Brahmasūtra with Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā, a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya · Chapter 3.3
siddhāntayati- pūrvaṃ tviti /
acetanasya karmaṇaḥ svataḥ pravṛttyayogātsevādidṛṣṭāntānusāriśruterbalīyastvātsarvavedānteṣvīraśvasya jagaddhetutvaśruteśceśvarādhiṣṭhitātkarmaṇo jagadantaḥpātiphalasiddhiriti samudāyārthaḥ //41//
END BsRp_3,2.8.41
iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryaśrīgovindānandabhagavatpādakṛtau śārīrakamīmāṃsāvyākhyāyāṃ bhāṣyaratnaprabhāyāṃ tṛtīyasyādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ //
// iti tṛtīyādhyāyasya tattvaṃpadārthapariśodhanākhyo dvitīyaḥ pādaḥ //
tṛtīyādhyāye tṛtīyaḥ pādaḥ /
mārtaṇḍaṃ dhvāntanāśāya tilakasvāminaṃ mude /
vighneśaṃ vighnavidhvastyai praṇamāmi muhurmuhuḥ //
START BsRp_3,3.1.1ḥ
sarvavedāntapratyayaṃ codanādyaviśeṣāt
brahmasvarūpaṃ nirdhārya tajjñānasādhanopāsanāsvarūpamāha- sarvavedāntapratyayaṃ codanādyaviśeṣāditi /
pādasaṃgatimāha- vyākhyātamiti /
pūrvapāde tattvaṃpadārthavivekaḥ kṛtaḥ /
iha tatphalaṃ vākyārthajñānamānandādayaḥ pradhānasyeti sūtreṇāpunaruktāpekṣitatatpadadvācyārthopasaṃhāreṇa nirdhāryata iti phalaphalibhāvaḥ saṃgatiḥ /
saguṇavākyārthavidyācintā tu tadvidyānāṃ cittaikāgryadvārā nirguṇajñānasādhanatvātkriyata iti mantavyam /
saṃpratiḥ /
nirguṇajñānaṃ bhedābhedavicāraviṣayatvenoktamiti manvāna ākṣipati- nanviti /
vedyabhede vidyābhedacintā syāt brahmaṇastu vedyasyaikyānna cintāvasara ityarthaḥ /
brahmaikye 'pi dharmabhedāccintetyata āha- ekarūpatvācceti /
nirdharmatvādityarthaḥ /
ekarūpe 'pi brahmaṇyanekaprakārasaṃbhavādbhedaśaṅkā ityata āha- nacetyādinā /
pūrvapakṣe jñānabhedaśaṅkānupapattimuktvā codanādyabhedājjñānābheda iti siddhānto 'pyayukta ityāha- nāpyasyeti /
evaṃ pādārambhamākṣipya samādhatte- taducyata iti /
saguṇavidyāsveva bhedābhedacintā kriyate nirguṇavidyāyāṃ tvaikyaṃ siddhamiti vācyārtharūpaguṇopasaṃhāramātraṃ kriyate vākyārthanirṇayāyeti bhāvaḥ /
pañcāgniprāṇadaharaśāṇḍilyavaiśvānarādividyā mithobhinnā iti 'nānāśabdādibhedāt'ityatra vakṣyate /
atra tu mithobhinnāstāḥ kiṃ pratiśākhaṃ bhidyānte na veti nāmādibhedāccodanādyaviśeṣācca saṃśayaḥ /
pūrvapakṣe vidyābhedādguṇānupasaṃhāraḥ siddhānte tvabhedādupasaṃhāra iti phalabhedaḥ /
pūrvatantre śākhāntarādhikaraṇapūrvapakṣasūtraṃ nāmarūpadharmaviśeṣapunaruktinindāśaktisamāptivacanaprāyaścittānyārthadarśanācchākhāntare karmabhedaḥ syāditi /
tatroktā hetavo nāmādayo vidyābhedārthamihocyante 'athaiṣa jyotirathaiṣa sarvajyotiretena sahasradakṣiṇena yajeta'ityatra prakṛtajyotiṣṭomānuvādena sahasradakṣiṇākhyaguṇavidhimāśaṅkya jyotiritipadasya karmāntaranāmatvasaṃbhave jyotiṣṭomalakṣakatvāyogādatheti prakaraṇavicchedācca jyotiṣṭomātkarmāntaraṃ viśiṣṭadakṣiṇākaṃ vidhīyata iti nāmnaḥ karmabhedakatvamuktama /
jyotirādiṣvityādipadenādhvaryavaṃ hautramiti saṃjñābhedātkarmabhedo grāhyaḥ /
taptaṃ kṣīraṃ dadhnā kaṭhinamāmikṣā, tatra dravaṃ jalarūpaṃ vājinamiti bhedaḥ, 'tapte payasi dadhyānayati sā vaiśvadevyāmikṣā vājibhyo vājinam'ityatra vaiśvadevyāmikṣāyāge vājinākhyaguṇavidhiḥ vājibhya iti viśvedevānuvādādityāśaṅkyāmikṣāṃ paryupasarjanatvenoktaviśvadevānāṃ vājibhya ityanuvādāyogādutpattiśiṣṭāmikṣāvaruddhe karmaṇi vājinadravyasyānākāṅkṣitasya vidhyayogādvājidevatāko vājinayāgaḥ karmāntaramiti dravyadevatākhyarūpabhedātkarmabhedaḥ siddhāntitaḥ /
ādipadāt 'aindraṃ dadhyaindraṃ payaḥ'iti dravyabhedādyāgabhedo grāhyaḥ /
evamihāpi pañcāgniṣaḍagnirūpabhedādvidyābhedo vājicchandogayoḥ /
tathā retonyūnā vāgādayaśchāndogye tatsahitā vājināmiti prāṇavidyābhedaḥ, kārīrivākyādhyayane taittirīyakāṇāṃ bhūmau bhojanaṃ dharmaviśeṣo nānyeṣāṃ, agnyadhyayane keṣāñcidupādhyāyārthamudakāharaṇaṃ dharmo nānyeṣāṃ, aśvamedhādhyayane 'śvaghāsānayanaṃ keṣāñcideva nānyeṣāṃ, naca tānyeva kārīryādīni karmāṇi dharmaviśeṣamapekṣante nāpekṣante ceti yuktaṃ, ato dharmaviśeṣācchākhāntare karmabhedaḥ śaṅkitastathātrāpi muṇḍakādhyayena keṣāñcideva śirasyaṅgārapātradhāraṇarūpaṃ vrataṃ nānyeṣāmiti vidyābhedaḥ syāt punaruktirabhyāsaḥ /
yathā 'samidho yajati tanūnapātaṃ yajati'iti yajatyabhyāsātprayājānāṃ bheda uktastathā śākhāntare 'bhyāsādvidyābhedaḥ /
ādipadānnindādigrahaḥ, 'prātaḥ prātaranṛtaṃ te vadanti purodayājjuhvati ye 'gnihotram'ityanuditahomasya 'yadudite sūrye prātarjuhuyādyathātithaye pradrutāya śūnyāyāvasāthāyāhāryaṃ haranti tādṛgeva tat'ityuditahomasya ca nindāśruterbhedaḥ, ekasyaivodite 'nudite cānuṣṭhānāyogāt, tathoditānuditahomātikramakṛtaprāyaścittādapyagnihotrabhedaḥ śaṅkitaḥ /
ete nindāprayaścitte vedāntavidyāsu na vidyete iti nodāhriyete /
yathā sarvaśākhāvihitasya karmaṇo jñātuṃ kartuṃ cāśakterbhedastathā sarvavedāntādhyayanajñānādyaśaktestattadvedāntavidyābhedaḥ syāt tathā śākhānāṃ sarvāsāmekarūpā samāptirnocyate kintu kasyāścitkvacitkarmaṇi samāptirataḥ samāptivacanabhedātpratiśākhaṃ karmabhedaḥ śaṅkitaḥ, tathā kasyacidvedāntasyoṅkārasārvātmye samāptiḥ kasyacidanyatreti vidyābhedaḥ, anyārthadarśanamarthavādastadbhedātkarmabhedavadvidyābheda iti pūrvapakṣasūtroktā hetavo darśitāste kecitsiddhānte pūrvapakṣe cātropayuñjanta iti /
tathā śabdāntarābhyāsasaṃkhyāguṇaprakriyānāmadheyāni karmabhedakāni, tatra nāmadheyaṃ guṇo rūpamabhyāsaśceti trayaṃ vyākhyātaṃ, yajeddadyājjuhuyāditi prakṛtiśabdabhedena dhātvarthabhedāttadavacchinnabhāvanākhyakarmabheda uktastathātra vedopāsta ityādiśabdabhedādvidyābhedaḥ, 'tisra āhutīrjuhoti'iti saṃkhyayā karmabhedavat 'vāyuprāṇau'iti dvitvasaṃkhyayā saṃvargavidyābhedaḥ syāt /
nityāgnihotraprakaraṇātprakaraṇāntare kuṇḍapāyināmayane 'māsamagnihotraṃ juhvati'iti śrutamagnihotraṃ prakaraṇāntarasthatvātkarmāntaramiti siddhāntitam /
tathātra vedāntabhede prakaraṇabhedādubhāstibheda iti pūrvapakṣaḥ /
siddhāntayati- evamiti /
sarvairvedāntaiḥ pratīyanta iti sarvavedāntapratyayāni tairvihitānītyarthaḥ /
uktanāmādibhiragnihotrādikarmaṇāṃ pratiśākhaṃ bhede prāpte śākhāntarādhikaraṇasiddhāntasūtraṃ 'ekaṃ vā saṃyogarūpacodanākhyāviśeṣāt'iti /
tatra codanāvidhāyakaḥ śabdaścoditaḥ prayatno vā /
tasyā aviśeṣamāha- yathaikasminniti /
ekadhātvarthahomāvacchinnaprayatnaikyādupāstiyatnaikyamityarthaḥ /
yathā jyeṣṭhatvādiguṇakaprāṇavidyā sarvaśākhāsvekā tathā pañcāgnividyāpyekā phalasaṃyogādyaviśeṣāt, tathānyāpi vidyābhinnetyāha- evaṃ pañcāgnīti /
pūrvapakṣahetūnnirācaṣṭe- ye tviti /
kāṭhakamityādināmnā karmabhedo na yuktaḥ, kutaḥ acodanābhidhānatvātkāṭhakādiśabdānāṃ granthanāmatayā karmavācitvābhāvādato bhinnanāmakaśākhāgranthabhede 'pi tādvihitaṃ karmaikameva, alparūpabhedo 'pi na karmaikyavirodhī, dharmaviśeṣastvadhyayanāṅgaṃ na karmāṅgamato na karmabhedakaḥ śākhābhede punaruktirasiddhā,
nindānyārthadarśanayorapi na bhedakatvaṃ tattadvidhistutimātratvādbahuśākhādhyayanāśaktāvapi svaśākhanuktaviśeṣasyāpekṣitasyānyato grahaṇasaṃbhavādaśaktirabhedikā, ekasminnapi karmaṇyaṅgalopādinā prāyaścittaṃ saṃbhavati /
evaṃ samāptivacanabhedo 'pyaprayojaka ityaivaṃ karmābhedapramāṇaprābalye bhedahetavaḥ parihṛtā ityarthaḥ //1//
END BsRp_3,3.1.1
START BsRp_3,3.1.2ḥ
bhedān neti cen naikasyām api
tarhi śākhāntaranyāyenaiva karmaikyavadvidyaikyasiddhaiḥ punaruktirityata āha- ihāpīti /
rūpasyotpattiśiṣṭatvaṃ viśeṣaḥ /
pañcāgnīnvedetyādyupāsanotpattividhisthapañcāgnyādirūpabhedādupāsanābhedaḥ syādāmikṣāvājinarūpabhedātkarmabhedavādityadhikāśaṅkānirāsārthatvānna paunaruktyamasyādhikaraṇasyeti matvā śaṅkāṃ vyācaṣṭe- syādityādinā /
asya pṛthakśāstratvātkarmanyāyānāṃ mānasavidyāsu vinā sūtraṃ duryojatvācca punaruktigandho 'pi nāstīti mantavyam /
nanu tasya mṛtasya dāhārthamagnirantyeṣṭigataḥ ṣaṣṭho yaḥ prasiddhavadvājibhiruktaḥ sa chāndogye upasaṃhārya iti na rūpabhedaḥ, tatrāha- na cātreti /
astu prajananaguṇavato retaso vājināmāvāpaśchandogānāṃ ca tasyodvāpastataḥ kimityata āha- āvāpeti /
chāndogye ṣaṣṭhāgnyabhāvamaṅgīkṛtyālparūpabhedo na vidyaikyavirodhīti pariharati- naiṣa ityādinā /
aṅgīkāraṃ tyajati- paṭhyate 'pīti /
ito 'smāllokādiṣṭaṃ lokāntaraṃ pretaṃ gataṃ jñātayo 'gnaye harantītyarthaḥ /
nanu chāndogye 'gnimātraṃ śrutaṃ vājibhistu samidādiviśeṣaḥ paṭhyate iti rūpabhedastadavasthaḥ, tatrāha- vājasaneyinastviti /
ṣaṣṭhāgnestadviśeṣasya cānuvādamātratvenānupāsyatvātpañcāgnaya evopāsyā ubhayatreti na rūpabheda ityarthaḥ /
saviśeṣasya ṣaṣṭhāgnerūpāsyatve 'pi na rūpabheda ityāha- athāpīti /
dyulokādīnāṃ pañcānāmanagnīnāmagnitvasaṃpattividhinaivārthātpañcatvaṃ saṃpattikalpitāgnīnāṃ siddhamanūdyate na dhyeyatvena vidhīyata ityarthaḥ /
chandogairvājiśākhāsthaṃ reta upasaṃhartavyamityuktvānupasaṃhāre 'pi na vidyābheda ityāha- na cāvāpeti //2//
END BsRp_3,3.1.2
START BsRp_3,3.1.3ḥ
svādhyāyasya tathātvena hi samācāre 'dhikārāc ca savavac ca tanniyamaḥ
evaṃ rūpabhedo na vidyābhedaka ityuktvā dharmaviśeṣo 'pi na bhedaka ityāha- svādhyāyasyeti /
godānavadadhyayanāṅgatvena śirovratamātharvaṇikānāṃ sūtre vihitaṃ na vidyāṅgamityarthaḥ /
adhikārācceti vyācaṣṭe- naitaditi /
etatprakṛtaṃ muṇḍakamananuṣṭhitaśirovrato naro nādhīta iti śrutermuṇḍakādhyayanāṅgameva śirovratamityarthaḥ /
nanu vidyāṅgatvenāpi idaṃ vrataṃ śrutamiti śaṅkate- nanviti /
sarvaśākhāsu brahmavidyaikaiva cedvidyāsaṃyuktaṃ vratamapi sarvatra saṃbadhyeta /
naca saṃbadhyata iti vidyābheda ityarthaḥ /
prakṛtagranthavācyaitacchabdabalādbrahmaprakāśagranthaparo brahmavidyāśabda iti pariharati- neti /
tasya śirovratasya muṇḍakādhyayane niyama ityatra savavaditi nidarśananirdeśaḥ /
savā homāḥ /
atharvaṇaiḥ svasūtre udita eko 'gnirekarṣisaṃjñayā prasiddhastasminnagnau kāryā iti yathā niyamyante tathetyarthaḥ //3//
END BsRp_3,3.1.3
START BsRp_3,3.1.4ḥ
darśayati ca
kiñca vedyaikyena nirguṇabrahmavidyaikyaṃ tāvacchrutirdarśayati, tatsaṃnidhipāṭhātsaguṇavidyānāmapi sarvaśākhāsvaikyasiddhirityāha sūtrakāraḥ- darśayati ceti /
saguṇamapyekaṃ vedatraye vedyaṃ darśayatītyāha- tatheti /
kiñca śākhāntaroktapādārthasya śākhāntare siddhavatparāmarśo vidyaikyaṃ darśayatītyāha- tathā mahadbhayamityādinā /
eṣa nara etasminnadvaye 'lpamapyantaraṃ bhedaṃ yadā paśyatyatha tadā tasya saṃsārabhayaṃ bhavatyeva, yasmādviduṣo narasya bhedadarśinastadeva brahma bhayaṅkaraṃ bhavati, brahmaivāhamityamanvānasyetyarthaḥ /
prādeśamātramupāsta iti siddhavadupāsanaṃ vaiśvānaravidyaikyaṃ darśayatītyāha- tatheti /
kiñca sarveṣu vedānteṣūkthādīnāṃ pratīyamānatvena hetunaitadavagamyate-anyatroktānāṃ teṣāmanyatropāstyarthamupādānamiti /
tatastadupāstīnāmapi sarvavedāntapramāṇakatvenaikyaṃ bāhulyena sidhyatītyāha- tatheti /
brahmavidyaikyavadukthādividyaikyamityarthaḥ //4//
END BsRp_3,3.1.4
START BsRp_3,3.2.5ḥ
upasaṃhāror'thābhedādvidhiśeṣavatsamāne ca
sarvaśākhāsu vidyaikyacintāyāḥ phalamāha- upasaṃhāra iti /
śākhābhede samānavidyāyāṃ śrutā guṇā yathāśruti vyavasthitā uta ekatrāśrutā itaraśākhāta upasaṃhartavyā iti saṃdehe vidyaikye 'pi tatra tatroktaireva guṇairvidyopakārasiddheḥ śākhābhedena guṇā vyavasthitā iti pūrvapakṣaḥ, tatra prakṛtavidyaikyacintānaiṣphalyamiti phalam /
siddhāntatvena sūtraṃ vyācaṣṭe- sthite cetyādinā /
guṇānāṃ guṇyavinābhāvādetacchākhāsthā vidyā śākhāntaroktatadvidyāguṇavatī, tadabhinnatvāt, tadvidyāvadityanumānadvidyaikye guṇopasaṃhārasiddhirityarthaḥ /
pradhānaikye tattadupakārakāṇamaṅgānāmupasaṃhāre dṛṣṭāntamāha- vidhiśeṣavaditi /
uktameva vyatirekamukhenāha- yadihīti /
nanvāgneyayāgāvaruddhānāṃ guṇānāṃ tato 'bhinne saurye prāptivadvidyāntarasthaguṇānāṃ vidyāntare prāptiḥ kiṃ syādityata āha- prakṛtīti /
prakṛtiguṇānāṃ vikāre prāptiryuktā vidyānāṃ tu prakṛtivikṛtibhāvāsiddherna tatprāptirityarthaḥ /
naivamiti guṇānupasaṃhāro netyarthaḥ /
uttarasūtrāṇāmanena sūtreṇa paunaruktyaṃ vārayati- asyaiveti //5//
END BsRp_3,3.2.5
START BsRp_3,3.3.6ḥ
anyathātvaṃ śabdād iti cen nāviśeṣāt
pūrvaṃ codanādyaviśeṣādutsargato vidyaikyamuktaṃ tasyāpavādaṃ vaktumāha- anyathātvamiti /
atra vājināmudrīyabrāhmaṇaṃ chandogānāmudgīthādhyāyaṃ ca viṣayamāha- vājetyādinā /
'te ha devāḥ sāttvikavṛttayaḥ prāṇā anyonyamucūrhantedānīmasminyajñe udgīthenaudgātreṇa karmaṇā rajastamovṛttirūpānasurānatītya devatvaṃ gacchāmaḥ'iti te caivaṃ nirdeṣamudgīthakartāramupāsyaṃ nirdhārayituṃ kṛtasaṃvādāḥ prathamaṃ vācyaṃ parīkṣitavantastvamaudgātraṃ no 'smākaṃ kurviti tayā tvanṛtaṃ kṛtaṃ tathā ghrāṇacakṣuḥśrotramanāṃsyapi kāmenāsurapāpmanā grastānīti ninditvā āsanyamāsye bhavaṃ mukhamadhyasthaṃ prāṇamupāsyaṃ nirdhāritavanta ityarthaḥ /
tattatrānyonyabhibhavātmakayuddhe pravṛtte devāḥ pūrvavadudgīthamāhṛtavantaḥ anenodgīthenainānasurāñjayemetyarthaḥ /
bhedābhedamānābhyāṃ saṃśayamāha- tatreti /
atra pūrvādhikaraṇasiddhāntanyāyenodgīthavidyeti saṃjñaikyena vidyaikyamiti pūrvapakṣe mitho guṇopasaṃhāraḥ phalaṃ, siddhānte saṃjñaikye 'pi vidyaikyāpavādādanupasaṃhāra iti /
evaṃ yatra pūrvanyāyena pūrvapakṣaḥ tatrāpavādikī saṃgatiriti mantavyam /
sūtrasthasiddhāntiśaṅkābhāgaṃ vyācaṣṭe- nanu na yuktamiti /
saṃpūrṇodgīthakarmakartā prāṇo vājināmupāsyaḥ, udgāyeti kartṛśabdācchandogānāṃ tūdgīthāvayava oṅkāraḥ prāṇadṛṣṭyopāsyaḥ, oṃmityetadakṣaramudgīthamityupakramya prāṇamudgīthamiti karmarūpatvaśabdāt, tathāca kartṛkarmaṇorūpāsyayorbhedādvidyayoranyathātvaṃ bheda iti śaṅkārthaḥ /
udgīthatveneti oṅkāratvenetyarthaḥ /
alparūpabhedo na vidyaikyavirodhītyuktanyāyena pūrvapakṣī pariharati- naiṣa iti /
asurātyayābhiprāyaḥ asurajayārthaṃ saṃvādaḥ, yathāśmānaṃ prāpya loṣṭo vidhvaṃsate tathā prāṇaṃ hantumāgatā asurāstasya vīryeṇa svayameva dhvastā iti śrutamubhayatretyarthaḥ /
alparūpabhedamaṅgīkṛtyāpi vidyaikyamuktaṃ so 'pi nāstītyāha- vājeti /
udgīthakartṛrūpatvena prāṇasyobhayatra śrutatvādekatra śrutaṃ kartṛtvamapyubhayatra draṣṭavyamityarthaḥ //6//
END BsRp_3,3.3.6
START BsRp_3,3.3.7ḥ
na vā prakaraṇabhedāt parovarīyastvādivat
bahuviruddharūpabhedāt na vidyaikyamiti siddhāntayati- na veti /
akṣaraṃ viśinaṣṭi- udgīthamiti /
tadavayavamityarthaḥ pṛthivyādirasānāṃ rasatama oṅkāraḥ, āptiḥ samṛddhiriti guṇānuktvā guṇavatyoṅkāre prāṇadṛṣṭividhānāyākhyāyikā prastutetyāha- rasatameti /
nanu vājivākyaikavākyatvārthaṃ chāndogyopakramasthamudgīthapadaṃ saṃpūrṇasāmabhaktiparamastu, prāṇamudgīthamityatrāpyudgīthakartā prāṇa upāsya iti vyākhyāyatāmityata āha- tatra yadyudgītheti /
oṅkāropāstyupakramasaṅga udgīthapade kartṛlakṣaṇā ceti doṣadvayaṃ syādityarthaḥ /
nanu siddhānte 'pi tatpade 'vayavalakṣaṇā svīkāryā tato varaṃ kartṛlakṣaṇā śrutyantarānugrahāttathā copasaṃhāre kartṛprāṇopāstiniścayādupakrame 'pi tanniścaya ityata āha- upakrameti /
saṃdigdhopakramo hi vākyaśeṣānniścīyate /
yathā 'aktāḥ śarkarāḥ'ityatrāñjanadravyasaṃdehe 'tejo ghṛtam'iti śeṣānniścayaḥ /
iha tūpakrame 'kṣarasyopāsyatvaṃ niścitaṃ, tatsamānādhikāraṇodgīthapadasyāvayavalakṣaṇā ca viniściteti prāṇamudgīthamityupasaṃhārastadekārthatayā neya ityarthaḥ /
evaṃ chāndogye oṅkāra upāsya ukta itaratra tu prāṇa ityupāsyabhedādvidyābheda ityāha- vājeti /
yaduktaṃ vājiśrutāvapi prāṇasyodgītharūpatvaśruterūpāsyaikyamiti taddūṣayati- yadapītyādinā /
tatrodgītha upāsyatayā noktaḥ kintu prāṇasyopāsyasya guṇatayetyarthaḥ /
kiñcodgītha oṅkāraśchāndogye 'tra tu bhaktirityupāsyabheda ityāha- sakaleti /
prāṇasya jaḍatvānnodgātṛtvaṃ kintūdgīthatvameva vājibharapi grāhyamityaikyamāśaṅkyāha- naceti /
sa udgātā vāgviśiṣṭaprāṇenaudgātraṃ kṛtavāniti śruterasaṃbhavo 'pi netyarthaḥ /
yaduktaṃ bahutarārthāviśeṣāddhi vidyaikyamiti, tatrāha- naceti /
ekatrodgātā prāṇa upāsyo 'nyatroṅkāra ityantaraṅgopāsyarūpabhede spaṣṭe sati bahiraṅgārthavādasāmyamātreṇa nopāsanaikyaṃ yuktamityarthaḥ /
vākyasāmyamātreṇārthaikyaṃ nāstītyatra dṛṣṭāntamāha- tathāhīti /
'vi vā etaṃ prajayā paśubhirardhayati vardhayatyasya bhrātṛvyaṃ yasya havirniruptaṃ purastāccandramā abhyudeti tredhā taṇḍulānvibhajedye madhyamāḥ syustānagnaye dātre puroḍāśamaṣṭākapālaṃ kuryādye sthaviṣṭhāstānindrāya pradātre dadhaṃścaruṃ ye 'ṇiṣṭhāstānviṣṇave śipiviṣṭāya śṛte carum'ityabhyudayavākyam /
asyārthaḥ-yasya yajamānasya caturdaśyāmevāmāvāsyābhrāntyādarśakarmārthaṃ pravṛttasya purastātpūrvaṃ havistaṇḍuladadhipayorūpaṃ niruptaṃ darśadevatābhyo 'gnyādibhyaḥ saṅkalpitaṃ candramāśca paścādabhyudeti tametaṃ yajamānaṃ kālavyatyayāparādhāttadeva niruptaṃ haviḥ prajādinārdhayati viyojayati śatruṃ cāsya vardhayati yasmātkālabhrāntimānyajamānaḥ, ye madhyamādibhāvena tredhā bhūtāstaṇḍulā dadhyādisahitā niruptāstānvibhajedagnyādibhyo viyojayadviyojya ca dātṛtvādiguṇakānagnyādibhyo darśadevābhinnebhyo nirvapediti dadhan dadhani sthaviṣṭhataṇḍulacaruṃ śṛte dugdhe 'ṇiṣṭhacarumityarthaḥ /
atra kālāparādhe devāntarayuktaṃ prāyaścittarūpaṃ darśādbhinnaṃ karma vidhīyata iti prāpte taṇḍulatredhātvādyanuvādena vibhajediti haviṣaḥ prakṛtadevaviyogena tasminneva darśakarmaṇi devatāntarasaṃbandhamātravidhānaṃ na karmāntaramiti siddhāntitam /
evamabhyudayavākye kālāparādhenopakramāddarśakarmaṇyeva haviṣaḥ pūrvadevatābhyo 'panayo viyogo 'dhyavasitaḥ, paśukāmavākye tu yadyapi ye sthaviṣṭhāstānagnaye sanimate 'ṣṭākapālaṃ nirvapedye madhyamāstān viṣaṇave śipiviṣṭāya śṛte caruṃ ye kṣodiṣṭhāstānindrāya pradātre dadhaṃścarumiti nirdeśo 'bhyudayavākyena samo 'sti, tathāpi yaḥ paśukāmaḥ syātso 'māvāsyāmiṣṭvā vatsānapākuryāditi nityaṃ darśakarma samāpya punardehārthaṃ vatsāpākaraṇavidhyupakramātpaśukāmasya yāgāntaravidhireva nābhyudayavākyenārthaikyamiti tathā prakṛte 'pi nirdeśasāmyaṃ na vidyaikyaprayojakamityarthaḥ /
vatsānāpākuryānmātṛdeśāddeśāntaraṃ nayedityarthaḥ /
sūtroktaṃ dṛṣṭāntaṃ vyācaṣṭe- parovarīyastvādivaditi /
para iti sakārāntaṃ parasmāt paraścāsau varācca varatara iti parovarīyānityekaṃ padam /
anantaśca ākāśākhyaḥ paramātmā taddṛṣṭyālambanatvādudgīthastathokta ityarthaḥ /
ākāśātmanā hiraṇyaśmaśrupuruṣātmanā codgīthopāstisāmye 'pi vidyābhedavadihāpi bheda ityarthaḥ //7//
END BsRp_3,3.3.7
START BsRp_3,3.3.8ḥ
saṃjñātaś cet tad uktam asti tu tad api
saṃjñaikyaṃ pūrvapakṣabījamudbhāvya dūṣayati- saṃjñāta iti /
upāsyarūpabhedādvidyānānātvaṃ yaduktaṃ tacchrutyakṣarānugataṃ balavat, saṃjñā tu pauruṣeyī durbaletyarthaḥ /
saṃjñaikyaṃ karmaikyavyabhicāri cetyāha- asti ceti /
kiṃ saṃjñaikyaṃ sarvatrāpramāṇameva netyāha- yatra tviti /
asati bādhake saṃjñaikyamapi mānaṃ yathā saṃvargavidyeti saṃjñaikyātsarvaśākhāsu tadvidyaikyaṃ, tathā pañcāgnyādividyaikyamityādyasūtre darśitamityarthaḥ //8//
END BsRp_3,3.3.8
START BsRp_3,3.4.9ḥ
vyāpteś ca samañjasam
vyāpteśca samañjasam /
sāmānādhikaraṇyaṃ viṣayīkṛtya saṃśayamāha- omityetaditi /
adhyāsādipadārthānvyācaṣṭe- tatrādhyāsa ityādinā /
buddhipūrvakābhedāropo 'dhyāsaḥ, bādho 'pavādaḥ, ekatvaṃ vāstavābhedaḥ, viśeṣaṇaṃ vyāvartakamiti vivekaḥ /
pūrvamudgātṛkarmātmakodgīthāvayavatvamoṅkārasya dhyeyasya viśeṣaṇaṃ siddhavatkṛtya dhyeyabhedādvidyābhedaḥ siddhāntitaḥ sa na yukta ityākṣepasaṃgatyā pūrvapakṣayati- tatreti /
atra pūrvapakṣe pūrvoktasiddhāntāsiddhiḥ phalaṃ siddhānte tatsiddhiriti matvā siddhāntasūtraṃ vyācaṣṭe- caśabda ityādinā /
pakṣatrayasya duṣṭatvaṃ pratijñāyādhyāsapakṣe doṣamāha- tatrādhyāsa iti /
yasyodgīthasya buddhiroṅkāre 'dhyasyate tadvācakodgīthaśabdasyoṅkāre lakṣaṇā syāttadbuddhiviṣayatvaguṇaparatvāttathā saṃbandho 'pyasiddhaḥ kalpanīyaḥ, pratīkopāsteḥ phalaṃ ca kalpyamiti gauravaṃ syādityarthaḥ /
phalaṃ na kalpyamiti śaṅkate- śrūyata iti /
āptyādīti /
'oṅkāra āptiḥ samṛddhiriti' 'ya upāste sa kāmānāpnoti'iti śrutaṃ phalaṃ nādhyāsasyetyarthaḥ /
udgīthoṅkārayoranyatarabudyānyatarabudyapavādamaṅgīkṛtyānyataramithyābuddhinivṛttivaiphalyamuktaṃ saṃpratyanyatarabuddherabhrāntitvānnāpavāda ityāha- naca kadācidapīti /
bhrāntiścet nivarteta na tu nivartata ityabhrantirityarthaḥ /
kiñca tattvabodhakādvākyādbhrāntyapavādo bhavati nedaṃ vākyaṃ tattvaparamityāha- naceti /
ghaṭakumbhaśabdayorivoṅkārodgīyaśabdayoḥ paryāyatvapakṣaṃ dūṣayati- nāpīti /
paryāyatvamapi nāstītyāha- naceti /
pariśiṣṭaviśeṣaṇapakṣe sūtraṃ yojayati- vyāpteriti /
'omityakṣaramupāsīta'ityukte sarvavedavyāpyoṅkāra ihopāstau prasajyeta tannirāsārthamudgīthāvayavatvaṃ viśeṣaṇaṃ samañjasamityarthaḥ /
adhyāsapakṣe tadbuddhiviṣayatvaguṇayogarūpaḥ saṃbandhaḥ kalpya iti viprakṛṣṭā lakṣaṇā avayavalakṣaṇā tu saṃnikṛṣṭā avayavāvayavisaṃbandhasya kḷptatvāt, paṭāvayave dagdhe paṭo dagdha iti loke prayogācca /
nāmādau brahmaśabdasya tvagatyā brahmabuddhigrāhyatvaguṇalakṣaṇāśritā tatra pratīkopāstervivakṣitatvāt /
iha tu pratīkopāstividhikalpane āptyādiguṇakoṅkāre prāṇadṛṣṭividhāne ca vākyabhedaḥ syādataḥ sarvavedavyāpyoṅkāranirāsenoṅkāre prāṇadṛṣṭividhānārthaṃ viśeṣaṇameva samañjasaṃ kalpnālāghavāditi siddham //9//
END BsRp_3,3.4.9
START BsRp_3,3.5.10ḥ
sarvābhedādanyatreme
sarvābhedādanyatreme /
viṣayaṃ vaktuṃ saṃmatamarthamāha- vājināmiti /
vāco vasiṣṭhatvaṃ guṇo vāgminaḥ sukhavāsadarśanāt /
cakṣuṣaḥ pratiṣṭhā guṇaḥ cakṣuṣmataḥ pādapratiṣṭhādarśanāt /
śrotraṃ saṃpadguṇakaṃ śravaṇātsarvārthasaṃpatteḥ /
mana āyatanatvaguṇaṃ tasya vṛttidvārā sarvabhogyāśrayatvāt /
te ca guṇāḥ prāṇasya śraiṣṭhyaṃ niścitya vāgādibhistasminnarpitā iti śākhādvayasaṃmator'thaḥ /
viṣayamāha- anyeṣāmityādinā /
niśreyasasya śraiṣṭhyasyādānaṃ nirdhāramaṃ prastūyatala ityarthaḥ /
devatā vāgādayo 'haṃśreyase svaśraiṣṭhyāyetyarthaḥ /
evaṃśabdācchaiṣṭhyaguṇakaprāṇapratyabhijñānācca saṃśayamāha- tatreti /
guṇānāmanupasaṃhāropasaṃhārāveva pūrvottarapakṣayoḥ phalam /
udgīthatvaviśeṣaṇādoṅkārasya sarvavedavyāptivyāvṛttivatprakṛtaguṇamātragrāhakaivaṃśabdācchākhāntaraguṇavyāvṛttariti dṛṣṭāntena pūrvapakṣayati- tatra prāptamiti /
yathā vāgādibhyaḥ prāṇaśraiṣṭhyaṃ siddhamatho tathā ya evaṃ śraiṣṭhyaguṇaṃ vidvānupāste sa prāṇe śraiṣṭhyaṃ viditvā śreṣṭho bhavatīti śrutyarthaḥ /
evaṃ jātīyakavidyaikyātprāptamārthikaṃ vasiṣṭhatvādiguṇajātamevaṃśabdo na gṛhṇāti śrutāvalambitvāditi prāpte siddhāntayati- asyeranniti /
vājasaneyibrāhmaṇe tāvadevaṃśabdena vasiṣṭhatvādiguṇajātasya prāṇavidyāsaṃbandhaḥ siddhaḥ saiva vidyā kauṣītakiśrutau pratyabhijñāyate, tathāca guṇānāṃ guṇyavinābhāvenārthataḥ prāptānāmapi śrutaguṇairavirodhātsahaiva śrutamārthaṃ ca guṇajātaṃ śrutyarthābhyāṃ saṃnihitatvāviśeṣātkauṣītakigatenaivaṃśabdena parāmṛśyata ityāha- tathāpīti /
kauṣītakiśrutisthaḥ prāṇo vasiṣṭhatvādiguṇakaḥ, śreṣṭhaprāṇatvāt, vājiśrutisthaprāṇavadityaśrutaguṇānumāne sati śrutahānirnāsti, avirodhādityuktaṃ, spaṣṭayati- na caivaṃ satīti /
aparigaṇitā api guṇāḥ śrutā evetyatra dṛṣṭāntamāha- nahīti /
phalitamāha- tasmāditi //10//
END BsRp_3,3.5.10
START BsRp_3,3.6.11ḥ
ānandādayaḥ pradhānasya
ānandādayaḥ pradhānasya /
brahmaṇo jñeyasyaikyānnirviśeṣatvācca saṃśayamāha- teṣu saṃśaya iti /
pūrvapakṣe satyādipadānupasaṃhārādvākyārthānavadhāraṇaṃ, siddhānte tvavadhāraṇamiti phalam /
prāṇasyasaviśeṣatvādyuktaḥ śākhāntarīyavasiṣṭhatvādyupasaṃhāraḥ, brahmaṇastu nirviśeṣatvātsvaśākhāgatapadaireva pramitisiddhervyarthaḥ padāntaropasaṃhāra iti pratyudāharaṇena pūrvapakṣaḥ /
siddhāntamāha- idamiti /
ānandatvasatyatvajñānatvādisāmānyāni brahmaṇi kalpitā dharmāsteṣāṃ sarvaśākhāsūpasaṃhāro nāma tadvācakānandādipadānāmekavākyatayoccāraṇaṃ ānandaḥ satyaṃ jñānamanantaṃ brahma śuddhamadvayamātmeti /
tāni ca samānādhikaraṇāni padāni viruddhadharmatyāgena sarvādhiṣṭhānabhūtāmekāmakhaṇḍavyaktiṃ kṣayanti /
na caikenaiva padena lakṣyasiddheḥ padāntaraṃ vyarthamiti vācyaṃ, ekasminpade virodhābhāvena lakṣaṇānavatārāt /
yadyapi padadvaye 'pi lakṣaṇāvatarati tathāpyānando brahmetyukte duḥkhatvālpatvabhrantinirāse 'pyasattvajaḍatvādibhramo bhavedatastannirāsārthaṃ satyajñānādipadāni prayoktavyāni /
naca bhramasyānavadhitvādvākyamaparyavasitaṃ syāditi vācyam /
saccidānandātmakaṃ sarvadharmaśūnyamadvayamavikalpaṃ brahmāhamiti viśeṣadarśane sarvabhramanirāsāt /
tacca viśeṣadarśanaṃ yāvadbhiḥ padairbhavati tāvanti padānyupasaṃhartavyānīti bhāvaḥ //11//
END BsRp_3,3.6.11
START BsRp_3,3.6.12ḥ
priyaśirastvādyaprāptirupacayāpacayau hi bhede
brahmaikyāccedānandatvādidharmāṇāṃ sarvatra prāptistarhi saguṇabrahmavidyāgatadharmaprāptirapi syāditi śaṅkānirāsārthaṃ sūtraṃ vyācaṣṭe- priyeti /
putradarśanasukhaṃ priyaṃ tadvārtādinā modastasya vidyādyatiśaye pramoda ityevaṃ tāratamyavanto dharmāstvadvaye jñeye na prāpnuvanti teṣāmabrahmasvarūpāṇāṃ brahmajñānānupayogāditi bhāvaḥ /
teṣāṃ brahma dharmatvaṃ cāsiddhamityāha- na caita iti /
brahmaṇi cittāvatāropāyatve 'pi teṣāṃ prāptiḥ syādityāśaṅkyāha- evamapīti /
ajñeyatvādeṣāṃ na jñeye brahmaṇi prāptirityarthaḥ /
kimarthaṃ tarhi sūtramityata āha- brahmadharmāniti /
kṛtvācintāphalamāha- sa ceti /
jñeye bāhyadharmāṇāmanupayogādaprāptiriti nyāyātsaṃyadvāmatvādīnāmaprāptiriti sūtraṃ vyākhyeyamityarthaḥ /
jñānānupayoge 'pi dhyāne teṣāṃ dharmāṇāmupayogādupāsyabrahmaikyātprāptiranyovidyāsu syādityāśaṅkyāha- teṣu hīti /
dhyānavidhiparatantrāṇāṃ dharmāṇāṃ yathāvidhi vyavasthetyarthaḥ //12//
END BsRp_3,3.6.12
START BsRp_3,3.7.13ḥ
itare tvarthasāmānyāt
saṃyadvāmatvādidharmebhya ānandādīnāṃ vaiṣamyaṃ jñānopayogitvāditayāha- itare tviti /
satyajñānānandātmabrahmaśabdāḥ pañca sarvatropasaṃhartavyā iti siddham //13//
END BsRp_3,3.7.13
START BsRp_3,3.8.14ḥ
ādhyānāya prayojanābhāvāt
ādhyānāya vākyabhedābhedānavadhāraṇātsaṃśayamāha- tatreti /
pūrvapakṣe vākyabhedādvidyābhedaḥ, siddhānte vākyaikyādvidyaikyamiti phalam /
pūrvatra brahmasvabhāvānāmānandādīnāmupasaṃhāryāṇāṃ brahmajñānaphalopāyatvamuktam, atratvabrahmasvabhāvasyārthādiparatvasyānupasaṃhāryasya tadupāyatvamucyata ityekaphalakatvaṃ saṃgatiḥ tattatparatvaviśiṣṭatvenārthādīnāmapūrvatayā pratipādyānāṃ bhedādvākyabhedo na doṣa iti pūrvapakṣaḥ /
utsūtrasiddhāntaṃ pratijñāya sautraṃ hetuṃ vyācaṣṭe- puruṣa eveti /
phalavattve satyapūrvatvātpuruṣasyaiva prādhānyena pratipādyatvamaphalārthādīnāṃ paratvaṃ tu taccheṣatvenocyata ityarthaḥ /
kiñca 'puruṣānna paraṃ kiñcitsā kāṣṭhā'iti vedaḥ paraniṣedhaliṅgena sarvabādhāvadhitvaliṅgena ca puruṣe tātparyaṃ darśayanpūrvasmātpūrvasmādaparasyāparasya paratvoktistadartheti darśayatītyāha- apiceti /
arthādīnāmatroktirādhyānāya tattatparatvādhyānapūrvakaṃ puruṣadarśanāyaiva svataḥ prayojanābhāvāditi sūtraṃ yojayati- ādhyānāyeti //14//
END BsRp_3,3.8.14
START BsRp_3,3.7.15ḥ
ātmaśabdāc ca
ātmatvādiliṅgaiśca puruṣa eva pratipādya ityāha- ātmaśabdācceti /
kiñca 'tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ, puraṣānna paraṃ kiñcit'ityupakramopasaṃhārayoraikarūpyātkḷptaphalavadekapuruṣaparatvenaikavākyatvaniścaye sati vākyabhedaphalabhedakalpanā na yuktā gauravādityāha- apiceti //15//
END BsRp_3,3.7.15
START BsRp_3,3.8.16ḥ
ātmagṛhītir itaravad uttarāt
ātmagṛhītiḥ /
miṣat calat /
lokānāha- ambha iti /
ambhaḥ svargaḥ, marīcayo 'ntarikṣalokaḥ, maro martyalokaḥ, āpaḥ pātālaloka ityarthaḥ /
ātmaśabdasya brahmaṇi sūtrātmani ca prayogātsaṃśayamāha- tatreti /
atra pūrvapakṣe vākyasya sūtropāstiparatvātparabrahmadharmāṇāmānandādīnāmaitareyake 'nupasaṃhāraḥ, siddhānte brahmaparatvādupasaṃhāra iti phalam /
puruṣavākyādbhedaprasaṅgādarthādivākyānāṃ nārthādipratipādakatvamityuktaṃ tadvadihāpi prajāpate reto devā iti pūrvasmātprajāpativākyādbhedaprasaṅgādātmā vā ityādivākyasya na brahmaparatvamiti dṛṣṭāntena pūrvapakṣayati- na paramātmetyādinā /
vākyasya prajāpatau tātparyadarśanādityarthaḥ /
pūrvapakṣamākṣipya lokasraṣṭṛtvaliṅgānna prajāpatau vākyānvaya ityāha- nanvityādinā /
lokā eva mahābhūtānītyata āha- lokāśceti /
lokaśabdasya mahābhūteṣvarūḍhātvādbhautikā eva lokāḥ /
nirvacanāccetyāha- tathāceti /
ambho marīcīrmaramāpa iti sūtrayitvā svayameva śrutirvyācaṣṭe-pareṇa divaṃ divaḥ parastāddivi pratiṣṭhitaścandrāmbhasā vyāpto yo lokaḥ tadambhaḥ, antarikṣaṃ marīcayaḥ, pṛthivī maraḥ, yā adhastāttā āpa iti /
nanu lokasṛṣṭirapīśvarādevāstu netyāha- loketi /
puruṣavidho narākāraḥ /
ātmā hiraṇyagarbhaḥ, āpipīlikābhyaḥ sarvamasṛjatetyarthaḥ /
bhūtānāṃ lokānāmityarthaḥ /
prakaraṇādapi lokasraṣṭā prajāpatirityāha- aitareyiṇo 'pīti /
retaḥ kāryamiti yāvat /
brahmaliṅgāni prajāpatau yojayati- ātmaśabdo 'pītyādinā /
kiñca prajāḥ sṛṣṭvā tāḥ prati bhogārthaṃ gāmānayallokasraṣṭā tathāśvamānayat /
tāstu gavāśvaprāptyā na tṛptāstataḥ puruṣaśarīre ānīte tā abruvaṃstṛptāḥ sma iti /
ayaṃ ca vyavahāro lokasraṣṭuḥ prajāpatitve liṅgamityāha- apiceti /
ātmaśabdasya cidātmani mukhyatvānmukhyagrahe bādhakābhāvāduttarasyekṣaṇāderanukūlatvātparamātmagrahaṇamiti siddhāntayati- evaṃ prāpta iti /
mahābhūtasṛṣṭipūrvakaṃ lokānāsṛjateti śrutirvyākhyeyeti bhāvaḥ //16//
END BsRp_3,3.8.16
START BsRp_3,3.8.17ḥ
anvayād iti cet syād avadhāraṇāt
pūrvapakṣabījamanūdya dūṣayati- anvayāditi /
'ātmā vā idameka evāgra āsīt'iti 'prajñānaṃ brahma'iti copakramopasaṃhārasthātmabrahmaśrutibhyāmekatvāvadhārāṇātpraveśādiliṅgaiśca lokasraṣṭṛtvādiliṅgabādhena pratyagbrahma grāhyamiti bhāvaḥ /
sa parameśvaraḥ /
etameva sīmānaṃ mūrdhnaḥ keśavibhāgāvasānaṃ vidārya chidraṃ kṛtvā etayā brahmarandhrākhyayā dvārā liṅgaviśiṣṭaḥ praviṣṭavānityarthaḥ /
māṃ vinā yadi vāgādibhiḥ svasvavyāpāraḥ kṛtaḥ, atha tadāhaṃ ka iti tvaṃpadārthaṃ vicārya svayametadeva śodhitamātmānaṃ brahma tatamaṃ vyāptatamamapaśyat /
takāralopaśchāndasaḥ /
prajñā cidātmā netraṃ nīyate 'neneti niyāmakaṃ yasya tat prajñānetraṃ cidātmaniyamyamityarthaḥ /
uktavyākhyāne guṇopasaṃhārasyāsphuṭatvānna pādasaṃgatiriti matvaiva vyākhyāntaramāha- apareti /
udarka upasaṃhāraḥ /
sacchabdasyātmānātmasādhāraṇyātsaṃśayamāha- tatreti /
pūrvapakṣe sattāsāmānye brahmātmatvasaṃpadupāstiśchāndogye, vājaśrutau nirguṇavidyeti bhedānmithoguṇānupasaṃhāraḥ /
siddhānte tūbhayatra nirguṇavidyaikyādupasaṃhāra iti phalabhedaḥ /
padānāṃ jātau śaktigrahātsacchabdo 'pi sattājātivācītyupakramasya niścitārthatvādasaṃjātavirodhyupakramabalena tādātmyopadeśaḥ saṃpattiparatayā neya iti pūrvapakṣaniṣkarṣaḥ /
pūrvatra vākyaikyādarthādiparatvaṃ tyaktvā vidyaikyamuktamiha tu sadātmaśabdābhyāṃ jātyātmavācibhyāmupakramabhedādvākyabhede sati vidyābheda iti pratyudāharaṇasaṃgatiḥ /
na cātmaśabdo jātivācakaḥ, ātmavyaktyaikyājjātyabhāvātkintu sarvāntaravastuvācakaḥ /
kalpitajātivācitve 'pyupakramabhedaḥ sphuṭa eva sattātmatvayorbhedāditi mantavyam /
siddhāntayati- tathetyādinā /
upakramānvayāditi /
upakramādhīnatvādupasaṃhārasyetyarthaḥ /
taccāvadhāraṇaṃ satpadenātmagṛhītau satyāṃ yujyata ityāha- tacceti /
sadekamevetyavadhāraṇaṃ, anena jīvenātmaneti saddevatākartṛko jīvasyātmaśabdena parāmarśaḥ /
suptau jīvaḥ satā saṃpannau bhavatīti kathanaṃ /
bhūya eva mā bhagavān vijñāpayatviti paricodanā /
saditipadena sattāśrayā ucyate na jātimātraṃ, kartṛvāciśatṛpratyayāntatvāt /
tathā copakrame sattāśrayasāmānyoktau ka āśraya ityākāṅkṣāyāṃ vākyaśeṣādātmeti niścīyata ityāha- naceti /
sacchabdasyātmānātmasādhāraṇyamupetyoktaṃ tadapi nāsti ātmapadavatsatpadasya vyaktivācitvādvyaktiśca bādhāyogya cidātmaiveti na vācichandogayorūpakramavaiṣamyamityāha- sacchabdeti /
vaiṣamyamupetyāpyāha- āmnāneti /
vājivākye tvamarthasya tadarthaparyantasya lakṣyasya pratipādanaṃ chāndogyavākye tu tadarthasya tvamarthaparyantasya pratipādanamiti prakārabhede 'pi vākyārthaikyādvidyaikyamiti phalitamāha- tasmāditi //17//
END BsRp_3,3.8.17
START BsRp_3,3.9.18ḥ
kāryākhyānādapūrvam
kāryākhyānādapūrvam /
'me kimannaṃ kiṃ vāsaḥ'iti prāṇena pṛṣṭā vāgādayaḥ ūcuḥ, 'yadidaṃ kiṃ cāśvabhya ā kṛmibhyastatte 'nnamāpo vāsaḥ'iti sarvaprāṇibhirbhujyamānaṃ yadidaṃ prasiddhaṃ śvādiparyantamannaṃ tatprāṇasya tavānnamāpa ācchādanamityupāsakena cintanīyamityarthaḥ /
śākhādvaye 'pyaviśeṣaśrutimuktvā viśeśaṣaśrutibhedamāha- anantaraṃ ceti /
tasmādapāṃ prāṇavastratvādaśiśaṣyanto 'śanaṃ kurvantaḥ śrotriyā etatkurvanti /
kiṃ tat, bhojanātpūrvamūrdhvaṃ cācāmantīti yattadadbhiḥ prāṇaṃ paridadhatyācchādayantītyarthaḥ /
pūrvottarācamanasaṃbandhinīṣvapsu prāṇavāsastvacintanarūpamanagnatādhyānaṃ kāryamiti bhāvaḥ /
tat tasmādityuktārthaṃ yataḥ pūrve vidvāṃso 'śanātprāgūrdhvaṃ cācāmanta etamevānāṃ prāṇaṃ tattenācamanenānagnamācchāditaṃ kurvanto manyante cintayanti, tasmādevaṃvididānīntano 'pyupāsaka evaṃ kuryāditi vājiśrutyarthaḥ /
atrobhayorapyapūrvatvātsaṃśayamāha- tatkimiti /
saṃdigdhasadupakramasya vākyaśeṣānnirṇayavadācāmantīti padasya vidhitvasaṃdehe ācāmediti vākyaśeṣādvidhitvanirṇaya iti dṛṣṭāntasaṃgatyā pūrvapakṣamāha- kiṃ tāvaditi /
jñānasādhanopāsanāṅgavidhivicārātpādasaṅgatirbodhyā /
pūrvapakṣe prāṇavidyāṅgatvenāpūrvācamanaṃ vihitamanyatropasaṃhartavyamiti phalaṃ siddhānte tasyāvidheyatvānnāṅgatvenopasaṃhāra iti vivekaḥ ubhayavidhāne vākyabhedaḥ syādityarucyāpakṣāntaramāha- athaveti /
praśastaṃ hīdamācamanaṃ yasmādanena prāṇamanagnaṃ manyanta iti stutiḥ /
prasiddhānuvādenāprasiddhaṃ vidheyamiti nyāyena siddhāntayati- evamiti /
prayatasya prayatnavato bhāvaḥ prāyatyaṃśuddhistadarthamityarthaḥ /
smṛtyā śudyarthaṃ kāryatvena vihitasakalakarmāṅgatayā prāptācamanānuvādenāpūrvamanagnatādhyānameva vidhīyata iti sūtrārthaḥ /
smārtamācamanaṃ śrutyā nānūdyate kiṃ tvanayā śrutyā vihitaṃ samṛtyānūdyata iti śaṅkate- nanviti /
śrutismṛtyoranayorna mūlamūlibhāvo bhinnaviṣayatvāditi pariharati- neti /
'dvijo nityamupaspṛśet'ityādyā smṛtiḥ ācamanāntaravidhimupetya mūlamūlitvaṃ nirastaṃ, saṃprati vidhirasiddha ityāha- naceyaṃ śrutiriti /
ata eveti ācamanavidhyabhāvādevetyarthaḥ /
apsu prāṇavāsastvadhyānākhyaḥ saṃkalpaḥ prāṇavidyāṅgatvena vidhīyata ityāha- tasmāditi /
svayaṃ ceti apūrvatvādityarthaḥ /
śudyarthaṃ viniyuktasyācamanasya prāṇācchādanārthatvaṃ viruddhamityāśaṅkyāha- na caivaṃ satīti /
ācamanasyācchādanārthatvamasiddhamityarthaḥ /
kiñca yathā pūrvavākye prāṇasyānnadhyānamaṅgaṃ vihitaṃ tathātrāpsu vāsodhyānaṃ vidhīyate anyathācamanavidhau pūrvatra dhyānavidhiruttaratra kriyāvidhirityardhavaiśasaṃ syādityāha- apiceti /
bhakṣayediti śabdābhāvācchvādyannasya sarvasya manuṣveṇepāsakena bhoktumaśakyatvācca na pūrvavākye kriyāvidhirityarthaḥ /
itaścācamanamatra na vidheyamityāha- apiceti /
anagnaṃ manyanta ityatra vāsastvadhyānamapi na vidheyaṃ doṣasāmyaditi śaṅkate- nanviti /
ubhayorapyanuvādatve vaiphalyādavaśyamekānuvādenaikaṃ vidheyaṃ tacca vidheyaṃ vāsodhyānameva vāsaḥ kāryasyānagnatvasyākhyānādapūrvatvācceti samādhānārthaḥ /
pūrvavaditi smṛtyā prāptamityarthaḥ /
ācāmediti na vidhiḥ kintu viṣṇurūpāṃśu yaṣṭavya itivadanuvāda ityatra liṅgamāha- ata eveti /
tasmādevaṃvidaśiṣyannācāmedaśitvā cācāmediti vākyasyāvidhitve kāṇvairapaṭhanaṃ liṅgamityarthaḥ /
tarhi pāṭhabalānmādhyandine ācamanavidhiḥ kāṇve dhyānavidhiriti kasyacinmataṃ nirākaroti- yo 'pīti //18//
END BsRp_3,3.9.18
START BsRp_3,3.10.19ḥ
samāna evaṃ cābhedāt
samāna evañcābhedāt /
śāṇḍilyena dṛṣṭā tannāmnāṅkitā, antarhṛdaye vrīhyādivatsūkṣmastiṣṭhatītyarthaḥ /
abhyāsapratyabhijñābhyāṃ saṃśayamāha- tatreti /
guṇānupasaṃhāropasaṃhārau pūrvottarapakṣayoḥ phalam /
pūrvatra prāptācamanānuvādenānagnatādhyānavidhiruktaḥ /
iha tvekaśākhāyāṃ viprakṛṣṭadeśasthavākyayorekasya vidhitvamanyasyānuvādatvamityaniścayāddvayorapi vidyāvidhitvamiti pratyudāharaṇena pūrvapakṣayati- kiṃ tāvaditi /
yatpunaruktaṃ, tadvidyāntaramiti na vyāptiḥ prāṇapañcāgnyādividyāsu vyabhicāradityāśaṅkya śākhābhede punaruktirasiddhetyuktamityāha- bhinnāsviti /
yathāgnihotravākye karmavidhiḥ, 'dadhnā juhoti'iti vākye guṇavidhistathātrāpyastu na vidyāmeda ityāśaṅkyāha- nacātraikamiti /
uktaguṇānāṃ punaruktirvṛthāsyādato 'bhyāsādvidyābhedaḥ prayājabhedavaditi bhāvaḥ /
uktaguṇoktirna vṛthā katipayaguṇaviśiṣṭopāsyābhedapratyabhijñānārthatvādata upāsyarūpābhedādbhinnaśākhāsviva samānaśākhāyāmapi vidyaikyamiti siddhāntasūtraṃ yojayati- yatheti /
sautraścakāro 'pyartho vyākhyātaḥ /
yatra bahavo guṇāḥ śrutāstatra pradhānavidhiranyatra tadanuvādena guṇavidhiriti niścayādagnirahasye pradhānavidhivaduttaratra guṇavidhiriti bhāvaḥ //19//
END BsRp_3,3.10.19
START BsRp_3,3.11.20ḥ
saṃbandhādevamanyatrāpi
saṃbandhādevamanyatrāpi /
sadbhūtatrayaṃ tyadvāyvākāśātmakaṃ, satya parokṣabhūtātmakaṃ hiraṇyagarbhākhyaṃ brahmopakramya, taduktaṃ yatsatyaṃ tat sa yo 'sāvādityaḥ kiṃ maṇḍalaṃ na tatra sthāne puruṣaḥ karaṇātmakaḥ sa evādhyātmamakṣisthānastha ityupadiśya 'tasya bhūriti śiro bhuva iti bāhuḥ svariti pādau'iti vyāhṛtirūpaṃ śarīramuktvā dve upaniṣado rahasyadevatānāmanī upadiśyete tasyādityamaṇḍalasthasyāhariti nāma prakāśakatvāttasyākṣisthasyāhamiti nāma pratyaktvāditi /
idaṃ nāmadvayaṃ viṣayastatra nāminaḥ satyākhyasya brahmaṇa ekatvātsthānabhedokteśca saṃśayamāha- tatreti /
pūrvapakṣe pratisthānaṃ nāmadvayānuṣṭhānaṃ siddhānte yathāśrutyaikaikanāmānuṣṭhānamiti phalam /
dṛṣṭāntasaṃgatyā pūrvapakṣasūtraṃ vyācaṣṭe- yatheti /
yathā vidyaikyādupasaṃhāra ukta evamanyatrāpyekāvidyāmupasaṃhāro bhavitumarhatītyarthaḥ /
satyaṃ brahmetyupakramābhedastāvetāvakṣyādityapuruṣāvanyonyasminpratiṣṭhitau, ādityaraśmīnāṃ cakṣuṣa cakṣuṣaścāditye pratiṣṭhānāditi vyatiṣaktapāṭho mithaḥ saṃśleṣapāṭhastābhyāṃ vidyaikyasiddhiḥ /
vidyaikye 'pi kiṃ syāttatrāha- kathamiti /
vidyaikye 'pi sthānabhedādupaniṣadorasaṃkaraḥ syādityāśaṅkāṃ dṛṣṭāntena pariharati- yo hīti //20//
END BsRp_3,3.11.20
START BsRp_3,3.11.21ḥ
na vā viśeṣāt
nāmyaikyāt nāmasaṃkaro yuktaḥ, tathā cākṣistho 'hariti nāmavān satyabrahmatvādādityasthavaditi prāpte siddhāntasūtraṃ yojayati-naveti /
nāmnorūpāsanasthānaviśiṣṭasaṃbandhitvādityarthaḥ /
tasyo 'paniṣadaharahamiti ca vākyadvayena tacchabdaparāmṛṣṭayoḥ saṃnihitasthānaviśiṣṭayoḥ puruṣayornāmasaṃbandhapareṇopasaṃhārānumānaṃ bādhyamiti bhāvaḥ /
viśeṣyaikyānnāmasaṃkara ityāśaṅkya sthānabhedena viśiṣṭapuruṣabhedānnāmavyavasthāmāha- nanvityādinā /
viśiṣṭasaṃbandhe dṛṣṭāntamāha- astīti /
pratidṛṣṭāntasya svarūpasaṃbandhitvādviśiṣṭe dhyeye prakṛte dṛṣṭāntaṃ nāstītyāha- grāmeti //21//
END BsRp_3,3.11.21
START BsRp_3,3.11.22ḥ
darśayati ca
uktanāmavyavasthāyāmatideśo liṅgamityāha- darśayati ceti /
vidyaikyādevopasaṃhārasiddhāvatideśo vṛthā syāttasmādekavidyāyāmapi sthānabhedenoktaguṇānāṃ vinātideśamanupasaṃhāra iti siddham //22//
END BsRp_3,3.11.22
START BsRp_3,3.12.23ḥ
saṃbhṛtidyuvyāptyapi cātaḥ
saṃbhṛtidyuvyāptyapi cātaḥ /
brahmaiva jyeṣṭhaṃ kāraṇaṃ yeṣāṃ tāni brahmajyeṣṭhāni, nilopaścāndasaḥ, vīryāṇi parākramaviśeṣā ākāśotpādanādayaḥ, tāni ca vīryāṇi saṃbhṛtāni nirvighnaṃ samṛddhāni, sarvaniyantuḥ kārye vighnakarturasattvāt /
tacca jyeṣṭhaṃ brahmāgne devādyutpatteḥ prāgeva divaṃ svargamātatāna vyāptavatsadā sarvavyāpakamityarthaḥ /
sarvaprāthamyaṃ spardhānarhatvamiti vākyaśeṣasthā guṇāḥ prabhṛtipadagrāhyāḥ /
khileṣviti vidhiniṣedhaśūnyavākyeṣvityarthaḥ /
brahmasaṃbandhādvidyābhedabhānācca saṃśayamāha- tāsviti /
anārabhyādhītabrahmavibhūtīnāṃ brahmasaṃbandhena sarvabrahmavidyāsu pratyabhijñānādupasaṃhāra iti pūrvapakṣaḥ /
siddhāntamāha- saṃbhṛtīti /
saṃbhṛtiśca dyuvyāptiśca saṃbhṛtidyuvyāpti tadapi sarvatra nopasaṃhartavyamupaniṣadoriva vyavasthāpakaviśeṣayogāditi sūtrayojanā /
ādhyātmikāyatanaviśeṣayuktāsu vidyāsvādhidaivikavibhūtīnāṃ pratyabhijñāne hetvabhāvānna prāptirityukte hetuṃ śaṅkate- nanvetāsviti /
ādhidaivikatvasāmyādādhyātmikāyatanahīnatvasāmyādvā tattadvidyāsu saṃbhṛtyādīnāṃ prāptiriti śaṅkārthaḥ /
uktahetudvayaṃ na guṇaprāpakamādhidaivikavidyānāṃ śāṇḍilyadaharādīnāmāyatanahīnavidyāyāṃ ca mithoguṇasāṃkaryaprasaṅgāt, tasmāt katipayasamānaguṇaviśiṣṭopāsyarūpaikyaṃ vidyaikyamāvahadguṇaprāptihetustadabhāvānna prāptiriti pariharati- satyamityādinā /
sthānaviśiṣṭabhedānnāmnorvyavasthāvatsaṃbhṛtyād iguṇaviśiṣṭasya brahmaṇaḥ śāṇḍilyādividyoktaguṇaviśiṣṭabrahmaṇaśca mitho bhedena rūpabhedātsaṃbhṛtyādīnāṃ nopasaṃhāra ityuktanyāyātideśatvādasya na saṃgatyādyapekṣā yathaikasminnudgīthe parovarīyastvādiguṇopāsterhiraṇyaśmaśrutvādyupāstirbhidyate tathaikasminnapi brahmaṇi vidyābhedopapatteḥ brahmapratyabhijñā na guṇaprāpiketyāha- parovarīyastvādivaditi /
tasmātsaṃbhṛtyādiguṇaviśiṣṭavidyāntaravidhiriti siddham //23//
END BsRp_3,3.12.23
START BsRp_3,3.13.24ḥ
puruṣavidyāyāmiva cetareṣām anāmnānāt
puruṣavidyāyāṃ chāndogyasthāṃ vidyāmāha- astīti /
'puruṣo vāva yajñastasya yāni caturviśati varṣāṇi tatprātaḥ savanamatha yāni catuścatvāriṃśadvarṣāṇi tanmādhyandinaṃ savanamatha yānyaṣṭācatvāriṃśadvarṣāṇi tattṛtīyaṃ savanam'iti prasiddhayajñasāmyārthaṃ savanatrayaṃ kalpitaṃ, 'sa yadaśiśiṣati yatpipāsati yanna ramate tā dīkṣā atha yadaśnāti yatpibati yadramate tā upasadaḥ atha yaddhasati yajjakṣati yanmaithunaṃ carati tāni stutaśastrāṇi atha yattapodānādi sā dakṣiṇā maraṇamevāvabhṛthaḥ vasvādirūpā me prāṇā idaṃ savanatrayaṃ yāvadāyuranusaṃtanute'ityāśīḥ 'akṣitamasyacyutamasi prāṇaṃ saṃśitamasi'iti mantratrayaprayogaḥ /
ṣoḍaśādhikaśatavarṣajīvitvaṃ phalamiti darśitam /
saṃśayārthaṃ śākhāntarīyapuruṣavidyāmāha- taittirīyakā iti /
atra viduṣo yajñasyeti ṣaṣṭhyoḥsāmānādhikaraṇyavaiyadhikaraṇyāniścayātsaṃśayamāha- tatreti /
upasaṃhārānupasaṃhārāveva phalam /
pūrvatrāsādhāraṇaguṇapratyabhijñānābhāvātsaṃbhṛtyādau vidyābheda uktaḥ /
iha tvasādhāraṇamaraṇāvabhṛthaguṇaviśiṣṭapuruṣayajñarūpaikyapratyabhidhānādvi dyaikyamiti pratyudāharaṇena prāpte siddhāntayati- nopasaṃhartavyā iti /
tasyaivaṃ viduṣo yajñasyātmā yajamānaḥ śraddhā patnī śarīramidhmamuro vedirlomāni barhirvedaḥ śikhā hṛdayaṃ yūpaḥ kāma ājyaṃ manyuḥ paśustapo 'gnirdamaḥ śamayitā dakṣiṇā vāgghotā prāṇa udgātā cakṣuradhvaryurmano brahmā'iti bahutaradharmavailakṣaṇyānna rūpaikyapratyabhijñetyarthaḥ /
vedaḥ kuśamuṣṭiḥ śamayitā damo dakṣiṇetyanvayaḥ /
kiñca chāndogye tridhāvibhaktāyuṣi savanatvakalpanā, atra tu sāyaṅkālādāviti vairūpyamāha- yadapīti /
yanmaraṇaṃ tadavabhṛtho yadramate tadupasada iti tittiriśrutau sārūpyamapi bhātītyata āha- yadapi kiñciditi /
gajoṣṭrayoścatuṣpāttvasārūpyavadidaṃ sārūpyaṃ naikyaprayojakamityarthaḥ /
kiñca chāndogye puruṣayajñayoraikyaṃ śrutamatra tu bheda iti vairūpyāntaramāha- naceti /
yadyapi niṣādasthapatinyāyena sāmānādhikaraṇyaṃ ṣaṣṭhyoryuktaṃ tathāpyaprasiddhaikyakalpanāgauravādyajñasyātmeti bhedokterekasyaiva yajñatvayajamānatvavirodhādātmavido yo yajñaḥ prasiddhastasyeti vaiyadhikaraṇyameva yuktam /
kiñca vidvatsaṃbandhiyajñarūpaviśeṣyānuvādena vidvadaṅgairaṅgasaṃpadvidhāvekavākyatā pratīyate tasyāṃ satyāṃ viśeṣyasyāṅāgānāṃ ca pṛthagvidhivādinastava vākyabhedadoṣaḥ syādityarthaḥ /
kiñca satyādibhyo nyāsa evāpare ca yaditi saṃnyāsamuktvā sarvaiḥ sarvamidaṃ jagadityevaṃ tamātmānaṃ jñātvā bhūyo na mṛtyumupayāti vidvāniti saṃnyāsasādhyātmavidyāṃ purastātprājāpatyānuvāke upadiśyānantarānuvāke tasyaivaṃ viduṣa ityuktātmavidyānuvādena praśaṃsārthatvena, taccheṣatayāyajñasaṃpattiḥ kriyate phalaikyaśruteḥ, chandogānāṃ tu svatantravidyāvidhirityāha- apica sasaṃnyāsāmiti /
cintāphalamāha- tasmāditi //24//
END BsRp_3,3.13.24
START BsRp_3,3.13.25ḥ
vedhādyarthabhedāt
vedhādyarthabhedāt /
devatāmabhicārakartā prārthayate- sarvamiti /
he devate, madripoḥ sarvamaṅgaṃ pravidhya vidāraya viśeṣataśca hṛdayaṃ bhindhi dhamanīḥ śirāḥ pravṛñjaya troṭaya śiraścābhito nāśaya, evaṃ tridhā vipṛkto viśliṣṭo bhavatu me śatrurityarthaḥ /
he deva savitaḥ, yajñaṃ tatpatiṃ ca prasuva nirvartayetyarthaḥ /
uccaiḥ śravāḥ śveto 'śvo yasyendrasya sa tvaṃ haritamaṇivannīlo 'sītyarthaḥ /
no 'smākaṃ śaṃ sukhakaro bhavatvityarthaḥ /
agniṣṭomo brahmaiva sa yasminnahani kriyate tadapi brahma tasmādya etadahaḥ sādhyaṃ karmopayantyanutiṣṭhinti te brahmaṇaiva sādhanena brahmopayanti te ca krameṇāmṛtatvamāpnuvantīti yojanā /
mantrādiṣu tattadupaniṣadvidyāśeṣatve pramāṇabhāvābhyāṃ saṃśayamāha- kimiti /
phalaṃ pūrvavat /
nanu teṣāṃ śeṣatve mānābhāvānnopasaṃhāra iti śaṅkate- nanveṣāmiti /
mantrādayastattadvidyāśeṣāḥ phalavadvidyāsaṃnihitatvāttaittirīyakagatapuruṣayajñavaditi samādhatte- bāḍhamiti /
tathāca dṛṣṭāntasaṃgatiḥ /
siddhāntipakṣe saṃnidhivaiyarthyaṃ bādhakamāha- nahīti /
aphalamantrādīnāṃ phalavaccheṣatvabodhanaṃ saṃnidherarthavattvaṃ tatsaṃbhave satyakasmādarthaśūnyatvenāsau saṃnidhirāśrayituṃ nahi yukta ityarthaḥ /
nañpāṭhetvakasmāddhetuṃ vināsāvartho nāśrayituṃ nahi yukta ityarthaḥ /
nanu mantrāṇāṃ vidyāsamavetārthaprakāśanasāmarthyābhāvānna vidyāśeṣatvamiti śaṅkate- nanviti /
purastādupasadāṃ pravargyeṇa pracarantīti vākyena pravargyasya kratuśeṣatvaṃ śrutaṃ, agniṣṭomādeśca tattadvākyena svargādyarthatvamato na vidyārthatvamityāha- kathaṃ ceti /
mantrāṇāṃ vidyāsamavetahṛdayanāḍyādiprakāśakatvamastītyāha- naiṣa iti /
upāstiṣu mantraprayogaḥ kvāpi na dṛṣṭa ityata āha- dṛṣṭaśceti /
putrasya dīrghāyuṣyārthaṃ chāndogye trailokyasya keśātvenopāstiruktā tatra piturayaṃ prārthanāmantraḥ /
tatrāmuneti putrasya trirṇāma gṛhṇāti amunā putreṇa saha bhūritīmaṃ lokamamuṃ ca prapadye na me putraviyogaḥ syādityarthaḥ /
tattadvākyenānyatra viniyuktānāmapi karmaṇāṃ saṃnidhinā vidyāsu viniyogo na virudhyata ityatra dṛṣṭāntamāha- vājapeya iti /
'brahmavarcasakāmo bṛhaspatisavena yajeta'iti vākyena brahmavarcasaphale viniyuktasyāpi bṛhaspatisavasya 'vājapeyeneṣṭvā bṛhaspatisavena yajeta'iti vājapeyaprakaraṇaprakaraṇastha vākyena vājapeyottarāṅgatayā viniyogavadavirodha ityarthaḥ /
yadyapyekena vākyena prakaraṇāntarasthabṛhaspatisavasya pratyabhijñānamaṅgatvavidhānaṃ ca kartumayuktaṃ vākyabhedaprasaṅgādato māsāgnihotravatkarmāntarameva bṛhaspatisavākhyamaṅgatayā vidhīyata iti na viniyuktasya viniyoga iti bhaṭṭagurutantradvayasiddhaṃ, yathāpi yathā nityāgnihotrasyāśvamedhaprakaraṇe vāgyatasyaitāṃ rātrimagnihotraṃ juhotīti nāmnā pratyabhijñā, yathāvā darśapūrṇamāsavikṛtīṣṭāvājyabhāgau yajatītyekasminvākye prakṛtisthājyabhāgayoḥ padena pratyabhijñānaṃ vākyena vidhānaṃ tathātrāpi bṛhaspatisavapadena pratyabhijñānaṃ vākyenāṅgatāvidhānaṃ kiṃ na syāt /
naca sādhyabhāvārthavidhāyakākhyātaparatantraṃ nāmapadaṃ na siddhakarmapratyabhijñākṣamamiti vācyaṃ, siddhasyāpyaṅgatayā punaḥ sādhyatvasaṃbhave 'nyathāsiddhākhyātasyaiva prasiddhārthakanāmapāratantryopapatteḥ /
nacaivaṃ sati kuṇḍapāyisatre 'pyaṅgatvena nityāgnihotrasyaiva vidhiḥ syāditi vācyaṃ, iṣṭatvāt /
naca pūrvatantravirodhaḥ uttaratantrasya balīyastvāt /
pūrvatantrasya svatantraparatantrabhāvanābhede tātparyācca /
tasmādekasyaiva bṛhaspatināmakasya dhātvarthasya brahmavarcase viniyuktasyāpi vājapeyāṅgatayā viniyoga iti bhagavatpādatātparyam /
astica viniyuktasya viniyoge sarvasaṃmatamudāharaṇaṃ khādiratvādikaṃ tasya kratau viniyuktasya vīryādiphale 'pi viniyogāt /
tathā mantrakarmaṇāmanyatra viniyuktānāṃ vidyāśeṣatvamiti prāpte siddhāntayati- naiṣāmityādinā /
vidyāsu hṛdayādisaṃbandhe 'pi vedhādyarthānāmasaṃbandhātkṛtsnamantrārthānāmabhicārādisaṃbandhaliṅgena saṃnidherbalīyasābhicārādāveva mantrāṇāṃ viniyoga ityarthaḥ /
'deva savitaḥ prasuva'iti pradakṣiṇato 'gniṃ paryukṣediti vākyādagniparyukṣaṇe 'sāvitraṃ juhoti karmaṇaḥ purastātsavane savane juhoti'iti vākyādvājapeye karmaviśeṣe saṃbandho 'sya mantrasyetyāha- tadviśeṣeti /
uktanyāyaṃ śvetāśva ityādiṣvatidiśati- evamanyeṣāmiti /
pramāṇāntaraṃ prakaraṇādikam /
nanu liṅgādibharanyatra viniyuktānāmapi saṃnidhinā vidyāsvapi viniyogo 'stvavirodhādityuktaṃ, tatrāha- durbalo hīti /
samavāye samānaviṣayatvena dvayorvirodhe, parasya daurbalyaṃ, kutaḥ arthaviprakarṣāt, svārthabodhane parasya pūrvavyavadhānena pravṛtterityarthaḥ /
ayamāśayaḥ-ekatra viniyuktasya nirākāṅkṣatvādanyatra viniyogo viruddha eva parantu viniyojakapramāṇayoḥ samabalatve 'nyataraviniyogatyāgāyogādagatyākāṅkṣotpādanena viniyuktaviniyogaḥ svīkriyate 'yathā khādiro yūpo bhavati''khādiraṃ vīryakāmasya yūpaṃ kuryāt'iti vākyābhyāṃ kratau viniyuktasya khādiratvasya vīryaphale viniyogaḥ /
yatra tu pramāṇayoratulyatvaṃ tatra na svīkriyate prabalapramāṇena durbalaviniyogabādhāt /
yathā 'kadācana starīrasi'ityasyā ṛca aindryā gārhapatyamupatiṣṭhata iti tṛtīyāvibhaktiśrutyānyanirapekṣatayā gārhapatyopasthānaśeṣatvabodhikayendraprakāśanasāmārthyarūpaliṅgaprāptamindraśeṣatvaṃ bādhyate /
liṅgaṃ hi na sākṣāccheṣatvaṃ bodhayati kintvindraprakāśanamātraṃ karoti, tena ca liṅgenānena mantreṇa indra upasthāpayitavya iti śrutiḥ kalpanīyā,
tayā śeṣatvabodha iti śrutivyavadhānena śeṣatvabodhakaṃ liṅgaṃ jhaṭiti svārthabodhakaśrutyā bādhyam /
tathā liṅgena vākyaṃ bādhyaṃ yathā 'syo 'naṃ te sadanaṃ karomi ghṛtasya dhārayā kalpayāmi', 'tasminsīdāmṛte pratitiṣṭha vrīhīṇāṃ medha sumanasyamānaḥ'iti mantrābhāgayoḥ pratyekaṃ sadanakaraṇe puroḍāśāsādane ca tatprakāśanasāmarthyaliṅgena śrutidvārā viniyoge sati pratītamekavākyatvaṃ bādhyate, tasya kṛtsne 'pi mantre sadanakaraṇaprakāśanasāmarthyaṃ puro 'ḍāśāsādanaprakāśanasāmarthyaṃ ca liṅgaṃ kalpayitvā śrutikalpanayobhayatra kṛtsnamantraviniyogabodhane dvābhyāṃ liṅgaśrutibhyāṃ vyavadhānena śrutyekavyavahitakḷptaliṅgāddurbalatvāt /
naca sāmarthyaṃ na kalpyamiti vācyaṃ, asamarthasya viniyogāyogāt ata eva gaṅgāpadasya tīrabodhaviniyoge lakṣaṇārūpaṃ sāmarthyaṃ kalpyate /
tathā vākyena prakaraṇaṃ bādhyaṃ yathā sāhnaprakaraṇāmnātadvādaśopasadāṃ dvādaśāhīnasyeti vākyenāhīnāṅgatva bodhakena prakaraṇaprāptasāhnāṅgatvabādhādutkarṣaḥ /
pradhānasyāṅgākāṅkṣārūpaṃ prakaraṇaṃ tasyāṅgapradhānavākyaikavākyatāsāmarthyaśrutibhiḥ kalpyamānābhiḥ svārthaviniyogapramitau vyavadhānenāṅgasāmarthyaśrutyordvayoḥ kalpakavākyāddurbalatvāt /
tathā prakaraṇena saṃnidhirbādhyaḥ /
yathā rājasūyaprakaraṇena tadantargatābhiṣecanīyākhyasomayāgaviśeṣasaṃnidhipāṭhaprāptaṃ śunaḥ śepopākhyānāderabhiṣecanīyaśeṣatvaṃ bādhitvā kṛtsnarājasūyaśeṣatvamāpāditaṃ saṃnidheḥ prakaraṇādikalpakatvena kḷptaprakaraṇāddurbalatvāt tathā saṃnidhinā samākhyā bādhyate /
tathāhi-pauroḍāśikasamākhyāke kāṇḍe āgneyapuroḍāśādikarmaṇāṃ krameṇa mantrā āmnātāstatra dadhipayorūpasānnāyyasannidhau 'śundhadhvaṃ daivyāya karmaṇe'iti mantra āmnātastatra samākhyābalenāsya mantrasya puroḍāśapātraśundhanaśeṣatvaṃ prāptaṃ saṃnidhinā bādhitvā sānnāyyapātraśundhanaśeṣatvamāpādyate /
puroḍāśasaṃbandhikāṇḍaṃ pauroḍāśikamiti pauruṣasamākhyāyāḥ kāṇḍāntargatamantrasya puroḍāśasaṃbandhasāmānyabodhakatve 'pi śeṣaśeṣibhāvarūpaviniyogabodhakatve saṃnidhyādyapekṣatvena durbalatvāditi /
evaṃ virodhe sati śrutirbādhikaiva samākhyā bādhyaiva, madhyasthānāṃ tu caturṇāṃ pūrvabādhyatvaṃ parabādhakatvaṃ ceti śrutiliṅgasūtrārthaḥ /
tasmālliṅgādinānyatra viniyuktānāṃ mantrāṇāṃ durbalasaṃnidhinā na vidyāsu viniyoga iti siddham /
tathā karmaṇāmiti /
karmaṇāṃ vidyopakāratve tābhiḥ sahaikaphalatve ca mānaṃ kiñcinnāstītyarthaḥ /
apicetyuktārtham /
nanu tarhi vedhādivākyānāmupaniṣadbhiḥ saha pāṭhasya kā gatistāmāha- araṇyeti /
tasmādvedhādimantrakarmaṇāṃ vidyāsvanupasaṃhāra iti siddham //25//
END BsRp_3,3.14.25
START BsRp_3,3.15.26ḥ
hānau tūpāyanaśabdaśeṣatvāt kuśāc chandaḥstutyupagānavat tad uktam
hānau tūktam /
yathāśvo rajoyuktāni jīrṇaromāṇi tyaktvā nirmalo bhavati tathāhamapi pāpaṃ vidhūya kṛtātmā nirmalīkṛtacittaḥ san yathā vā rāhugrastaścandro rāhumukhātpramucya spaṣṭo bhavati tathā śarīraṃ dhūtvā tyaktvā dehābhimānānmuktaḥ sannakṛtaṃ kūṭasthaṃ brahmātmakaṃ lokaṃ abhi pratyaktvena saṃbhavāmītyarthaḥ /
yathā nadyaḥ samudraṃ prāpya nāmarūpe tyajanti tathā vidvānityarthaḥ /
tasya mṛtasya viduṣaḥ, dāyaṃ dhanaṃ, tattena vidyābalena sukṛtaduṣkṛte tyajatītyarthaḥ /
upāyanaṃ grahaṇaṃ tasya tyāgapūrvakatvāt, atyaktayorgrahaṇāyogāttyāgor'thādāyati /
yatra tu tyāga eva śrutaḥ tatra hānopāyanayoḥ sahabhāvasyāvaśyakatvānāvaśyakatvābhyāṃ saṃśayamāha- yatra tviti /
atra pūrvapakṣe stutiprakarṣāsiddhiḥ siddhānte tatsiddhiriti phalam /
yadyapi tāṇḍyātharvaṇaśrutyornirguṇavidyārthayoḥ karmahānameva śrutaṃ nopāyanaṃ tathāpi kauṣītakiśrutau paryaṅkasthasaguṇabrahmavidyāyāmupāyanaṃ śrutamatropasaṃhartavyamityāśaṅkya vidyābhedānnopasaṃhāra ityāha- vidyāntareti /
kiñca yathā mantrakarmaṇāmanāvaśyakatvādvidyāsvanupasaṃhāra uktaḥ tathā parairupādānaṃ vināpi hānasaṃbhavenopādanasyānāvaśyakatvānna prāptiriti dṛṣṭāntasaṃgatyā prāpte siddhāntayati- hānau tviyādinā /
upāyanaśabdasya śeṣatvāddhānaśabdenāpekṣitatvāditi sūtrārthaḥ /
aśvaromadṛṣṭāntena vidhūtayoḥ puṇyapāpayoḥ paratrāvasthānasāpekṣatvātparairūpādānaṃ vācyamiti bhāvaḥ /
vidyābhede guṇānupasaṃhāra iti vyavasthānuṣṭhānaviṣayā na stutiviṣayetyāha- yaducyata iti /
manyate sūtrakāra ityarthaḥ /
nanu śrutahānārthavādenāpi stutisiddhau kimarthamupāyanārthavāda ānīyate, tatrāha- stutiprakarṣalābhāyeti /
nanvarthavādasya vidhinā saṃbandhaḥ prasiddho nārthavādāntareṇetyata āha- prasiddhā ceti /
ito bhūlokādityarthaḥ /
hemantaśiśirayoraikyātpañcartavaḥ /
yajñasya puruṣarūpakalpanāyāṃ sendriyatvāya triṣṭubhau bhavata ityuktaṃ bahvṛcabrāhmaṇe, tatra triṣṭubhaśchandomātratvātkathamindriyatvakalpanetyākāṅkṣāyāṃ yajurvākyaṃ saṃvādyata ityarthaḥ /
nanvamūrtayoḥ puṇyapāpayoḥ upādānasyāsaṃbhavādanupasaṃhāra ityata āha- vidyāstutyarthatvācceti /
vidvanniṣṭhayoreva tayoḥ phalaṃ pare prāpnuvanti vidyāsāmarthyādityupayantipadenocyata ityarthaḥ /
nanvanyaniṣṭakarmaṇoranyatra phalasaṃcāraḥ katham /
nanu vacanabalāditi cet /
na /
phalamupayantītyaśruteḥ /
naca yathā putrakṛtaśrāddhasya pitṛṣu phalaṃ tathātreti vācyaṃ, yasya phalamuddiśya yatkarma vihitaṃ tasya tatphalamiti nyāyena pitṛṇāṃ tṛptyuddeśena kṛtakarmaṇo vyadhikaraṇaphalatve 'pi viduṣaḥ karmakāle 'nuddiṣṭavyadhikaraṇaphalāyogāt /
kiñca viduṣo dehapāte karmaṇo 'sattvādyāvajjīvaṃ vidvatsevakasya taddveṣiṇo vā phalaṃ syādityata āha- nātīvābhiniveṣṭavyamiti /
vidvatsevādveṣābhyāṃ vidvanniṣṭhapuṇyapāpatulye puṇyapāpe sevakadveṣiṇorjāyete jātayoḥ phalataḥ svīkāra upāyanamiti parihārasya sulabhatvādanāgraha ityarthaḥ /
upāyanādeḥ stutitve liṅgamāha- upāyaneti /
upāyanavivakṣāyāmupāyanasyaivopasaṃhāraṃ sūtrakāro brūyādataḥ śabdasya taṃ brūvanstutiṃ sūcayatītyarthaḥ /
vidyāvicārātmake pāde stutivicārasya kā saṃgatirityata āha- tasmāditi /
śākhāntarastho viśeṣaḥ śākhāntare 'pi grāhya ityatra dṛṣṭāntamāha- kuśeti /
kuśā udgātṛṇāṃ stotragaṇanārthāḥ śalākā dārumayyaḥ, bho kuśāḥ, yūyaṃ vānaspatyāḥ vanasthamahāvṛkṣo vanaspatiḥ tatprabhavāḥ stha tā itthaṃbhūtā yūyaṃ mā pāta māṃ rakṣateti yajamānaprārthanā /
atra tā iti strīliṅganirdeśādaudumbarya iti bhāṣyācca śalākāsu kuśaśabdasya strītvaṃ mantavyaṃ darbhaviṣayasya na strītvaṃ, astrī kuśamityanuśāsanāt /
chandodṛṣṭāntaṃ vyācaṣṭe- yathāceti /
navākṣarāṇi chandāṃsi āsurāṇyanyāni daivāni teṣāṃ kvacchindobhiḥ stuvata ityatrāviśeṣaprāptau paiṅgivākyādviśeṣagraha ityarthaḥ /
stutiṃ vivṛṇoti- yatheti /
ātirātre ṣoḍaśino grahasyāṅgabhūtaṃ stotraṃ kadeti chandogādīnāmākāṅkṣāyāmudayasamayāviṣṭe sūrye ṣoḍaśinaḥ stotramityārcaśruteḥ kālaviśeṣagraha ityarthaḥ /
ṛco 'dhīyata ityārcāḥ /
upagānaṃ vibhajate- yatheti /
'ṛtvija upagāyanti'ityaviśeṣaśruteḥ 'nādhvaryurūpagāyati'iti śrutyantarādadhvaryubhinnā ṛtvija upagāyantīti viśeṣagraha ityarthaḥ /
nanu kuśādivākyānāmapi kimiti viśeṣaśrutyantaraikavākyatābhyupagamyate, tatrāha- śrutyantarakṛtaṃ hīti /
sāmānyaviśeṣayorekavākyatārūpāyāṃ gatau satyāṃ vākyabhedaṃ kṛtvā nādhvaryuriti niṣedhādaviśeṣaśruteścādhvaryurupagāyati nopagāyati cetyevaṃ sarvatra vikalpo na yuktaḥ, vrīhiyavayostvagatyā vikalpa āśrita ityarthaḥ /
vikalpasyānyāyyatvamaṣṭadoṣaduṣṭatvāt /
tathāhi-yadi vrīhivākyamāśrīyate tadā yavavākyasyeṣṭaprāmāṇyatyāgaḥ, aniṣṭāprāmāṇyasvīkāraḥ, kadācidyavavākyāśrayaṇe tyaktaprāmāṇyasvīkāraḥ, svīkṛtāprāmāṇyatyāgaścetyekasminyavavākye catvāro doṣā bhavanti /
evaṃ vrīhivākyepi catvāro doṣā ityevaṃ duṣṭavikalpaparihārāya bhinnaśākhaśrutyorapyekavākyatā jaiminisaṃmatetyāha- taduktamiti /
jyotiṣṭomaprakaraṇe 'dīkṣito na juhoti', iti śrutaṃ 'yāvajjīvamagnihotraṃ juhuyāt'iti cānyatra śrutaṃ tatra yadi nadīkṣitavākyaṃ homapratiṣedhakaṃ syāttadā kratvarthatvānniṣedho 'nuṣṭheyaḥ, yāvajjīvavidhinā homo vānuṣṭheya iti vikalpaḥ syāt, sa cānyāyyaḥ /
api tu yāvajjīvavākyaṃ prati nadīkṣitavākyasya śeṣatvānnakāra itaraparyudāsārthakaḥ syāddīkṣitānyalakṣakaḥ syāt, na homapratiṣedhakaḥ, tasmādadīkṣito yāvajjīvaṃ juhuyādityekavākyateti nadīkṣitādhikaraṇasiddhāntasūtrārthaḥ /
atra bhagavatpādaiḥ sūtrameva paṭhitaṃ, miśraistu paryudāsādhikaraṇasiddhāntasūtraṃ 'api tu vākyaśeṣaḥ syādanyāyyatvādvikalpasya vidhīnāmekadeśaḥ syāt'iti sthitamatrārthataḥ paṭhitamityuktaṃ taccintyam /
sūtrārthastu yajñamātre yeyajāmahe iti prayoktavyamiti śrutaṃ, nānuyājeṣu yeyajāmahaṃ karotītyapi śrutaṃ, tatra nakārasya niṣedhakatve 'pyatirātre ṣoḍaśigrahaṇāgrahaṇayorivānuyājeṣu yajñatvāviśeṣātprayoktavyaṃ niṣedhānna prayoktavyamiti vikalpaḥ syāt, tasyānyāyyatvāt yeyajāmahavidhereva nānuyājavākyamekadeśaḥ syāt, paryudāsavṛttyā vidhivākyaśeṣaḥ syāditi yāvat /
tathā cānuyājabhinneṣu yāgeṣu yeyajāmaha iti prayoktavyamityekavākyateti /
varṇakāntaramāha- athaveti /
pūrvatravidhūnanaṃ karmahāniriti siddhavatkṛtya upāyanopasaṃhāra uktaḥ, atra saiva sādhyata iti bhedaḥ /
ubhayatra lakṣaṇāsāmyātsaṃśayamāha- kimiti /
vidhūnanasya hi phaladvayamaśvaromādiṣu dṛṣṭaṃ pūrvasvabhāvāt cyutiranyatra saṃkrāntiśceti /
tatra saṃkrāntirūpahānirlakṣaṇīyā kiṃvā cyutiriti saṃśayārthaḥ /
tatra vidhūnanaśabdasya kampanaṃ mukhyārtha iti tāvatsarvasaṃmatam /
taccāmūrtayoḥ puṇyapāpayorna saṃbhavati /
atastayoryaḥ svabhāvaḥ phaladātṛtvaśaktistataścālanaṃ vidyayā pratibandhāccyutiḥ sā lakṣaṇīyā na hāniramūrtayoranyatra saṃkrāntyayogādanyasāpekṣatvācceti pūrvapakṣārthaḥ /
siddhāntayati- hānāveveti /
yadi cyutimātraṃ lakṣyaṃ tadopayantītyananvitaṃ syāt /
naca yatra dhunoterūpāyanaśabdasāṃnidhyaṃ tatra hānirlakṣyate na kevaladhunoterhāniścānyatra viduṣaḥ sevakādau tulyakarmasaṃkrāntiriti nāsaṃbhava iti vācyaṃ, kevaladhunoterapi mukhyārthāsaṃbhavenānyatra lakṣyatayā buddhisthahānilakṣaṇāyā eva yuktatvāditi bhāvaḥ /
upāyanasyāmukhyatvānna kvāpi hānilakṣaṇābījatvamiti śaṅkitvā puṇyapāpayoḥ phalataḥ svīkārātmakamupāyanaṃ hāniṃ vinānupapannaṃ sallakṣaṇānirṇāyakamiti pariharati- yadyapītyādinā /
yathānyatraśrutamaudumbaratvādikaṃ kuśādinirṇāyakaṃ tathedamupāyanaṃ vidhūnanasya hānatve niścāyakamityāha- kvacidapīti /
vidhūnanaṃ mukhyaṃ kimiti nocyate, tatrāha- naceti /
tathāpi hānaṃ kathaṃ lakṣyata ityāśaṅkya mukhyasaṃbandhādityāha- aśvaśceti /
anupapattisaṃbandhau lakṣaṇābījarūpāmuktvā lakṣakaṃ padaṃ nirdiśati- aśva iveti /
vidhūyeti padaṃ dṛṣṭānte hānaparyantaṃ saddārṣṭāntike 'pi hānalakṣakamityarthaḥ /
yadvā hānavācakamevāstu naca dhūñ kampana iti dhātupāṭhavirodhastasyopalakṣaṇārthatvādityāha- aneketi /
śākhāntarasthamupāyanaṃ vidhūnanasya hānatvaniścāyakamityatra jaiminisūtraṃ taduktamiti gṛhītapūrvaṃ vyākhyātamityarthaḥ /
evaṃ vidhṛnanasya hānitvisiddheḥ kevalahānāvupāyanopasaṃhāra iti siddham //26//
END BsRp_3,3.15.26
START BsRp_3,3.16.27ḥ
sāṃparāye tartavyābhāvāt tathā hy anye
saṃparāye anye /
vyadhvani ardhamārge /
pūrvoktaṃ vidhūnanasya hānatvamupajīvya hānasya nadītaraṇānantaryaśruteraśvaiva romāṇi ityādau dehatyāgātprākkālatvaśruteśca saṃśayamāha- tatkimiti /
brahmalokamārgamadhye virajākhyāṃ nadīmatyeti tatsukṛtaduṣkṛte vidhūnute, ityatra taditisarvanāmaśrutyāstenetyarthatayā saṃnihitanadītaraṇasya karmahānihetutvokterardhapathe karmakṣaya iti pūrvapakṣaḥ /
tatra vidyāyāḥ karmakṣayahetutvāsiddheḥ pūrvapakṣe, siddhānte tatsiddhiriti matvā siddhāntayati- sāṃparāya iti /
maraṇātprāgityarthaḥ /
saṃparetasya mṛtasya kañcitkālaṃ karmasattve phalābhāvāddevayānamārgapraveśāyogāccādāveva kṣaya ityarthaḥ /
kṣayahetorvidyāyā madhyemārgamasattvāccetyāha- vidyāviruddheti /
nadītaraṇānantarapāṭhastu bādhyaḥ, arthavirodhādityāha- tasmāditi /
taditi sarvanāmnāpi prakṛtavidyaivocyata iti bhāvaḥ //27//
END BsRp_3,3.16.27
START BsRp_3,3.16.28ḥ
chandata ubhayāvirodhāt
kiñca mṛtasya chandato yathākāmaṃ vidyānuṣṭhānānupapatterubhyorvidyākarmakṣayayoḥ śruto hetuphalabhāvo virudhyate /
kiñca sati puṣkalahetau na kāryavilamba iti nyāyopetatāṇḍyādiśrutivirodhastava syādasmatpakṣe tvavirodha ityāha- chandata iti /
tasmātkarmahānasya vidyāphalatvātkevalahānāvupāyanopasaṃhāro vidyāstutaya iti siddham //28//
END BsRp_3,3.16.28
START BsRp_3,3.17.29ḥ
gater arthavattvam ubhayathānyathā hi virodhaḥ
gaterarthavattvaṅ kvacitsaguṇavidyāyāṃ mārgaḥ śrūyate nirguṇavidyāyāṃ na śrūyate /
tatra hānasaṃnidhau mārgasya śrutatvādanapekṣitatvācca saṃśaye dṛṣṭāntasaṃgatyā pūrvapakṣamāha- yathā tāvaditi /
upāyanavanmargasyāpi kvacicchrutatvātsarvatropasaṃhāra ityarthaḥ /
atra nirguṇavido 'pi muktyarthaṃ mārgāpekṣā pūrvapakṣe, siddhānte tvanapekṣeti phalam /
deśādivyavahitavastuprāptau mārgasyāpekṣetinyāyānugṛhītaśrutivirodhānnopasaṃhāra iti siddhāntaḥ /
nirañjano 'saṅgaḥ, sāmyaṃ brahma //29//
END BsRp_3,3.17.29
START BsRp_3,3.17.30ḥ
upapannas tallakṣaṇārthopalabdher lokavat
nanu tarhi saguṇavidyāyāmapi mārgo vyartha ityata āha- upapanna iti /
sā gatirlakṣaṇaṃ kāraṇaṃ yasyārthasya sa tallakṣaṇārthaḥ //30//
END BsRp_3,3.17.30
START BsRp_3,3.18.31ḥ
aniyamaḥ sarvāsām avirodhaḥ śabdānumānābhyām
aniyamaḥ sarvāsāṃ /
atrāpyarcirādimārga eva viṣayastatra vidyāviśeṣaprakaraṇādaviśeṣaśruteśca saṃśaye pūrvapakṣamāha- kiṃ tāvaditi /
saguṇanirguṇavidyāsu mārgasya bhāvābhāvavyavasthāvatsaguṇāsvapi vyavastheti dṛṣṭāntena prāptau siddhānte vyavasthāpavādādgatiniyamo 'niyama ubhayatra phalam /
niyame prakaraṇamuktvā punaruktiṃ liṅgamāha- apiceti /
ekatroktagateranyatra prāptau punaruktirvṛthā syādityarthaḥ /
siddhāntayati- sarvāsāmiti /
abhyudayo brahmalokaḥ /
aviśeṣaśrutyādinā prakaraṇabādho na doṣa ityāha- naiṣa iti /
tattatra adhikṛtānāṃ madhye ya itthaṃ pañcāgnīnvidurye cāmī araṇye śraddhātapa ityupāsate śraddhātapaupalakṣitaṃ brahma dhyāyanti te 'rciṣamabhisaṃbhavantītyanvayaḥ /
nanu śraddhātapomātraśrutestābhyāmevārcirādigamanaṃ syānna vaiśvānarādividyāśīlānāmiti śaṅkate- kathaṃ punariti /
aviduṣāṃ gatiniṣedhācchraddhātapaḥśabdābhyāṃ tatsādhyabrahmavidyālakṣaṇeti pariharati- naiṣa doṣa iti /
tat brahmalokasthānaṃ, parāgatāḥ parāvṛttāḥ, kāmakrodhadoṣā na santīti yāvat /
dakṣiṇāḥ kevalakarmiṇastapasvino 'pyavidvāṃso na gacchantītyarthaḥ /
lakṣaṇādoṣahīnaṃ vākyamāha- vājasaneyinastviti /
kiñca vidyākarmalakṣaṇamārgadvayabhraṣṭānāmadhogatiśruteḥ vaiśvānarādyupāsakānāmarcirādimārgaprāptirityāha- atha ya etāviti /
dandaśūkaḥ sarpaḥ /
kiñca 'agnirjyotirāha-śuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam /
tatra prayātā gacchanti brahma brahmavido janāḥ'ityaviśeṣeṇopasakānāmarcirādigatimuktvopasaṃhārasmṛteśca teṣāṃ tatprāptirityāha- smṛtiriti /
śukla gatirārcirādikā, kṛṣṇā dhūmādikā, jagato vidyākarmādhikṛtasya, śāśvate dhruve saṃmate /
tatraikayā śuklayā punarāvṛttivarjaṃ kāryaṃ brahma gacchati anyayā svarge gatvā punarāyātītyarthaḥ /
punaruktidoṣaṃ dūṣayati- yatpunariti /
tatra tatra mārgaśrutiranvahaṃ mārgacintanārthaṃ, prakaraṇena mārgadhyānasya vidyāṅgatvāvagamāt /
tathāca vakṣyati sūtrakāraḥ-'taccheṣagatyanusmṛtiyogācca'iti /
yeṣāṃ na śruto mārgaste mārgadhyānaṃ vināpi vidyāsāmarthyānmārgaṃ labhanta iti jñāpanārthā punaruktirityarthaḥ /
tasmātsarvopāsanāsu pratīkabhinnāsvarcirādiprāptiriti siddham //31//
END BsRp_3,3.18.31
START BsRp_3,3.19.32ḥ
yāvadadhikāram avasthitir ādhikārikāṇām
yāvadadhikāram /
nirguṇavidyāyāṃ gatirvyarthā muktiphalatvāt, saguṇavidyāsu sarvatrārthavatī brahmalokaphalatvāditi vyavasthā kṛtā, sā na yuktā, tattvajñānināmapītihāsādau punarjanmadarśanena jñānasya muktiphalatvābhāvādityākṣepātsaṃgatiḥ /
jñānināṃ punarjanmadarśanaṃ saṃśayabījaṃ bhāṣye darśitam /
pūrvapakṣe jñānānmuktiśrutīnāṃ jñānastutimātratvena jñānasya muktiphalatvābhāve sati brahmalokaphalatvāviśeṣādarcirādimārgopasaṃhāraḥ phalaṃ, siddhānte tūktavyavasthāsiddhiriti vivekaḥ /
śrutāvapīti /
medhātirthermeṣetimantre indrasya meṣajanmopalabhyate /
vasiṣṭha urvaśīputre jāta ityevamartho bahvṛcārthavāda ityarthaḥ /
pākṣikamityāpātataḥ /
ahetutvameveti pūrvapakṣaḥ /
jñānasya muktyahetutvaṃ neti siddhāntayati- te ceti /
lokavyavasthāsu svāmitvamadhikāraḥ, tatprāpakaṃ prārabdhaṃ yāvadasti tāvatkālaṃ jīvanmuktatvenādhikārikāṇāmavasthitiḥ, prārabdhakṣaye pratibandhakābhāvādvidehakaivalyamityatra mānamāha- atheti /
atha prārabdhakṣayānantaram /
tataḥ paścādūrdhvo vilakṣaṇaḥ kevalaḥ brahmasvarūpaḥ san udetyodgamya dehaṃ tyaktveti yāvat /
ekala eva advitīyaḥ, madhye udāsīnātmakasvarūpe tiṣṭhatītyarthaḥ /
nanu jñānināmapi janmāntaraṃ cetkathaṃ muktirityata āha- sakṛtpravṛttamiti /
yadi jñānināṃ prārabdhātiriktakarmādhīnāṃ janmāntaraṃ syāttadā jñānānmuktyabhāvaḥ syāt /
naitadasti /
kintu bahujanmaphalāya sakṛdudbhūtaṃ prārabdhaṃ te kṣapayanti, janmagrahaṇe 'pi jñānayogabalānna śocanti prārabdhasamāptau mucyanta ityarthaḥ /
jñānināṃ janmāntarasya pūrvajanmahetuprārabdhādhīnatāyāmaluptasmṛtitvaṃ hetuḥ /
yo hyajātismaratve sati karmāntarādhīnajanmāntaravān, sa luptasmṛtiriti vyāpteḥ /
jñāniṣuvyāpakābhāvādviśiṣṭavyāpyābhāvasiddhiḥ /
nanu teṣāṃ jātismaratvādaluptasmṛtitvamanyathāsiddhimityata āha- na caita iti /
tathāca teṣāmajātismaratvarūpaviśeṣaṇe sati viśeṣyābhāvādeva viśiṣṭābhāvasiddhirityarthaḥ /
pūrvadehenāmapratyabhijñānahīnāḥ paratantrāḥ sābhimānā jātismarāḥ, ādhikārikāstu pūrvanāmānaḥ svatantrā nirabhimānā iti vaiṣamyam /
tena janakena saha vyudya vivādaṃ kṛtvetyarthaḥ /
viduṣaḥ prārabdhātiriktakarmābhāvānna bandhaḥ /
nimittābhāve naimittikābhāva iti nyāyānugṛhītānāṃ jñānānmuktiśrutīnāṃ na stutimātratvamitimamarthamupapādayati- yadi hyupayukta ityādinā /
śrutismṛtyuktārthe yuktimapyāha- na cāvidyeti /
vidyayā kleśadāhāttatkāryakarmakṣayaścettarhi prārabdhasya kathaṃ sthitiḥ, tatrāha- pravṛttaphalasyeti /
viduṣo dehapātāvadhiśruteranubhavācca jñānasyāvarakājñānāṃśanivartakasya prārabdhavikṣepasthityanukūlājñānāṃśanivartanasāmarthyābhāvasiddherbhogenaiva prārabdhakṣaya iti bhāvaḥ /
jñānināmadhikārikatvaṃ kathamityāśaṅkya jñānātprākkṛtopāsanādivaśādityāha- jñānāntareṣu ceti /
pratisaṃcaro mahāpralayaḥ, parasya hiraṇyagarbhasya, adhikārānte sākṣātkṛtātmāno mucyante ityarthaḥ /
brahmabhāvaphalasyāpi bhāvitvamāśaṅkya tattvamasīti śrutibādhamāha- nahīti /
tasmānnirguṇavidyāyāṃ mārgānupasaṃhāra iti siddham //32//
END BsRp_3,3.19.32
START BsRp_3,3.20.33ḥ
akṣaradhiyāṃ tvavarodhaḥ sāmānyatadbhāvābhyāmaupasadavattaduktam
akṣaradhiyām /
atrākṣarabrahmapramāpakā niṣedhaśabdā viṣayāḥ, teṣu yatra yāvantaḥ śrutāstatra tāvatāmaśeṣadvaitaniṣedhakatvasaṃbhavāsaṃbhavābhyāṃ saṃśayamāha- tāsāmiti /
yathā nirguṇavidyāyāṃ mārgasyānapekṣitatvādanupasaṃhārastathā śrutaniṣedhānāmupalakṣaṇatayā sarvadvaitaniṣedhasaṃbhavācchākhāntarīyaniṣedhaśabdānāmanapekṣitatvādanupasaṃhāra iti dṛṣṭāntena pūrvapakṣastatra lāghavaṃ phalam /
siddhānte tu doṣadvayābhāvaḥ phalam /
tathāhi-yadi śrutaśabdairaśrutaniṣedhā lakṣyante tadā lakṣaṇādoṣaḥ, yadi na lakṣyante tadā sarvadvaitaniṣedhāsiddhernirviśeṣapramityabhāvadoṣa iti vivekaḥ /
akṣare dharmiṇi dvaitaniṣedhadhiyo 'kṣaradhiyastaddhetavaḥ śabdā iti yāvat, tāsāmavarodha upasaṃhāra iti sūtrayojanā /
śeṣibrahmaṇāḥ sarvaśākhāsu bhāvāttatpramiteḥ samānatvāccheṣāṇāmusaṃhāraḥ iti cettarhi nyāyasāmyātpunaruktitāvadavasthyamityata āha- prapañcārtha iti /
ānandādīnāṃ svarūpatvādastūpasaṃhāraḥ niṣedhānāmanātmatvādānantyāccānupasaṃhāra ityadhikāraśaṅkāyāṃ teṣāmanātmave 'pi nirviśeṣabrahmapramityarthatvādavidyātajjaniṣedhatvena saṃgrahasiddheśca nirapekṣāsthūlānaṇuvākyasthātayā kḷptaniṣedhaśabdānāmanyatraśrutiniṣedhavākyaikavākyatayopasaṃhāra iti cintā yuktetyarthaḥ /
anyatraśrutaśeṣāṇāmanyatrasthaśeṣisaṃbandhe dṛṣṭāntaṃ vyācaṣṭe- yatheti /
'jamadagniḥ puṣṭikāmaścatūrātreṇāyajata'ityupakramya vihito jamadagninā kṛto jāmadagnyaḥ, ahīnaścatūrātraḥ kratustasminpuroḍāśinya upasado bhavantīti puroḍāśasādhyā iṣṭayastaittirīyake vihitāḥ, tāsāmadhvaryukartṛkatvātsāmavedotpannamantrāṇāṃ tātsu viniyogādadhvaryuṇaiva prayogo nodgātretyarthaḥ /
verdevagaṇasya hotraṃ adhvaraṃ ca karmāgnestvatta evetyagnyāmantraṇamantrārthaḥ /
utpattividhirguṇaḥ phalāpekṣatvādutpannasya phale viniyogavidhirmukhyaḥ saphalatvāt /
tathāca mantraṇāmudgātṛvedetpannatvādudegātrā prayogaḥ, viniyogavidhanādhvaryuṇā prayoga iti guṇamukhyayorvyatikrame virodha sati mukhyena balīyasā mantrātmakavedasyādhvaryuṇā saṃprayoga utpatterviniyogārthatvāditi jaiminisūtrārthaḥ /
yadyapi śābarabhāṣye vāravantīyādisāmnāmuccaiḥ svarakasāmavedotpannatvādādhānāṅgatvenoccaiḥ svaraprayogaḥ 'ya evaṃ vidvānvāravantīyaṃ gāyati yajñāyajñīyaṃ gāyati vāmadevyaṃ gāyati'ityādhāne teṣāṃ viniyogavidhinā yājuṣeṇa yājuṣasyopāṃśusvarasya prayoga iti guṇamukhyayorvirodhe sattyutpatterviniyogārthatvānmukhyaviniyogabalena sāmnāṃ yajurvedasvarasaṃyoga iti sūtraṃ vyākhyātaṃ, tathāpi nyāyasāmyādaupasadamantrāḥ sūtraviṣayatvenodāhṛtā ityavirodhaḥ //33//
END BsRp_3,3.20.33
START BsRp_3,3.21.34ḥ
iyadāmananāt
iyadāmananāt /
mantradvaye 'pi pratipādanaprakārabhedāt jñeyaikyabhānācca saṃśayamāha- kimatreti /
ṛtapānavākye 'akṣaraṃ brahma yatparam'iti guṇāḥ śrutāḥ, suparṇavākye 'naśnatvādayasteṣāṃ mitho 'nupasaṃhāra iti pūrvapakṣaphalaṃ, siddhānte tūpasaṃhāre brahmasvarūpavākyārthaikyādupasaṃhāra iti vivekaḥ /
astu vedyaikyādakṣaradhiyāmupasaṃhāraḥ /
iha tu vedyabhedānnopasaṃhāra iti pratyudāharaṇena pūrvapakṣaḥ /
nanvayaṃ guṇādhikaraṇe nirasta iti cet, satyaṃ, kintu pibatpadasya mukhyārthatvāya svataḥ kalpanayā ca pānakṛtyāśrayau buddhijīvau pibantau grāhyau, suparṇau tu jīveśvarāvidyādhikāśaṅkāyāṃ mantradvaye 'pi dvivacanaśabdasāmānyādautpattikadvitvaviśiṣṭatayā tulyavastudvayapratyabhijñānasya bādhakābhāvātprakaraṇādyanugrahācca jīvānuvādenāsaṃsāribrahmaṇi mantradvayatātparyamiti prapañcārthamidaṃ sūtramiti bhāvaḥ //34//
END BsRp_3,3.21.34
START BsRp_3,3.22.35ḥ
antarā bhūtagrāmavatsātmanaḥ
antarā bhūtagrāmavatsvātmanaḥ /
ghaṭādikaṃ cidviṣayatvenāparokṣaṃ, brahma tu sākṣādaviṣayatvenāparokṣamiti /
prathamārthe pañcami /
atra śrutāvātmadharmo 'parokṣatvaṃ brahmaṇayuktaṃ, brahmadharmaḥ sarvāntaratvamātmanyuktaṃ, tena tayoraikyaṃ dṛḍhīkṛtaṃ mantavyaṃ, tanme vyācakṣvetyuṣastapraśne yājñavalkyena prāṇādiprerako dṛṣṭyādisākṣī pratipāditaḥ /
tathaiva 'yadeva sākṣādaparokṣādbrahma ya ātmā sarvāntarastanme vyācakṣva'iti kaholapraśne 'śanāyādyatītaḥ pratipāditaḥ /
tatra brāhmaṇadvaye 'pi praśnādabhyāsātsarvāntaratvapratyabhijñānācca saṃśaye mantrayorvedyaikyādastu vidyaikyaṃ, iha tu brāhmaṇyorvedyaikye 'pi abhyāsādvidyābhedaḥ, yajatyabhyāsātprayājabhedavaditi pratyudāharaṇena pūrvapakṣaḥ, tatra mitho dharmānupasaṃhāraḥ phalaṃ, siddhānte tūpasaṃhāra iti vivekaḥ /
dvayoḥ sarvāntaratvānupapattyā tāvadbrahmāṇayorekavastuparatvaṃ siddham /
tathāca vedyaikyānnirguṇavidyaikye na vivādaḥ //35//
END BsRp_3,3.22.35
START BsRp_3,3.22.36ḥ
anyathā bhedānupapattir iti cen nopadeśāntaravat
nanu anyathā vidyaikyāṅgīkāre abhyāsānupapattiriti ceducyate-sa evābhyāsaḥ karmabhedako yo nirarthakaḥ, iha tūṣastabrāhmaṇoktātmana evāśanāyādyatyayarūpaviśeṣakathanārthatvādabhyāso 'nyathāsiddho na vidyābhedaka iti samudāyārthaḥ //36//
END BsRp_3,3.22.36
START BsRp_3,3.23.37ḥ
vyatihāro viśiṃṣanti hītaravat
vyatihāraḥ /
jīveśayormitho viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo vyatihāraḥ, tasya śrutatvāt, utkṛṣṭadṛṣṭirnikṛṣṭe kṛtā phalavatīti nyāyācca saṃśaye jīve īśvaratvamatireva kāryā uktanyāyāt, vyatihāraśrutistu tasyā eva dṛḍhīkaraṇārthatvenābhyāsavadanyathāsiddheti dṛṣṭāntena pūrvapakṣaḥ /
tatra lāghavaṃ phalaṃ liddhānte tu śrutyarthavattvamiti vivekaḥ /
ekenaiva tvamahamasmītyuccāraṇenaikatvamateḥ kṛtatvādahaṃ tvamasi iti vṛthā syādityarthaḥ /
uktadoṣaṃ smārayati- nanviti /
saṃdigdher'the nyāyaḥ sāvakāśaḥ, iha tu śrutatvādanyonyātmatvaṃ, dhyeyaṃ, brahmaṇi manomayatvādivajjīvātmatvasya dhyānārthamārope 'pi nikarṣaprasaktyabhāvāditi pariharati- naiṣa doṣa iti /
brahmaṇi nikarṣaṃ hitvā jīvatādātmyadhyāne maduktamevāgatamiti śaṅkate- nanvevamiti /
materdvirūpatvaṃ tvadanuktamasmābhirucyate dhyānaparaṃ vākyamidamekatvaṃ tu mānāntarāvirodhātsidhyatīti samādhatte- na vayamiti /
ahaṅgrahopāstiṣvayaṃ vyatihāra upasaṃhartavya ityāha- tasmāditi //37//
END BsRp_3,3.23.37
START BsRp_3,3.24.38ḥ
saiva hi satyādayaḥ
saiva hi satyādayaḥ /
sa yaḥ kaścidadhikārī mahadvyāpakaṃ yakṣaṃ pūjyaṃ bhautikeṣu prathamajametatsacca tyacceti sattyaṃ brahma hiraṇyagarbhākhyaṃ vedopāste tasya lokajayaḥ phalamityarthaḥ /
satyamiti nāma tryakṣaraṃ satiyamiti, tatra prathamottame akṣare satyaṃ, madhyasthamakṣaramanṛtamubhayataḥ satyena saṃpuṭitatvātsattyaprāyameva bhavatīti nāmākṣaropāsanā satyavidyāṅgatvenoktā /
yattatpūrvaprakṛtaṃ hṛdayākhyaṃ tatsaṃpratyuktayakṣatvādiguṇakaṃ, so 'sāvādityamaṇḍale 'kṣiṇi ca puruṣastasyāharityahamiti ca nāmadvayajñānātpāpakṣayaḥ phalamityarthaḥ /
atra pūrvottaravākyayoḥ phalabhedaśruteḥ prakṛtākarṣaṇācca saṃśayamāha- tatreti /
pūrvapakṣe guṇānāṃ vyavasthayānuṣṭhānaṃ, siddhānte tvanuṣṭhānaikyamiti phalam /
yathā jīveśayoranyenyātmatvaśrutibhedānmatidvairūpyamuktaṃ, tathātra phalaśrutibhedādvidyābheda iti dṛṣṭāntena pūrvapakṣayati- dve iti /
viśeṣyabrahmamātrākarṣaṇamayuktaṃ, tadyattaditi sarvanāmabhiḥ pūrvoktaguṇaviśiṣṭaṃ brahma ākṛṣyādityākṣisthānādiguṇavidhānāt, tathāca vākyādeva vidyaikyasiddhiriti siddhāntayati- ekaiveti /
yathā daharaśāṇḍilyavidyayorbrahmaikyapratyabhijñānamātraṃ tathātra netyāha- naitaditi /
kāraṇāntaraṃ prakaraṇabhedādikam /
evaṃ vidyābhede 'pyetadupāsyaikyajñānaṃ syādatra tūbhayathāsaṃbhave vidyaikyanānātvasaṃśaye satyamityupāsyarūpaikyajñānādvidyaikyaniścaya ityakṣarārthaḥ /
asatyapavādakāraṇe rūpaikyādvidyaikyotsargasiddhirna ca phalabhedādapavādaḥ /
aṅge phalaśruteḥ śrutimātratayā phalabhedāsiddhirityāha- yatpunarityādinā /
kiñca yatra pradhānavidhāvevaṅkāma iti phalaṃ śrutaṃ, tatra pradhānaphalenaivāṅgānāṃ phalākāṅkṣānivṛtteraṅge phalaśruteḥ stutimātratvaṃ, iha tu prathamaja satyaṃ brahmeti vedeti pradhānavidyāvidhisthatvaṃ lokajayaphalasyābhyupetyāsmābhirnāmarūpāṅgasya phalaśruteḥ stutitvamuktam /
vastutastu pradhānavidhāvapyevaṅkāmapadābhāvādrātrisatranyāyena phale kalpanīye sati pradhāne tadaṅge vā yatkiñcitphalaṃ śrutaṃ tasya sarvasyāpi śrutatvāviśeṣājjāteṣṭiphalanyāyena samuccityaikapradhānaphalatvabhedo 'siddha ityāha- apiceti /
sūtraṃ yojayati- tasmāditi /
ekadeśivyākhyāmudbhāvya dūṣayati- kecidityādinā /
chāndogye karmāṅgodgīthe hiraṇyamayapuruṣadṛṣṭirityatra liṅgamāha- tatreti /
pṛthivyagnyātmanā dṛṣṭe ṛksāme geṣṇau, tasmādṛksāmageṣṇatvāt, puruṣa udgītha ityevaṃ vidvānudgātā karmaphalasamṛddhisamartha iti śrutyarthaḥ /
satyavidyā tu na karmāṅgaśritetyāha- naivamiti /
aṅgavidyātaḥ svatantrahiraṇyagarbhavidyāyā bhedānna guṇopasaṃhāra ityarthaḥ //38//
END BsRp_3,3.24.38
START BsRp_3,3.25.39ḥ
kāmādītaratra tatra cāyatanādibhyaḥ
kāmādītaratra /
saguṇanirguṇavidyayoḥ śrutāḥ satyakāmādayo vaśitvādayaśca guṇā mitha upasaṃhartavyā na vetyupasaṃhārasya phalabhāvābhāvābhyāṃ saṃdehe satyavidyāyā ekatvādguṇasāṃkarye 'pyatra vidyayoḥ saguṇanirguṇarūpabhedena bhedānnirguṇavidyāyāṃ guṇopasaṃhārasya phalābhāvāccānupasaṃhāra iti bahireva prāpte siddhāntayati- tatredamityādinā /
evaṃ vidyābhede sphuṭe kathaṃ guṇopasaṃhāraḥ, tatrāha- guṇavatastviti /
bhinnāvidyāsthānāmapi guṇānāmāyatanādisāmyena nirguṇasthale buddhisthānāṃ stutyarthamupasaṃhāro yuktaḥ, jñānastutiprakarṣasyākāṅkṣitatvāt, yatra kvaciddṛṣṭaguṇaiḥ stuteḥ kartuṃ yogyatvāt /
yadyapi saguṇasthasatyakāmādiṣu nirguṇasthaguṇā antarbhūtā eva tathāpi nopasaṃhāroktervaiyarthyaṃ nirguṇastāvakatvena śrutaguṇānāmanyatrāpyadhyeyatvamiti śaṅkanirāsenāntarbhāvadārḍhyātvādityanavadyam //39//
END BsRp_3,3.25.39
START BsRp_3,3.26.40ḥ
ādarādalopaḥ
ādarādalopaḥ /
atra yacchabdāgnihotraśabdābhyāṃ saṃśayamāha- tatredaṃ vicāryata iti /
vaiśvānaropāsakenātithibhojanātprākkāryātvena vidyāṅgaprāṇāgnihotravicārātpādasaṃgatiḥ /
pūrvapakṣe bhojanalope 'pi dravyāntareṇa prāṇāgnihotrānuṣṭhānaṃ, siddhānte tallepa iti bhedaḥ /
nanu yadbhaktamiti yacchabdena bhojanākṣiptaṃ bhaktamanūdya yaddhomīyamiti homasaṃyogavidhinādākṣepakabhojanalope tadākṣiptabhaktāśritahomalopa iti siddhāntī śaṅkate- tadyaditi /
nirguṇasyopāstilope 'pi stutyarthaguṇasthairyavadbhojanalope 'pi prāṇāgnihotrasyādareṇa stutinirvāhārthamalopa iti dṛṣṭāntena pūrvapakṣasūtreṇa pariharati- evaṃ prāpta iti /
evaṃ taditi svayaṃ prāṇāgnihotramakṛtvātithīnāṃ tatkaraṇamityarthaḥ /
uktaṃ smārayitvā pariharati- nanvityādinā /
yathā kuṇḍapāyisatragate māsāgnihotre 'gnihotraśabdādgauṇānnityāgnihotravācakānnityāgnihotradharmāṇāṃ payodravyādīnāṃ prāptistathehāpi prāṇāhutiṣvagnihotraśabdavaśātpayodravyādīnāmutsargataḥ prāptau satyāṃ bhojanārthabhaktadravyavidhināpavādaḥ kṛtaḥ, ato bhaktavidherapavādārthatvādbhojanalope bhaktākhyaguṇasyāṅgasya lope 'pi na mukhyasyāgnihotrasya lopaḥ, apavādābhāve utsargaprāptapayādinā tasya niṣpattisaṃbhavāditi prāptamityarthaḥ /
'guṇalope na mukhyasya'iti jaiminisūtram /
ādhāne santi pavamāneṣṭyastatrāgnaye pavamānāya puroḍāśamaṣṭākapālaṃ nirvapediti nirvāpaḥ śrutastadaṅgatvenāgnihotrahavaṇyāṃ havīṃṣi nirvapediti darśapūrṇāmāsākhyaprakṛtau vihitāgnihotra havaṇyatideśena prāpta ādhānakāle cāgnihotrābhāvāttasyā guṇabhūtāyā lope 'pi mukhyasya nirvāpasya na lopa ityarthaḥ /
ārabdhanityādikarmaṇo 'vaśyānuṣṭheyatvācchrutadravyālābhe pratinihitadravyeṇāpi karma kartavyamiti pratinidhinyāyaḥ //40//
END BsRp_3,3.26.40
START BsRp_3,3.26.41ḥ
upasthite 'tastadvacanāt
siddhāntayati- upasthite 'tastadvacanāditi /
taddhomīyamiti tacchabdena bhojanārthasiddhabhaktamāśritya homavidhānādityarthaḥ /
siddhavadbhaktopanipātaḥ prakṛtabhaktāgamanaṃ, tasya tacchabdena parāmarśenetyarthaḥ /
āśritya vihitāhutīnāmāśrayalope lopa eva na dravyāntarākṣepakatvaṃ, yathā kratuprayuktātpraṇayanāśritasya godohanasya kratulope lope na tvāśrayāntaraprayojakatvaṃ tatheti phalitamāha- tā iti yaduktamagnihotraśabdāddravyāntaraprāptiriti, tatrāha- na cātreti /
tadvadbhāvo nityāgnihotrasādṛśyamarthavādasthaśabdasya stutitvenopapatterityarthaḥ /
dharmaprāpakatve doṣamāha- taddharmaprāptau ceti /
ava eveti taddharmaprāptyabhāvādevetyarthaḥ /
prāptau saṃpādanaṃ vṛthā syāditi bhāvaḥ /
mukhyāgnihotrāṅgāni saṃpādyante cetkathaṃ tadanaṅgaṃ vediratra saṃpādyate tatrāha- vediśrutiśceti /
mukhyāgnihotrasyāgnyuddharaṇavatsāyaṃprātaḥkāladvayasyāpi na prāptiriti- bhojaneneti /
upasthānaparistaraṇādayo 'pyagnyabhāvānna prāpnuvantītyāha- evamiti /
yasmāttaddharmaprāptyabhāvastasmādbhojanadravyeṇaiva homa ityusaṃhāraḥ /
prāṇāya svāhā ityādayo mantrāḥ /
nanu svāmibhojanasyottarakālatvaṃ śrutyādivihitaṃ kathaṃ pūrvo 'tidhibhyo 'śnīyāditivacane bādhyate tatrāha- na hyastīti /
upāsakānyasvāmiviṣayamuttarakālatvavidhānamityarthaḥ /
na tviti prāthamyamātreṇetyarthaḥ /
prāṇopāsakasya prāpte bhojane prāthamyārthatayādarasyānyathāsiddhau phalitamāha- tasmāditi //41//
END BsRp_3,3.26.41
START BsRp_3,3.27.42ḥ
tannirdhāraṇāniyamastaddṛṣṭeḥ pṛthagghyapratibandhaḥ phalam
tannirdhāraṇā /
ubhayathā dṛṣṭāntadarśanātsaṃśayamāha- kiṃ tānīti /
yathānārābhyādhītaparṇamayītvaṃ juhūdvārā kratvaṅgatayā karmasu nityaṃ prayujyate, tathāṅgāśritopāsanānyudrīthādidvārāṅgatayā nityāni, uta kratvaṅgāppraṇayanaśrayo godohanasaṃyogaḥ paśuphalārthatvādanityatvena yathā prayujyate yathā vā paśvaṅgayūpāśrayaṃ bailvatvamannādyaphalatvādanityaṃ tathā karmasamṛdyādiphalakatvādupāsanānyanaṅgatvenānityānīti saṃśayārthaḥ /
pūrvapakṣe upāsanānāṃ prayoganityatvaṃ, siddhānte tvanityatvamiti phalabhedaḥ /
anityabhojanāśrayaprāṇāgnihotrasyānityatvavannityakarmāṅgopāstīnāṃ nityatvamiti pratyudāharaṇadṛṣṭāntena pūrvapakṣamāha- kiṃ tāvaditi /
upāsanāni karmāṅgāni, aphalatve sati karmāṅgāśritatvātparṇamayītvādivat /
tathā cāṅgatayā prayogavidhinā nityena prayujyanta iti prāpte siddhāntasūtraṃ vyācaṣṭe- yānītyādinā /
udgīthādayaḥ karmaṇāṃ guṇāḥ aṅgāni teṣāṃ yāthātmayaṃ rasatamatvādikaṃ tannirdhāraṇānyupāsanāni yāni tāni karmasu nityaparṇamayītvādivanna niyamyerannityarthaḥ /
eṣāṃ karmāṅgatve taddhīnasyāviduṣaḥ karma na syādaṅgalopāt, tasmādaviduṣo 'pi karmakartṛtvaśrutiliṅgairaṅgatvānumānabādha ityāha- taddṛṣṭeriti /
tasyāniyamasya darśanādityarthaḥ /
tāṃ cedavidvānprastoṣyasi mūrdhā te vyapatiṣyatīti cākrāyaṇenartvijāmākṣiptatvādanupāsakānāmapi karmaprayogo 'stītyāha- prastāvādīti /
upāstīnāṃ karmaphalāt pṛthakphalaśruterna karmāṅgatvamityāha- apiceti /
tenomityakṣareṇa yaścaitadakṣaramevaṃ rasatamatvādirūpeṇa vedopāste yaśca na veda tāvubhau karma kuruta eva yadyapi tu vidyāvidyayornānātvaṃ bhinnaphalatvam /
dṛṣṭaṃ hi maṇivikraye jñānājñānābhyāṃ vaṇikśabarayoḥ phalavaiṣamyaṃ, tasmādyadeva karma vidyayodgīthādyupāstyā śraddhayāstikyabuddhyopaniṣadā rahasyadevatādhyānena karoti tadeva karma phalātiśayavadityarthaḥ /
karmaṇo vīryavattvaṃ nāma phalavattvaṃ vidyāhīnasyāpi gamyamānaṃ vidyāyā anaṅgatve liṅgamiti bhāvaḥ /
sāmni lokādidṛṣṭyupāsaneṣu karmasamṛdyatiriktalokādiphalaśruteśca nāṅgatvamityāha- tatheti /
asmai viduṣe kalpante bhogāya samarthā bhavanti bhūmerūrdhvā lokā āvṛttā adhastanāścetyarthaḥ /
tathāhi guṇavāda iti /
phalaśruterarthavādamātratve stutilakṣaṇā syāt, sā na yuktā, mukhyavṛttyā phalaparatvasaṃbhavāt /
prayājānuyājakarmaṇāṃ tu prakaraṇāddarśādyaṅgatvalābhādbhātṛvyābhibhūtiphalaśruteragatyā stutilakṣakatvaṃ, yadyapi parṇamayītvādīnāmaṅgatvabodhakaṃ prakaraṇaṃ nāsti tathāpi teṣu phalaśruteḥ stutitvaṃ, teṣāmakriyātvena kriyāsaṃbandhaṃ vinā phalahetutvānupapatteratasteṣāṃ phalārthaṃ kriyāpekṣitvātkratośca juhūprakṛtidravyākāṅkṣitvāt parṇamayī juhūrityādivākyenaiva prakṛtidravyārpakeṇa juhūdvārā saṃnihitakratvaṅgatvasiddheryuktaṃ phalaśruterarthavādatvamiti bhāvaḥ /
akriyātmakagodohanāderapi phalaśrutirarthavādaḥ syādata āha- godohanādīnāṃ hīti /
yadapaḥ praṇayettat paśukāmasya sato godohanena brahmavarcasakāmasya kaṃsnyeti phalārthavidhireva nārthavādaḥ godohanādeḥ kratvanākāṅkṣitatvenāṅgatvābhāvāt, camasena nirākāṅkṣakriyāsaṃbandhitayā svaphalasādhakatvasaṃbhavāt /
tathā khādiratvena nirākāṅkṣakratvaṅgayūpamāśritya bailvamannādyakāmasya khādiraṃ vīryakāmasyeti phalārthavidhirevārthaḥ /
parṇamayītvādiṣu phalavidhiḥ kiṃ na syādata āha- na tviti /
evaṃvidho yūpādivannirākāṅkṣa ityarthaḥ /
juhurevāśraya ityata āha- vākyeneti /
juhvāḥ prakṛtidravyāpekṣitvādanenaiva vākyena kratvaṅgatayā juhūprakṛtidravyasaṃbandho vidheyaḥ paścānnirākāṅkṣajuhūmāśritya tasyaiva prakṛtidravyasya phalasaṃyogo vidheya iti vākyabheda ityarthaḥ /
parṇatādivailakṣaṇyamupāsanānāmāha- upāsanānāṃ tviti /
svayaṃ kriyātvādyāgādivatphalaviśiṣṭatvena vidhānopapattirityarthaḥ /
tasmāditi aṅgatvāvedakamānābhāvādityarthaḥ /
ata eveti anaṅgatvādevetyarthaḥ /
tasmādaṅgopāstyabhāve 'pi karmādhikāra iti siddham //42//
END BsRp_3,3.27.42
START BsRp_3,3.28.43ḥ
pradānavadeva taduktam
pradānavadeva taduktam /
vāyuprāṇayorbhedābhedavākyābhyāṃ saṃśayamāha- tatreti /
astu karmāṅgānāṃ tatsaṃbaddhopāstīnāṃ ca phalabhedānnityatvānityatvarūpaḥ prayogabhedaḥ, iha tu vāyuprāṇayoḥ svarūpābhedāttatsvarūpaprāptilakṣaṇaphalaikyācca dhyānaprayogaikyamiti pūrvapakṣayati- apṛthagiti /
'agnirvāgbhūtvā'ityārabhyaḥ 'vāyuḥ prāṇo bhūtvā nāsike prāviśat'ityabhedaṃ darśayatītyarthaḥ /
'yataścodeti sūryastaṃ vada'iti praśne sūtrātmakavāyurvācyo vāyusthāne prāṇaṃ vadannekatvaṃ tayordarśayatītyāha- tatheti /
kiñca yadi vāyuprāṇayoḥ pṛthagdhyānaṃ syāttarhi dhyānāṅgavratabhedo 'pi syādiha tu prāṇāpānanirodhātmakavrataikyaśruterdhyānaikyamityāha- tasmāditi /
vrataikyasya praśastatvādityarthaḥ /
kiñca vāyuprāṇo saṃvargau bhedenopakramya parastādvākyaśeṣe saṃvargadevaikyaśruteḥ prayogaikyamityāha- tatheti /
mahātmana iti dvitīyābahuvacanam /
caturaścatuḥ saṃkhyākānagnisūryodakacandrānaparāṃśca vākcakṣuḥśrotramanorūpāneko devaḥ kaḥ prajāpatiḥ jagāra gīrṇavānupasaṃhṛtavānityarthaḥ /
na bravīti bhedamiti śeṣaḥ /
yathā 'agnihotraṃ juhoti'ityutpannāgnihotrasyaikasyaiva dadhitaṇḍulādiguṇabhedena sāyaṃprātaḥkālabhedena prayogabhedastathā 'annādo bhavati ya evaṃ veda'ityutpannāyāḥ saṃvargavidyāyā ekatve 'pyutpannaśiṣṭavāyuprāṇākhyaguṇabhedātprayogabheda ityutsūtraṃ siddhāntayati- pṛthageveti /
'tau vā etau dvau saṃvargau'ityupāsyabhedavākyasya prayogabhedaparatvādvākyādeva bhedasiddhirityarthaḥ /
pūrvapakṣyuktamanūdya pratyāha- nanūktamityādinā /
upāsyatayā pradhānabhūtasaṃvargaguṇaviśiṣṭopāsyabhedavākyaprāṇāttāvuktau /
tato 'dhyātmādhidaivāvasthābhedenoktasya dhyeyabhedasya nirāse 'yataścodeti'iti ślokasya na śaktirityāha- śloketi /
asāmarthye liṅgamāha- sa yatheti /
ślokopanyāsavadbrataikyopanyāso 'pi tattvābhedābhiprāyeṇetyāha- eteneti /
nanvevakārādvāyuvratanivṛtteḥ prāṇa evaiko dhyeyo bhātītyata āha- ekameveti /
vadanadarśanādīni vākcakṣurādīnāṃ vratāni śramarūpamṛtyunā bhagnānītyuktvā prāṇasyābhagnavratatvaṃ nirdhāritaṃ, tathā jvalanatāpādīnyagnyādityādīnāṃ vratāni bhagnānītyuktvā vāyorabhagnavratatvaṃ nirdhāritaṃ, 'sa yathaiṣāṃ prāṇānāṃ madhyamaḥ prāṇaḥ sthiravrata evametāsāṃ devanāṃ vāyurlocanti hyanyā devatā na vāyuḥsaiṣānastamitā devatā yadvāyiḥ'iti śruteḥ /
ato bhagnavatanirāsārtha evakāro na vāyuvratanivṛttyartha ityarthaḥ /
atraivārthe liṅgamāha- ekamiti /
ukāraścārthaḥ /
tena vratena vāyoḥ sāyujyaṃ samānadehatvaṃ salokatāṃ ca jayatītyarthaḥ /
nanvatra vāyuprāptirna śrutetyatrāha- devateti /
tasmāttattvābhedadṛṣṭyā vrataikyamiti sthitaṃ, saṃprati pūrvoktaṃ pṛthagupadeśaṃ vivṛṇoti- tathā tau vā iti /
sautraṃ dṛṣṭāntaṃ vyācaṣṭe- pradānavaditi /
trayaḥ puroḍāśā asyāṃ santīti tripuroḍāśinīṣṭistasyāṃ kiṃ sahapradānamuta bhedeneti saṃdehe pūrvapakṣamāha- sarveṣāmiti /
sarveṣāṃ devānāmābhimukhyena prāpyanhaviravadyati gṛhṇāti, acchaṃvaṭkāraṃ vaṣaṭkārākhyadevabhāgamityarthaḥ /
yadvā sarvadevārthaṃ yugapadavadānaṃ kāryamityatra heturacchaṃvaṭkāramiti avyarthatvāyetyarthaḥ /
ekārthamavatte haviṣi śeṣo yāgānarhatayā vṛthā syāditi bhāvaḥ /
evaṃ sahāvadānaśruterdevaikyācca puroḍāśānāṃ sahaprakṣepe prāpte pṛthakprakṣepa iti siddhāntamāha- rājeti /
rājādhirājasvarājaguṇabhedena viśiṣṭadevatābhedādityarthaḥ /
kiñcādhvaryuṇā yajeti praiṣe kṛte hotrā yo mantraḥ paṭhyate sā yājyā, anubrūhīti praiṣānantaramantraḥ puronuvākyeti bhedo 'sti, tatrāsyāmiṣṭau prathamapuroḍāśapradāne yā kḷptā yājyā sa dvitīyapradāne puronuvākya, yā ca pūrvamanuvākya, sa paścādyājyeti vyatyāsamanvāheti śrutyā vidhānāt, yathāśruti prakṣepapṛthaktvamityāha- yājyeti /
saṃkarṣo devatākāṇḍam /
vāśabdo 'vadhāraṇe, nānaiva devatā rājādiguṇabhedena bhedāvagamāditi sūtrārthaḥ /
dṛṣṭānte devatābhedātkarmabhedavadvidyābhedaḥ syādityata āha- tatra tviti /
karmotpattivākyasthadevatābhedaḥ karmabhede heturiha tvannādo bhavati ya evaṃ vedetyutpattāvekatvena jñātavidyāyāḥ paścācchrutavāyuprāṇabhedo na bhedakaḥ, agnihotrasyeva dadhyādidravyabheda ityarthaḥ /
tarhi kenāṃśena pradānasya dṛṣṭāntatvamityata āha- vidyaikye 'pīti /
avasthābhedāddevatābhedaḥ prayogabhedaścetyaṃśenāyaṃ dṛṣṭānta ityarthaḥ //43//
END BsRp_3,3.28.43
START BsRp_3,3.29.44ḥ
liṅgabhūyastvāttaddhi balīyastadapi
liṅgabhūyastvāt /
utpatteḥ prāgidaṃ sarvaṃ naiva sadāsīnnāpyasadityupakramya manaḥ sṛṣṭimuktvā tanmana ātmānamaikṣatetīkṣaṇapūrvakamagnīnapaśyaditi mano 'dhikṛtya paṭhantītyarthaḥ /
puruṣāyuṣṭvena kḷptaśatavarṣāntargataiḥ ṣaṭratriṃśatsahasrairahorātrairavacchinnatayā manovṛttīnāmasaṅkhyeyānāmapi ṣaṭtriṃśatsahasratvam /
tābhiriṣṭakātvena kalpitābhirmanasaiva saṃpāditā agnayo manaścitasthānarkānpūjyānmanovṛttiṣusaṃpāditānātmanaḥ svasya saṃbandhitvena mano 'paśyat, tathā vākprāṇādayo 'pi svasvavṛttirūpānagnīnapaśyannityāha- tatheti /
prāṇo ghrāṇaṃ karmendriyeṇa hastādinā citaḥ karmacitaḥ agnistvak pūrvatrāgnicayanaprakaraṇātkimete 'gnayaḥ kratvarthā uta prādhānyajñāpakaliṅgādibhūyastvātpuruṣārthā veti saṃśayamāha- teṣviti /
kevalavidyātmakāḥ kriyāṅgatvaṃ vinā bhāvanāmayā ityarthaḥ /
ekaprayogāsaṃbhavādvāyuprāṇayordhyānaprayogabhedo 'stu, iha tu manaścidādyagnīnāṃ prakaraṇātkarmāṅgatvenaikaprayogatvamiti prāpayya siddhāntamupakramate- tatretyādinā /
pūrvapakṣe bhāvanāgnīnāṃ kratvaṅgatvamiṣṭaṃ teṣāṃ kriyāṅgatvaṃ vikalpaḥ samuccayo vāstu /
siddhānte puruṣārthatvamiti phalam /
tattatra sarvaprāṇimanovṛttibhirmama sadāgnayaḥ cīyanta iti dhyānadārḍhye sati sarvabhūtāni yatkiñcit manasā saṃkalpayanti teṣāmevāgnīnāṃ sā kṛtiḥ karaṇamityekaṃ liṅgaṃ, kriyāṅgasya yatkiñcitkaraṇena sidyadarśanādityāha- tadyaditi /
evaṃvide svapate jāgrate 'pi tadīyāgnīnbhūtāni sarvadā cinvantīti liṅgāntaraṃ, kriyāṅgasya coditakālānuṣṭheyasya sadā sarvairanuṣṭhīyamānatvāyogādityarthaḥ /
ṣaṭtriṃśatsahasrasaṃkhyāpyanaṅgatve liṅgaṃ evañjātīyakapadenoktam //44//
END BsRp_3,3.29.44
START BsRp_3,3.29.45ḥ
pūrvavikalpaḥ prakaraṇātsyāt kriyāmānasavat
evaṃ siddhāntamupakramya pūrvapakṣayati- pūrveti /
pūrvasyeṣṭakābhiragniṃ cinuta ityuktasya sa eṣa tviṣṭakāgniriti saṃnihitasyāyaṃ vikalpaviśeṣopadeśaḥ saṃkalpamayatvākhyaprakārabhedopadeśaḥ kriyāgnivatsāṃkalpikāgnayo 'pyaṅgamiti yāvat /
kiṃ vidhivākyasthaṃ liṅgaṃ prakaraṇādbalīyaḥ, arthavādasthaṃ vā /
ādyamaṅgīkaroti- satyamiti /
na dvitīya ityāha- liṅgamiti /
mānasāgnividhyarthavādasthaliṅgānāṃ svārthaprāpakamānābhāvāddaurbalyamityarthaḥ /
sūtrasthakriyāpadaṃ vyācaṣṭe- tasmāditi /
nanu akriyārūpāgnīnāṃ dhyānamayānāṃ kathaṃ kriyāṅgatvaṃ tatrāha- mānasavaditi /
dvādaśāhasyādyantāhardvayaṃ tyaktvā madhyasthadaśarātrasyaiva dvirātrādiṣu prakṛtitvaṃ, taddharmamāṇāmeva teṣvatideśāttasya madhyadaśarātrasya daśame 'hanyarthādekādaśe 'hani mānasagrahaḥ śrūyate-'anayā tvā pātreṇa samudraṃ rasayā prājāpatyaṃ manograhaṃ gṛhṇāti'iti /
anayā rasayā pṛthivyā pātreṇa samudraṃ tvāṃ prajāpatidevatākaṃ manograhaṃ gṛhyate iti grahaḥ somarasaḥ, manasā rasatvena bhāvitamadhvaryurgṛhṇātītyarthaḥ /
ata evartvijāṃ dhyāyitayā vividhavākyoccāraṇābhāvādavivākyasaṃjñā ahnaḥ prāptaḥ /
grahaṇaṃ nāma somapātrasyopādānaṃ, gṛhītasya svasthāne sthāpanamāsādanaṃ somasya homo havanaṃ hutaśeṣādānamāharaṇaṃ śeṣabhakṣaṇāyartvijāṃ mitho 'nujñānakaraṇamupahvānaṃ tato bhakṣaṇamityetāni mānasānyevetyarthaḥ /
sa ca mānaso graho dvādaśāhādaharantaraṃ svatantramityāśaṅaḍkya dvādaśāhasaṃjñāvirodhānnāharantaraṃ kintu prakaraṇādavivākyasyāhno 'ṅgamiti siddhāntamāha- sa ceti /
kalpaḥ kalpanāprakāraḥ /
kecittvatra bhāṣye daśarātraśabdo vikṛtiparaḥ, tatrāpi daśame 'hanyavivākyasaṃjñake mānasagrahasyātideśaprāptatayāṅgatvādityāhuḥ //45//
END BsRp_3,3.29.45
START BsRp_3,3.29.46ḥ
atideśāc ca
manaścidādīnāṃ kriyāṅgatve prakaraṇamuktvā liṅgamāha- atideśācceti /
kriyāṅgatvasādṛśyādatideśa ityarthaḥ //46//
END BsRp_3,3.29.46
START BsRp_3,3.29.47ḥ
vidyaiva tu nirdhāraṇāt
siddhāntamāha- vidyeti //47//
END BsRp_3,3.29.47
START BsRp_3,3.29.48ḥ
darśanāc ca
na śrutiliṅgavākyaiḥ prakaraṇaṃ bādhyamiti sūtratrayārthaḥ //48//
END BsRp_3,3.29.48
START BsRp_3,3.29.49ḥ
śrutyādibalīyastvāc ca na bādhaḥ
tatrāvadhāraṇaśruteranyathāsiddhiṃ śaṅkate- nanvabāhyeti /
vidyācita itipadenaivābāhyasādhanatvasya labdhatvādavadhāraṇaṃ vyarthamityāha- neti /
tarhi kathamasyārthavattvaṃ tatrāha- abāhyeti /
liṅgaṃ vyanakti- tatheti /
agnīnāṃ sarvakālavyāpitvenānaṅgatve dṛṣṭāntaramāha- tatheti /
tadā dhyānakāla ityarthaḥ /
home yathā sātatyamucyate tadvadagnīnāṃ sātatyadarśanamityanvayaḥ /
yaduktamarthavādasthatvālliṅgaṃ durbalamiti tanna /
sarvadā sarvabhūtāni madarthamagnīn cinvantīti dhyāyedityapūrvārthatayā vidhikalpanāt /
tathāca vidhivākyasthatvālliṅgaṃ prakaraṇādbalavādityāha- na cedamityādinā /
eteneti vidhitvenetyarthaḥ /
vākyaṃ vivṛṣoti- tatheti //49//
END BsRp_3,3.29.49
START BsRp_3,3.29.50ḥ
anubandhādibhyaḥ prajñāntarapṛthaktvavaddṛṣṭaś ca taduktam
saṃpadupāstyai manovṛttiṣu kriyāṅgānāṃ yojanamanubandhaḥ śrutyā kriyate tadanyathānupapattyāpyagnīnāṃ puruṣārthatvaṃ kratvarthatve 'ṅgānāṃ siddhatvena saṃpādanānupapatterityāha- itaścetyādinā /
te agnayaḥ, adhīyanta teṣāmādhānaṃ manasaiva kuryādityarthaḥ /
kālasya chandasyaniyamāt /
acīyanta iṣṭakāścetavyā ityarthaḥ /
grahāḥ pātrāṇi, astuvan, udgātāraḥ stuvanti, aśaṃsan hotāraḥ śaṃsanti, kiṃ bahūktyā yatkiñcidyajñe karmārādupakārakaṃ yajñiyaṃ yajñasvarūpotpādakaṃ ca tatsarvaṃ manomayaṃ kuryāditi śrutyarthaḥ /
vṛttiṣvagnidhyānasya kriyānaṅgatve 'pyudgīthadhyānavatkriyāṅgāśritatvaṃ syānnetyāha- na cātrodgītheti /
aṅgāvabaddhaśrutito 'syāḥ śrutervairūpyaṃ sphuṭayati- nahīti /
anaṅgavṛttiṣu sāṅgakratusaṃpādanaṃ puruṣasya yajñatvadhyānavat svatantramityarthaḥ /
anādarārtho 'tideśo na bhavati kintu vikalpārtha ityata āha- naceti /
ekasminmādhye nirapekṣasādhanayorvikalpo bhavati yathā vrīhiyavayoratra tu kriyāgnerdhyānāgnīnāṃ sādhyabhedānna vikalpa ityarthaḥ /
ata eva samuccayo 'pi nirastaḥ /
yaduktaṃ kriyāṅgatvasāmānyenātideśa iti tannetyāha- yattviti /
sūtre bahuvacanārthamāha- śrutyādīni ceti /
anubandhātideśaśrutiliṅgavākyebhya ityarthaḥ /
evamiti /
artha iti śeṣaḥ manaścidādīnāṃ svātantraye kriyāprakaraṇādutkarṣaḥ syādityāśaṅkya sa iṣṭa ityāha- dṛṣṭaśceti /
ekādaśe cintitaṃ 'rājā svārājyakāmo rājasūyena yajeta'iti prakṛtyāveṣṭirnāma kācidiṣṭirāmnātā-'āgneyo 'ṣṭākapālo hiraṇyaṃ dakṣiṇā',bārhaspatyaṃ caruṃ śitipṛṣṭho dakṣiṇā', 'aindramekādaśakapālamṛṣabho dakṣiṇā'iti /
tasyāṃ varṇabhedena prayogabhedaḥ, śrūyate-'yadi brāhmaṇo yajeta bārhaspatyaṃ madhye nidhāyāhutimāhutiṃ hutvābhighārayedyadi vaiśyo vaiśvadevaṃ caruṃ madhye nidadhyādyadi rājanyastadaindram'iti /
āgneyaindrapuroḍāśayormadhye bārhaspatyaṃ caruṃ nidhāyetyarthaḥ /
tatrāgneyādicaruṣu aṅgānāṃ tantreṇa prayogo bhavati madhyenidhānaliṅgātprayogabhede madhye nidhānāyogādetayānnādyakāmaṃ yājayedityekavacanācca /
sa ca tantraprayogo rājasūyakratubāhyāyāmannādyakāmavarṇatrayakartṛkāyāmevāveṣṭau jñeyo na tu kratvantargatāyām /
nanu kimatra niyāmakaṃ kratvarthāyāmapyaveṣṭau tantraprayogaḥ kiṃ na syāditi cet /
na /
varṇatrayasaṃyuktānāṃ kāmyāyāmevāṅgatantraikyasādhakasya madhye nadhānādiliṅgasya sattvādato liṅgaikavacanābhyāṃ tantraikye sati hiraṇyādikā militaikaivā dakṣiṇādheyā, anyathā prayogaikyāyogāt /
rājamātrakartṛkakratvantargateṣṭau tu varṇatrayasaṃyogābhāvānmadhye nidhānādiliṅgaṃ nāsti tataśca tantraikyasādhakābhāvāddakṣiṇābhedena tantrabheda ityaṅgānāmāvṛttireva caruṣviti sūtrārthaḥ /
atra caikaprayogaliṅgasya kratvartheṣṭāvasaṃbhavaṃ kāmyeṣṭau ca saṃbhavaṃ vadatānena sūtreṇa kāmyeṣṭeḥ kratvartheṣṭivilakṣaṇatvātkratuprakaraṇādutkarṣa iti sūcitam /
sa cotkarṣo yukta eva, rājamātrakartṛkarājasūyakratau varṇatrayakartṛkeṣṭerantarbhāvāyogāditi sthitaṃ, tathā manaścidādīnāmutkarṣa iti bhāvaḥ //50//
END BsRp_3,3.29.50
START BsRp_3,3.29.51ḥ
na sāmānyādapyupalabdhermṛtyuvanna hi lokāpattiḥ
evaṃ dṛṣṭāntaṃ vighaṭayati- na sāmānyāditi /
kratvarthatvapuruṣārthatvavaiṣamye 'pi mānasatvasāmānyaṃ na virudhyate viṣamayorapi sāmyadarśanādityarthaḥ //51//
END BsRp_3,3.29.51
START BsRp_3,3.29.52ḥ
pareṇa ca śabdasya tādvidhyaṃ bhūyastvāt tv anubandhaḥ
kiñca pūrvottarabrāhmaṇayoḥ svatantravidyāvidhānāttanmadhyasthasyāpi brāhmaṇasya svatantravidyāvidhiparatvamityāha- pareṇa ceti /
cite 'gnau lokadṛṣṭividhānaṃ svatantramuttaratra gamyate pūrvatra maṇḍalapuruṣopāstistatsāṃnidhyānmadhye 'pi mānasāgnayaḥ svatantrā ityarthaḥ /
tarhi kriyāgninā saha pāṭhaḥ kimarthamityata āha- bhūyāṃsastviti //52//
END BsRp_3,3.29.52
START BsRp_3,3.30.53ḥ
eka ātmanaḥ śarīre bhāvāt
manaścidādīnāṃ puruṣārthatvamuktaṃ tadayuktaṃ dehātiriktapuruṣābhāvādityākṣipati- eka ātmanaḥ śarīre bhāvāt /
siddhāntaphalamāha- bandheti /
pūrvapakṣe tu paralokārthakarmasu mokṣārthavidyāyāṃ cāpravṛttiriti vyatirekamukhena phalamāha- na hyasatīti /
vyatiriktātmavicārasya pūrvatantre kṛtatvātpaunaruktyamityāśaṅkya tatratyavicārasyāpīdameva sūtraṃ mūlaṃ jaiminisūtrābhāvādataḥ kva punaruktirityāha- nanu śāstretyādinā /
'yajñāyudhī yajamānaḥ svargaṃ lokameti'ityādivākyasya bhokturabhāvādaprāmāṇyaprāptāvita evākṛṣya bhokturvicāraḥ kṛta ityatra vṛttikāravacanaṃ liṅgamāha- ata eveti /
tatra sūtrābhāvādevetyarthaḥ /
uddhāra uparamaḥ /
asyādhikaraṇasyāsminpāde prasaṅgasaṃgatirityāha- iha ceti /
āmuṣmikaphalopāsanānirṇayaprasaṅgena tadapekṣitātmāstitvamucyata ityarthaḥ /
etatsiddhavatkṛtya prathamasūtre 'thaśabdenādhikārī cintitastasmādidamadhikaraṇaṃ sarvaśāstrāṅgamiti śāstrasaṃgatimāha- kṛtsneti /
ākṣepalakṣaṇāmavāntarasaṃgatimāha- apiceti /
dehātirikta ātmāsti na veti vādivipratipatteḥ saṃśaye pūrvapakṣamāha- atraika iti /
yadyapi samasteṣu militeṣu bhūteṣu caitanyaṃ na dṛṣṭaṃ taptodakumbhasya jñānābhāvādvyasteṣu tu nāstyeva tathāpi dehātmakabhūteṣu syāditi tebhyo bhūtebhyaścaitanyaṃ saṃbhāvayanto madaśaktivadvijñānaṃ saṃghātajaṃ tadviśiṣṭasaṃghāta ātmetyāhurityanvyaḥ /
yathā mādakadravyeṣu tāmbūlapatrādiṣu pratyekamadṛṣṭāpi madaśaktistatsaṃghātājjāyate tadvadityārthaḥ /
nanu dehaḥ svayaṃ na cetanaḥ ghaṭavadbhautikatvāt kintu cetanaḥ kaścitsvargādibhoktāsti tatsāṃnidhyāddehasya caitanyavibhrama ityata āha- na svargeti //53//
END BsRp_3,3.30.53
START BsRp_3,3.30.54ḥ
vyatirekastadbhāvabhāvitvānna tūpalabdhivat
manuṣyo 'haṃ jānāmiti dehasya jñātṛtāyāḥ pratyakṣatvādātmadharmatvena prasiddhānāṃ dharmāṇāṃ dehānvyavyatirekānubhavāttadanyātmani pratyakṣābhāvādapratyakṣasyāprāmāṇikatvāddeha evātmeti prāpte sūtrasthanatvitipadena siddhāntaṃ pratijānīte- natvetaditi /
anumānasya tāvatprāmāṇyamanicchitāpyāstheyamanyathā vyavahārāsiddheḥ /
na hyanāgatapākādāviṣṭasādhanatānumitaṃ vinā pravṛttiḥ saṃbhavati /
tathāca jñānādayo dehavyatiriktāśrayā dehasattve 'pyasattvādvyatirekeṇa deharūpādivadityāha- vyatireka evāsyeti /
nacādau śyāmadehasya paścādrūpāntare vyabhicāraḥ, guṇatvasākṣādvyāpyajātyavacchedena asattvasya vivakṣitatvāt dehe 'vasthite sadā rūpatvāvacchinnamastyeva /
jñānatvāvacchinnaṃ tu nāstīti na jñānaṃ dehadharmaḥ /
kiñca ete na dehaguṇāḥ parairadṛśyatvādityāha- dehadharmāśceti /
kiñca dehavyatirike teṣāmabhāvasya saṃdigdhatvānna dehadharmatvaniścaya ityāha- apiceti /
na cānupalambhātteṣāmabhāvaniścayastavānupalabdheramānatvāt, taddharmyātmano dehāntaraprāptyāpyanupalambhopapatteśceti bhāvaḥ /
upalabdhivaditi sūtrasthaṃ padaṃ vyākhyātumupakramate- kimātmakamiti /
tatkiṃ bhūtātiriktaṃ tattvamuta rūpādivadbhūtadharmaḥ /
nādyaḥ, apasiddhāntādityuktvā dvitīyamāśaṅkya niṣedhati- yadanubhavanamityādinā /
dehātmakabhūtānāṃ caitanyaṃ prati viṣayatvātkartṛkarmavirodhena viṣayasya kartṛtvā yogānna bhūtakartṛkatvaṃ caitanyasyetyarthaḥ /
kiñca jñānasya bhūtadharmatve rūpādivajjāḍyāpatterna taddharmatvamityāha- nahīti /
phalitaṃ sūtrapadārthamāha- ataśceti /
yā dehātiriktā sadrūpopalabdhiḥ sa evātmā cedanityaḥ syādupalabdheranityatvādityata āha- nityatvaṃ ceti /
ghaṭaḥ sphurati paṭaḥ sphuratīti sarvatra sphūrterabhedānnityatvaṃ viṣayoparāganāśe tu nāśabhrama ityarthaḥ /
evamātmā dehādbhinna upalabdhirūpatvādupalabdhivadityuktam /
kiñca jāgratsvapnayordehabhede 'pyātmaikatvapratyabhijñānādātmabhede cānyānubhūte 'nyasya smṛtīcchānupapatteḥ svapnasmṛtyādimānātmā dehādbhinna ityāha- ahamiti /
nirastamapyadhikābhidhitsayānuvadati- yattūktamiti /
upalabdherdehānvayavyatirekau na dehadharmatvasādhakau tannimittatvenānyathāsiddherityadhikamāha- apiceti /
upalabdhimātre dehasya nimittatvamapyasiddhamityāha- na cātyantamiti /
svapnopalabdhirna dehajanyā, dehavyāpāraṃ vināpi bhāvādvṛkṣavat /
ata eva tanvabhāve 'pi svapnavadyogināṃ bhogaṃ sūtrakṛdvakṣyati /
jāgradupalabdherdehajatvamastītyatyantamityuktam /
tasmāduktānumānugṛhītānmama śarīramiti bhedānubhāvādahaṃ manuṣya ityabhedajñānaṃ bhrama ityupasaṃharati- tasmāditi //54//
END BsRp_3,3.30.54
START BsRp_3,3.31.55ḥ
aṅgāvabaddhāstu na śākhāsu hi prativedam
aṅgāvabaddhāḥ /
udgīthāvayavoṅkāre prāṇadṛṣṭiḥ, 'pṛthivī hiṅkāre 'gniḥ prastāvo 'ntarīkṣamudgītha ādityaḥ pratihāro dyaurnidhanam /
'iti hiṅkārādipañcavidhe sāmni pṛthivyādilokadṛṣṭiḥ, ukthākhyaśastre pṛthivīdṛṣṭiḥ, iṣṭakācitāgnau lokadṛṣṭirityevaṃ karmāṅgāśritopāstayaḥ santi, tāsūdgīthādisādhāraṇaśrutyā viśeṣasaṃnidhinā ca saṃśayaḥ /
nanūdgīthādīnāṃ sarvaśākhāsvekatvādupāstayaḥ sarvatreti vedyaikyānniścaye kathaṃ saṃśaya ityata āha- pratiśākhaṃ ceti /
yathā dehātmanorbhedādātmadharmā dehe na saṃbhavanti tathā prativedamudgīthādīnāṃ bhinnatvādekasminvede vihitodgīthādyupāstayo vedāntarasthodgīthādiṣu na saṃbhavantīti dṛṣṭāntena pūrvapakṣayati- svaśākheti /
udgīthamupāsīteti vidhivākyasthodgīthatvāsāmānyasya vyaktyapekṣatvāstvaśākhāsaṃnihitavyaktigraha ityarthaḥ /
sāmānyaśruteḥ saṃnihitavyaktigrahākhyasaṃkocastatra kartavyo yatra vyaktimātragraho nopapadyate, yathā śuklaṃ gāmānayetyatra gośruteḥ saṃnihitaśuklavyaktiparatayā saṃkocaḥ, atra nānupapattyabhāvādvyaktimātrasaṃbandhasāmānyamupāsyamiti siddhāntayati- evamityādinā //55//
END BsRp_3,3.31.55
START BsRp_3,3.31.56ḥ
mantrādivadvāvirodhaḥ
pūrvaṃ śākhāntaravihitopāstīnāṃ śākhāntarasthāṅgasaṃbandhe yaḥ pratīto virodhastamaṅgīkṛtya saṃbandha uktaḥ, saṃprati virodha eva nāsti, śākhāntaravihitāṅgānāṃ śākhāntarasthāṅgisaṃbandhavaduktasaṃbandhopapatterityāha- athavetyādinā /
yajurvedināṃ kukkuṭo 'sīti mantro 'sti kuṭarurasīti nāsti tathāpi taṇḍulapeṣaṇārthāśmādāne mantradvayasya vikalpena viniyogātso 'pi prāpnotītyarthaḥ /
sūtrasthādipadopāttakarmaṇāmudāharaṇamāha- yeṣāmiti /
maitrāyaṇīyānāmityarthaḥ /
hemantaśiśirayoraikyādṛtavaḥ pañca tadvatpañcasaṃkhyākāḥ prayājāḥpḍha.da.1-samānadeśe /
phsamānatratulyakarmasthale hotavyā iti pañcatvaguṇavidhānādguṇinaḥ śākhāntaravihitāḥ saṃbadhyanta iti bhāvaḥ /
guṇamudāharati- tathā yeṣāmiti /
yajurvedināmagnīṣomīyaḥ paśuḥ śruto nāja iti jātiviśeṣastathāpi praiṣamantraliṅgājjātiviśeṣasaṃgraha ityarthaḥ /
mantrāṇamudāharaṇāntaramāha- tatheti /
sāmavedasthānāṃ yajurvede parigraha ityarthaḥ /
tatheti 'sa janāsa indra'ityanenopalakṣitaṃ sūktaṃ sajanīyaṃ tasya yājuṣādhvaryukartṛkaprayoge śaṃsanaṃ dṛṣṭamityarthaḥ /
yo jāto bāla eva prathamo guṇaiḥ śroṣṭho manasvānvivekavānsa indra evaṃvidho he jānaso janā iti śrutyarthaḥ //56//
END BsRp_3,3.31.56
START BsRp_3,3.32.57ḥ
bhūmnaḥ kratuvajjyāyastvaṃ tathā hi darśayati
bhūmnaḥ kratuvat /
dyulokādiṣu pratyekaṃ vaiśvānaratvopāstirvyastopāstistadavayavyupāstiḥ samastopāstiriti bhedaḥ /
ākhyāyikā pūrvameva vyākhyātā /
atrobhayatra vidhiphalayoḥ śravaṇādekavākyatvopapatteśca saṃśayamāha- tatreti /
'saiva hi satyādayaḥ'ityatra tadyattatsatyamiti prakṛtākarṣādvidyaikyamuktaṃ tadvadatraikyahetvabhāvādagatārthatvaṃ matvā pūrvatrodgīthādiśrutyā saṃnidhibādhenodgīthādyupāstīnāṃ sarvaśākhāsūpasaṃhāravadvyastopāstīnāṃ vidhiśruteḥ phalaśravaṇasya ca samastopāstisaṃnidhiprāptaṃ stutyarthatvaṃ bādhitvā tadvidheyatvamiti pūrvapakṣamāha- pratyavayavamiti /
phalānuktau pūrvottarapakṣasiddhireva phalaṃ mantavyam /
sutaṃ khaṇḍitaṃ somadravyaṃ tasyaiva prastutvamāsamantāt sutatvamavasthābhedaḥ /
somayāgasaṃpattistava kule dṛśyata iti yāvat /
ātmano vaiśvānarasya mūrdheva sutejā iti vākyaprakaraṇābhyāṃ vyastopāstīnāṃ samastopāstyantarbhāvena prayājadarśavadekaprayogatve siddhe pradhānatadaṅgaphalānāmarthavādagatānāmekapradhānaphalatayopasaṃhārādvākyabhedo na yukta iti siddhāntyāśayaḥ /
ekadeśivyākhyāmanūdya dūṣayati- keciditi /
yadyubhayathopāsanaṃ siddhāntastarhi vyastopāsameveti pūrvapakṣo vaktavyaḥ, sa ca na saṃbhavatītyāha- spaṣṭe ceti /
kathaṃ tarhi sūtre jyāyastvoktistatrāha- sautrasyoti /
vyastopāstīnāmaprāmāṇikatvadyotanārthaṃ taduktiriti bhāvaḥ //57//
END BsRp_3,3.32.57
START BsRp_3,3.33.58ḥ
nānā śabdādibhedāt
nānā śabdādibhedāt /
śāṇḍilyādibrahmavidyaikā nānā vā tathā saṃvargādi prāṇavidyaikā nānā veti rūpaikyabhāvābhāvābhyāṃ saṃśaye dṛṣṭāntasaṃgatyā pūrvapakṣamāha- pūrvasminniti /
rūpaikyācca vidyaikyamityāha- apiceti /
vidyaikyaṃ cedekaśrutyuktavidyāyāḥ śrutyantare 'pyuktirvṛthetyata āha- śrutinānātvamapīti /
pūrvapakṣaphalamāha- tasmāditi /
siddhānte tu guṇānupasaṃhāra iti matvā sūtraṃ yojayati- vedyābhede 'pīti /
nanu bhinnabhāvārthavācakaśabdaḥ śabdāntaraṃ yathā 'yajati dadāti juhoti'iti tasmiñśabdabhede karmaśabditavidhyarthabhāvānāyā bhedo yuktastasyāḥ kṛtānubandhatvādbhedena svīkṛtaviṣayatvādbhāvārthabhedāditi yāvat /
prakṛte tu vedopāsītetyādiśabdārthopāsteryāgadānahomavatsvato bhedābhāvātsiddhaguṇakabrahmaṇā ekatvena viṣayato 'pi bhedābhāvātkathamupāstibheda iti śaṅkate- nanviti /
atra sūtre śabdabhedo 'bhyuccayamātratayoktaḥ, vidyānānātve samyagghetavastvādipadopāttā guṇādaya eva /
tathāhi siddhasyāpi guṇasya kāryānvayitayā kāryatvamasti /
yathā āruṇyādiguṇānāṃ krayaṇabhāvanānvayitayā kāryatvaṃ tathāca tattatprakaraṇeṣūtpattiśiṣṭairupāstibhāvanānvayitayā sādhyaistattadguṇairviśiṣṭatayopāsyarūpābhedādupāsanābhedaḥ /
yathā chatracāmarādiguṇabhedena rājopāstibhedaḥ, yathāvāmikṣāvājinaguṇabhedena yāgabhedastadvat /
tathā pratividyaṃ phalasaṃyogabhedāddaharaśāṇḍilyādisamākhyābhedādbheda iti samādhatte- naiṣa doṣa ityādinā /
yaduktaṃ śrutinānātvaṃ guṇāntaravidhyarthamiti tannetyāha- na cātraika iti /
kiñca prāptavidyānuvādenāprāptānekaguṇavidhāne vākyabhedaḥ syādityāha- anekatvācceti /
kiñca vidyaikyapakṣe guṇānāṃ punaruktirvṛthā, naca pratyabhijñānārthā brahmaikyādeva tatsiddheḥ, vidyānānātvapakṣe tu guṇānāmaprāpteḥ sā prāpyarthetyāha- na cāsminpakṣa iti /
phalabhedāccodanaikyābhāvātsarvaguṇadhyānasyāśakyatvācca vidyā nānetyāha- pratiprakaraṇaṃ cetyādinā /
daharadhyātuḥ sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati vaiśvānaradhyātā sarvatrānnamattītyādiphalabheda ityarthaḥ /
nanu vidyānānātve siddhe paścāddaharādividyā prativedāntamekānekā veti cintocitā tatkathamādau sā kṛtetyata āha- sthite ceti /
vidyānānātvādhikaraṇaṃ pādādāveva saṃgatamatra prāsaṅgikamiti bhāvaḥ //58//
END BsRp_3,3.33.58
START BsRp_3,3.34.59ḥ
vikalpo 'viśiṣṭaphalatvāt
vikalpaḥ /
vidyānāṃ svarūpamuktvānuṣṭhānaprakāro 'tra nirūpyata ityupajīvyatvasaṃgatimāha- sthita iti /
vidyāstrividhāḥ ahaṅgrahāstaṭasthā aṅgāśritāśceti /
tatrāhaṅgrahavidyāsu yāthākāmyavikalpayorvidyānānātvasāmyātsaṃśayamāha- kimiti /
pūrvapakṣe yathecchamanuṣṭhānamityaniyamaḥ siddhānte vikalpenānuṣṭhānamiti niyama iti phalabhedaḥ tatrāniyamaṃ sādhayati- tatra sthitatvādityādinā /
ekapuroḍāśaphalatvādyathā vrīhiyavayorvikalpastathā vikalpaniyama evāsāṃ vidyānāṃ nyāyyaḥ, tulyaphalatvāt /
naca phalabhūyastvārthinaḥ kāmyakarmasamuccayo 'pi dṛṣṭa iti vācyam, īśvarasākṣātkārātparaṃ phalabhede 'pyāsāmahaṅgrahopāstīnāṃ sākṣātkārātmakaphalasya tulyatvāt, tasya caikayākṛtatve anyasyāḥ kṛtyābhāvāccittavikṣepakatayā tadvighātakatvācceti siddhāntabhāṣyārthaḥ /
māstu sākṣātkāra ityata āha- sākṣātkaraṇasādhyaṃ ceti /
yasya puṃsaḥ, addhā īśvaro 'hamiti sākṣātkāraḥ syādvicikitsā ca nāsti ahamīśvaro na veti tasyaiveśvaraprāptirityarthaḥ /
jīvanneva bhāvanayā devatvaṃ sākṣātkṛtya dehapātottarakālaṃ devānprāpnotīti śrutyantarārthaḥ /
ahaṅgrahāṇāmanuṣṭhānaprakāramupasaṃharati- tasmāditi //59//
END BsRp_3,3.34.59
START BsRp_3,3.35.60ḥ
kāmyāstu yathākāmaṃ samuccīyeranna vā pūrvahetvabhāvāt
kāmyāstu /
taṭasthopāstayo 'tra viṣayastāsu kiṃ vikalpa uta yathākāmamanuṣṭhānamiti pūrvavatsaṃśaye satyupāstitvāviśeṣādahaṅgrahavadvikalpa iti prāptāvapavādaṃ siddhāntayati- aviśiṣṭeti /
sa yaḥ kaścidetaṃ vāyumevaṃ gotvena kalpitānāṃ diśāṃ vatsaṃ vedopāste nāsau putramaraṇanimittaṃ rodanaṃ roditi labhate nityameva jīvatputro bhavatītyarthaḥ /
ahaṅgrahadṛṣṭānte sākṣātkāradvāratvamupādhiriti bhāvaḥ //60//
END BsRp_3,3.35.60
START BsRp_3,3.36.61ḥ
aṅgeṣu yathāśrayabhāvaḥ
saṃpratyaṅgāvabaddhopāstīnāmanuṣṭhānakramaṃ vaktuṃ pūrvapayati- aṅgeṣviti /
aṅgāśritatvātsaphalatvācca saṃśayamāha- kimiti /
yathā kratvanuṣṭhāne tadāśritāṅgānāṃ samuccityānuṣṭhānaniyamastathāṅgānuṣṭhāne tadāśritopāstīnāṃ tanniyama iti sūtrārthaḥ /
nanu tannirdhāraṇāniyama ityatrāṅgāśritānāṃ godohanavadanaṅgatvamuktaṃ tatkathamanaṅgānāmaṅgavatsamuccayaśaṅketyucyate /
aṅgānyanuṣṭhāpayanprayogavidhiryadyupāsanāni nānuṣṭhāpayettarhi teṣāṃ tadāśritatvaṃ vyarthamiti manvānasya śaṅketi bhāvaḥ //61//
END BsRp_3,3.36.61
START BsRp_3,3.36.62ḥ
śiṣṭeś ca
tarhi godohanasyāpi samuccayaḥ syādityata āha- śiṣṭeśceti /
śiṣṭiḥ śāsanaṃ vidhānamiti yāvat /
vihitatvāviśeṣātsamuccayo 'ṅgatvādityarthaḥ /
godohanasya tu nānuṣṭhānaniyamaḥ, camasasthāne vihitatvāttanniyame camasavidhivaiyarthyāt /
upāsanānāṃ tu na kasyacidaṅgasya sthāne vihitatvamiti samuccayaniyamo na virudhyata iti bhāvaḥ //62//
END BsRp_3,3.36.62
START BsRp_3,3.36.63ḥ
samāhārāt
samuccaye liṅgam- samāhārāditi /
'ṛgvedināṃ yaḥ praṇavaḥ sa sāmavedināmudgīthaḥ'iti chāndogye prāṇavodgīthayoraikyadhyānavidhirasti, tasya phalārthavādo hotṛṣadanādityādiḥ /
hotuḥ śaṃsanasthalavācinā hotṛṣadanaśabdena śaṃsanaṃ lakṣyate-udgātā svarādipramādādduṣṭamapyudgīthaṃ samyakkṛtāddhotṛśaṃsanādanusamāhāratyeva nirdeṣaṃ karotyeva kila, śaṃsyamānapraṇavena svīyodgīthasyaikyadhyānabalādityarthaḥ /
tataḥ kiṃ tatrāha- iti bruvanniti /
sāmavedasthodgīthadhyānasya ṛgvedoktapraṇavasaṃbandho yo dṛṣṭaḥ sa evāṅgānāṃ sarvavedāntavihitopāstisamuccaye liṅgaṃ praṇavarūpapadārthasyopāstīnāṃ ca vedāntaroktatvasādṛśyādvedāntaroktāṅgasaṃbandhasyāpi samānatvādityarthaḥ //63//
END BsRp_3,3.36.63
START BsRp_3,3.36.64ḥ
guṇasādhāraṇyaśruteś ca
oṅkārasya dhyeyasya sādhāraṇyādapi tadāśritadhyānānāṃ samuccityānuṣṭhānaṃ gamyata iti liṅgāntaramāha- guṇeti /
tenoṅkāreṇa, vedatrayoktaṃ karma pravartata ityarthaḥ anvayamukhenoktamevārthaṃ vyatirekato 'pi vyācaṣṭe- athaveti //64//
END BsRp_3,3.36.64
START BsRp_3,3.36.65ḥ
na vā tatsahabhāvāśruteḥ
phalecchāyā aniyamādupāstyaniyama eva yuktaḥ, aṅgatsamuccayaniyame mānābhāvāditi siddhāntayati- na veti /
prayogavidhiḥ khalu sāṅgapradhānānuṣṭhānaniyāmako na tvanaṅgānāṃ saṃgrahaka ityāha- neti brūma iti /
vimatopāstayaḥ kratau na samuccityānuṣṭhoyāḥ, bhinnaphalatvādgodohanavaditi bhāvaḥ /
śiṣṭeścetyuktaṃ nirasyati- ayameveti /
samāhārādguṇasādhāraṇyaśruteścetyuktaṃ liṅgadvayamapi mānāntaraprāptasya dyotakaṃ na svayaṃ sādhakamarthavādasthatvādityāha- paraṃ ceti /
guṇasādhāraṇyasūtrasya dvitīyāṃ vyākhyāṃ dūṣayati- naceti /
tatprayuktatvābhāve tadāśritatvaṃ kathamityata āha- āśrayeti /
idameva teṣāṃ aṅgāśritatvaṃ yadaṅgābhāve satyasattvaṃ na tvaṅgavyāpakatvamityarthaḥ //65//
END BsRp_3,3.36.65
START BsRp_3,3.36.66ḥ
darśanāc ca
Original text: Brahmasūtra with Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā, a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0