રતીકસંનિધાનાત્તયોરેવ પ્રતીકપદપ્રયોગઃ કૃતસ્તભેદદાર્ઢ્યાયેત્યર્થઃ ।
તર્હિ ક્ષત્તૃશબ્દો ઽપિ રાજનિ સ્યાદિત્યત આહ- ક્ષત્રિતિ ।
સ્થિતપ્રયોગસ્ય નિમિત્તં કિમપિ વાચ્યં ન તુ નિમિત્તમસ્તીતિ પ્રયોગ આપાદ્ય ઇતિ ભાવઃ ।
ક્ષત્તા સૂતઃ, તસ્ય કાર્યં રથચર્યાદિ યદા રાજેવ કરોતિ તદા ક્ષત્તૃશબ્દો રાજન્યપ્યસ્તીત્યક્ષરાર્થઃ ।
ઋગાદાવેવ પૃથિવ્યાદિદૃષ્ટિરિત્યત્ર હેત્વન્તરમાહ- ઇયમિતિ ।
સપ્તમ્યા લોકાનામુપાસ્યત્વમુક્તં નિરસ્યતિ- તથા લોકેષ્વિતિ ।
સામાત્મના લોકાનુપાસીતેતિ દ્વિતીયાસપ્તમ્યોર્ભઙ્ગસ્ત્વયા કાર્યસ્તતો વરં લોકાત્મના સામોપાસીતેતિ સપ્તમીમાત્રભઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ।
એતેનેતિ એકવિભક્તિભઙ્ગલાઘવેન પ્રાણાત્મના ગાયત્રં સામોપાસ્યમિતિ વ્યાખ્યાતમિત્યર્થઃ ।
નનુ વિભક્તિસામ્યે કથં નિર્ણયસ્તત્રાહ- યત્રાપીતિ ।
ઽસામ્ન ઉપાસનં સાધુઽઇત્યુપક્રમ્ય પૃથિવી હિઙ્ગાર ઇત્યાદિના હિઙ્ગારાદિપઞ્ચાવયવસ્ય સામ્ન ઉપાસનમુક્ત્વા ઽઇતિ તુ પઞ્ચવિધસ્યોપાસનમ્ઽઇત્યુપસંહૃત્ય, અથેતિ સપ્તવિધસ્ય સામ્ન ઉપાસનં પ્રક્રમ્ય પ્રપઞ્ચિતમતઃ સામ્ન એવોપાસ્યત્વમિત્યર્થઃ ।
યદુક્તં પ્રાથમ્યાત્પૃથિવ્યાદેરૂપાસ્યત્વમિતિ, તત્રાહ- એતસ્માદેવેતિ ।
યદ્યપિ હિઙ્કારોદ્દેશેન પૃથિવીત્વવિધેરુદ્દેશ્યસ્ય પ્રથમનિર્દેશો વાચ્યસ્તથાપ્યુક્તન્યાયબલાદ્વ્યત્યયો ગ્રાહ્ય ઇત્યર્થઃ ॥6॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,1.5.6
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,1.6.7ઃ
આસીનઃ સંભવાત્

આસીનઃ સંભવાત્ ।
કર્મણ ઉત્થિતેનોપવિષ્ટેન વાનેકધાનુષ્ઠાનદર્શનાત્સંશયઃ કર્માઙ્ગાશ્રિતોપાસનાનામાસનનિયમાનપેક્ષાણામનુષ્ઠાનપ્રકાર ઉક્તસ્તદ્વદઙ્ગાનાશ્રિતોપાસનેષ્વપ્યનિયમ ઇતિ પૂર્વપક્ષયતિ- તત્રેતિ ।
અત્રાસનાભ્યાસાસિદ્ધિઃ, સિદ્ધાન્તે તુ મનોદેહયોર્ભિન્નત્વે ઽપિ દેહચાઞ્ચલ્યે મનસો ઽનવસ્થાનસ્ય અનુભવસિદ્ધત્વાન્મનોવ્યાપારેષૂપાસનેષુ દેહસ્થૈર્યાર્થમાસનનિયમાપેક્ષેતિ ફલભેદઃ ।
તિષ્ઠત ઉત્થિતસ્ય ॥7॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,1.6.7
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,1.6.8ઃ
ધ્યાનાચ્ ચ

કિઞ્ચ ધ્યાતાર આસીન એવ સ્યુઃ ધ્યાયતિશબ્દાર્હત્વાદ્બકાદિવદિત્યાહ- ધ્યાનાચ્ચેતિ ॥8॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,1.6.8
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,1.6.9ઃ
અચલત્વં ચાપેક્ષ્ય

અત્રૈવ શ્રૌતં દૃષ્ટાન્તમાહ- અચલત્વં ચેતિ ॥9॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,1.6.9
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,1.6.10ઃ
સ્મરન્તિ ચ

બ્રહ્મસ્ય શારીરસ્ય ચાસનસ્ય સ્મરણાન્નિયમ ઇત્યાહ- સ્મરન્તિ ચેતિ ॥10॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,1.6.10
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,1.7.11ઃ
યત્રૈકાગ્રતા તત્રાવિશેષાત્

યત્રૈકાગ્રતા તત્રાવિશેષાત્ ।
તેષ્વેવાઙ્ગાનાશ્રિતોપાસનેષુ પ્રાચ્યાદિદિશિ તીર્થાદિદેશે પ્રદોષાદિકાલે નિયમો ઽસ્તિ ન વેત્યુભયથાસંભવાત્સંશયઃ ।
એકવિષયત્વં સંગતિરૂપાસ્તીનાં વિહિતત્વાદ્યાગાદિવદસ્તિ દિગાદિનિયમ ઇતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
અત્ર દિગાદિષ્વાદરઃ ફલં સિદ્ધાન્તે ત્વનાદરઃ ।
ધ્યેયે ચિત્તૈકાગ્ર્યસ્ય પ્રાધાન્યાત્પ્રધાનાક્ષિપ્તદેશાદિગ્રહણસ્યોચિતત્વાદિવિવેકઃ ।
અર્થલક્ષણ એવેતિ ।
ઐકાગ્ર્યફલલિઙ્ગક એવેત્યર્થઃ ।
પ્રાચીનપ્રવણે પ્રાગ્દેશે નિમ્નસ્થાને વૈશ્વદેવં કુર્યાદિતિવદત્ર દિગાદિવિશેષો ન શ્રૂયતે અતો ઽનુમાનમપ્રયોજકમિતિ ભાવઃ ।
વિશેષાશ્રવણમસિદ્ધમિતિ શઙ્કતે- નનુ વિશેષમપીતિ ।
શર્કરાઃ સૂક્ષ્મપાષાણાઃ ।
જલાશ્રયવર્જનં શીતનિવૃત્ત્યર્થમ્ ।
ચક્ષુઃપીડનો મશકઃ ।
વાચનિકં સમદેશાદિનિયમમઙ્ગીકૃત્ય ચિત્તૈકાગ્ર્યવિરુદ્ધેષુ દેશાદિગતેષુ પ્રાચીનપ્રવણત્વાદિષ્વનાદર ઇતિ સુહૃદ્ભાવેન સૂત્રકૃદુપદિશતિ ।
દેશાદ્યાગ્રહે ચિત્તવિક્ષેપાત્સમાધિભઙ્ગઃ સ્યાત્સ માભૂદિતિ ॥11॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,1.7.11
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,1.8.12ઃ
આ પ્રયાણાત્ તત્રાપિ હિ દૃષ્ટમ્

આપ્રાયણાત્ ।
વ્યવહિતેનાસ્ય સંબન્ધમાહ- આવૃત્તિરિતિ ।
અનિયોજ્યે બ્રહ્મણ્યાત્મત્વપ્રતિપત્તિર્યસ્ય તસ્ય વિદુષ ઇત્યર્થઃ ।
અહઙ્ગ્રહોપાસનેષ્વનુષ્ઠાનસ્યોભયથાદૃષ્ટેઃ સંશયમાહ- યાનિ પુનરિતિ ।
યથા દિગાદિનિયમસ્યાવિધેરનાદરસ્તદ્વદામરણમુપાસ્યાવૃત્તેરવિધાનાદિનિયમ્ઃઅ ઇતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
મરણપર્યન્તમાવૃત્તિરિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિતિ ।
ઉપાસ્તીનાં કર્મણાં ચાન્ત્યકાલે પ્રાપ્તવ્યફલસ્ફૂર્તિદ્વારા ફલહેતુત્વે માનમાહ- સવિજ્ઞાન ઇતિ ।
ભાવનામયં વિજ્ઞાનં ફલસ્ફુરણં તેન સહિતઃ સવિજ્ઞાનો વિજ્ઞાનસ્ફુરિતફલં વિજ્ઞાનમિત્યર્થઃ ।
યસ્મિંલ્લોકે ચિત્તં સંકલ્પો ઽસ્યેતિ યચ્ચિત્તસ્તેન સંકલ્પિતેન લોકેન સહ ફલસ્ફૂર્ત્યનન્તરં મનઃ પ્રાણે લીયતે ઇતિ યાવત્ ।
તેજ ઉદાનઃ ।
આત્મા જીવઃ ।
જલૌકાદૃષ્ટાન્તશ્રુતેશ્ચ ભાવિફલસ્ફૂર્તિરસ્તીત્યર્થઃ ।
અસ્ત્વિદમન્ત્યફલં વિજ્ઞાનં કર્મણમિવાદૃષ્ટદ્વારોપાસ્તીનાં તતઃ કુત આમરણમાવૃત્તિરિત્યત આહ- પ્રત્યયાસ્ત્વિતિ ।
ઉપાસ્તિપ્રત્યયાનાં ધારાવાહિકતયા સ્વરૂપાનિવૃત્તિરેવાન્ત્યં વિજ્ઞાનં, નત્વદૃષ્ટદ્વારકમન્યદપેક્ષિતં સર્વભાવાનામેવ સ્વસામાનજાતીયદ્વારાનપેક્ષતયા પ્રત્યયાનાં પ્રત્યયાન્તરપેક્ષાયોગાત્, કર્મણાં તુ દૃષ્ટદ્વારાન્ત્યધીફલત્વાનુપપત્તેઃ અદૃષ્ટદ્વારકલ્પનેતિ ભાવઃ ।
ક્રતુર્ધ્યાનમ્ ।
ઉપાસક એતન્ત્રયમ્ ઽઅક્ષિતમસિઽ, ઽઅચ્યુતમસિઽ, ઽપ્રાણસંશિતમસિઽઇતિ મન્ત્રત્રયં મરણકાલે ઽપિ સ્મરેદિત્યર્થઃ ॥12॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,1.8.12
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,1.9.13ઃ
તદધિગમ ઉત્તરપૂર્વાઘયોર્ અશ્લેષવિનાશૌ તદ્વ્યપદેશાત્

યથોપાસકાનાં યાવજ્જીવં કર્તવ્યમસ્તિ ન તથાત્મવિદામિતિ કર્મક્ષયલક્ષણાં જીવન્મુક્તિમાહ- તદધિગમ ઇતિ ।
જ્ઞાનસાધનેષુ ફલાધિક્યાર્થં ફલાધ્યાયે ઽપિ સાધનવિચારઃ કૃતઃ, સંપ્રતિ ફલાધ્યાયસ્થા ફલચિન્તા ક્રિયત ઇત્યાહ- ગત ઇતિ ।
કર્મણાં ફલાન્તત્વશાસ્ત્રાજ્જ્ઞાનનાશ્યત્વશાસ્ત્રાચ્ચ સંશયઃ, પૂર્વપક્ષે જ્ઞાનિનો ઽપિ સંચિતપાપભોગાનન્તરં મુક્તિઃ, સિદ્ધાન્તે તુ જ્ઞાનસમકાલં પાપનાશાજ્જીવન્મુક્તિરિતિ ફલમ્ ।
ન હિંસ્યાદિત્યાદિનિષેધશ્રુત્યા દુરિતાદૃષ્ટસ્ય દુઃખદાયિની શક્તિરધિગતા ।
ઽનાભુક્તં ક્ષીયતે કર્મઽઇતિ ચ સ્મરન્તિ ।
અતઃ ફલાન્તમેવ પાપં ન મધ્યે નશ્યતીતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
નનુ તર્હિ તન્નાશાર્થં પ્રાયશ્ચિત્તવિધિર્ન સ્યાદિતિ ચેત્ ।
ન ।
યથા આહિતાગ્નેર્ગૃહદાહે નિમિત્તે સતિ ઽઅગ્નયે ક્ષામવતે પુરોડાશમષ્ટાકપાલં નિર્વપેત્ઽઇતિ ઇષ્ટિવિધિસ્તદ્વદ્દોષે નિમિત્તમાત્રે સતિ પ્રાયશ્ચિત્તવિધેર્દેષનાશાર્થત્વાસિદ્ધેઃ ।
નનુ વિષમ ઉપન્યાસઃ, યુક્તં ગૃહદાહસ્ય સિદ્ધત્વાદયોગ્યત્વાચ્ચાફલતયા નિમિત્તમાત્રત્વં દોષવાન્પ્રાયશ્ચિત્તં કુર્યાદિત્યત્ર તુ મલિનઃ સ્નાયાદિતિવદ્દોષપદસ્ય નિવૃત્તિદ્વારા ફલપરત્વસંભવાત્ ઽતરતિ બ્રહ્મહત્યાં યો ઽશ્વમેધેન યજતેઽઇતિ પ્રાયશ્ચિત્તાત્પાપનિવૃત્તિશ્રુતેશ્ચાયુક્તં પ્રાયશ્ચિત્તસ્ય નૈમિત્તિકત્વમિત્યત આહ- અપિચેતિ ।
જ્ઞાનસ્ય દોષનાશાર્થતયા વિધાનં નાસ્તિ ઽક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિઽઇત્યાદેર્જ્ઞાનસ્તાવકમાત્રત્વાદિત્યર્થઃ ।
કર્મભોગાનન્તરં દેશકાલાન્તરે મોક્ષો ભવિષ્યતિ શાસ્ત્રપ્રામાણ્યાદિત્યાહ- નેત્યુચ્યત ઇતિ ।
જ્ઞાનાત્કર્મક્ષયસ્યાપૂર્વત્વાન્માનાન્તરવિરુદ્ધત્વાચ્ચ તત્પરાનેકવાક્યાનાં સ્તાવકત્વાયોગાત્તસ્યાસ્તિત્વમિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિત્યાદિના ।
પાપક્રિયાતો ઽપૂર્વાનુત્પત્તિરશ્લેષઃ ।
સગુણબ્રહ્મવિદ્યાયાં વ્યપદેશમુક્ત્વા નિર્ગુણાયાં તમાહ- અયમપર ઇતિ ।
પરોક્તં દૂષયતિ- યદુક્તમિત્યાદિના ।
વિધિનિષેધશાસ્ત્રં ઽનાભુક્તં ક્ષીયતેઽઇત્યાદિ, સ્મૃતિશ્ચ કર્મણઃ ફલશક્તૌ પ્રમાણમતઃ શક્તસ્યાપિ કુતશ્ચિન્નાશાઙ્ગીકારેણ શાસ્ત્રવિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
તત્ત્વજ્ઞાનમાત્મન્યશેષદુરિતનાશકં તન્મૂલધ્યાસબાધકત્વાત્સ્વપ્નદુરિતમૂલકર્તૃત્વાધ્યાસબાધકજાગ્રદ્બોધ્ઃઅવદિત્યાહ- તથાપ્યકર્ત્રાત્મબોધાદિતિ ।
શ્રુતાર્થમેવ યુક્ત્યા દ્રઢયતિ- અશ્લેષ ઇતિ ચેતિ ।
મૂલાધ્યાસાનુત્પત્તેઃ પાપસ્યાશ્લેષઃ, તન્નાશાત્તદ્વિનાશ ઇત્યર્થઃ ।
અધ્યાસાભાવે વિદ્વદનુભવમાહ- પૂર્વેતિ ।
મોક્ષશાસ્ત્રબલાચ્ચ જ્ઞાનાત્કર્મક્ષયસિદ્ધિરિત્યાહ- એવમેવેતિ ।
જ્ઞાનાત્કર્મક્ષયે સત્યેવેત્યર્થઃ ।
મોક્ષસ્ય કર્મફલસામ્યમુક્તં નિરસ્યતિ- નચેતિ ॥12॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,1.9.13
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,1.10.14ઃ
ઇતરસ્યાપ્ય્ એવમ્ અસંશ્લેષઃ પાતે તુ

ઇતરસ્યાપિ-તુ ।
અતિદેશત્વાન્ન સંગત્યાદ્યપેક્ષા ।
જ્ઞાનાત્પુણ્યં ક્ષીયતે ન વેતિ પૂર્વવત્સંદેહે જ્ઞાનં તુ ન પુણ્યનાશકં શાસ્ત્રીયત્વાત્પુણ્યવદિત્યધિકાશઙ્કામુક્ત્વાતિદેશં વ્યાચષ્ટે- ધર્મસ્યેત્યાદિના ।
જ્ઞાનં પુણ્યનાશકં સમૂલવિદ્યાઘાતિત્વાદિતિ ન્યાયોપેતાગમબાધિતમનુમાનમિતિ ભાવઃ ।
નનુ ક્ષીયન્તે ચેત્યવિશેષશ્રુતિઃ પાપવિષયા સર્વં પાપ્માનં તરતીતિ વિશેષશ્રુતેરિત્યત આહ- યત્રાપિ કેવલ ઇતિ ।
પાપપુણ્યક્ષયપરાધિકરણદ્વયસ્ય ફલમાહ- પાતે ત્વિતિ ॥14॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,1.10.14
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,1.11.15ઃ
અનારબ્ધકાર્યે એવ તુ પૂર્વે તદવધેઃ

અનારબ્ધકાર્યે એવ તુ ।
ઉક્તકર્મક્ષયં વિષયીકૃત્ય ક્ષીયન્તે ચેત્યવિશેષશ્રુતેસ્તસ્ય તાવદેવ ચિરમિતિ શ્રુતેશ્ચ સંશયમાહ- પૂર્વયોરિતિ ।
જીવન્મુક્ત્યસિદ્ધિસ્તત્સિદ્ધિશ્ચેત્યુભયત્ર ફલમ્ ।
પૂર્વસિદ્ધાન્તન્યાયેન પૂર્વપક્ષપ્રાપ્તૌ ઉક્તોત્સર્ગતઃ કર્મક્ષતિઃ પ્રારબ્ધાન્યકર્મવિષયેત્યપવાદં સિદ્ધાન્યતિ- એવમિતિ ।
સામિશબ્દોર્ઽધવાચકઃ ।
પ્રારબ્ધાદ્યાવન્ન વિમુચ્યતે તાવાનેવ વિલમ્બસ્તન્મોક્ષે બ્રહ્મ સંપદ્યત ઇતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
દેહપાતાવધિલિઙ્ગાત્તત્ત્વવિદાં યાજ્ઞવલ્ક્યાદીનાં દેહધારણશ્રુતિસ્મૃતિલિઙ્ગાચ્ચ પ્રારબ્ધકર્મણસ્તત્ત્વજ્ઞાનં પ્રતિ હેતુત્વેનોપજીવ્યત્વાચ્ચ પ્રાબલ્યસિદ્ધેસ્તત્પ્રતિબદ્ધં તત્ત્વજ્ઞાનં તત્સિદ્ધ્યર્થમવિદ્યાંશં વિક્ષેપશક્ત્યાખ્યં વિહાયાવરકાવિદ્યાંશં નાશયતીત્યાહ- ઉચ્યતે-ન-તાવદિતિ ।
વિક્ષેપકાવિદ્યાલેશ એવ તત્સંસ્કારઃ ।
શિષ્યાન્પ્રતિ જીવન્મુક્તૌ સ્વાનુભવમાહ- અપિચ નૈવેતિ ॥15॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,1.11.15
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,1.12.16ઃ
અગ્નિહોત્રાદિ તુ તત્કાર્યાયૈવ તદ્દર્શનાત્

અગ્નિહોત્રાદિ તુ ।
નિત્યં નૈમિત્તિકં કર્મ જ્ઞાનાન્નશ્યતિ ન વેતિ સંદેહે ઉભે પુણ્યપાપે તરતીત્યવિશેષશ્રુતેર્નશ્યતીત્યાશઙ્ક્યોત્તરસ્યાપીત્યુક્તાતિદેશસ્ય નિત્યાદ્યતિરિક્તકામ્યપુણ્યવિષયત્વેનાત્રાપવાદં સિદ્ધાન્તયતિ- પુણ્યસ્યેત્યાદિના ।
અત્ર પૂર્વપક્ષે જ્ઞાનાર્થં નિત્યાદ્યનુષ્ઠાનાસિદ્ધિઃ પઙ્કક્ષાલનન્યાયાત્, સિદ્ધાન્તે તુ જ્ઞાનેત્પત્ત્યર્થત્વાત્તત્સિદ્ધિરિતિ વિવેકઃ ।
અત્ર ભાષ્યે જ્ઞાનકર્મણોઃ સાક્ષાદેકકાર્યત્વં પરમતેનોક્ત્વા સાક્ષાત્પારમ્પર્યાભ્યાં મોક્ષહેતુત્વં સ્વમતમુક્તમિતિ મન્તવ્યમ્ ।
અત એવેતિ જ્ઞાનાદૂર્ધ્વં કર્માભાવાત્પૂર્વકર્મવિષયમિત્યર્થઃ ।
નિર્ગુણવિદ્યાયાઃ કર્મસાહિત્યં તૃપ્તિં પ્રતિ ભોજનસ્ય લાઙ્ગલેનેવ દર્શિતં, સંપ્રતિ સગુણવિદ્યાપરત્વેન સૂત્રસ્યાઞ્જસ્યમાહ- સગુણાસ્વિતિ ॥16॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,1.12.16
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,1.12.17ઃ
અતો ઽન્યાપિ હ્ય્ એકેષામ્ ઉભયોઃ

ઉત્તરસૂત્રાર્થં ગૃહ્ણાતિ- કિમિત્યાદિના ।
યત્પ્રારબ્ધાદન્યત્કામ્યં પુણ્યં પાપં ચ તદેવ વિદ્વત્સુહૃદ્દ્વિષતોઃ સ્વસમાનજાતીયં કર્મ જનયતિ સ્વયં ચ જ્ઞાનાન્નશ્યતીતિ ભાવઃ ॥17॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,1.12.17
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,1.13.18ઃ
યદ્ એવ વિદ્યયેતિ હિ

યદેવ વિદ્યયેતિ હિ ।
ઉક્તનિત્યાદિકં વિષયમુપજીવ્ય સબીજં સંશયમુક્ત્વા પૂર્વપક્ષમાહ- વિદ્યાસંયુક્તમેવેતિ ।
અત્ર પૂર્વપક્ષે કર્માઙ્ગોપાસ્તિહીનકર્મણો જ્ઞાનાર્થત્વાસિદ્ધિઃ, સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ ભેદઃ ।
ભવતુ વિદ્યાવિશિષ્ટસ્ય કર્મણો જ્ઞાનં પ્રતિ શીઘ્રકારિત્વાખ્યઃ કશ્ચિદતિશયો વિદ્યાસામર્થ્યાત્ ।
નૈતાવતા કેવલસ્ય વૈયર્થ્યં વિવિદિષાશ્રુતિવિરોધાત્ ।
નચ તત્ર શ્રુતૌ યજ્ઞાદિશબ્દાનાં વિદ્યોપેતકર્મપરતયા સંકોચો યુક્તઃ ।
હિ યતઃ ।
ઽયદેવ વિદ્યયાઽઇતિ શ્રુતિઃ કેવલસ્યાપિ વીર્યવત્ત્વં ગમયતીતિ સિદ્ધાન્તગ્રન્થાર્થઃ ॥18॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,1.13.18
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,1.14.19ઃ
ભોગેન ત્વ્ ઇતરે ક્ષપયિત્વાથ સંપદ્યતે