બ્રહ્મસૂત્ર · અધ્યાય 3.4

કિઞ્ચ વિદુષા બ્રહ્મણાન્યેષામૃત્વિજાં પાલ્યત્વવચનાન્ન સર્વોપાસ્તીનાં સહપ્રયોગ ઇત્યાહ- દર્શનાચ્ચેતિ ।
ઋગ્વેદાદિવિહિતાઙ્ગલોપે વ્યાહૃતિહોમપ્રાયશ્ચિત્તાદિવિજ્ઞાનવત્ત્વમેવંવિત્ત્વં બ્રહ્મણ ઇત્યર્થઃ ॥66॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.36.66
ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યશ્રીગોવિન્દાનન્દભગવત્પાદકૃતૌ શારીરકવ્યાખ્યાયાં ભાષ્યરત્નપ્રભાયાં તૃતીયાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ ॥3॥
॥ ઇતિ તૃતીયાધ્યાયસ્ય પરાપરબ્રહ્મવિદ્યાગુણોપસંહારાખ્યસ્તૃતીયઃ પાદઃ ॥
તૃતીયાધ્યાયે ચતુર્થઃ પાદઃ ।
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.1.1ઃ
પુરુષાર્થો ઽતઃ શબ્દાદ્ ઇતિ બાદરાયણઃ

કર્માઙ્ગવિદ્યાપ્રસઙ્ગાદ્બ્રહ્મજ્ઞાનસ્ય કર્માઙ્ગત્વમાશઙ્ક્યાહ- પુરુષાર્થો ઽતઃ શબ્દાદિતિ બાદરાયણઃ ।
પૂર્વપાદે પરાપરવિદ્યાનાં ગુણોપસંહારોક્ત્યા સ્વરૂપં નિશ્ચિતમસ્મિન્પાદે તાસાં કર્માનઙ્ગતયા પુરુષાર્થહેતુત્વં નિરૂપ્યતે ।
તતો ઽઙ્ગાકાઙ્ક્ષાયાં યજ્ઞાદીનિ બહિરઙ્ગાનિ શમાદ્દીન્યન્તરઙ્ગાનિ ચ નિરૂપ્યન્ત ઇત્યેકવિદ્યાવિષયત્વં પાદયોઃ સંગતિઃ તત્રાદૌ તત્ત્વજ્ઞાનં વિષયીકૃત્ય વાદિવિપ્રતિપત્ત્યા સંશયમાહ- અથેતિ ।
પૂર્વપક્ષે જ્ઞાનકર્મણોરઙ્ગાઙ્ગિત્વેન સમુચ્ચયઃ ।
સિદ્ધાન્તે કેવલજ્ઞાનાન્મુક્તિરિતિ ફલભેદઃ ।
ઽય આત્મેતિઽપ્રજાપત્યુક્તબ્રહ્મવિદ્યાયાં લોકાદિકં સગુણવિદ્યાફલં મોક્ષાનન્દે ઽન્તર્ભાવાભિપ્રાયેણોક્તમિતિ મન્તવ્યમ્ ॥1॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.1.1
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.1.2ઃ
શેષત્વાત્પુરુષાર્થવાદો યથાન્યેષ્વ્ ઇતિ જૈમિનિઃ

એવં સિદ્ધાન્તમુપક્રમ્ય પૂર્વપક્ષયતિ- શેષત્વાદિતિ ।
સૂત્રેર્ઽથવાદપદમાવર્તનીયમ્ ।
જ્ઞાનાત્પુરુષાર્થવાદોર્ઽથવાદ ઇત્યર્થઃ ।
જ્ઞાનં કર્માઙ્ગમ્, અફલત્વે સતિ કર્મેશેષાશ્રયત્વાત્પ્રોક્ષણપર્ણમયીત્વાદિવદિતિ ભાવઃ ।
તત્ત્વનિર્ણયાર્થં ગુરુશિષ્યયોઃ કથાવાદો ઽયમિતિ જ્ઞાપનાર્થં જૈમિનિગ્રહણમ્ ।
અઙ્ગિફલેનાઙ્ગભૂત આત્માવગતપ્રયોજનસ્તદાશ્રયે તત્સંસ્કારે જ્ઞાને ફલશ્રુતિરર્થવાદ ઇત્યત્ર દૃષ્ટાન્તઃ- યથેતિ ।
પર્ણમયી દ્રવ્યં, યજમાનસ્યાઞ્જનં સંસ્કારઃ, પ્રયાજાદીનિ કર્માણિ તેષ્વિત્યર્થઃ ।
વર્મ કવચમ્ ।
આત્મજ્ઞાનં ન કર્માઙ્ગં માનાભાવાદિતિ સિદ્ધાન્તી શઙ્કતે- કથમિતિ ।
પૂર્વપક્ષ્યાહ- કર્ત્રિતિ ।
યુક્તો હ્યનારભ્યાધીતાયાઃ પર્ણતાયા જુહૂદ્વારેણ વાક્યાત્ક્રત્વઙ્ગભાવો જુહ્વાઃ ક્રતુવ્યાપ્યતયા ક્રતૂપસ્થાપકત્વાત્, ન તથાત્મવિજ્ઞાનસ્ય ઽઆત્મા દ્રષ્ટવ્યઃઽઇતિ વાક્યાત્ક્રતુસંબન્ધ ઉપપદ્યતે, આત્મનઃ ક્રતુવ્યાપ્ત્યભાવાદિતિ સિદ્ધાન્તી દૂષયતિ- નેતિ ।
દેહભિન્નત્વેન જ્ઞાતાત્મનઃ ક્રતુવ્યાપ્યત્વમસ્તીતિ પૂર્વપક્ષી સમાધત્તે- ન વ્યતિરેકેતિ ।
સર્વથેતિ ।
દેહાત્મત્વેનાપીત્યર્થઃ ।
દેહભિન્નકર્તૃજ્ઞાનસ્યાઙ્ગત્વે ઽપ્યકર્તૃબ્રહ્માત્મજ્ઞાનસ્ય નાઙ્ગત્વમિતિ શઙ્કતે- નન્વપહતેતિ ।
યસ્યાર્થે જાયાદિકં પ્રિયં ભોગ્યં સ આત્મા દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ ભોગ્યલિઙ્ગેન સૂચિતભોક્તૃભિન્નમકર્તૃસ્વરૂપં નાસ્તીતિ સમાધ્યર્થઃ ।
જન્માદિસૂત્રમારભ્ય સાધિતં સ્વરૂપં કથં નાસ્તીતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
સ્વરૂપજ્ઞાનં વેદાન્તાનાં ફલં, તસ્ય ક્રત્વર્થત્વપુરુષાર્થત્વવિચારેણ દાર્ઢ્યં ક્રિયત ઇત્યાહ- સત્યમિતિ ॥2॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.1.2
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.1.3ઃ
આચારદર્શનાત્

બ્રહ્મવિદાં કર્માચારદર્શનં બ્રહ્મવિદ્યાયાઃ કર્માઙ્ગત્વે લિઙ્ગમિત્યાહ- આચારેતિ ।
ઈજે યાગં કૃતવાનિત્યર્થઃ ।
હે ભગવન્ત ઇતિ બ્રાહ્મણાન્સંબોધ્ય બ્રહ્મવિત્કૈકેયરાજો બ્રૂતે અહં યક્ષ્યમાણો યાગં કરિષ્યમાણો ઽસ્મિ વસન્ત્વત્ર ભગવન્ત ઇત્યર્થઃ ।
અન્યપરેષ્વિતિ વિદ્યાવિધિપરેષ્વિત્યર્થઃ ।
અલ્પાયાસં મુક્તેરૂપાયં જ્ઞાનં લબ્ધ્વા બહ્વાયાસં કર્મ ન કુર્યુરિત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- અક્વ ઇતિ ।
સમીપ ઇત્યર્થઃ ॥
અર્ક ઇતિ પાઠે ઽપ્યયમેવાર્થઃ ॥3॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.1.3
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.1.4ઃ
તચ્છ્રુતેઃ

બ્રહ્મવિદ્યાયાઃ કર્માઙ્ગત્વે તૃતીયા શ્રુતિરપ્યસ્તીત્યાહ- તચ્છ્રુતેરિતિ ॥4॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.1.4
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.1.5ઃ
સમન્વારમ્ભણાત્

લિઙ્ગાન્તરમાહ- સમિતિ ।
તં પરલોકં ગચ્છન્તં વિદ્યાકર્મણી અનુગચ્છત ઇત્યર્થઃ ॥5॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.1.5
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.1.6ઃ
તદ્વતો વિધાનાત્

ગુરોઃ શુશ્રૂષારૂપં કર્મ કુર્વન્નતિશેષેણાવશિષ્ટેન કાલેન યથાવિધાનં વેદમધીત્યાનન્તરમાચાર્યસ્ય કુલાદ્ગૃહાત્ ।
બ્રહ્મચર્યાદિતિ યાવત્ ।
અભિસમાવર્તનં કૃત્વા કુટુમ્બે ગાર્હસ્થ્યે સ્થિતઃ પ્રત્યહં શુચૌ દેશે સ્વાધ્યાયાધ્યયનં કુર્વન્નન્યાંશ્ચ નિત્યાદિધર્માનનુતિષ્ઠન્બ્રહ્મલોકં પ્રાપ્નોતીતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
યથાવઘાતસ્તુષવિમોકપર્યન્ત એવમધ્યયનમર્થાવબોધાન્તમ્ ।
દૃષ્ટેર્ઽથાવબોધાખ્યે ફલે સંભવતિ અધ્યયનસ્યાદૃષ્ટાર્થત્વાયોગાદિતિ પૂર્વતન્ત્રે સ્થિતમ્ ।
તતશ્ચ બ્રહ્માપિ વેદાર્થ ઇતિ તદવબેધવતઃ કર્મવિધાનમિત્યર્થઃ ॥6॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.1.6
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.1.7ઃ
નિયમાચ્ ચ

યાવજ્જીવં કર્મનિયમો ઽપ્યત્ર લિઙ્ગમિત્યાહ- નિયમાચ્ચેતિ ।
ઇહ દેહે કર્માણિ કુર્વન્નેવ શતં સંવત્સરાઞ્જીવિતુમિચ્છેદેવં કર્મિત્વેન જીવતિ ત્વયિ નરે કર્મ પાપં ન લિપ્યતે ।
ઇતઃ કર્મણો ઽન્યથા નાસ્તિ ।
કર્મ વિના શ્રેયો નાસ્તીત્યર્થઃ ।
જરામર્યં જરામરણાવધિકમિત્યર્થઃ ॥7॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.1.7
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.1.8ઃ
અધિકોપદેશાત્ તુ બાદરાયણસ્યૈવં તદ્દર્શનાત્

કર્તુરધિકસ્યાસંસાર્યાત્મનઃ કર્મશેષત્વાભાવાત્તત્ત્વજ્ઞાનં કર્માઙ્ગં નેતિ સિદ્ધાન્તયતિ- અધિકેતિ ।
અસ્ય મહત ઇતિ વાક્યશેષાત્પ્રિયસંસૂચિત આત્મા પર એવ દ્રષ્ટવ્યઃ ।
યઃ પ્રાણાદિ પ્રેરયતિ સો ઽપ્યશનાયાદ્યત્યયવાક્યશેષાત્પર એવ ।
તથાક્ષિપુરુષો ઽપ્યવસ્થાસાક્ષિ પરઞ્જ્યોતિરિતિ વાક્યશેષાત્પર ઇતિ વિભાગઃ જીવાનુકર્ષણમભેદાભિપ્રાયમિત્યઙ્ગીકારે ન વિરોધ ઇતિ કથમ્, અભેદે જીવત્વવિરોધાદિત્યત આહ- પારમેશ્વરમિતિ ।
જ્ઞાનં કર્માઙ્ગમફલત્વે સતિ કર્મશેષાશ્રયત્વાદિત્યુક્તો હેતુરસિદ્ધ ઇતિ ભાવઃ ॥8॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.1.8
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.1.9-10ઃ
તુલ્યં તુ દર્શનમ્

અસાર્વત્રિકી

બ્રહ્મવિદાં કર્મવત્સંન્યાસસ્યાપિ દર્શનાત્તેષાં કર્મદર્શનાત્મકં લિઙ્ગં લોકસંગ્રહાર્થત્વેનાન્યથાસિદ્ધમિત્યાહ- તુલ્યં ત્વિતિ ।
કિઞ્ચ યસ્ય કર્મ સ ન બ્રહ્મવિદિત્યાહ- અપિચેતિ ।
તર્હિ વૈશ્વાનરવિદ્યાયાઃ કર્માઙ્ગત્વં સ્યાદિત્યત આહ- નત્વિતિ ।
બ્રહ્મવિદાં લોકસંગ્રહાર્થં ક્રિયમાણમપિ કર્મ ન ભવતિ અભિમાનાભાવેનાનધિકારિત્વાદિતિ ભાવઃ ॥9 ॥ ॥10॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.1.9-10
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.1.11ઃ
વિભાગઃ શતવત્

સમન્વારમ્ભવચનસ્ય મુમુક્ષુવિષયત્વમઙ્ગીકૃત્ય વિદ્યા અન્યં મુમુક્ષું મુક્તત્વેનાન્વારભત ઇતિ વિભાગ ઉક્તઃ સૂત્રકૃતાઃ વસ્તુતસ્તુ તન્નાસ્તીત્યાહ- નચેદં સમન્વારમ્ભવચનમિતિ ।
તત્ર સંસારિવિષયે તં વિદ્યેત્યાદિવાક્યે યથાપ્રાપ્તાનુવાદિનિ વિદ્યાદિપદાર્થમાહ- તત્રેતિ ।
વિહિતોદ્ગીથાદિવિદ્યા પ્રતિષિદ્ધા નગ્નિસ્ત્રીધ્યાનાદિરૂપા ॥11॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.1.11
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.1.12-13ઃ
અધ્યયનમાત્રવતઃ

નાવિશેષાત્

યચ્ચૈતદિતિ ।
ઉક્તમિતિ શેષઃ અવિદ્યત્વાદ્વેદાર્થજ્ઞાનશૂન્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
માત્રપદમાત્મજ્ઞાનસ્ય વ્યાવર્તકં ન કર્મજ્ઞાનસ્યેત્યાહ- નૈષ દોષ ઇતિ ॥12 ॥ ॥13॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.1.12-13
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.1.14ઃ
સ્તુતયે ઽનુમતિર્વા

નિયમવાક્યમજ્ઞવિષયમિત્યુક્તં વિદુષો જ્ઞાનસ્તુત્યર્થં વેત્યાહ- સ્તુતય ઇતિ ।
એવં કર્મ કુર્વિત્યપિ ત્વયિ નરે નેતો વિદ્યાલબ્ધાદ્બ્રહ્મભાવાદન્યથાસ્તિ કર્મણા સંસારો નાસ્તીતિ યાવત્ ।
યતઃ કર્મ ન લિપ્યતે ।
અપૂર્વરૂપલેપાય ન ભવતીત્યર્થઃ શ્રુતેરિતિ ભાવઃ ॥14॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.1.14
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.1.15ઃ
કામકારેણ ચૈકે

સ્વેચ્છાતઃ કર્મસાધનપ્રજાદિત્યાલિઙ્ગાચ્ચ વિદ્યા સ્વતન્ત્રફલેત્યાહ- કામેતિ ।
તદેતદ્બ્રહ્મ યેષાં નો ઽસ્માકં અયમપરોક્ષ આત્મા અયમેવ લોકઃ પુરુષાર્થસ્તે વયં કિં પ્રજાદિના કરિષ્યામ ઇત્યાલોચ્ય કર્મ ત્યક્તવન્ત ઇત્યર્થઃ ।
નન્વયં લોક ઇતિ જ્ઞાનફલસ્ય પ્રત્યક્ષત્વોક્તિરયુક્તા કર્મફલવદદૃષ્ટત્વાદિત્યત આહ- અનુભવેતિ ॥15॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.1.15
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.1.16ઃ
ઉપમર્દં ચ

ન કેવલમનુપયોગાજ્જ્ઞાનસ્ય કર્માનઙ્ગત્વં કિન્તુ કર્મનાશકત્વાચ્ચેત્યાહ- ઉપમર્દં ચેતિ ॥16॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.1.16
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.1.17ઃ
ઊર્ધ્વરેતસ્સુ ચ શબ્દે હિ

કિઞ્ચ કર્મતત્ત્વજ્ઞાને નાઙ્ગાઙ્ગિભૂતે ભિન્નાધિકારિસ્થત્વાદ્રાજસૂયબૃહસ્પતિસવવદિત્યાહ- ઊર્ધ્વેતિ ।
ત્રયો ધર્મસ્કન્ધાઃ કર્મપ્રધાના આશ્રમાશ્ચતુર્થો બ્રહ્મસંસ્થ ઇત્યર્થઃ ।
ઽબ્રહ્મચર્યેણ ઋષિભ્યો યજ્ઞેન દેવેભ્યઃ પ્રજયા પિતૃભ્ય એવ વા અનૃણઃઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
ઽઋણાનિ ત્રીણ્યપાકૃત્ય મનો મોક્ષે નિવેશયેત્ ।
અનપાકૃત્ય મોક્ષં તુ સેવમાનો વ્રજત્યધઃઽઇતિ સ્મૃતેશ્ચ પ્રાપ્તગાર્હસ્થ્યસ્યૈવ નિરસ્તર્ણત્રયસ્ય પારિવ્રાજ્યમિત્યપિ શઙ્કા ન કાર્યા ।
બ્રહ્મચર્યાદેવ પ્રવ્રજેદિતિ દ્વિતીયમાશ્રમમિચ્છેત્તમાવસેદિતિ ચ વિધિશ્રુતિસ્મૃતિવિરોધેન અર્થવાદશ્રુતિસ્મૃત્યોરવિરક્તવિષયત્વાગમાદિત્યાહ- પ્રતિપન્નેતિ ।
તસ્માદિ તિ સંન્યાસનિષ્ઠત્વાદિત્યર્થઃ ॥17॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.1.17
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.2.18ઃ
પરામર્શં જૈમિનિરચોદનાચ્ચાપવદતિ હિ

સંન્યાસો નાસ્તીત્યાક્ષિપતિ- પરામર્શં જૈમિનિરિતિ ।
ઊર્ધ્વરેતઃ શબ્દિતં પારિવ્રાજ્યમનુષ્ઠેયં ન વેતિ માનભ્રાન્તિમૂલત્વાભ્યાં સંદેહે ભ્રાન્તિમૂલત્વાન્નાનુષ્ઠેયમિત્યાહ- ત્રય ઇતિ ।
આશ્રમાણામવાન્તરભેદાપેક્ષયા બહુવચનમ્ ।
તથાચ કાણ્વાયનસ્મૃતિરર્થતો ઽનુક્રમ્યતે ।
ગાયત્રો બ્રાહ્મઃ પ્રાજાપત્યો બૃહન્નિતિ બ્રહ્મચારીચતુર્વિધઃ ।
તત્રોપનયનાદૂર્ધ્વં યસ્ત્રિરાત્રમક્ષારાલવણાશી ગાયત્રીમધીતે સ ગાયત્રઃ ।
યસ્તુ વેદસ્ય ગ્રહણાન્તં બ્રહ્મચર્યં ચરતિ સ બ્રાહ્મઃ ।
ઋતુકાલે સ્વદારગામી નિત્યં પરસ્ત્રીવિમુખઃ પ્રાજાપત્યઃ, સંવત્સરં વેદવ્રતકૃદ્વટુર્વા પ્રાજાપત્યઃ ।
આમરણં ગુરુકુલવાસી નૈષ્ઠિકો બૃહન્નિત્યુચ્યતે ।
ગૃહસ્થો ઽપિ ચતુર્વિધઃ વાર્તાકો યાયાવરઃ શાલીનો ઘોરસંન્યસિકશ્ચેતિ ।
તત્ર કૃષિગોરક્ષાદિકયા વૈશ્યાદિવૃત્ત્યા જીવન્નિત્યાદિક્રિયાપરો વાર્તાકવૃત્તિઃ ।
યાયાવરસ્ત્વયાચિતવૃત્તિર્યાજનાધ્યાપનપ્રતિગ્રહવિમુખઃ ।
શાલીનસ્તુ ષટ્કર્મનિરતો યાજનાદિવૃત્તિઃ સંચયી ।
ઉદ્ધૃતપરિપૂતાભિરદ્ભિઃ કાર્યં કુર્વન્પ્રત્યહં કૃતોઞ્છવૃત્તિર્ગ્રામવાસી ઘોરસંન્યસિક ઇત્યુચ્યતે, હિંસાવિમુખત્વાત્ ।
વાનપ્રસ્થો ઽપિ ચતુર્વિધઃ વૈખાનસ ઔદુમ્બરો વાલખિલ્યઃ ફેનપશ્ચેતિ ।
તત્રાકૃષ્ટપચ્યૌષધીભિર્ગ્રામબહિષ્કૃતાભિરગ્નિહોત્રાદિકુર્વન્વૈખાનસ ઉચ્યતે ।
યસ્તુ પ્રાતરુથાય યાં દિશં પશ્યતિ તત્રત્યૌદુમ્બરબદરીનીવારશ્યામાકૈઃ કર્મપરઃ સ ઔદુમ્બરઃ ।
યસ્તુ જટાવલ્કલધારી અષ્ટૌ પ્રાતસાન્વૃત્ત્યુપાર્જનં કૃત્વા ચાતુર્માસ્યે સંગૃહીતાશી કાર્તિક્યાં સંગૃહીતપુષ્પફલત્યાગી સ વાલખિલ્યઃ ।
ફેનપાસ્તુ શીર્ણપર્ણફલવૃત્તયો યત્ર ક્વચિદ્વસન્તઃ કર્મપરા ઇતિ ।
તથા પરિવ્રાજાકાશ્ચતુર્વિધાઃ કુટીચકા બહૂદકા હંસાઃ પરમહંસાશ્ચેતિ ।
તત્ર સ્વપુત્રગૃહે ભિક્ષાં ચરન્તસ્ત્રિદણ્ડિનઃ કુટીચકાઃ ।
બહૂદકાસ્તુ ત્રિદણ્ડિનઃ શિક્યજલપવિત્રપાદુકાસનશિખાયજ્ઞોપવીતકૌપીનકાષાયવેષધારાસ્તીર્થાન્યટન્તો ભૈક્ષં ચરન્ત આત્માનં પ્રાર્થયન્તે ।
હંસાસ્તુ એકદણ્ડિનઃ શિખાવર્જં યજ્ઞોપવીતધરાઃ શિક્યકમણ્ડલુપાણયઃ ગ્રામૈકરાત્રવાસિનઃ કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણપરાઃ ।
પરમહંસાસ્ત્વેકદણ્ડધરા મુણ્ડા અયજ્ઞોપવીતિનઃ ત્યક્તસર્વકર્માણ આત્મનિષ્ઠા ઇતિ ।
અત્ર પૂર્વપક્ષે સંન્યાસાભાવાઞ્જ્ઞાનસ્ય સ્વતન્ત્રફલત્વાસિદ્ધિઃ સિદ્ધાન્તે તદ્ભાવાત્તત્સિદ્ધિરિતિ ફલભેદઃ ।
સ્કન્ધા આશ્રમાઃ આત્માનં શરીરમાચાર્યસ્ય કુલે ગૃહે કર્શયન્નૈષ્ઠિક ઇત્યર્થઃ ।
સ્કન્ધશ્રુતાવાશ્રમા ન વિધીયન્તે કિન્તુ બ્રહ્મસંસ્થતાસ્તુર્થમનૂદ્યન્ત ઇત્યુક્તે શઙ્કતે- નનુ પરામર્શે ઽપીતિ ।
અનુવાદાપેક્ષિતપુરોવાદાત્પ્રતીતિમઙ્ગીકરોતિ- સત્યમિતિ ।
પ્રત્યક્ષા સ્કન્ધશ્રુતિરેવ પુરોવાદો ઽસ્તુ નાનુવાદ ઇત્યત આહ- સ્મૃતીતિ ।
તયોરપિ ઇયમેવ શ્રુતિર્મૂલમસ્તુ ।
કૢપ્તશ્રુતૌ વિધિમાત્રકલ્પનાલાઘવાત્ ।
અસ્યા અનુવાદત્વે તુ મૂલત્વેન સાગ્નિકાનગ્નિકાશ્રમશ્રુતિસ્તત્ર વિધિશ્ચેતિ દ્વયકલ્પનાગૌરવાદિત્યત આહ- અતશ્ચેતિ ।
સ્માર્તત્વાદાશ્રમાઃ પ્રત્યક્ષયાવજ્જીવકર્મવિધિશ્રુત્યવિરુદ્ધા ગ્રાહ્યાઃ ।
વિરુદ્ધાસ્ત્વનગ્નિકાશ્રમા ઉપેક્ષ્યાઃ કર્માનધિકૃતૈરન્ધાદિભિર્વા અનુષ્ઠેયા ઇત્યર્થઃ ।
યાવજ્જીવશ્રુતિવિરોધાલ્લાઘવં ત્યાજ્યમિતિ ભાવઃ ।
સ્કન્ધશ્રુતાવનુવાદ્યત્વાવિશેષાદ્ગાર્હસ્થ્યવદિતરેષામનુષ્ઠેયત્વમાશઙ્ક્ય તસ્ય શ્રૌતત્વાદનુષ્ઠાનં નેતરેષામશ્રૌતત્વાદતો બ્રહ્મસંસ્થતાસ્તુતિપરમિદં સ્કન્ધવાક્યમિત્યાહ- નન્વિત્યાદિના ।
તન્તું સંતતિમ્ ।
તથા યે ચેતિ ।
તે ઽર્ચિષમભિસંભવન્તીતિ વાક્યશેષાદિત્યર્થઃ ।
સ્કન્ધશબ્દસ્ય આશ્રમેષ્વરૂઢત્વાચ્ચાત્ર નાશ્રમિવિધિરિત્યાહ- સંદિગ્ધં ચેતિ ।
તર્હિ પ્રવ્રજન્તીત્યાશ્રમવિધિરીત્યત આહ- તથૈતમિતિ ।
આત્મલોકો મહીયાન્ યદર્થમશક્યાં પ્રવ્રજ્યામપિ કુર્વન્તીતિ સ્તુતિર્વર્તમાનાપદેશાદિત્યર્થઃ ।
સંપ્રતિ પૂર્વપક્ષમાક્ષિપ્યેયં શ્રુતિર્નાસ્તીતિકૃત્વા ચિન્ત્યત ઇત્યાહ- નન્વિત્યાદિના ॥18॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.2.18
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.2.19ઃ
અનુષ્ઠેયં બાદરાયણઃ સામ્યશ્રુતેઃ

સ્કન્ધશ્રુતાવિતરાશ્રમાઃ શ્રુત્યન્તરવિહિતા અનૂદ્યન્તે એતદ્વાક્યાનુવાદ્યત્વાદ્ગાર્હસ્થ્યવદિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- અનુષ્ઠેયમિતિ ।
અનુવાદસ્ય ક્વચિદ્વિધિપૂર્વકત્વે દૃષ્ટાન્તમાહ- યથાચેતિ ।
નિવીતં મનુષ્યાણાં પ્રાચીનાવીતં પિતૃણામુપવીતં દેવાનામિતિ વાક્યે દૈવે કર્મણ્યુપવીતં વિધીયતે ।
તત્સ્તુતયે દ્વયમનૂદ્યતે ।
માનુષક્રિયાસુ દેહાર્ધવસ્ત્રબન્ધનાખ્યનિવીતસ્ય સૌકર્યાર્તતયા પ્રાપ્તત્વાત્ પિત્ર્યે કર્મણિ પ્રાચીનાવીતસ્યાપિ વિધ્યન્તરપ્રાપ્તત્વાદિત્યર્થઃ ।
વાક્યાન્તરે ચ સાક્ષાદેવ પારિવ્રાજ્યવિધિર્વિધેયૈઃ સાહિત્યાદિત્યાહ- તથૈતમેવેતિ ।
અસ્યેતિ પારિવ્રાજ્યોક્તિઃ ।
વિધેયવેદાનુવચનાદિસાહિત્યાત્પારિવ્રાજ્યસ્ય વિધેયતેત્યર્થઃ ।
વાક્યાન્તરે ઽપિ સામ્યશ્રુતિમાહ- ય ચેતિ ।
અસ્યેતિ વાનપ્રસ્થોક્તિઃ ।
વિધેયપઞ્ચાગ્નિવિદ્યયા તાનપ્રસ્થસ્ય સહોક્ત્યા તદપિ વિધેયમિત્યર્થઃ ।
શ્રુતત્રિત્વાન્યથાનુપપત્ત્યા સ્કન્ધશબ્દસ્ય આશ્રમપરત્વનિશ્ચય ઇત્યાહ- યત્તૂક્તમિત્યાદિના ।
ઉત્પત્તિભિન્ના ઇતિ ।
યજેતાધ્યેતવ્યં દદ્યાદીતિ પૃથગુત્પન્ના ઇત્યર્થઃ ॥19॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.2.19
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.2.20ઃ
વિધિર્ વા ધારણવત્

સ્કન્ધશ્રુતેરનુવાદકત્વમઙ્ગીકૃત્ય વિધ્યન્તરકલ્પનેનાશ્રમા અનુષ્ઠેયા ઇત્યુક્તમ્ ।
ઇદાનીં વિધિત્વં તસ્યા એવ કલ્પ્યં લાઘવાદિત્યાહ- વિધિર્વેતિ ।
યાવજ્જીવાદિશ્રુતેરવિરક્તવિષયત્વાન્ન લાઘવબાધકત્વમિતિ ભાવઃ ।
અલ્પફલત્વેનાશ્રમત્રયનિન્દયા બ્રહ્મસંસ્થતાસ્તુતિપરમેકમિદં વાક્યં ભાતિ ।
તત્રાશ્રમવિધિચતુષ્ટયમયુક્તમિતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
આશ્રમાણાં વિધ્યન્તરપ્રાપ્ત્યભાવાદનુવાદાયોગાત્ ।
સ્તુતિલક્ષણાદોષાચ્ચ વરં વિસ્પષ્ટાશ્રમવિધિભેદકલ્પનમપૂર્વત્વાદિત્યાહ- સત્યમિત્યાદિના ।
પ્રતીતૈકવાક્યત્વભઙ્ગેન ભેદકલ્પને દૃષ્ટાન્તમાહ- ધારણવદિતિ ।
મહાપિતૃયજ્ઞે પ્રેતાગ્નિહોત્રે ચ સ્રુચિ પ્રક્ષિપ્તં હવિરાહવનીયં પ્રતિ યદા નીયતે તસ્ય હવિષઃ ઽઅધસ્તાત્સમિધં ધારયન્નનુદ્રવેત્ઽઇતિ વિહિતાધોધારણસ્તાવકતયોપરિ હીત્યસ્યૈકવાક્યત્વભાને ઽપિ દૈવે હોમે સ્રુગ્દણ્ડોપરિ સમિદ્ધારણે વિધિરેવાપૂર્વત્વાદિતિ વાક્યભેદસ્તૃતીયાધ્યાયે જૈમિન્યાચાર્યેણોક્ત ઇત્યર્થઃ ।
એવં ચત્વાર આશ્રમા વિધીયન્ત ઇતિ પક્ષ ઉક્તઃ ।
સંપ્રત્યાશ્રમત્રયાનુવાદેન પારિવ્રાજ્યમેકમેવ વિધીયત ઇતિ પક્ષાન્તરમાહ- યદાપીત્યાદિના ।
બ્રહ્મસંસ્થતાવિધૌ કથં પારિવ્રાજ્યવિધિરિત્યાશઙ્ક્ય વિચારયતિ- સા ચેતિ ।
નનુ ત્રય ઇતિ વાક્ય આશ્રમચતુષ્ટયસ્યાપ્રાપ્તેર્નિર્બીજો ઽયં વિચાર ઇત્યાશઙ્ક્ય તદ્વાક્યે પરિવ્રાજકઃ પરામૃષ્ટો ન વેતિ સંદિહ્યાદ્યે પૂર્વપક્ષપ્રાપ્તિમાહ- યદિચેતિ ।
નન્વનાશ્રમ્યેવ બ્રહ્મસંસ્થઃ કિં ન સ્યાદત આહ- અનાશ્રમિત્વેતિ ।
અનાશ્રમી ન તિષ્ઠેતેતિ નિષેધાદિતિ ભાવઃ ।
દ્વિતીયે સિદ્ધાન્પ્રાપ્તિમાહ- અથેતિ ।
એવં પરામર્શતદભાવાભ્યાં સંશયમુક્ત્વા પૂર્વપક્ષયતિ- તત્રેતિ ।
વનસ્થસ્ય હ્યસાધારણં કૃચ્છ્રાદિકં તપ ઇતિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
તેનૈકેન તપઃ શબ્દેનોભયગ્રહણમન્યાય્યં ભિક્ષોસ્તપસ્વિત્વપ્રસિદ્ધ્યાભાવાચ્ચ ॥
તથાચ યજ્ઞાદ્યસાધારણધર્મદ્વારા ગૃહસ્થાદ્યાશ્રમત્રયવદ્બ્રહ્મસંસ્થશબ્દેનૈવ બ્રહ્મનિષ્ઠાપ્રધાનશ્ચતુર્થાશ્રમો ગૃહ્યતે ।
સ ચ સ્તુતિસામર્થ્યાત્ સહ બ્રહ્મસંસ્થયા વિધીયત ઇતિ સિદ્ધાન્તયતિ- તદયુક્તમિત્યાદિના ।
પૃથગ્વ્યપદેશાચ્ચ બ્રહ્મસંસ્થઃ પૂર્વોક્તેભ્ય આશ્રમિભ્યઃ પૃથગ્ભૂત ઇત્યાહ- અપિચેતિ ।
નચાવસ્થાભેદેન તેષામેવ બ્રહ્મસંસ્થા સ્યાદિતિ વાચ્યમ્ ।
કાલભેદેનાપિ સતિ મન્દપ્રજ્ઞત્વે પ્રજ્ઞાધિક્યવત્સતિ કર્મિત્વે તેષાં વિક્ષિપ્તચેતસાં બ્રહ્મસંસ્થાનુપપત્તેઃ ।
કર્મત્યાગે ચ પરિવ્રાડેવ બ્રહ્મસંસ્થ ઇત્યસ્મદિષ્ટસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ ।
ઇમમેવાર્થં સ્પષ્ટયિતું શઙ્કતે- કથં પુનરિતિ ।
યદ્યપિ બ્રહ્મસંસ્થશબ્દઃ સંન્યાસાશ્રમે ન રૂઢસ્તથાપિ યોગાત્તમેવોપસ્થાપયતિ ।
અન્યાશ્રમેષુ યૌગિકાર્થાસમવાયાદિત્યાહ- અત્રોચ્યત ઇતિ ।
સર્વકર્મત્યાગિનઃ પ્રણવાર્થબ્રહ્મનિષ્ઠાતિરેકેણાનુષ્ઠેયં નાસ્તીત્યત્ર માનમાહ- તથાચેતિ ।
ન્યાસઃ સંન્યાસો બ્રહ્મેતિ સ્તુતૌ હેતુમાહ- બ્રહ્મા હીતિ ।
હિરણ્યગર્ભો હિ પર ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ અતો બ્રહ્મત્વેન સ્તુતઃ સંન્યાસઃ પર એવેતિ સ્તુત્વા કર્માણિ નિન્દતિ તાનીતિ ।
તતો ન્યાસ એવ જ્ઞાનદ્વારા મોચકત્વાદધિક ઇત્યર્થઃ ।
તદ્બુદ્ધયે બ્રહ્મચિત્તાસ્તદાત્માનો બ્રહ્મસ્વરૂપાસ્તન્નિષ્ઠાઃ શ્રવણાદિપરાસ્તત્પરાયણાઃ બ્રહ્મપ્રેપ્સવઃ નિષ્કામા ઇતિ યાવત્ ।
એવં બ્રહ્મસંસ્થશબ્દસ્ય જ્ઞાનપ્રધાનાશ્રમવાચિત્વાદમૃતત્વકામસ્ત્વમુમાશ્રમમનુતિષ્ઠેદિતિ વિધિઃ પરિણમ્યતે ।
અતો ન જ્ઞાનાનર્થક્યદોષ ઇત્યુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ।
સંપ્રતિ કૃત્વાચિન્તામુદ્ધાટયતિ- અનપેક્ષ્યેતિ ।
શિષ્યબુદ્ધિવૈશદ્યાર્થં સ્કન્ધશ્રુતિમાદાય ચિન્તા કૃતેતિ ભાવઃ ।
યદિવેતરથેતિ ।
બ્રહ્મચર્યે સ્થિતસ્યૈવ પૂર્વસુકૃતપરિપાકાદ્વૈરાગ્યં યદિ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
યદુક્તં કર્માનધિકૃતાન્ધાદિવિષયઃ સંન્યાસ ઇતિ તન્નેત્યાહ- નચેતિ ।
સામાન્યશ્રુતેઃ સંકોચહેત્વભાવાદિતિ ભાવઃ ।
પૃથગિતિ ।
સંન્યાસસ્યેતિ શેષઃ ।
વ્રતી ગોદાનાદિવેદવ્રતવાન્ ।
ગુરુકુલાન્નિવૃત્તિરૂપસ્નાનાનન્તરમકૃતગાર્હસ્થ્યો ગુરુસેવી સ્નાતકઃ ઉત્સન્નાગ્નિર્વિધુરઃ અગૃહીતાગ્નિરનગ્નિકઃ પ્રવ્રજેદિત્યન્વયઃ ।
સકલાઙ્ગાનમેવ કથઞ્ચિત્કર્માનધિકૃતાનાં સંન્યાસો યુક્તઃ વિકલાઙ્ગાનાં ત્વન્ધાદીનાં ન જ્ઞાનપ્રધાનસંન્યાસાધિકાર ઇત્યાહ- બ્રહ્મેતિ ।
દૃષ્ટિપૂતસંચારશ્રવણાદિકં વિના જ્ઞાનાનુત્પત્તેઃ ।
ઽશરીરં મે વિચર્ષણં જિહ્વા મે મધુમત્તમા ।
કર્ણાભ્યાં ભૂરિવિશ્રુવમ્ઽઇત્યઙ્ગસાકલ્યપ્રાર્થનાલિઙ્ગાચ્ચ નાન્ધપઙ્ગુમૂકબધિરદીનામધિકાર ઇત્યર્થઃ ।
તચ્ચેતિ ।
પારિવ્રાજ્યસ્ય બ્રહ્મજ્ઞાનાઙ્ગત્વં ચેત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મભૂયાય બ્રહ્મસાક્ષાત્કારાયેતિ યાવત્ ॥20॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.2.20
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.3.21ઃ
સ્તુતિમાત્રમ્ ઉપાદાનાદ્ ઇતિ ચેન્ નાપૂર્વત્વાત્

સ્તુતિમાત્રં ।
પૃથિવ્યબોષધિપુરુષવાગૃક્સામ્નાં સપ્તાનાં રસાનાં રસતમો ઽષ્ટમ ઉદ્ગીથાવયવ ઓઙ્કારઃ પરમઃ પરમાત્મપ્રતીકત્વાત્પરસ્ય બ્રહ્મણોર્ઽધં સ્થાનં તદર્હતીતિ પરાર્ધ્યં ઇત્યર્થઃ ।
આસુ શ્રુતીષ્વઙ્ગોપાદાનાદપૂર્વાર્થત્વાચ્ચ સંશયમાહ- કિમિતિ ।
યથાનુષ્ઠેયગાર્હસ્થ્યસામ્યશ્રુતેઃ પારિવ્રાજ્યસ્યાનુષ્ઠેયત્વં તદ્વદાસાં શ્રુતીનાં જુહ્વાદિસ્તુતિશ્રુતિસામ્યાત્સ્તુતિત્વમિતિ પૂર્વપક્ષયતિ- સ્તુત્યર્થા ઇતિ ।
જુહૂરિયમેવ પૃથિવીતિ સ્તૂયતે ।
ચયનસ્થઃ કૂર્મ આદિત્ય ઇતિ ।
આહવનીયઃ સ્વર્ગલોક ઇતિ સ્તુતિઃ ।
તથોદ્ગીથાદીનાં રસતમત્વાદિગુણૈઃ સ્તુતિરિત્યર્થઃ ।
સ્તુતિલક્ષણાતો વરં વિધિકલ્પનમનુષ્ઠાનફલલાભાદિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- નહિ સ્તુતીતિ ।
પૂર્વપક્ષે સ્વનનુષ્ઠાનં ફલં સિદ્ધાન્તે ત્વનુષ્ઠાનં ફલમિતિ મન્તવ્યમ્ ।
સ્તાવકત્વેનાર્થવત્ત્વં કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- વિધાયકસ્યેતિ ।
યુક્તમિયમેવ જુહૂરિત્યાદિશ્રુતીનાં ફલવજ્જુહ્વાદિવિધિપ્રકરણસ્થતયા સ્તાવકત્વેનાર્થવત્ત્વં;રસતમાદિશ્રુતીનાં તુ ક્રત્વઙ્ગવિધિપ્રકરણસ્થત્વાભાવાત્ફલવદપૂર્વોપાસ્તિવિધાયકત્વમેવ યુક્તં ક્રત્વન્તરશ્રુતિવદિતિ ભાવઃ ॥21॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.3.21
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.3.22ઃ
ભાવશબ્દાચ્ ચ

કિઞ્ચાત્ર વિધિકલ્પ્ય ઇતિ કૃત્વાચિન્તયોક્તં વસ્તુતસ્તુ ન કલ્પ્યઃ કૢપ્તત્વાદિત્યાહ- ભાવેતિ ।
ન ચૈવમુપાસાનાવિધિસ્તાવકત્વં રસતમાદિશ્રુતીનામિતિ સાંપ્રતમ્ ।
વિધ્યપેક્ષિતવિષયાર્પકત્વસંભવે સ્તુતિલક્ષણયોગાદિતિ ભાવઃ ।
દેવો મદિષ્ટં કુર્યાદિતિ પ્રાર્થનાદાવપિ લિઙ્ગાદિપ્રયોગાદુપાસીતેત્યાદિશબ્દાનાં કથં વિધિપરત્વનિશ્ચય ઇત્યત આહ- તથાચેતિ ।
એતલ્લિઙ્ગાદિકં વેદેષૂત્સર્ગતો નિયમેનેષ્ટસાધનત્વાખ્યવિધેર્લક્ષણં જ્ઞાપકં સ્યાત્ ।
ઉપપદાદિબાધકે ત્વન્યાર્થપરમિત્યર્થઃ ।
તદિદમાહ- લિઙાદીતિ ।
નચ શ્લોકે પઞ્ચમમિત્યુક્તેઃ પઞ્ચપદાનામેવ વિધિલક્ષણત્વં નોપાસીતેત્યાદીનામિતિ ભ્રમિતવ્યમ્ ।
ક્રિયાસામાન્યવાચિનાં કૃભ્વસ્તીનામુદાહરણેન સર્વધાતૂપરક્તલિઙાદીનાં વિધિલક્ષણત્વસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્પઞ્ચમપદં તૂક્તાપેક્ષયા શ્લોકપૂરણાર્થં મૃત્યુર્ધાવતિ પઞ્ચમ ઇતિવત્ ।
યદ્યપિ ડુકૃઞ્ કરણ ઇતિ ધાતેરેવ કરણશબ્દિતભાવનાખ્યક્રિયાસામાન્યવાચિત્વં નેતરયોર્ધાત્વોર્ભૂ સત્તાયામસ્ ભુવીત્યર્થાન્તરોક્તેઃ તથાપિ જન્માખ્યભવનસ્ય તત્ફલસ્યાસ્તિત્વસ્ય ચ પ્રયોજ્યનિષ્ઠસ્ય પ્રયોજકવ્યાપારાત્મકભાવનાવ્યાપ્તત્વાત્તયોઃ ક્રિયાસામાન્યવાચિત્વવ્યવહારઃ ।
તત્ર કુર્યાદિતિ પ્રકૃત્યર્થભાવનાખ્યાતેનાનૂદ્યતે યથા દ્વાવિતિ પ્રયોગે પ્રકૃત્યર્થો દ્વિત્વં પ્રત્યયેનાનૂદ્યતે ।
તદ્વલ્લિઙા ચ તસ્યા ઇષ્ટસાધનત્વાખ્યવિધિર્બોધ્યતે ।
કર્તા તુ તયાક્ષિપ્યત ઇત્યાક્ષિપ્તકર્તૃકા ભાવનોદાહૃતા ।
તથા ક્રિયેતેત્યત્રાપિ પ્રકૃતિપ્રત્યયાર્થૌ વ્યાખ્યાતૌ ।
કર્માત્ર પ્રાધાન્યેનાક્ષિપ્યત ઇત્યાક્ષિપ્તકર્મિકાભાવનોદાહૃતા ।
આખ્યાતાનાં કર્ત્રાદિકારકે શક્ત્ય ભાવાત્કર્તૃકર્મણોરાક્ષેપ એવેતિ મીમાંસકમતમ્ ।
કર્તવ્યમિતિ કૃત્યપ્રત્યયેન કર્મકારકમુચ્યતે ।
તસ્યોપસર્જનત્વેન પ્રકૃત્યા ભાવનોક્તેતિ ભેદઃ ।
તથા દણ્ડી ભવેત્ ભૂયતે દણ્ડિના ભવિતવ્યમિત્યુદાહર્તવ્યમ્ ।
તથા સ્યાદ્ભૂયેત ભવિતવ્યમિત્યસ્તિધાતોરપ્યુદાહરણં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અસ્તેર્ભૂરાદેશાત્ ।
એતદ્ધાતુત્રયોપરક્તલિઙાદિભિઃ સર્વધાત્વર્થોપરક્તભાવનાગતેષ્ટસાધાનત્વરૂપો વિધિરેક એવોચ્યતે ।
ધાતૂનાં પ્રત્યયાનાં કર્ત્રાદિકારકાણાં ચ ભેદે ઽપિ વિધિભેદો નાસ્તીતિ જ્ઞાપનાર્થં પ્રતિધાતૂદાહરણત્રયં દર્શિતમિતિ સર્વમવદાતમ્ ।
એવં સૂત્રે ભાવો વિધિરિતિ વ્યાખ્યાય ચશબ્દાત્ફલમિતિ વ્યાચષ્ટે- પ્રતિપ્રકરણં ઇતિ ।
એષ ઋત્વિગુપાસકઃ કામાગાનસ્ય ગાનેન ફલસંપાદનસ્યેષ્ટે સમર્થ ઇત્યર્થઃ ।
એવમઙ્ગાશ્રિતવિદ્યા અપિ સ્વતન્ત્રફલાઃ કિમુ વક્તવ્યમનઙ્ગાત્મવિદ્યાયાઃ સ્વાતન્ત્ર્યમિતિ ।
આત્મવિદ્યાસ્વાતન્ત્ર્યો ચિન્તાયા અસ્યાઃ પર્યવસાનાત્પાદસંગતિર્બોધ્યાઃ ॥22॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.3.22
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.4.23ઃ
પારિપ્લવાર્થા ઇતિ ચેન્ ન વિશેષિતત્વાત્

પારિપ્લવાર્થાઃ ।
અશ્વમેધે પુત્રાદિપરિવૃતાય રાજ્ઞે પારિપ્લવમાચક્ષીતેતિ નાનાવિધાખ્યાનકથનાત્મકઃ પારિપ્લવપ્રયોગો વિહિતઃ ।
તથાચ વેદાન્તસ્થકથાનામાખ્યાનત્વસામાન્યાદ્વિદ્યાસંનિધાનાચ્ચ સંશયમાહ- કિમિતિ ।
પૂર્વં સ્તુત્યપેક્ષયા વિઝિર્જ્યાયાનનુષ્ઠાનલાભાદિત્યુક્તમ્ ।
તથૈવ કથાનાં ન વિદ્યાસ્તાવકત્વં પારિપ્લવાનુષ્ઠાનલાભાદિતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
તત્ર ફલમાહ- તતશ્ચેતિ ।
યથા દેવસ્ય ત્વા સવિતુરિત્યાદિમન્ત્રે કસ્યચિત્પદસ્ય પ્રયોગસમવેતાર્થતયા શેષસ્ય પ્રયોગાઙ્ગત્વં તથા વેદાન્તસ્થકથાનાં પ્રયોગશેષત્વમ્ ।
તદેકવાક્યતયા સર્વવેદાન્તાનાં કર્મશેષત્વાન્ન વિદ્યાપ્રાધાન્યમિત્યર્થઃ ।
કથાનાં ગુરુશિષ્યસમાચારપ્રદર્શનેન બુદ્ધિસૌકર્યદ્વારા સંનિહિતવિદ્યાશેષત્વં સામર્ધ્યલિઙ્ગાદતો વિદ્યાપ્રાધાન્યમિતિ ફલં મત્વા સિદ્ધાન્તયતિ- તન્નેત્યાદિના ।
અશ્વમેધે પ્રથમઽહનિ મનુર્વૈવસ્વત ઇતિ કથાં બ્રૂયાદ્દ્વિતીયે ઽહનિ યમો વૈવસ્વત ઇતિ તૃતીયે ઽહનિ વરુણ આદિત્ય ઇતિ વાક્યશેષે કથાનાં વિશિષ્યોક્તત્વાદુપક્રમસ્ય સંકોચો યુક્ત ઇતિ ભાવઃ ॥23॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.4.23
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.5.24ઃ
તથા ચૈકવાક્યતોપબન્ધાત્

ક્વ તર્હિ કથાનાંવિનિયોગ ઇત્યાશઙ્ક્ય સંનિધાનાદ્વિદ્યાસ્વિત્યાહ -તથાચેતિ ।
પ્રરોચનં પ્રીતિજનનં સ પ્રજાપતિર્વપામુદખિદત્ હોમાયોદ્ધૃતવાનિત્યસ્ય પ્રાજાપત્યમજં તૂપરમાલભેતેતિ વિધિશેષત્વે એવમન્યેષાં તત્તદ્વિધિશેષત્વં દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥24॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.5.24
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.5.25ઃ
અત એવ ચાગ્નીન્ધનાદ્યનપેક્ષા

એવમાદ્યાધિકરણપ્રમેયં વિદ્યાસ્વાતન્ત્ર્યમધિકરણત્રયેણ દૃઢીકૃત્યાદ્યાધિકરણસ્ય ફલમાહ- અત એવ ચેતિ ।
બ્રહ્મવિદ્યા સ્વફલે મોક્ષે જનયિતવ્યે સહકારિત્વેન કર્માણ્યપેક્ષતે ન વેતિ વાદિવિવાદાત્સંશયે તેનૈતિ બ્રહ્મવિત્પુણ્યકૃત્તૈજસ ઇત્યાદિશ્રુત્યા જ્ઞાનકર્મસમુચ્ચયેન મોક્ષપ્રાપ્તિકથનાદપેક્ષત ઇતિ પ્રાપ્તે વિદ્યાયા મુક્તિહેતુત્વાદવિદ્યાનિવૃત્ત્યાખ્યમુક્તૌ ન કર્માપેક્ષેતિ સિદ્ધાન્તયતિ- પુરુષાર્થ ઇતિ ।
અગ્નીન્ધનપદેન તત્સાધ્યકર્માણિ લક્ષ્યન્તે ।
પુણ્યકૃત્તૈજસઃ શુદ્ધસત્વે બ્રહ્મવિદ્ભૂત્વા તેન વેદનેનૈતિ બ્રહ્મ પ્રાપ્નોતીતિ શ્રુતિર્વ્યાખ્યેયેતિ ભાવઃ ।
મુક્તાવેવ કર્મણામસામર્થ્યાદનપેક્ષા વિદ્યાયાં ત્વસ્તિ ચિત્તશુદ્ધિદ્વારા તેષામપેક્ષેત્યધિકં વક્તુમયમુપસંહાર ઇત્યુપસંહારસૂત્રસ્ય ફલમાહ- અધિકેતિ ॥25॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.5.25
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.6.26ઃ
સર્વાપેક્ષા ચ યજ્ઞાદિશ્રુતેર્ અશ્વવત્

અધિકમાહ- સર્વાપેક્ષા ।
યથા પ્રમાફલત્વાદવિદ્યાનિવૃત્તૌ કર્માનપેક્ષા તથા પ્રમાત્વાદ્વિદ્યાયામપિ પ્રમાકરણમાત્રસાધ્યાયાં નાસ્તિ કર્માપેક્ષેતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
તત્ર વિદ્યાર્થં કર્માનુષ્ઠાનાસિદ્ધિઃ ।
ફલં સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ ભેદઃ ।
અત્ર વિવિદિષાયામિષ્યમાણજ્ઞાને વા યજ્ઞાદીનાં કર્મણાં હેતુત્વમપૂર્વત્વાદ્વિધીયતે ।
પ્રમાયા અપ્યુત્પત્તિપ્રતિબન્ધકદુરિતક્ષયાખ્યશુદ્ધિદ્વારા કર્મસાધ્યત્વસંભવાત્ ।
નચ પારંપર્યે તૃતીયાશ્રુતિવિરોધઃ ।
જ્વાલાદ્વારા પારંપર્યે ઽપિ કાષ્ઠૈઃ પચતીતિ પ્રયોગાત્, દ્વારસ્યાવ્યવધાયકત્વાત્ ।
નચ શુદ્ધેર્દ્વારત્વે માનાભાવઃ ।
ઽજ્ઞાનમુત્પદ્યતે પુંસાં ક્ષયાત્પાપસ્ય કર્મણઃ ।
કષાયે કર્મભિઃ પક્વે તતો જ્ઞાનં પ્રવર્તતેઽઇતિ સ્મૃતેઃ ।
ઽઅવિદ્યયા મૃત્યું તીર્ત્વા વિદ્યયામૃતમશ્નુતેઽઇત્યાદિશ્રુત્યા કર્મણા પાપનિવૃત્તૌ જ્ઞાનેન મુક્ત્યભિધાનાચ્ચેતિ સિદ્ધાન્તયતિ- ઇદમિતિ ।
નન્વત્ર વિવિદિષન્તીતિ પઞ્ચમલકારેણ વિવિદિષાં ભાવયેયુરિતિ સનર્થેચ્છૈવ ભાવ્યતયા ભાતિ ।
તાં વિષયસૌન્દર્યલભ્યતયોલ્લઙ્ઘ્ય વેદનં ચેદ્ભાવ્યમુચ્યતે તર્હિ વેદનમપ્યુલ્લઙ્ઘ્ય તત્ફલં મોક્ષ એવ કર્મભિર્ભાવ્યઃ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- વિવિદિષાસંયોગાચ્ચેતિ ।
ઇષ્યમાણતયા વિદ્યાયાઃ શબ્દતઃ ફલત્વભાનાદશ્રુતમોક્ષો ન ફલમન્યથા કાષ્ઠૈઃ પચતીત્યત્રાપિ કાષ્ઠાનાં પાકફલતૃપ્તિહેતુત્વપ્રસઙ્ગાદિતિ ભાવઃ ।
કર્મણાં જ્ઞાનાર્થત્વે લિઙ્ગવાક્યાન્યાહ- અથેત્યાદિના ।
કશ્ચિદ્વેદભાગઃ સાક્ષાદ્બ્રહ્માખ્યં પદં બ્રૂતે ।
કશ્ચિત્તુ જ્ઞાનાર્થકર્મદ્વારેતિ મત્વા સર્વે વેદાન્તા ઇત્યુક્તમ્ ।
સ્પષ્ટમન્યત્ ॥26॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.6.26
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.6.27ઃ
શમદમાદ્યુપેતસ્ સ્યાત્ તથાપિ તુ તદ્વિધેસ્ તદઙ્ગતયા તેષામ્ અપ્ય્ અવશ્યાનુષ્ઠેયત્વાત્

એવં વિદ્યોત્પત્તૌ બહિરઙ્ગાનિ કર્માણ્યુક્ત્વાન્તરઙ્ગણ્યાહ- શમેતિ ।
વિદ્યાસ્તુત્યર્થત્વેનૈકવાક્યત્વસંભવે વર્તમાનોક્તિભઙ્ગેન વિધિકલ્પનમયુક્તં વિદ્યાવાક્યાદ્ભેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
અતસ્તત્ત્વમસીતિ શબ્દમાત્રલભ્યા વિદ્યેતિ પરાભિપ્રાયમનૂદ્યાઙ્ગીકરોતિ- તથાપિ ત્વિતિ ।
શમાદેરાવશ્યકત્વાન્ન શબ્દમાત્રલભ્યા વિદ્યેત્યર્થઃ યસ્માદેવંવિન્ન લિપ્યતે કર્મણા પાપકેન તસ્માદેવ વિદ્યાર્થી શમાદ્યુપેતો ભૂત્વા વિચારયેદિતિ વિધિર્ગમ્યત ઇત્યાહ- નેતિ બ્રૂમ ઇતિ ।
અત્રોપરતપદેન સંન્યાસ ઉક્તસ્તસ્ય શ્રવણાઙ્ગત્વમતે શમાદિવિશિષ્ટશ્રવણમત્ર વિધીયતે ।
યદિ તુ ઽલોકમિચ્છન્તઃ પ્રવ્રજન્તિઽ, ઽજ્ઞાનં પુરસ્કૃત્ય સંન્યસેત્ઽઇત્યાદિ શ્રુતિસ્મૃતિષુ ફલવત્ત્વેનોત્પન્નસંન્યાસસ્યાઙ્ગત્વાયોગાત્, શ્રોતવ્ય ઇતિ વિહિતશ્રવણાનુવાદેનાનેકશમાદિવિધાને વાક્યભેદાપાતાત્, પશ્યેદિતિ ચ પ્રકૃત્યા શ્રવણલક્ષણાદોષાચ્ચ સંન્યાસો ન શ્રવણસ્યાઙ્ગં કિન્તુ તતઃ પ્રાગનુષ્ઠોયત્વે ઽપિ શ્રવણવજ્જ્ઞાનાર્થ ઇતિ મતં તદા શમાદિસમુચ્ચયેન જ્ઞાનં ભાવયેદિતિ જ્ઞાનાર્થં શમાદિસમુચ્ચયવિધિરિત્યનવદ્યમ્ ।
યઃ પૂર્વં યજ્ઞાદિશ્રુતેઃ સ્તુત્યર્થત્વાઙ્ગીકારઃ આપાતતો ગુડજિહ્વિકાન્યાયેન શમાદિસ્વીકારાર્થં કૃતસ્તમિદાનીં ત્યજતિ- યજ્ઞાદીન્યપીતિ ।
યજ્ઞાદીનાં વિદ્યાસાધનત્વરૂપસંયોગસ્યાપૂર્વત્વાદવાન્તરવાક્યભેદેન વિધિઃ સ્વીક્રિયત ।
બ્રહ્મવિદ્યાવાક્યેન મહાવાક્યૈકવાક્યતા ચેત્યર્થઃ ।
પરમપ્રકરણે ઽપ્યવાન્તરવિધિરિત્યત્ર પૂર્વતન્ત્રસંમતિમાહ- તસ્માત્પૂષેતિ ।
દર્શપૂર્ણમાસપ્રકરણે શ્રુતં પૂષા પ્રપિષ્ટભાગ ઇતિ ।
તત્ર પૂષા દેવતા પિષ્ટભાગો વા દર્શપૂર્મમાસયોર્નાસ્તિ ।
અતઃ સમાસાત્પ્રતીતસ્ય કાલત્રયાનવમૃષ્ટસ્ય દ્રવ્યદેવતાસંબન્ધસ્યાવિનાભાવેન યાગવિધ્યુપસ્થાપકત્વાત્ પ્રયોગજ્ઞાનાય વિધિપદમધ્યાહૃત્ય પ્રકરણાદુત્કર્ષેણ પૂષોદ્દેશેન પિષ્ટભાગઃ કર્તવ્ય ઇતિ વિકૃતૌ સંબન્ધઃ ।
પૌષ્ણં પેષણમિતિ સૂત્રે વિચારિતમિત્યર્થઃ ।
ઽસ્વકર્મણા તમભ્યર્ચ્ય સિદ્ધિં વિન્દતિ માનવઃઽઇત્યાદ્યાઃ સ્મૃત્યઃ ।
કર્મણાં જ્ઞાનહેતુત્વે શમાદિવદ્યાવજ્જ્ઞાનોદયમનુવૃત્તિઃ સ્યાત્તથાચ સંન્યાસાભાવ ઇત્યત આહ- તત્રાપીતિ ।
દૃષ્ટવિક્ષેપનિવૃત્તિદ્વારા શમાદીનાં શાનાર્થત્વાદનુવૃત્તિર્ન કર્મણામદૃષ્ટદ્વારા જ્ઞાનાર્થત્વાદિતિ ભાવઃ ॥27॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.6.27
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.7.28-29ઃ
સર્વાન્ નાનુમતિશ્ ચ પ્રાણાત્યયે તદ્દર્શનાત્

અબાધાચ્ ચ

સર્વાન્નાનુમતિઃ એવંવિદિ પ્રાણસ્યાન્નં સર્વમિતિ ધ્યાનવતીત્યર્થઃ ।
જગ્ધં ભક્ષિતમ્ ।
અપૂર્વત્વાદ્વિધ્યશ્રુતેશ્ચ સંશયઃ ।
અપૂર્વત્વાદ્યજ્ઞાદિવદ્વિધિઃ કલ્પ્ય ઇતિ ઇતિ પૂર્વપક્ષયતિ- વિધિરિતિ ।
અત્ર ભક્ષ્યાભક્ષ્યનિયમત્યાગસ્ય વિદ્યાઙ્ગત્વસિદ્ધિઃ ફલં સિદ્ધાન્તે તુ વિદ્યાસ્તુતિરિતિ વિવેકઃ ।
ન કલઞ્જં ભક્ષ્યેદિતિ શાસ્ત્રં પ્રાણવિદ્વ્યતિરિક્તવિષયમ્ ।
યથા ગ્રામ્યકર્મણિ વામદેવ્યસામોપાસકવ્યતિરિક્તવિષયં પરસ્ત્રીનિષેધશાસ્ત્રં તદ્વદિતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તં સૂત્રાદ્બહિરેવ દર્શયતિ- નેદમિતિ ।
પ્રાણવિદ્યાવિધિસંનિધેરશક્યત્વાચ્ચ સ્તુતિરેવ ન વિધિઃ કલ્પ્યઃ નિષેધશાસ્ત્રવિરોધાત્ કૢપ્તો હિ વિધિઃ સામાન્યશાસ્ત્રબાધકો નતુ કલ્પ્ય ઇતિ ભાવઃ ।
સ્વસ્થસ્ય પ્રાણવિદો ન સર્વાન્નાનુમતિરિત્યત્ર લિઙ્ગં વદન્ સૂત્રં યોજયતિ- તદ્દર્શયતીતિ ।
મટચ્યો રક્તક્ષુદ્રપક્ષિણસ્તૈર્હતેષુ કુરુદેશસ્થસસ્યેષુ દુર્ભિક્ષે જાતે બાલયા સહ જાયયા મુનિર્દેશાન્તરં ગચ્છન્નિભ્યાગ્રામે સ્થિતવાનિભ્યો હસ્તિપાલકસ્તેન સામિખાદિતાનર્ધભક્ષિતાન્ કુત્સિતમાષાન્ યાચયિત્વા ભક્ષિતવાન્ ।
ઇભ્વેન જલં ગૃહાણેત્યુક્તે સત્યુચ્છિષ્ટં વૈ મે પીતં સ્યાદિતિ પ્રતિષિધ્ય માષાઃ કિં નોચ્છિષ્ટા ઇતીભ્યેનોક્તે સતિ માષભક્ષણે જલત્યાગે ચ કારણમુવાચ ।
અન્નાંશે મમ આપદસ્તિ ।
જલપાનં તુ સ્વેચ્છાતસ્તડાગાદૌ લભ્યત ઇતિ માષાન્ ખાદિત્વાવશિષ્ટાઞ્જાયાયૈ દત્તવાન્ ।
સા ચાનાપદ્ગતા પત્યુરાપદં જ્ઞાત્વા માષાન્સંરક્ષ્ય પ્રાતસ્તસ્મૈ દદૌ ।
સ ચ તાન્ ખાદિત્વા રાજ્ઞો યજ્ઞં ગત્વા પ્રસ્તોત્રાદીનાક્ષિપ્ય પ્રાણાદિકાં પ્રાસ્તાવાદિદેવતામુપદીશ્ય ધનં પ્રાપ્ય સ્થિત ઇતિ ભાવઃ ।
અત્રોચ્છિષ્ટભક્ષણજલત્યાગાત્મકશિષ્ટાચારલિઙ્ગાચ્છ્રૌતાદનાપદિ વિદુષાપ્યભક્ષ્યં ન ભક્ષણીયમિતિ સૂચ્યત ઇતિ ભાવઃ ॥28 ॥ ॥29॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.7.28-29
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.7.30ઃ
અપિ ચ સ્મર્યતે

સુરાપાનેનાપિ જીવનમાશઙ્ક્ય કદાપિ તન્ન કાર્યમિત્યાહ- તથા મદ્યં નિત્યં બ્રહ્મણ ઇતિ ।
વર્જયોદિતિ શેષઃ ।
કુત ઇત્યાશઙ્ક્ય મરણાન્તપ્રાયશ્ચિત્તવિધાનાદિત્યાહ- સુરાપસ્યેતિ ।
ઉષ્ણામતિતપ્તાં સુરામિતિ શેષઃ ।
ઇતશ્ચ સા ન પેયેત્યાહ- સુરાપા ઇતિ ॥30॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.7.30
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.7.31ઃ
શબ્દશ્ ચાતો ઽકામકારે

ઉદાહૃતસ્મૃતીનાં મૂલશ્રુતિમાહ- શબ્દશ્ચેતિ ।
કામકારો યથેષ્ટપ્રવૃત્તિઃ સો ઽપિ નિષેધો ઽપિ ઉપપન્નતરો ભવતિ ।
ન હ વા એવંવિદીત્યસ્યાર્થવાદત્વાત્ ।
યદ્યયમપિ વિધિઃ સ્યાત્તર્હિ વિહિતપ્રતિષિદ્ધત્વાત્ષોડશિગ્રહણાગ્રહણવત્સુરાપાને વિકલ્પઃ સ્યાત્સ ચ સર્વસ્મૃતિભિઃ શિષ્ટાચારેણ ચ વિરુદ્ધ ઇતિ તાત્પર્યાર્થઃ ॥31॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.7.31
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.8.32ઃ
વિહિતત્વાચ્ ચાશ્રમકર્માપિ

વિહિતત્વાચ્ચાશ્રમકર્માપિ ।
નિત્યાગ્નિહોત્રાદિકર્મસુ વિહિતત્વાદ્વિનિયુક્તવિનિયોગવિરોધાચ્ચ સંશયે શાસ્ત્રાન્તરવિરોધાત્સર્વાન્નત્વોક્તેઃ સ્તુતિત્વવન્નિત્યવિનિયુક્તત્વશ્રુતિવિરોધાદ્વિવિદિષાયાં વિનિયોગશ્રુતેઃ સ્તુતિત્વમિતિ પૂર્વપક્ષમાહ- તત્રેતિ ।
જ્ઞાનકામનયાનુષ્ઠાને કર્મણામનિત્યત્વમનાવશ્યકત્વમ્ ।
તસ્યા અનિત્યત્વાદ્યાવજ્જીવાદિવિધિના તુ નિત્યત્વં ચેતિ વિરુદ્ધધર્મદ્વયાપાતાદ્વિવિદિષાશ્રુતેઃ સ્તુતિત્વમિતિ ફલં પૂર્વપક્ષે ।
સિદ્ધાન્તે તૂભયથાનુષ્ઠાનં ફલમ્ ॥32॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.8.32
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.8.33ઃ
સહકારિત્વેન ચ

સહ મિલિત્વા શુદ્ધિદ્વારા વિદ્યાં કુર્વન્તીતિ સહકારીણિ કર્માણિ ।
તેષાં ભાવસ્તત્વં તેનેત્યર્થઃ ।
વિદ્યયા સહ ફલકારિત્વં સહકારિપદાત્પ્રાપ્તં નિરસ્યતિ- નચેદમિતિ ।
વિદ્યાયા અવિહિતત્વાન્નાઙ્ગપેક્ષાસ્તિ ।
અતો વિહિતાનિ કર્માણિ અવિહિતાયા ન સહકાર્યઙ્ગાનિ મોક્ષસ્યાસાધ્યત્વાચ્ચ ન કર્માણાં સહકારિત્વસંભવ ઇત્યર્થઃ ।
તુલ્યબલશ્રુતિદ્વયેન વિનિયોગપૃથક્ત્વં સંયોગભેદસ્તતો ન વિરોધઃ ।
કામનાયા અનિત્યત્વે ઽપિ કર્મણાં નાનિત્યત્વં નિત્યવિધિના પ્રયોગસ્ય નિત્યત્વાત્ ।
સત્યાં કામનાયાં કામ્યપ્રયોગેનૈવ નિત્યત્વસિદ્ધેર્ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ ।
ઇદઞ્ચ ઽએકસ્ય તૂભયત્વે સંયોગપૃથક્ત્વમ્ઽઇતિ સૂત્રે ચિન્તિતમ્ ।
યથા ઽખાદિરો યૂપો ભવતિઽઇતિ શ્રુત્યા ખાદિરત્વસ્ય ક્રત્વર્થતા ખાદિરં વીર્યકામસ્યેતિ શ્રુત્યા પુરુષાર્થતા ચેતિ ।
અતઃ સતિ વાક્યદ્વયે વિનિયુક્તવિનિયોગો ન વિરુધ્યત ઇત્યર્થઃ ॥33॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.8.33
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.8.34ઃ
સર્વથાપિ ત એવોભયલિઙ્ગાત્

નનુ નિત્યાગ્નિહોત્રાદિભ્યો ભિન્ના એવાપૂયર્વજ્ઞાદયો વિવિદિષાયાં વિનિયુજ્યન્તાં તત્ર કુતો વિનિયુક્તવિનિયોગસ્તત્રાહ- સર્વથાપીતિ ।
નિત્યત્વે કામ્યત્વે ચેત્યર્થઃ ।
કુણ્ડપાયિનામયને માસમગ્નિહોત્રં જુહ્વતીત્યાખ્યાતસ્ય સાધ્યહોમવાચિત્વાત્તદેકાર્થકાગ્નિહોત્રપદસ્ય વ્યવહિતસિદ્ધાગ્નિહોત્રપરામર્શકત્વાયોગાન્માસગુણવિશિષ્ટં કર્માન્તરં વિધીયત ઇતિ યુક્તમિહ તુ યજ્ઞેનેત્યાદિ સુબન્તાનામાખ્યાતેનૈકાર્થત્વાભાવાત્સિદ્ધવ્યવહિતકર્માનુવાદકત્વાત્તેષામેવ કર્મણાં જ્ઞાનાર્થત્વવિધિરિતિ ભાવઃ ।
સિદ્ધકર્મસુ સંસ્કારત્વપ્રસિદ્ધિરપિ શુદ્ધાખ્યસંસ્કારદ્વારા જ્ઞાનાર્થકકર્માભેદે લિઙ્ગમિત્યાહ- યસ્યૈત ઇતિ ॥34॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.8.34
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.8.35ઃ
અનભિભવં ચ દર્શયતિ

બ્રહ્મચર્યાદિકર્મણાં પ્રતિબન્ધધ્વંસદ્વારા વિદ્યાર્થત્વે લિઙ્ગમાહ- અનભિભવં ચેતિ ॥35॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.8.35
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.9.36-37ઃ
અન્તરા ચાપિ તુ તદ્દૃષ્ટેઃ

અપિ ચ સ્મર્યતે

અન્તરા ચાપિ તુ તદ્દૃષ્ટેઃ ।
અનાશ્રમિણાં જપાદિકર્મસત્ત્વાન્નિન્દિતત્વાચ્ચ સંશયે સતિ આશ્રમકર્મણામેવ વિદ્યાહેતુત્વશ્રુતેરનાશ્રમસ્ય નિન્દિતત્વાચ્ચાનધિકાર ઇતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
તત્રાનાશ્રમકર્મણાં વિદ્યાહેતુત્વાસિદ્ધિઃ ।
સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ ફલમ્ ॥36 ॥ ॥37॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.9.36-37
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.9.38ઃ
વિશેષાનુગ્રહશ્ ચ

રૈક્વાદીનાં વિદ્યાવત્ત્વલિઙ્ગસ્ય જન્માન્તરાશ્રમકર્મણાન્યથાસિદ્ધેરનાશ્રમકર્મણો વિદ્યાર્થત્વપ્રાપકં માનાન્તરં વાચ્યમિતિ શઙ્કતે- નનુ લિઙ્ગમિતિ ।
અનાશ્રમિત્વાવિરુદ્ધાનાં વર્ણમાત્રપ્રાપ્તધર્માણાં વિદ્યાર્થત્વે માનમાહ- તથાચેતિ ।
મૈત્રો દયાવાનિત્યર્થઃ ।
નન્વનાશ્રમિણાં કર્મ ભવતુ વિદ્યાહેતુસ્તથાપિ તેષાં ન શ્રવણાદાવધિકારઃ સંન્યાસાભાવાદિત્યત આહ- દૃષ્ટાર્થા ચેતિ ।
બન્ધકાજ્ઞાનધ્વસ્તિફલકવિદ્યાકામસ્ય શ્રવણે ઽધિકારઃ ।
સંન્યાસો ઽપિ કદાચિત્કૃતો જ્ઞાન ઉપકરોતિ શ્રવણં પ્રત્યનઙ્ગત્વાદિતિ ભાવઃ ॥38॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.9.38
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.9.39ઃ
અતસ્ ત્વ્ ઇતરજ્જ્યાયો લિઙ્ગાચ્ ચ

તર્હ્યાશ્રમિત્વં વૃથેત્યત આહ- અતસ્ત્વિતિ ।
પુણ્યકૃત્તૈજસઃ શુદ્ધસત્વસ્તેન જ્ઞાનમાર્ગેણૈતિ બ્રહ્મ પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ ॥
અત્ર પુણ્યકૃત્ત્વલિઙ્ગાદાશ્રમિત્વં જ્યાયઃ પુણ્યોપચયે શીઘ્રં વિદ્યાલાભાદનાશ્રમસ્ય નિન્દિતત્વાચ્ચેતિ ભાવઃ ॥39॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.9.39
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.10.40ઃ
તદ્ભૂતસ્ય તુ નાતદ્ભાવો જૈમિનેર્ અપિ નિયમાત્ તદ્રૂપાભાવેભ્યઃ

તદ્ભૂતસ્ય તુ ।
ઉત્તમાશ્રમાત્પૂર્વાશ્રમં પ્રાપ્તસ્ય પ્રચ્યુતસ્ય કર્માપિ વિદ્યાહેતુરનાશ્રમિકર્મવદિતિ સંગતિઃ, પૂર્વપક્ષફલં ચૈતત્ ।
સિદ્ધાન્તે તુ ભ્રષ્ટસ્ય કર્મ ન હેતુરિતિ ફલમ્ ।
રાગાદિપ્રાબલ્યાત્પ્રચ્યુતિનિષેધાચ્ચ પ્રચ્યુતિઃ પ્રામાણિકી ન વેતિ સંશયમાહઃ ।
સિદ્ધાન્તસૂત્રે નિયમં વ્યાચષ્ટે- તથાહીતિ ।
અત્યન્તમિતિ નૈષ્ઠિકત્વનિયમઃ ।
અરણ્યમિત્યેકાન્તોપલક્ષિતં પારિવ્રાજ્યં ગૃહ્યતે ।
તદિયાદ્ગચ્છેદિતિ પદં શાસ્ત્રમાર્ગસ્તતસ્તસ્માત્પારિવ્રાજ્યાન્ન પુનરેયાન્ન પ્રચ્યવેદિતિ ઉનિષદ્રહસ્યમિત્યર્થઃ ।
અતદ્રૂપં પ્રચ્યુતૌ પ્રમાણાભાવં વ્યાચષ્ટે- યથાચેતિ ।
શિષ્ટાચારાભાવમાહ- નચૈવમિતિ ।
ઽચણ્ડાલાઃ પ્રત્યવસિતાઃઽઇતિ સ્મૃતેશ્ચ પતિતાનાં કર્મ નિષ્ફલમિતિ ભાવઃ ॥40॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.10.40
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.11.41ઃ
ન ચાધિકારિકમ્ અપિ પતનાનુમાનાત્ તદયોગાત્

નચાધિકારિકમ્ ।
અવકીર્યેત વ્યભિચરેદિત્યર્થઃ ।
અવકીર્ણં યોનૌ નિષિક્તં રેતો ઽસ્યાસ્તીત્યવકીર્ણી ।
અત્ર પ્રચ્યુતસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તં સ્યાન્નવેતિ ઉપપાતકત્વાત્પતનસ્મૃતેશ્ચ સંશયઃ ।
પ્રચ્યુતસ્ય યજ્ઞાદિકં નિષ્ફલમિત્યુક્તં તદ્વત્પ્રાયશ્ચિત્તમાપિ નિષ્ફલમિતિ પૂર્વપક્ષયતિ- નેત્યુચ્યત ઇતિ ।
અત્ર કૃતપ્રાયશ્ચિત્તસ્ય કર્મ જ્ઞાનહેતુર્ન ભવતીતિ ફલં સિદ્ધાન્તે તુ ભવતીતિદઃ ।
યથોપનયનકાલે હોમો લૌકિકાગ્નાવેવ કાર્યઃ ।
દારસંબન્ધોત્તરકાલવિહિતાધાનસ્ય સંપ્રત્યપ્રાપ્તકાલત્વેનાહવનીયાભાવાત્તદ્વદવકીર્ણિનો બ્રહ્મચારિણઃ પ્રાયશ્ચિત્તપશુર્ગર્દભો લૌકિકાગ્નૌ હોતવ્ય ઇત્યધિકારલક્ષણે ષષ્ઠાધ્યાયે નિર્ણીતં પ્રાયશ્ચિત્તમાધિકારિકં તદુપકુર્વાણસ્યૈવ ન નૈષ્ઠિકસ્યેતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તયતિ ॥41॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.11.41
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.11.42ઃ
ઉપપૂર્વમ્ અપિ ત્વ્ એકે ભાવમશનવત્ તદ્ ઉક્તમ્

ઉપપૂર્વમિતિ ।
ઉપપદં પૂર્વં યસ્ય પાતકસ્ય તદુપપાતકમિત્યર્થઃ ।
ઽપ્રાયશ્ચિત્તં ન પશ્યામિઽઇતિ દર્શનાભાવસ્મૃતેઃ પ્રાયશ્ચિત્તાભાવાપરત્વં કલ્પયિત્વા તન્મૂલશ્રુતિકલ્પનાત્પ્રાગેવ કૢપ્તસાધારણશ્રુત્યા પ્રાયશ્ચિત્તસદ્ભાવસિદ્ધેઃ ।
કલ્પનં નોદેતિ કૢપ્તશ્રુતિવિરોધાદિતિ ભાવઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તસ્ય ભાવાભાવસિદ્ધ્યોઃ સમત્વે ઽપિ ભાવપ્રસિદ્ધિઃ શ્રુતિમૂલત્વાદાદર્તવ્યેત્યત્ર સંમતિમાહ- તદુક્તમિતિ ।
યવમયશ્ચરૂરિત્યત્ર યવશબ્દઙ્કેચિદ્દીર્ઘશૂકે પ્રયુઞ્જતે કેચિદ્દેશવિશેષે પ્રિયઙ્ગુષુ ।
અતઃ કસ્ય ચરુઃ કાર્ય ઇતિ સંદેહે વૃદ્ધપ્રયોગસામ્યાત્સમા તુલ્યા વિકલ્પેન પ્રતિપત્તિઃ સ્યાદિતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તઃ-શાસ્ત્રમૂલા પ્રતિપત્તિર્ગ્રાહ્યા શાસ્ત્રનિમિત્તત્વાદ્ધર્માદિજ્ઞાનસ્ય ।
તથાચ ઽયદાન્યા ઓષધયો મ્લાયન્ત્યથૈતે યવા મોદમાનાસ્તિષ્ઠન્તિ, ઇતિ શાસ્ત્રમૂલત્વાદ્દીર્ઘશૂકપ્રયોગસ્યૈવાદર ઇત્યર્થઃ ।
સ્મૃતેર્ગતિમાહ- પ્રાયશ્ચિત્તેતિ ।
બ્રહ્મચર્યરક્ષાર્થં યત્નાધિક્યં કાર્યમિતિ જ્ઞાપનાર્થં પ્રાયશ્ચિત્તં સ્પષ્ટમપિ ન પશ્યામીત્યુક્તં ભગવદત્રિણેત્યર્થઃ ।
નૈષ્ઠિકવદ્યતિવનસ્થયોરપિ પ્રમાદાદ્બ્રહ્મચર્યભઙ્ગે પ્રાયશ્ચિત્તમસ્તીત્યાહ- એવમિતિ ।
કૃચ્છ્રં પ્રાજાપત્યં મહાકક્ષં બહુતૃણકાષ્ઠદેશં જલદાનાદિના વર્ધયેત ।
યતિસ્તુ સોમલતાવર્જં વર્ધયેત્ ।
ઽસર્વપાપપ્રસક્તો ઽપિ ધ્યાયન્નિમિષમચ્યુતમ્ ।
ભૂયસ્તપસ્વી ભવતિ પઙ્ક્તિપાવન એવ ચ ।
ઉપાપાતકસઙ્ઘેષુ પાતકેષુ મહત્સુ ચ ।
પ્રવિશ્ય રજનીપાદં બ્રહ્મધ્યાનં સમાચરેત્ ॥
ઽઇત્યાદિસ્વશાસ્ત્રવિહિતધ્યાનપ્રાણાયામાદિસંસ્કારો ઽપિ ભિક્ષુણા કાર્ય ઇત્યર્થઃ ।
આદિપદાત્ ઽમનોવાક્કાયજાન્દોષાનજ્ઞાનોત્થાન્પ્રમાદજાન્ ।
સર્વાન્દહતિ યોગાગ્નિસ્તૂલરાશિમિવાનલઃ ।
નિત્યમેવ તુ કુર્વીત પ્રાણાયામાંસ્તુ ષોડશ ।
અપિ ભ્રૂણહનં માસાત્પુનન્ત્યહરહઃ કૃતાઃ ।
ઽઇત્યાદિવાક્યં ગ્રાહ્યમ્ ॥42॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.11.42
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.12.43ઃ
બહિસ્ તૂભયથાપિ સ્મૃતેર્ આચારાચ્ ચ

બહિસ્તૂભયથાપિ ।
કૃતપ્રાયશ્ચિત્તૈસ્તૈઃ સહ કૃતશ્રવણાદિકં જ્ઞાનસાધનં ન વેતિ સંદેહે તેષાં શુદ્ધત્વાત્સાધનમિતિ પ્રાપ્તે પ્રાયશ્ચિત્તાત્પરલોકે તેષાં શુદ્ધત્વે ઽપ્યત્ર શુદ્ધભાવાન્ન સાધનમિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- યદ્યૂર્ધ્વેતિ ।
સુગમં ભાષ્યમ્ ॥43॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.12.43
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.13.44ઃ
સ્વામિનઃ ફલશ્રુતેર્ ઇત્ય્ આત્રેયઃ

સ્વામિનઃ ફલશ્રુતેઃ ।
અઙ્ગાશ્રિતોપાસ્તિષૂભયકર્તૃકત્વસંભવાત્સંશયઃ ।
યઃ કૃતપ્રાયશ્ચિત્તઃ સ સંવ્યવહાર્ય ઇત્યુત્સર્ગસ્ય નિન્દાતિશયસ્મૃત્યા નૈષ્ઠિકાદિષુ બાધવદ્યો યદઙ્ગકર્તા સ તદાશ્રિતસ્ય કર્તેત્યુત્સર્ગસ્ય કર્તુઃ ફલશ્રુત્યા બાધ ઇતિ પૂર્વપક્ષમાહ- કિમિતિ ।
અત્ર કર્તૃત્વભોક્તૃત્વયોરૈકાધિકરણ્યં ફલં સિદ્ધાન્તે ત્વઙ્ગાશ્રિતા ઋત્વિક્કર્તૃકા અપ્યુપાસ્તયો યજમાનગામિસ્વતન્ત્રફલાઃ કિમુ વાચ્યં સ્વનિષ્ઠબ્રહ્મવિદ્યાયાઃ સ્વાતન્ત્ર્યમિતિ ફલં વિવેક્તવ્યમ્ ।
અતઃ પાદસંગતિઃ હિઙ્કારપ્રસ્તાવોદ્ગીથપ્રતિહારનિધનાખ્યપઞ્ચપ્રકારે સામ્નિ વૃષ્ટિધ્યાતુર્વર્ષસમૃદ્ધિઃ ફલમિતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
શ્રુતં ફલં ઋત્વિગ્ગતં કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- તચ્ચેતિ ।
યથાસાઙ્ગક્રત્વધિકૃતાધિકારત્વાદ્ગોદોહનસ્ય ફલં ક્રત્વધિકારિગતં તદ્વદઙ્ગોપાસનસ્યાપિ ફલં તદ્ગતમેવેત્યર્થઃ ।
અસ્તુ તસ્ય ફલં તદ્ગતં કર્તાત્વન્યઃ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- ફલં ચેતિ ।
યદુક્તં યજમાનાગામિ ફલમિતિ તસ્યાપવાદં શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
ઉદ્ગાનેન સાધયતીત્યર્થઃ ।
યાજમાનં ફલમિત્યુત્સર્ગસ્યાસતિ બાધકવચને સિદ્ધિરિતિ સમાધ્યર્થઃ ।
તસ્માત્ફલભોક્તૃત્વાદિત્યર્થઃ ॥44॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.13.44
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.13.45-46ઃ
આર્ત્વિજ્યમ્ ઇત્ય્ ઔડુલોમિઃ તસ્મૈ હિ પરિક્રીયતે

શ્રુતેશ્ચ

ઉપાસનમાર્ત્વિજ્યં ઋત્વિક્કર્તૃકમિત્યત શ્રૌતં લિઙ્ગમાહ- તથાચેતિ ।
તમુદ્ગીથાખ્યં પ્રણવં પ્રાણદૃષ્ટ્યા ધ્યાતવાન્ધ્યાત્વા ચ નૈમિશીયાનાં સત્રિણામુદ્ગાતાસીદિત્યર્થઃ ।
યજમાનેન સ્વગામિફલકસાઙ્ગપ્રયોગકરણાયર્ત્વિજાં ક્રીતત્વાત્કર્તૃત્વે ઽપિ ન તત્ફલભાક્ત્વમુત્સર્ગસ્ય બાધકાભાવાદિત્યુક્તત્વાત્ ।
ક્રયણદ્વારા કર્તૃત્વભોક્તૃત્વસામાનાધિકરણ્યં ચોપપદ્યતે ભૃત્યકર્તૃકે યુદ્ધે રાજા યુધ્યતે જયતિ ચેતિવદિતિ ભાવઃ ॥45 ॥ ॥46॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.13.45-46
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.14.47ઃ
સહકાર્યન્તરવિધિઃ પક્ષેણ તૃતીયં તદ્વતો વિધ્યાદિવત્

સહકાર્યન્તરવિધિઃ ।
યસ્માત્પૂર્વે બ્રાહ્મણા આત્માનં વિદિત્વા સંન્યસ્ય ભિક્ષાચર્યં ચરન્તિ તસ્માદદ્યતનો ઽપિ બ્રાહ્મણ આપાતજ્ઞાનરૂપપણ્ડાવાન્પણ્ડિતસ્તસ્ય કૃત્યં પાણ્ડિત્યં શ્રવણં તન્નિર્વિદ્ય નિશ્ચયેન લબ્ધ્વા બાલ્યેન શ્રવણજજ્ઞાનસ્ય બલભાવેન મનનેનાસંભાવનાનિરાસેન બાલસ્ય ભાવેન વા શુદ્ધચિત્તત્વેન સ્થાતુમિચ્છેદેવં મનનશ્રવણે કૃત્વાદાનન્તરં મુનિર્નિદિધ્યાસનકૃત્સ્યાદેવમમૌનં ચ મૌનાદન્યદ્બાલ્યપાણ્ડિત્યદ્વયં મૌનં ચ નિદિધ્યાસનં લબ્ધ્વા અથ જ્ઞાનસામગ્રીપૌષ્કલ્યાનન્તરં બ્રહ્માહમિતિ સાક્ષાત્કારવાન્ બ્રાહ્મણો ભવતીત્યર્થઃ ।
મૌનશબ્દસ્ય સિદ્ધરૂપે પારિવ્રાજ્યે અનુષ્ઠેયે ચ ધ્યાને પ્રયોગાત્સંશયઃ ।
યથા તં હ બક ઇત્યાદિવાક્યશેષાદુદ્ગીથાદ્યુપાસનસ્યાર્ત્વિજ્યત્વનિર્ણયસ્તદ્વદથ બ્રાહ્મણ ઇતિ વિધિહીનવાક્યશેષાન્મૌનસ્યાપ્યવિધેયત્વનિશ્ચય ઇતિ પૂર્વપક્ષમાહ- ન વિધીયત ઇતિ ।
અત્ર ધ્યાનસ્યાનનુષ્ઠાનં સિદ્ધાન્તે ત્વનુષ્ઠાનમિતિ ફલમ્ ।
યદિ મૌનં પારિવ્રાજ્યં તદા વાક્યાન્તરપ્રાપ્તમનૂદ્યતે બાલ્યવિધિપ્રશંસાર્થમ્ ।
યદિ જ્ઞાનં તદા પાણ્ડિત્યશબ્દાત્પ્રાપ્તમિતિ પૂર્વપક્ષગ્રન્થાર્થઃ ।
મુનિશબ્દાદ્વિજ્ઞાનાતિશયઃ પ્રતીયતે તસ્ય જ્ઞાનમાત્રવાચિપાણ્ડિત્યશબ્દાન્ન પ્રાપ્તિઃ ।
નાપિ મુનિશબ્દઃ પરિવ્રાડ્વાચકઃ વાલ્મીક્યાદિષુ પ્રયુજ્યમાનત્વાત્ ।
તસ્માદપ્રાપ્તં મૌનમપૂર્વત્વાદ્વિધિં કલ્પ્યતીતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિત્યાદિના ।
આપસ્તમ્બપ્રયોગસ્ય ગતિમાહ- ઇતરાશ્રમેતિ ।
કિઞ્ચામૌનં ચ મૌનં ચ નિર્વિદ્યેતિ શ્રવણમનનવદનુષ્ઠેયત્વોક્તેર્મૌનસ્ય વિધેયતેત્યાહ- નિર્વેદનીયત્વેતિ ।
નચ ત્રયાણાં વિધાને વાક્યભેદો દોષઃ ।
ઉપરિધારણવદિષ્ટત્વાત્તદ્વાક્યભેદસ્યેતિ ભાવઃ ।
કસ્યેદં ધ્યાનં વિધીયત ઇત્યાહ- તદ્વત ઇતિ ।
આત્માનં વિદિત્વેતિ પરોક્ષજ્ઞાનવતઃ સંન્યાસિનઃ પ્રકૃતત્વાદિત્યર્થઃ ।
સૂક્ષ્માર્થસાક્ષાત્કારસાધનત્વેન ધ્યાનાદેઃ ષડ્જાદૌ લોકતઃ પ્રાપ્તિં શઙ્કિત્વા નિયમવિધિમાહ- નન્વિત્યાદિના ।
નનુ બ્રહ્મવિદ્યાપરે વાક્યે કથં જ્ઞાનાઙ્ગમિતિ ચેત્સફલક્રતુપરવાક્યે ઽઙ્ગવિધિવદિત્યાહ- વિધ્યાદિવદિતિ ।
પ્રધાનમારભ્યાઙ્ગપર્યન્તો વિધિઃ ।
તત્ર પ્રધાનઃ ક્રતુર્વિધ્યાદિરત એવાઙ્ગં વિધ્યન્ત ઇત્યુચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
એતત્સૂત્રભાષ્યભાવાનભિજ્ઞાઃ સંન્યાસાશ્રમધર્મશ્રવણાદૌ વિધિર્નાસ્તીતિ વદન્તિ ।
વિધૌ હ્યપ્રાપ્તિમાત્રમપેક્ષિતં તચ્ચ ભેદદર્શનપ્રાબલ્યાદ્દર્શિતમિતિ સંપ્રદાયવિદઃ ॥47॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.14.47
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.14.48ઃ
કૃત્સ્નભાવાત્ તુ ગૃહિણોપસંહારઃ

સમાવર્તનાનન્તરં કુટુમ્બે સ્થિતો બ્રહ્મલોકં પ્રાપ્નોતિ નચ પુનરાવર્તત ઇત્યુપસંહારાત્સંન્યાસો નાસ્તીતિ શઙ્કાર્થઃ ।
આયાસવિશિષ્ટકર્મબાહુલ્યાદ્ગૃહિણોપસંહારઃ કૃતો ન સંન્યાસાભવાદિતિ સમાધ્યર્થઃ ॥48॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.14.48
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.14.49ઃ
મૌનવદ્ ઇતરેષામ્ અપ્ય્ ઉપદેશાત્

સંન્યાસગાર્હસ્થ્યદ્વયમત્ર સૂત્રકૃતોક્તમ્ ।
તતો ઽન્યદાશ્રમદ્વયં નાસ્તીતિ કસ્યચિદ્ભ્રમઃ સ્યાત્તં નિરસ્યતિ- મૌનવદિતિ ।
આશ્રમદ્વયવદિત્યર્થઃ ।
ઇતરયોરપીતિ વાચ્યે બહૂક્તિરવાન્તરભેદમપેક્ષ્ય ।
સ ચાસ્માભિઃ પ્રાગ્દર્શિતઃ ॥49॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.14.49
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.15.50ઃ
અનાવિષ્કુર્વન્ન્ અન્વયાત્

અનાવિષ્કુર્વન્નન્વયાત્ ।
તત્ર બાલ્યે વિષયે તદ્ધિતસ્ય ભાવાર્થત્વાસંભવાત્કર્માર્થત્વં ગૃહીત્વા તિષ્ઠન્મૂત્રત્વાદિકર્મણો ઽપ્રરૂઢેન્દ્રિયત્વાદિરૂપભાવશુદ્ધેશ્ચ બાલકર્મત્વાવિશેષાત્સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
પૂર્વપક્ષે વિદ્યાઙ્ગત્વેન તિષ્ઠન્મૂત્રત્વાદેરપ્યનુષ્ઠાનં સિદ્ધાન્તે ભાવશુદ્ધેરેવેતિ ફલમ્ ।
પૂર્વત્ર મૌનશબ્દસ્ય જ્ઞાનાતિશયે ધ્યાને પ્રસિદ્ધત્વાત્ ધ્યાનં વિધેયમિત્યુક્તમ્, તદ્વદ્બાલ્યશબ્દસ્ય કામચારાદૌ પ્રસિદ્ધેસ્તદ્વિધિગ્રહણમિત્યાહ- કિં તાવિદિતિ ।
કામતશ્ચરણવદનભક્ષણાનિ યસ્ય સ કામચારવાદભક્ષણસ્તસ્ય ભાવસ્તત્તેત્યર્થઃ ।
યથોપપાદં યથાસંભવં મૂત્રાદિ યસ્ય તદ્ભાવસ્તત્ત્વં બાલ્યવિધિબલાત્પાતિત્યશાસ્ત્રમન્યવિષયમિતિ ભાવઃ ।
ઽયસ્ત્વવિજ્ઞાનવાન્ભવત્યમનસ્કઃ સદાશુચિઃ ।
ન સ તત્પદમાપ્નોતિ સંસારં ચાધિગચ્છતિઽઇત્યાદિ શૌચભિક્ષાદિનિયમવિધિશાસ્ત્રાવિરુદ્ધસ્ય ભાવશુદ્ધાખ્યબાલ્યસ્ય વિધિસંભવાન્ન યથેષ્ટચેષ્ટાવિધિરિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિતિ ।
પ્રધાનવિરોધિત્વાચ્ચ ન તદ્વિધિરિત્યાહ- પ્રધાનેતિ ।
ભાવશુદ્ધેર્વિદ્યોપકારકત્વેનાન્વયાદનાવિષ્કુર્વન્ભવેદિતિ બાલ્યવિધ્યર્થ ઇતિ સૂત્રયોજના ॥50॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.15.50
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.16.51ઃ
ઐહિકમ્ અપ્ય્ અપ્રસ્તુતપ્રતિબન્ધે તદ્દર્શનાત્

ઐહિકમપિ સંન્યાસાદિબાલ્યાન્તં સાધનજાતમુક્ત્વા તત્સાધ્યવિદ્યાજન્મ વિચાર્યત ઇતિ સંગતિં વદન્ સાધનસ્ય દ્વિધા ફલસંભવાત્સંશયમાહ- સર્વેત્યાદિના ।
કારીરીષ્ટિવદૈહિકફલત્વનિયમઃ શ્રવણાદીનામિતિ પૂર્વપક્ષમાહ- તિન્તાવદિતિ ।
નન્વામુષ્મિકફલકયજ્ઞાદિસાધ્યવિદ્યાયાઃ કથમૈહિકત્વનિયમ ઇત્યત આહ- યજ્ઞાદીન્યપીતિ ।
શુદ્ધિદ્વારા યજ્ઞાદિભિઃ શ્રવણાદિષુ સાક્ષાદ્વિદ્યાહેતુષુ ઘટિતેષુ વિદ્યાવિલમ્બો ન યુક્તઃ ।
દૃશ્યતે ચ વિલમ્બઃ અતઃ શ્રવણાદેર્વિદ્યાહેતુત્વમસિદ્ધમિતિ પૂર્વપક્ષે ફલમ્ ।
પ્રતિબન્ધકવશાદ્વિલમ્બે ઽપિ હેતુત્વસિદ્ધિરિતિ સિદ્ધાન્તે ફલં મત્વા ચિત્રાદિવદનિયતફલં શ્રવણાદિકમિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિતિ ।
નનુ પ્રારબ્ધકર્મવિશેષેણ શ્રવણાદિફલપ્રતિબન્ધઃ કિમિતિ ક્રિયતે શ્રવણાદિનૈવ કર્મવિપાકપ્રતિબન્ધઃ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- ઉપસ્થિતવિપાકત્વં ચેતિ ।
દેશાદિમહિમ્ના કર્માણિ વિપચ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
તેન શ્રવણાદિકમેવ કિમિતિ ન વિપચ્યન્તે, તત્રાહ- યાનિ ચેતિ ।
વિપાચકત્વં પલૌન્મુખ્યહેતુત્વમ્ ।
નનુ તર્હિ શ્રવણાદિવિપાચકદેશાદિકં કીદૃશમિત્યત આહ- શાસ્ત્રમપીતિ ।
ફલબલાદ્દેશાદિજ્ઞાનમિતિ ભાવઃ ।
તથાપિ કર્મણૈવ શ્રવણાદિપ્રતિબન્ધો ન વૈપરીત્યમિત્યત્ર કો હેતુસ્તમાહ- સાધનેતિ ।
પ્રતિબન્ધકત્વશક્તિરપિ ફલબલાજ્જ્ઞાતવ્યેતિ ભાવઃ ।
પ્રતિબન્ધકસદ્ભાવે શ્રૌતં સ્માર્તં ચ લિઙ્ગમાહ- તથાચેત્યાદિના ।
શૃણ્વન્તો ઽપિ ન વિદ્યુરિત્યુક્તેઃ પ્રતિબન્ધસિદ્ધિઃ ।
આત્મનો યથાવદ્વક્તાપ્યાશ્ચર્યઃ અદ્ભુતવત્ કશ્ચિદેવ ભવતિ ।
તિષ્ઠતુ લબ્ધા સાક્ષાત્કારવાન્, પરોક્ષતો જ્ઞાતાપ્યાશ્ચર્યઃ ।
કુશલેનાચાર્યેણાનુશિષ્ટો ઽપીત્યર્થઃ ॥51॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,4.16.51
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,4.17.52ઃ
એવં મુક્તિફલાનિયમસ્ તદવસ્થાવધૃતેસ્ તદવસ્થાવધૃતેઃ