Brahmasūtra with Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā, a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya · Chapter 3.2
yoneḥ śarīraśruterna vrīhyādiśarīratvamanuśayināmiti sūtrārthaḥ /
evaṃ karmiṇāṃ gatyāgatisaṃsāro durvāra ityanusandhānāt karmaphalādvairāgyaṃ tattvajñānasādhanaṃ siddhamiti pādārthamupasaṃharati- iti siddhamiti //27//
END BsRp_3,1.6.27
iti śrīmadparamahaṃsaparivrājakācārya śrīmadgovindabhagavatpādakṛtau śārīrakamīmāṃsākhyāyāṃ bhāṣyaratnaprabhāyāṃ tṛtīyādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ //
tṛtīyādhyāye dvitīyaḥ pādaḥ /
START BsRp_3,2.1.1ḥ
sandhye sṛṣṭirāha hi
saṃdhye sṛṣṭirāha hi /
uktavairāgyasādhyastattvaṃpadārthaviveko vākyārthajñānasādhanamasmin pāde nirūpyata iti pādayorhetusādhyabhāvasaṃgatimāha- atikrānta iti /
sādhanavicāratvādevāsya pādasyāsminnadhyāye saṃgatiḥ /
asmin pāde 'na sthānato 'pi'ityataḥ prāguddeśyatvena prathamaṃ jijñāsitatvaṃpadārtho 'vasthādvārā vivicyate, tadārabhyāpādasamāptervidheyatatpadārthavivekaḥ, tatra pūrvaṃ gatyāgaticintayā jāgradavasthā nirūpitā tadanantarabhāvinīṃ svapnāvasthāṃ śrutyuktāṃ viṣayīkṛtya tatra svapne rathādisṛṣṭyuktestadabhāvokteśca saṃśayaṃ vadan pūrvapakṣasūtraṃ yojayati- tatra saṃśaya ityādinā /
svapnarathādayo jāgradrathādivat vyāvahārikasattākā uta śuktirajatavat prātītikā iti saṃśayārthaḥ /
ārambhaṇādhikaraṇe prapañcasya pāramārthikatvaniṣedhāditi mantavyam /
atra pūrvapakṣe jāgradvat svapnājjīvasya vivekāsiddhiḥ /
siddhānte prātītikadṛśyasākṣitayā vivekāt svayañjyotiṣṭvasiddhiriti phalam /
mumūrṣoḥ sarvendriyopasaṃhārādetallokānanubhavo sati vāsanāmātreṇa imaṃ lokaṃ smarataḥ karmabalādhṛdaye manasā paralokasphūrtirūpaḥ svapno bhavati, so 'yaṃ lokadvayasandhau bhavatīti saṃdhyaḥ svapnaḥ /
tathāca śrutiḥ-'tasmin saṃdhye sthāne tiṣṭhannete ubhe sthāne paśyati idaṃ ca paralokasthānaṃ ca'iti /
ayaṃ svapnaḥ kādācitka ityarucyā nityasvapnasya prabodhasaṃprasādasaṃdhibhavatvamuktam /
anyetu martyacakṣurādyajanyarūpādisākṣātkāravattvaṃ paralokalakṣaṇaṃ, daivacakṣurādyajanyatadvattvaṃ martyalokalakṣaṇaṃ ca svapne 'stīti lakṣaṇato lokadvayasparśitvāt nityasvapnasyaiva lokadvayasaṃdhyatvaṃ grāmadvayasparśimārgasya tatsaṃdhyatvavaditi vyācakṣate /
na kevalaṃ śrutyā svapnārthānāṃ vyāvahārikasatyatvaṃ kintu sakartṛkatvādapītyāha- sa hi karteti //1//
END BsRp_3,2.1.1
START BsRp_3,2.1.2ḥ
nirmātāraṃ caike putrādayaś ca
kiñca svapnārthāḥ satyāḥ, prājñanirmitatvāt, ākāśādivaditi sūtrārthamāha- apicetyādinā /
rūḍhimāśaṅkya prakaraṇānnirasyati- nanvityādinā /
yaḥ supteṣu nirvyāpāreṣu karaṇeṣu jāgarti tadeva śukraṃ svaprakāśaṃ brahmetyarthaḥ /
svapnasya jāgradarthaiḥ /
samānadeśatvaśruterabhedaśruteśca satyatve tātparyamityāha- atho khalvāhuriti //2//
END BsRp_3,2.1.2
START BsRp_3,2.1.3ḥ
māyāmātraṃ tu kārtsnyenānabhivyaktasvarūpatvāt
svapnarathādayaḥ prātītikā jāgradrathādau kḷptasāmagrīṃ vinā dṛṣṭatvācchuktirūpyādivaditi siddhāntayati- tuśabda ityādinā /
cinmātraniṣṭhāvidyā cittvāvacchedena jīve 'pi sthitā rathādyākārā māyeti sūtrabhāṣyayoruktā māyāvidyayorabhedajñāpanāya mātrapadena tu sati pramātaryabādhyatvarūpasya vyāvahārikasatyatvasya nirāsa uktaḥ /
kārtsnyamatra jāgrati yā kḷptasāmagrī, tajjanyatvaṃ paramārthavastuno jāgradarthasya kāryasya dharmaḥ /
satyatvavyāpakaḥ tadabhāvaṃ svapne vivṛṇoti- na tāvādityādinā /
saṃvṛte saṅkīrṇe, paryetuṃ gantuṃ, viparyetumāgantuṃ, śrāvayati prabuddho janaḥ,
pārśvasthānpratīti śeṣaḥ /
etatsvapnaṃ yathā syāttathā /
yatra kāle svapnyayā vṛttyā carati tathā svaśarīre yatheṣṭaṃ caratītyarthaḥ /
bahiriveti /
kulāyāddehāt bahirivāmṛta ātmā caritvā yatra kāmaṃ yatheṣṭamīyate viharatītyarthaḥ /
guṇamāha- yo hīti /
dehābhimānahīnatvaguṇena bahiṣṭhavaddehastho 'pi bahirityukta ityarthaḥ /
evaṃ sati śrutiyuktibhyāṃ antareva svapne satītyarthaḥ /
vipralambho vibhramaḥ yogyadeśābhāvamuktvā kālābhāvamāha- kāleti /
atra rātrisamaye 'pi ketumālādivarṣāntare vāsaro bhavati iti bhārata ityuktam /
pūrvakṣānumānānāṃ jāgradarthadṛṣṭānte kḷptamagrījanyatvamabādhayogyatvaṃ copādhiriti sūtratātparyam //3//
END BsRp_3,2.1.3
START BsRp_3,2.1.4ḥ
sūcakaśca hi śruter ācakṣate ca tadvidaḥ
svapnasya bhrāntimātratve tatsūcito 'pyarthaḥ satyo na syāditi śaṅkottaratvena sūtrāntaraṃ vyācaṣṭe- māyetyādinā /
mantreṇa devatānugraheṇauṣadhisevayā vā svapnaḥ satyasūcakāścet satyāḥ syurityata āha- tatrāpi bhavatu nāmeti /
satyaharṣahetorapi śuktirūpyasya satyatvādarśanāditi bhāvaḥ /
yathā kṛṣidvārā lāṅgalasya gavādijīvananimittatvaṃ tathā svapnabhokturadṛṣṭadvārā svapnasṛṣṭinimittatvaṃ na tu kumbhaṃ prati kumbhakārasyeva sākṣād svapnakartṛtvaṃ sāmagryabhāvabādhayoruktatvādityāha- yaduktamityādinā /
tathāca svapnasya sakartṛkatvaṃ mukhyaṃ nāstīti hetvasiddhiriti bhāvaḥ /
śrutitātparyavirodhācca na svapnasatyatetyāha- apiceti /
vyatikaraḥ saṃkaraḥ, śrutyātatparatayetyarthaḥ /
jāgaritādaviśeṣāditi bhāvaḥ /
phalitamāha- tasmāditi /
eteneti /
bhāktatvenetyarthaḥ /
dvitīyasūtroktaprājñakartṛkatvaheturapi svapnasya kiṃ śrutisiddha uta prājñasya sarveśvaratvāt siddhaḥ, nādya ityāha- yadapyuktamityādinā /
svayaṃ vihatya jāgraddehaṃ niśceṣṭaṃ kṛtvā, svayaṃ vāsanayā nirmāya, svena bhāsā svīyabuddhivṛttyā svena jyotiṣā svarūpacaitanyena ca svapnamanubhavatītyarthathaḥ /
na kevalaṃ bṛhadāraṇyake jīvasya svapnakartṛtvaṃ śrutaṃ kintu kāṭhake 'pītyāha- ihāpīti /
jīvoktau brahmaprakaraṇavirodha ityata āha- tasya tviti /
evaṃ hetoḥ śrutisiddhatvaṃ nirasya dvitīyamaṅgīkaroti- na cāsmābhiriti /
tarhi hetusiddheḥ svapnasya satyatvamityāśaṅkya satyatvaṃ vyāvahārikaṃ pāramārthikaṃ veti vikalpya vyavahārakāle bādhadarśanāt, nādya ityāha- pāramārthikastviti /
dvitīye dṛṣṭāntasya sādhyavaikalyamityāha- naceti /
kastarhi svapnasya jāgrato viśeṣo 'tra kathyata ityāśaṅkya prātibhāsikatvamityāha- prāgiti //4//
END BsRp_3,2.1.4
START BsRp_3,2.2.5ḥ
parābhidhyānāt tu tirohitaṃ tato hyasya bandhaviparyayau
pūrvaṃ kḷptasāmagryabhāvāt svapno māyetyuktamayuktaṃ satyasaṅkalpamātreṇāpi satyasṛṣṭisaṃbhavāditi śaṅkāṃ kṛtvā pariharan sūtraṃ vyācaṣṭe- athapi syādityādinā /
satyasaṃkalpasya hi saṃkalpātsṛṣṭiḥ satyā bhavati jīvasya tvasatyasaṃkalpatvaṃ pratyakṣamiti parihārārthaḥ /
tarhi viruddhadharmavattvājjīvasyeśvaratvaṃ nāstyeveti śaṅkate- kimiti /
nāstīti na kintvāvṛtamasti tatpunarīśvaraprasādākasyacidvyajyata ityāha- na nāstīti /
vidhūtadhvāntasya niṣpāpasya saṃsiddhasyāṇimādiviśiṣṭasyetyarthaḥ /
brahmaivāhamiti devaṃ jñātvā sākṣātkṛtya sarvapāśānāmavidyādikleśānāmapahānirapakṣayastadrūpo bhavati /
kṣīṇaiśca kleśaistatkāryajanmamaraṇātmakabandhadhvaṃsa iti nirguṇavidyāphalamuktam /
saguṇavidyāphalamāha- tasyeti /
parasyābhimukhyenāhaṅgraheṇa dhyānādbandhamokṣāpekṣayā manetroktahānidvayāpekṣayā vā tṛtīyaṃ viśvaiśvaryamaṇimādirūpaṃ martyadehapāte sati siddhe dehe bhavati tadabhogānantaramātmajñānātkevalo dvaitaśūnya āptakāmaḥ prāptasvayañjyotirānando bhavatīti kramamuktirityarthaḥ //5//
END BsRp_3,2.2.5
START BsRp_3,2.2.6ḥ
dehayogādvā so 'pi
uktaiśvaryatirobhāve dehābhimāno heturiti kathanārthaṃ sūtraṃ, tannirasyāṃ śaṅkāmāha- kasmāditi /
satyāvaraṇaṃ nāstītyaṅgīkṛtya kalpitāvaraṇaṃ sādhayati- ucyata ityādinā /
jīvasyeśvaratvamaṅgīkṛtyāvaraṇakalpanāto varamanyatvakalpanetyāśaṅkāmudbhāvya śrutyā nirasyati- nanvityādinā /
svapne 'pyālokādeḥ satyatve jāgratīvātmanaḥsvaprakāśatvamasphuṭaṃ syāt, prātibhāsikatve tvālokendriyādyasattve 'pyarthāparokṣyamātmajyotiṣa eveti sphuṭaṃ sidhyati /
tasmāddeśādisāmyavacanaṃ svapnasya jāgrattulyabhānābhiprāyamityarthaḥ //6//
END BsRp_3,2.2.6
START BsRp_3,2.2.7ḥ
tadabhāvo nāḍīṣu tacchruter ātmani ca
evaṃ bāhyakaraṇoparame sati manovāsanoddīpitāvidyāvilāsātmakaṃ svapnamātmanaḥsākṣiṇaḥ svayañjyotiṣṭvārthaṃ vicārya pratiyogyanuyogibhāvasaṅgatyā svapnāvasthamanolayātmikāṃ suṣuptiṃ vicārayati- tadabhāvo nāḍīṣu tacchuterātmani ca /
tadetatsvapanaṃ yathā syāttathā /
yatra kāle suptaḥ suṣuptaḥ samasto nirastabāhyakaraṇo manolayātsamyakprasaṅga ityarthaḥ /
svāpe nāḍīsthānamuktvā nāḍīpurītatornāḍīparamātmanośca samuccayaśrutī āha- anyatreti /
paramātmamātraśrutīrāha- tathānyatretyādinā /
nāḍīpurītabrahmasu saptamīśruteḥ samuccayaśruteśca saṃśayamāha- tatreti /
pūrvapakṣe sthānavikalpājjīvasya brahmaikyānirṇayaḥ, siddhānte nāḍībhiḥ purītataṃ gatvāntarhṛdi brahmaṇyeva śeta iti samuccyāt tannirṇaya iti vivekaḥ /
ekapuroḍāśārthatvaṃ vrīhiyavayordṛṣṭaṃ nāḍyādīnāmekasmin svāparūpārthe nirapekṣasthānatvaṃ tu kuta ityata āha- nāḍyādīnāṃ ceti /
sati brahmaṇi tṛtīyaśruterna saptamīti śaṅkārthaḥ /
āyatanaśabdātsaptamyartha ādhāratvaṃ gamyata ityāha- naiṣa doṣa iti /
anyatrāvasthādvaye śrānto jīvo viśrāntisthānaṃ prāṇākhyaṃ sadbrahmopasarpati suṣuptāvityarthaḥ /
saptamīśrutyā nirapekṣādhāratvabhānādvikalpa āstheyaḥ kadācitsamuccityāpi nāḍyādīnāṃ sthānatvamiti na samuccayaśrutivirodha iti pūrvapakṣārthaḥ /
siddhāntayati- evaṃ prāpta iti /
sūtre cakāraḥ purītatsamuccayārthaḥ /
yadā nāḍyaḥ suṣuptisthānaṃ tadā purītatsthānaṃ na bhavatīti śrutasthānatvasya pakṣe bādhaḥ syāt, sa na yukta ityāha- vikalpe hyeṣāmiti /
vrīhiyavayostvagatyā vikalpa iti bhāvaḥ /
yattu saptamīśrutyā nāḍyādīnāmekaphalakatvamiti, tannetyāha- na hyeketi /
prāsādasya paryaṅkadhāraṇamarthaḥ /
paryaṅkasya tu śayanamiti phalabhede 'pyekavibhaktirdṛśyate, vyavadhānāvyavadhānābhyāṃ śayanasādhanatvāt samuccayaśca, tathehāpi nāḍīpurītatorjīvasya saṃcāradvārā brahmaṇyeva suptiriti samuccaya ityarthaḥ /
nāḍīnāṃ prāṇasya ca ekena vākyenopādānānmithaḥ samuccaya ityāha- ekavākyeti /
ādhāratvamātraṃ saptamyartho na nirapekṣatvamato na samuccayasya saptamyā bādha ityāha- na caivamapīti /
samuccaye 'pītyarthaḥ /
atra nāḍīśrutau nāḍīṣu bhoktuḥ suptirna vivakṣitā raśmisaṃbandhanāḍīrūpamārgastutyarthatvādityāha- apiceti /
pittena viṣayekṣaṇābhāve sukhaduḥkhayorabhāvāt taddhetudharmātmakapāpmāsparśa ityarthaḥ /
apahatapāpmabrahmasaṃpattyā vā pāpmāsparśa ityāha- athaveti /
asmin vyākhyāne lābhamāha- evaṃ ca satīti /
'tāsu tadā bhavatyathāsmin prāṇa evaikadhā bhavati'iti śruteḥ samuccaya āśrito bhavatītyarthaḥ /
nāḍībrahmaṇorguṇapradhānabhāvena suptau samuccayavatpurītadbrahmaṇorapītyāha- tathetyādinā /
ākāśe brahmaṇi śeta ityupakramya tābhiḥ pratyavasṛpya purītamiti śeta ityuktaṃ, tathāca nāḍīdvārā purītataṃ gatvā brahmaṇi śeta iti samuccayaḥ siddha ityāha- tathā nāḍīti /
satā saṃpanno bhavati prājñena saṃpariṣvakta iti satprājñayoḥ śruteḥ pañca suptisthānānītyata āha- satprājñayoriti /
kiñca prakṛtadarśādisādhanaikapuroḍāśaniṣpattau mitho 'napekṣatayā samarthatvādyukto vrīhiyavayorvikalpaḥ, nāḍyādīnāṃ tu brahmanirapekṣatayā suṣuptajīvādhāratvāsāmarthyānna vikalpa ityāha- apica nāḍya iti /
upādhiliṅgāśrayanāḍīpurītatorupahitajīvāśrayatvaṃ paramparayā vācyaṃ, tadapi suṣuptau na saṃbhavati, upādhilayādityarthaḥ /
nanu brahmāpi jīvasya na mukhyaṃ sthānaṃ abhedādityata āha- brahmādhāratvamiti /
jīvasya brahmaṇyabhedenāvasthānaṃ nāḍīpurītatostu līnopādherjīvasya sthitireva na saṃbhavatītyekārthasāmarthyābhāvānna vikalpa ityarthaḥ /
suṣuptau jīvasya bhedakopādhilayāccautsargikabrahmābhedasya vikalpo na yukta ityāha- apiceti /
kiñca nāḍyādīnāmanyatamasthāne kvacitsuptivādināpi suṣuptaṃ na viśiṣyata iti vaktavyaṃ, tacca vaktuṃ na śakyata ityāha- apica sthāneti /
bhedābhāvo hi bhedajñānābhāve hetuḥ, nāḍīpūritadratasya tu jīvasya bhedāvasthatvādbhedāvijñāne karaṇaṃ nāstītyarthaḥ /
dvaitāvasthāsyāpi dvaitājñāne hetuṃ śaṅkate- nanu bhedeti /
draṣṭurdṛśyāddūrasthatvaṃ svābhāvikamaupādhikaṃ vā /
tatrādyaṃ sadṛṣṭāntamanūdya pratyāha- bāḍhamityādinā /
dvitīyamanūdya dūṣayati- upādhigatameveti /
upādhisaṃbhinnasyaiva nāḍyādau svāpe katipayasaṃnikṛṣṭārthajñānaprasaṅgāt suṣuptivyāghātaḥ syāt /
upādhilaye tvanyatra jīvasya sthityayogādbrahmaṇyeva svāpa āstheya ityarthaḥ /
evaṃ vikalpaṃ nirasya nāḍīpurītatorbrahmaṇā saha tulyavatsamuccayamaphalatvena dūṣayan guṇapradhānatvena samuccayamupasaṃharati- naca vayamityādinā //7//
END BsRp_3,2.2.7
START BsRp_3,2.2.8ḥ
ataḥ prabodho 'smāt
kiñca brahmaṇaḥ sakāśājjīvasyotthānaśruterbrahmaiva suṣuptisthānamityāha-sūtrakāraḥ- ataḥ prabodha iti /
nāḍīpurītatoḥ kvāpyutthānāpādānatvāśravaṇānna suṣuptisthānatvamityarthaḥ, tasmādupādhilaye jīvasya brahmābhedādaupādhika eva bheda iti vivekadvākyārthābhedasiddhiriti sthitam //8//
END BsRp_3,2.2.8
START BsRp_3,2.3.9ḥ
sa eva tu karmānusmṛtiśabdavidhibhyaḥ
sa eva tu karmānusmṛtiśabdavidhibhyaḥ /
suṣuptau upādhināśāt karmānusmṛtyāderdarśanācca saṃśaye satyasmādbrahmaṇo jīvasyotthānaśruterbrahmaiva suṣuptisthānamityuktamayuktam /
suptādanyasyāpyutthānasaṃbhavena suṣuptasya nāḍyādisthānatvasaṃbhavādityākṣepasaṃgatyā niyamakābhāvādaniyama iti pūrvapakṣamāha- tasyāḥ punarityādinā /
pūrvapakṣe jñānavaiyarthyaṃ suṣuptyaivāpunarāvṛttirūpamuktisiddheḥ, siddhānte tu ajñātabrahmātmanā sthitasyājñānabalena punastasyaivotthānāvaśyaṃbhāvādajñānanāśāya jñānāpekṣeti phalam /
īśvaro vetyaniyamadārḍhyāyoktam /
sa vānyo vetyeva pūrvapakṣaḥ /
jñānaṃ vinā buddhyādyupādheratyantanāśābhāvādyayā buddhyopahito jīvaḥ suṣuptau kāraṇātmanā sthitastasyaiva nānākarmānubhavasaṃskāravatyopahita uttiṣṭhatīti siddhāntayati- sa eva tvityādinā /
sāmikṛtasyārdhakṛtasya ekasyaiva jyotiṣṭomāderanekayajamānakatvāpāto 'tiprasaṅgaḥ /
smṛtimuktvānuśabdasūcitāṃ pratyabhijñāmāha- so 'hamiti /
ayanaṃ gamanaṃ āyaḥ /
yoniḥ tattadindriyasthānam /
pratiniyataṃ gamanaṃ yathā bhavati tathā pratiyonyāgacchati jāgaraṇāyeti śrutyarthaḥ /
na vindatītyajñānasattvātsuptasyotthānaniyama uktaḥ /
iha pūrvaprabodhe ye bhavanti ta eva tadottaraprabodhe bhavantītyarthaḥ /
vidhiṃ vyācaṣṭe- karmeti /
sa evottiṣṭhatīti niścīyate ityarthaḥ atraivotsūtraṃ yuktyantaramāha- apicetyādinā /
anyotthāne sukhāderna pūrvakarmakāryatetyakṛtasukhādyāgamaḥ pūrvasuptajīvakṛtakarmanāśaścetyarthaḥ /
pūrvapakṣyuktaṃ dṛṣṭāntaṃ vaiṣamyeṇa dūṣayati- yatpunarityādinā /
asmadādyaśakyamapi vivecanaṃ prāṇyadṛṣṭāpekṣa īśvaraḥ karotīti matvā dṛṣṭāntamāha- dṛśyate ceti /
brahmābhedācca jīvasya jalabinduvaiṣamyamityāha- apiceti /
abhede sa vānyo vottiṣṭhati iti cintānavakāśa ityāśaṅkya buddhibhedena jīvabhedāccintetyāha- evaṃ satīti /
suṣuptau buddhināśena pratyahaṃ buddhyupādhibhedādekajīvasya vyavahāro na syādityata āha- sa evāyamiti /
sthūlasūkṣmātmanā tiṣṭhatyekopādhirityarthaḥ //9//
END BsRp_3,2.3.9
START BsRp_3,2.4.10ḥ
mugdher'dhasaṃpattiḥ pariśeṣāt
avasthātrayādātmānaṃ vivicya mūrcchāto vivecayati- mugdher'dhasaṃpattiḥ pariśeṣāt /
mūrcchā prasiddhāvasthāntargatā vā pañcamāvasthā veti /
avasthācatuṣṭayasiddhermugdhasya tadvailakṣaṇyācca saṃśaye so 'hamiti pratyabhijñayotthitasya suptābhedavadviśeṣajñānābhāvāviśeṣeṇa liṅgena suṣuptireva mūrccheti pratyabhijñānātsuṣuptyantargatā mūrccheti dṛṣṭāntasaṃgatyā pūrvapakṣamāha- tisrastāvaditi /
pūrvapakṣe prasiddhāvasthātaḥ pṛthagātmano mūrcchāto vivekārthaṃ yatnāsiddhiḥ phalaṃ, siddhānte pṛthagyatnadhrauvyamiti bhedaḥ pariśeṣaṃ darśayan siddhāntayati- na tāvadityādinā /
jāgradapi jāgarāvastho 'pītyarthaḥ /
aindriyakamarthajñānaṃ dehadhāraṇaṃ ca tasyāsti na mugdhasyeti vaiṣamyoktyā dūṣayati- netyādinā /
mūrcchāyā jāgarādbhedamuktvā svapnamṛtibhyāṃ bhedamāha- nāpītyādinā /
ālabhante spṛśanti /
diṣṭaṃ maraṇam /
suṣuptimūrcchayoḥ kiñcitsārūpye 'pi bahuvailakṣaṇyādbheda ityāha- neti /
lakṣaṇabhedamuktvā nimittabhedamāha- nimitteti /
pratyabhijñāpyasiddhetyāha- naceti /
uktasārūpyavairūpyābhyāmardhasaṃpattiḥ sarvaiḥ suṣuptidharmairasaṃpanno mugdhaḥ suṣupto na bhavati, sarvairmaraṇāvasthādharmairasaṃpattermṛto 'pi na kintu avasthāntaraṃ gata iti sūtrārthaḥ /
atra sūtre jīvasya brahmaṇārdhasaṃpattirukteti bhrāntaḥ śaṅkate- kathamiti /
yatsuptaṃ prati satsaṃpannatvaṃ śrutaṃ tadupādhyābhāvābhiprāyam /
upādhyabhāvaśca mugdhasyāpi mama iti yatastasmāt kṛtsnasaṃpattirevetyarthaḥ /
suṣuptikāle karmāsaṃbandhe punarutthānaṃ kathamityāśaṅkya tatkāryābhāvāttadasaṃbandhoktirityāha- jīve hīti /
brahmaṇā kṛtsnasaṃpattimaṅgīkṛtya pariharati- na brūma iti /
mugdhatvaṃ hi suṣuptasyārdhena niḥsaṃjñatvādidharmeṇa sāmyena saṃpannaṃ bhavati, maraṇāsyārdhena kampādinā saṃpannamityardhasaṃpattirityarthaḥ /
ito 'pi suṣuptivaiṣamyamityāha- dvāraṃ ceti /
aprasiddhimaṅgīkṛtyoktaṃ prasiddhirapyastītyāha- prasiddhā ceti /
nāyurvedo vaidyaśāstram /
prasiddhau kathaṃ vivāda ityāśaṅkya pañcamatvenāprasiddherityāha- ardheti /
suṣuptimṛtidharmārdhasaṃpattyā tadantarbhāvabuddhirlokānāmityarthaḥ //10//
END BsRp_3,2.4.10
START BsRp_3,2.5.11ḥ
na sthānato 'pi parasyobhayaliṅgaṃ sarvatra hi
sarvābhiravasthābhiraliptastvamartha iti nirūpayitukāmaḥ prathamaṃ tasya nirviśeṣatvamāha- na sthānato 'pi parasyobhyaliṅgaṃ sarvatra hi /
uddeśayatvampadārthajijñāsoparamānantaraṃ tatsvarūpabrahmavicārasyāvasarasaṃgatimāha- yeneti /
nirviśeṣatvaṃsav iśeṣatvaṃ cetyubhayaṃ liṅgyate jñāpyate yābhistā ubhayaliṅgaḥ śrutayaḥ saṃśayabījatvena santītyarthaḥ /
yathā viruddhasuṣuptimaraṇobhayarūpaṃ mugdhatvaṃ tathā śrutiprāmāṇyādubhayarūpaṃ brahma dhyeyamiti dṛṣṭāntena pūrvapakṣaḥ /
nirviśeṣamekarūpameva jñeyamiti siddhāntayati- evamiti /
kimubhayarūpatvaṃ svataḥ, uta svato nirguṇasya sarvagandhatvādiviśeṣa upādhitaḥ satyaḥ, āhosvitsvataḥ saviśeṣameva brahmeti /
tatrādya nirasya dvitīyamanūdya dūṣayati- astu tarhīti /
sthānamupādhiḥ /
brahmaṇi viśeṣaḥ, kalpitaḥ aupādhikatvātsphaṭikalauhityavadityarthaḥ /
upādheḥ satyatve 'pi tatkṛtaṃ mithyeti dṛṣṭaṃ brahmaṇi tūpādhīnāṃ mithyātvāttatkṛto viśeṣo mithyeti kimu vācyamityāha- upādhīnāmiti /
tṛtīyaṃ nirasyati- ataśceti /
sarvasya viśeṣasya kalpitatvādevetyarthaḥ /
niṣedhaśruteścaivamityāha- sarvatra hīti //11//
END BsRp_3,2.5.11
START BsRp_3,2.5.12ḥ
na bhedād iti cen na pratyekamatadvacanāt
bhidyata iti bhedo viśeṣaḥ, nirviśeṣatvaśrutāvapi viśeṣasyāpi śruterubhayarūpatvaṃ syāditi śaṅkāṃ vyācaṣṭe- athāpi syāditi /
pūrvoktaṃ virodhaṃ smārayati- nanūktamiti /
bhedaśrutiprāmāṇyārthamaupādhikarūpabhedasvīkārādavirodha iti samādhyarthaḥ /
kimupādhigata eva rūpabhedo brahmaṇyupacaryate dhyānārthamutopādhiyogātsatyaviruddharūpavattayā brahmaṇo bhedo bhavatīti /
ādye 'smādiṣṭasiddhiḥ, dvitīyamabhedaśrutyā dūṣayati- neti brūma iti //12//
END BsRp_3,2.5.12
START BsRp_3,2.5.13ḥ
api caivam eke
dvaitanindāpūrvakamadvaitokteśca nirviśeṣaṃ tattvamiti sūtrārthamāha- apiceti /
bhoktā jīvo bhogyaṃ śabdādi tayoḥ preritāramīśvaraṃ ca matvā vicārya me mama proktaṃ tatsarvaṃ trividhaṃ brahmaiveti jānīyādityarthaḥ //13//
END BsRp_3,2.5.13
START BsRp_3,2.5.14ḥ
arūpavadeva hi tatpradhānatvāt
dvividhaśrutiṣu satīṣu nirviśeṣatve kiṃ niyāmakamiti śaṅkate- kathaṃ punariti /
tatparātaparavirodhe tatparaṃ balavaditi nyāyo niyāmaka ityāha- arūpavadeveti /
upāsanāparavākyeṣu ākāre tātparyābhāve 'pi devatāvigrahādivadākārasiddhimāśaṅkya niṣprapañcaparaśrutivirodhānmaivamityāha- teṣvasatīti //14//
END BsRp_3,2.5.14
START BsRp_3,2.5.15ḥ
prakāśavaccāvaiyarthyāt
kalpitadvaite sāvakāśatvācca saprapañcatvaśrutayo durbalā ityāha- prakāśavacceti /
nanvākāravākyānāmupādhikalpitasarvagandhatvādināthravattvaṃ kimiti varṇyate vaiyarthyamevocyatām, tatrāha- nahi vedavākyānāmiti /
nanvevamapīti /
uktarītyobhayarūpatvāṅgīkāreṇa śrutīnāṃ vyavasthitatve 'pītyarthaḥ /
upādhīnāṃ kalpitatvādaupādhikasya satyatvādupapatterna satyamubhayarūpatvamiti pūrvamuktaṃ, saṃprati satyaṃ nirviśeṣatvaṃ mithyā saviśeṣatvamityucyata ityubhayarūpatvāṅgīkāre 'pi na pūrvāparavirodha ityāha- neti brūma iti /
dvaitasya mithyātve jñānena bādhādupāsanādivyavahāro na syādityāśaṅkya bādhātprāgeva sa ityāha- satyamiti //15//
END BsRp_3,2.5.15
START BsRp_3,2.5.16ḥ
āha ca tanmātram
yataḥ śrutiścinmātramāhātaśca viśeṣo mithyeti sūtrārthamāha- āha ceti /
saindhavaghano lavaṇapiṇḍaḥ //16//
END BsRp_3,2.5.16
START BsRp_3,2.5.17ḥ
darśayati cātho api smaryate
kiñca śrutismṛtyoḥ paraniṣedhena brahmopadeśānniṣprapañcaṃ brahmetyāha- darśayati ceti /
atha dvaitoktyanantaraṃ jñānahetutvānneti neti upadeśaḥ kriyata ityarthaḥ /
adhi anyat punaḥ punaradhīhi bho iti nirbandhakāriṇaṃ taṃ dvitīyaṃ tṛtīyaṃ ca praśne tūṣṇībhāvaṃ tyaktvovāca /
upaśānto nirastadvaitaḥ /
atastasya tūṣṇīṃbhāva evottaramiti sautraśca atośabdastathārthakaḥ ādimatkāryaṃ tanna bhavatītyanādimat /
sat indriyavedyam /
asat parokṣaṃ ca na svaprakāśatvādityarthaḥ /
sarvabhūtaguṇairdivyagandhādibhiryuktaṃ māṃ mūrtimantaṃ paśyasīti yatsā māyā, ata eva sadvaito bhagavāniti māṃ draṣṭuṃ nārhasi vastuto dvaitātītatvādityarthaḥ //17//
END BsRp_3,2.5.17
START BsRp_3,2.5.18ḥ
ata eva copamā sūryakādivat
kiñca yathā jalādyupādhikalpitaḥ sūryacandrāderbhedacalanādirdharma evamātmana iti dṛṣṭāntaśruteśca nirviśeṣaṃ tattvamityāha- ata eva copameti /
jalasthapratibimbatvākāreṇa sūryasyābhāsatvadyotanāya sūryaketi kapratyayaḥ /
yathāyaṃ jyotirmayo vivasvānsvata eko 'pi ghaṭabhedena bhinnāḥ apo 'nugacchan bahudhā kriyate evamajo 'yamātmā devaḥ svaprakāśa eko 'pyupādhinā māyayā kṣetreṣvanugacchan bhedarūpaḥ kriyata iti yojanā //18//
END BsRp_3,2.5.18
START BsRp_3,2.5.19ḥ
ambuvadagrahaṇāt tu na tathātvam
ihātmanyuktadṛṣṭāntavaiṣamyaśaṅkāsūtram- ambuvaditi /
ātmano nīrūpatvāddūrasthopādhyabhāvācca māyayā buddhyādiṣu pratibimbabhedo na yukta ityarthaḥ //19//
END BsRp_3,2.5.19
START BsRp_3,2.5.20ḥ
vṛddhihrāsabhāktvamantarbhāvādubhayasāmañjasyādevam
upādhyantarbhāvena tatkalpitadharmavattvamatra vivakṣitāṃśastena sāmyena samādhānasūtram- vṛddhihāseti /
dṛṣṭāntasāmye 'pi nīrūpātmanaḥ pratibimbaṃ svabuddhyā kathaṃ kalpyata ityata āha- na cedamiti /
śrūyate na kalpyata ityarthaḥ /
śrutadṛṣṭāntasya 'sūryakādivat'ityupanyāsena kiṃ phalamityata āha- śāstreti /
ātmano nirviśeṣatvaṃ phalamityarthaḥ /
avirodha iti na vaiṣamyamityarthaḥ /
ātmā pratibimbaśūnyaḥ, nīrūpadravyatvāt, vāyuvadityanumāne ākāśe vyabhicāraḥ /
alpajale 'vidūrākāśapratibimbadarśanādupādhidūrasthatvamapi kvacidanapekṣatamiti bhāvaḥ //20//
END BsRp_3,2.5.20
START BsRp_3,2.5.21ḥ
darśanāc ca
praveśaśruteścoktānumānabādha ityāha sūtrakāraḥ /
darśanācceti /
dvipadaḥ puro manuṣyādidehāṃścakre catuṣpadaḥ puraḥ paśūnkṛtvā puraścakṣurādyabhivyakteḥ purastāt sa īśvaraḥ pakṣī liṅgaśarīrī bhūtvā pura uktāni śarīrāṇyāviśat, sa ca praviṣṭo 'pi puruṣaḥ pūrṇa evetyarthaḥ /
taittirīyake liṅgasya pakṣādyukteḥ pakṣitvaṃ mantavyam /
evaṃ pratibimbabhāvena bhedādeḥ kalpitatvāt nirviśeṣaṃ brahmeti svamatamupasaṃharati- tasmāditi /
ekadeśivyākhyāmutthāpayati- atreti /
na sthānato 'pītyādyekamadhikaraṇaṃ, tatra brahmaṇo niṣprapañcatve sthite kiṃlakṣaṇaṃ brahmeti saṃdehe prakāśavaccetyādidvitīyamadhikaraṇaṃ pravṛttaṃ, na sadrūpameva brahma kintu prakāśavacca cidrūpaṃ ca /
kutaḥ-avaiyarthyāt /
satyaṃ jñānaṃ sadeva somyetyubhayaśruterdvirūpe brahmaṇyarthavattvāditi pūrvapakṣe siddhāntaḥ-āha ca tanmātram /
sanmātraṃ brahma śrutirāha, 'jñānasya sattānatirekāt'iti /
idaṃ dvitīyādhikaraṇaṃ dūṣayati- atra vayamiti /
dvitīyādhikaraṇasya kiṃ brahmaṇo 'nekarūpatvanirāsaḥ phalam, uta bodharūpatvanirāsa āhosvitsattānirāsa iti vikalpya sarvathāpyānarthakyaṃ prapañcayannādye gatārthatāmāha- yadi tāvaditi /
nahi dvitīya ityāha- naceti /
brahmaṇo bodharūpatvanirāse jaḍatvājjīvābhedaśrutibādhaśca syādityāha- kathaṃ veti /
na tṛtīya ityāha- nāpīti /
sattānirāse bodhasya tucchatvaṃ ca syādityāha- kathamiti /
naca bodhasya sattānatirekānna tucchateti vācyam /
sadbodhapadayorvācyānatireke paryāyatvaprasaṅgāt /
evaṃ siddhāntaṃ phalābhāvena dūṣayitvā pūrvapakṣaṃ dūṣayati- nāpīti /
prasaṅgamevāha- satteti /
vyāvṛttatvaṃ bhinnatvam /
niṣprapañcaikarūpatvasiddhāntavirodhāt bhinnobhayarūpatvapūrvapakṣānutthānamityarthaḥ /
ubhayaśrutibalādutthānamiti śaṅkate- śrutatvāditi /
meruvindhyavatparasparaṃ bhinnasattābodhayorekabrahmābhedaśaṅkā śrutiśatenāpi na yuktetyāha- neti /
sadbodhayorbhedo 'sti na vā /
ādye śruterapi viruddhārthatvānupapatterna pūrvapakṣotthānamityuktam /
saṃprati dvitīyaṃ śaṅkate- atha sattaiveti /
sadbodhapadayorvācyabhede 'pi lakṣyaikyopapattirakhaṇḍārthasvīkārādityarthaḥ /
akhaṇḍārthasya pūrvapakṣatvaṃ na syātsiddhāntatvāt /
kiñcātra saṃśaye 'pyayukta ityāha- tathāpīti /
ekādhikaraṇapakṣe sūtrāṇi kathaṃ neyānītyata āha- sūtrāṇīti /
svapakṣe sūtrasāmañcasyaṃ cetyāha- apiceti /
avaśyāpekṣitagatyarthatvenottarasūtrāṇāṃ pūrvaikavākyatvānnādhikaraṇabheda iti bhāvaḥ /
ākāraśrutīnāṃ kalpitākāro gatiriti svamatamuktaṃ, prapañcavilayavādinastu 'manomayaḥ prāṇaśarīraḥ satyakāmaḥ'ityādyākāraśrutīnāṃ taditarākārapravilayo gatirityāhuḥ /
manomaya iti kor'thaḥ, mano 'tiriktopādhiśūnya ityarthaḥ /
evaṃ prāṇaśarīrapadena prāṇātiriktopādhiniṣedhānmanaso 'pyabhāvasiddhiḥ, evaṃ sarve śabdā anākārabrahmaparā eveti tanmatamanūdya dūṣayati- yadapītyādinā /
kiṃ jñeyabrahmaprakaraṇasthānāmākāraśabdānāṃ niṣedhaparatvaṃ utopāsanāprakaraṇasthānāmapi /
tatrādyamaṅgīkaroti- ye hīti /
asya jīvabhāvaṃ prāptasyeśvarasya daśa harayo viṣayā haraṇāddaśendriyāṇi prāṇibhedāpekṣayā śatāni sahasrāṇi ca teṣāmīśvarādbhedamāśaṅkyāha- ayamiti /
īśvara eva haraya ityarthaḥ /
dvitīyaṃ dūṣayati- ye punariti /
manomayādiśabdānāṃ mukhyavṛttyā guṇaparatvasaṃbhave niṣedhalakṣaṇāpi na yuktetyāha- śrutyā ceti /
kiṃ cākārānākāraśrutidvaividhye sati brahmanākāramevetyatra kiṃ vinigamakamiti śaṅkotthānādasthūlādiśrutīnāṃ nirākāratātparyaṃ niyāmakamiti kathanārthamidaṃ sūtramarthavadbhavati /
sarvaśrutīnāṃ niṣedhārthatve tu śaṅkānutthānānniyāmakasūtraṃ vyarthaṃ syādityāha- sarveṣāṃ ceti /
nanūpāsanār'thakavākyānāṃ svārthe phalābhāvāt saphalaniṣedhavākyaśeṣatvamityāśaṅkya phalasya śrutatvānnānyaśeṣatetyāha- phalamapīti /
arthaikyābhāvācca naikavākyatetyāha- kathaṃ ceti /
arthaikyaṃ śaṅkate- eketi /
yathā phalavatparamāpūrvākhyaniyogaikyādaṅgapradhānavākyānāmekavākyatā tathā tattvāvabodhakāmasya prapañcapravilayaviṣayaka eko niyogarūpor'tho 'stītyākārānākāravākyānāṃ sarveṣāmekavākyatetyarthaḥ /
niyogāsidyā dūṣayati- neti /
viṣayaṃ śaṅkate- nanu dvaiteti /
pratyanīkaṃ pratibandhakam /
nanu prapañcavilaye brahmalayaḥ syādabhedādityata āha- brahmasvabhāvo hi prapañca iti /
kāraṇaṃ hi kāryasya svarūpamataḥ kāryanāśe 'pi kāraṇasya na layaḥ, ghaṭanāśe 'pi mṛddarśanādityarthaḥ /
prapañcasya satyasya kalpitasya vā laye vidhiriti vikalpyādyaṃ dūṣayati- tatra yadi tāvaditi /
satyasya jñānādadhvasteḥ musalādinā ca kṛtsnadvaitadhvaṃsāyogāt nabhograsanavidhivadaśakyaviṣayo 'yaṃ vidhiḥ, kiñca śukādimuktyā sarvamuktiḥ syādityarthaḥ /
dvitīyamanūdya dūṣayati- athetyādinā /
upadeśajanyajñānādevāvidyātajjaprapañcalayasiddherniyogo vṛthaivetyarthaḥ /
kiñca brahmajñānādau vidhiḥ kiṃ brahmaṇyajñāte jñāte vā /
nādyaḥ, aśakyatvādityāha- anāvedite tviti /
dvitīyaṃ śaṅkate- nanviti /
upadeśādeva jñāte brahmaṇi sākṣātkāradvaitabādhayoḥ siddhervidhivaiyarthyaṃ siddhasya vidhinā kartumayogādityāha- neti /
evaṃviṣayābhāvānniyogābhāvamuktvā niyojyābhāvāttadabhāvamāha- niyojyo 'pi ceti /
prapañcāntarbhūto brahma vetyarthaḥ /
ādye jīvanāśādvidhyayogaḥ, dvitīye niyojyāsiddhiḥ,tarhi jñāne vidhipratyayānāṃ kā gatirityata āha- draṣṭavyādiśabdā iti /
nanu śrutaṃ jñānaṃ tyaktvā tatsādhanavyāpāravidhiḥ kimiti kalpyata ityāśaṅkya jñānasya puruṣakṛtyasādhyatvādityāha- jñeyābhimukhasyāpīti /
kiñca jñānavidhivādinā jñeyaṃ brahmāvaśyaṃ vedāntairjñāpanīyaṃ viṣayānavabodhe vidhibodhāyogāt /
tathāca vedāntaireva jñānetpattervidhyānarthakyamityāha- tasmāditi /
taṃ jñānārthinaṃ pratītyarthaḥ /
nanūtpannaṃ jñānamanyathākartuṃ vidhirarthavāniti, netyāha- naceti /
nanvanagniryoṣiditi pratyakṣapramāṇādutpannamapi jñānaṃ tāmagniṃ dhyāyediti /
vidhinānyathākṛtaṃ dṛśyata ityata āha- yadīti /
anyathādhīḥ kṛtisādhyā cet kriyaiva, kṛtiṃ vinaiva cedbhrāntirevāto mānaṃ vinā vidhito jñānāsiddhermānavastutantre jñāne vidhirmṛṣetyarthaḥ /
vedānteṣu vidhivādino 'nyacca dūṣaṇamastītyāha- kiñcānyaditi /
brahmātmaikyeniyoge ca vedāntavākyasya prāmāṇyamāśaṅkyārthabhedādvākyabhedo viruddhārthatvādaprāmāṇyaṃ ceti dūṣayati- athetyādinā /
kiñca śrutaṃ brahma na śruto vidhirvedānteṣu tatkalpane ca karmajanyatvānmokṣasyānityatvasātiśayatvādiprasaṅga ityāha- niyogaparatāyāṃ ceti /
phalitamāha- ataśceti /
idānīṃ prauḍhavādena niyogamaṅgīkṛtya tadekatvaṃ khaṇḍayati- abhyupagamyamāne 'pīti /
bhinnakriyāvāciśabdaḥ śabdāntaraṃ yathā yajati dadātīti tathehāpi vedopāsīteti śabdabhedaḥ /
nirguṇasaguṇarūpabhedaḥprakaraṇabhedaḥ muktyabhyudayaphalabheda ityetaiḥ pramāṇairnirguṇajñānasaguṇopāsanāviṣayakaniyogabheda ityarthaḥ /
kathaṃ tarhyaṅgāṅgivākyeṣu niyogaikyaṃ, tatrāha- prayājeti /
ekasyaiva svargakāmasya sāṅgapradhānādhikārāttatsādhyaphalāpūrvaikyādekavākyatetyarthaḥ /
ihāpi nirguṇasaguṇavidyayorekādhikārāt niyogaikyamastu, netyāha- na tviheti /
muktyabhyudayārthibhedānmitho viruddhārthavidyayoraṅgāṅgitvāyogācca na viyogaikyam /
naca nirguṇavidyāniyoga eka eva saguṇavidyānaṅgīkārāditi vācyam /
aho viparītaṃ pāṇḍityamāyuṣmataḥ, vighnyayogyavidyāyāṃ vidhirvidhiyogyāyāmavidhiriti, tasmātsākāravākyānāmākāralayadvārā nirguṇavākyaikavākyatāgatirasadgatireva, kintu teṣāṃ kalpitākāro gatistadupāsanayābhyudayasiddheḥ, nirguṇavākyānāṃ tu paramārthālambanatvamityasmadukta eva vibhāgaḥ sādhīyānityupasaṃharati- tasmāditi //21//
END BsRp_3,2.5.21
START BsRp_3,2.6.22ḥ
prakṛtaitāvattvaṃ hi pratiṣedhati tato bravīti ca bhūyaḥ
brahmaṇo nirviśeṣacinmātratvamuktvā sarvaniṣedhāvadhitvena sadrūpatvamāha- prakṛtaitāvattvaṃ hi pratiṣedhati tato bravīti ca bhūya iti /
pṛthivyaptejobhūtatrayaṃ mūrtaṃ vāyvākāśadvayamamūrtamiti rāśidvayamuktvā bhūtadvayasyāmūrtasya sāraḥ 'karaṇātmā hiraṇyagarbho ya eṣa etasmin sūryamaṇḍale puruṣo yaścāyaṃ dakṣiṇe 'kṣiṇi puruṣaḥ'ityuktaḥ, tasya vāsanāmayāni svapnarūpāṇi 'tadyathā māhārajanaṃ, vāso yathā pāṇḍvāvikaṃ yathendragopaḥ'ityupamābhiruktāni vicitrāṇi, tatra mahārajanaṃ haridrā tayā liptaṃ vastraṃ māhārajanaṃ, pāṇḍvādikamiti dhavalaṃ kambalādi /
kecittu śrutimupalakṣaṇaṃ kṛtvā sūkṣmapañcabhūtānyamūrtāni pañcīkṛtāni mūrtāni tataścāmūrtarasatvoktyā karaṇānāṃ pāñcabhautikatvasiddhiriti vyācakṣate /
atha satpadātmakaprapañcoktyanantaraṃ, ata uktāropasya niṣedhārthatvānneti netīti niṣedhenopadeśaḥ kriyata ityarthaḥ /
netiśabdārthamāha- nahīti /
etasmādātmano 'nyannāstīti netītyucyata ityarthaḥ /
śūnyatānirāsārthaṃ paraṃ brahmāstītyuktamiti siddhāntarītyā śrutyarthaḥ /
atra niṣedhyaviśeṣānupalambhātsaṃśayamāha- tatra ko 'syetyādinā /
nañprayogasya nākārāsyetiśabdopasthāpitavastuniṣedhakatvādityarthaḥ /
itiśabdānniṣedhyasāmānyasamarpaṇe viśeṣākāṅkṣāyāṃ prakaraṇādrūpadvayasya rūpibrahmaṇaśca niṣaidhyatvabhānātsaṃśayamuktvā pūrvoktaṃ nirviśeṣaṃ brahma nāstītyākṣepasaṅgatyā pūrvapakṣayati- tatra prakṛtatveti /
pūrvapakṣe tatpadārthābhāvādvākyārthābhedāsiddhiḥ, siddhānte tatsiddhiriti phalam /
niradhiṣṭhānaniṣedhādarśanātsarvaniṣedho na yukta ityarucyā prapañce brahmaniṣedha ityāha- athaveti /
ekabrahmaṇa eva niṣedhe nakāradvayasya paunaruktyāmityata āha- abhyāsastviti /
utsūtrameva tāvatsiddhāntamupakramate- evamiti /
śūnyaprasaṅga iṣṭa iti vadantaṃ pratyāha- kiñciddhīti /
tacceti pratiṣedhanamityarthaḥ /
adhiṣṭhānānavaśeṣe tatpramārūpahetvabhāvāt niṣedhavākyārthaḥ pramā na syāt 'idamatra nāsti'iti loke niṣedhasya sādhiṣṭhānasyaiva pramitidarśanādityarthaḥ /
kiñca yadbhāti tatsadityutsargasya bhānārthābhāvādhiṣṭhānapramitirapavādastayā pūrvabhānasya bhramatvaniścayenārthasattvāpalāpāt /
apavādānaṅgīkāre tūtsargataḥ prapañcasya satyatvāpatterniṣedhānupapattirityāha- apariśiṣyamāṇe ceti /
adhiṣṭhānasattvaṃ vinā bhrāntiniṣedhayorayogācchūnyavādo na yukta ityuktvā pūrvavādinaḥ pakṣāntaraṃ dūṣayati- nāpīti /
dehātmābhimānavallaukikamānaprāptadvaitasya niṣedho yukto na vedāntapramitabrahmaṇa iti bhāvaḥ yaduktaṃ vāṅmanasātītvāt niṣedhārhaṃ brahma iti tatrāha- vāṅmanaseti /
brahmaṇo vāgādyatītatvaṃ niṣedhārthaṃ na cet kimarthaṃ taduktirityata āha- pratipādaneti /
uktārthe sūtraṃ yojayati- tadetadityādinā /
'dve vāva brahmaṇo rūpe'iti rūpadvayasyaiva prādhānyena prakṛtatvānnetīti niṣedha ityarthaḥ /
nanu 'ādityamaṇḍale puruṣa'iti brahmāpyatra prādhānyenoktamityāśaṅkya puruṣo liṅgātmā amūrtarasatvaśrutyā bhūtajanitatvabhānāt svapnarūpatvaśruteścetyāha- tajjanitameveti /
rūparūpiṇorabheda uktaḥ nanu vāsanāmayaṃ rūpameva kimityupamīyate prasiddharūpameva kiṃ na syādityata āha- amūrtarasasyeti /
rūpadvayasyaiva prādhānyena prakṛtatve phalitamāha- taditi /
pratiyogitvena samarpyata ityarthaḥ /
na cārthataḥ pradhānyadbrahmaṇo niṣedhaḥ rājño bhṛtyo nāstītyatra rājaniṣedhaprasaṅgāditi bhāvaḥ /
kiñcaitra brahmaṇaḥ pratipādyatvāt na niṣedha ityāha- prapañcite ceti /
nanu brahmaṇi niṣiddhasyāpyanyatra sthitisaṃbhavāt kathaṃ kalpitatvamityata āha- tadāspadamiti /
upādāne niṣiddhasyānyatra na sthitirityarthaḥ /
yattu dvaitaniṣedhe pratyakṣādivirodha iti, tatrāha- yuktaṃ ceti /
sthāpitaṃ hi ārambhaṇādhikaraṇe pratyakṣādervyāvahārikaṃ prāmāṇyaṃ na tatvāvedakamiti, atastattvato niṣedhānna virodha iti bhāvaḥ /
nanu vastutvādvaitavadbrahmaṇo 'pi niṣedho 'stu, netyāha- natviti /
dvaitabhāvābhāvasākṣitvādaśakyo niṣedha ityarthaḥ /
na cetyādi spaṣṭārtham /
yaccoktaṃ niṣedhābhyāṃ rūpaṃ rūpi brahma ca niṣidhyata iti, tatrāha- dvau caitāviti /
uddeśyavidheyārthānāṃ saṃkhyāsāmye yathākramaṃ saṃbandha iti nyāyaḥ 'yathāsaṅkhyamanudeśaḥ samānām'iti pāṇinisūtrasiddhastenātra rūpadvayoddeśena niṣedhadvayavidhirityarthaḥ /
vīpsāpakṣe sarvadṛśyaniṣedhājjijñāsāśāntiriti viśeṣamāha- parigaṇiteti /
mūrtaṃ nāmūrtaṃ netyevaṃ viśiṣyaniṣedhe jijñāsā na śāmyatītyarthaḥ /
sūtraśeṣaṃ vyācaṣṭe- itaśceti /
pratiṣedhānupapattyā brahmāstītyavagataṃ bhūyaḥ punaḥ paramastīti śrutiḥ sākṣādapi bravītītyarthaḥ /
tacceti /
avaśiṣṭaṃ brahmetyarthaḥ /
spaṣṭamanyat //22//
END BsRp_3,2.6.22
START BsRp_3,2.6.23ḥ
tadavyaktamāha hi
nanvagrāhyatvādbrahma nāstīti śaṅkānirāsārthaṃ sūtraṃ vyācaṣṭe- yatpratiṣiddhāditi /
rūpādyabhāvādavyaktamindriyāgrāhyaṃ na tvasattvādityarthaḥ /
anyairdevairindriyāntarairna gṛhyata ityanvayaḥ //23//
END BsRp_3,2.6.23
START BsRp_3,2.6.24ḥ
api ca saṃrādhane pratyakṣānumānābhyām
tarhi kadā grāhyamiti śaṅkottaraṃ sūtraṃ vyākhyāti- api cainamiti /
castvarthaḥ /
indriyairna gṛhyate api tu saṃrādhanena śāstrasaṃskṛtamanasetyarthaḥ /
bhaktidhyānābhyāṃ pratyagātmanaścitte prakarṣeṇa nidhānaṃ sthāpanaṃ praṇidhānaṃ /
japanamaskārādirādiśabdārthaḥ /
svayaṃbhūrīśvaraḥ /
svānīndriyāṇi /
parāñcayanātmagrāhakāṇi kṛtvā vyatṛṇat nāśitavān /
sa hi teṣāṃ nāśo yadasadarthagrāhitayā sarjanaṃ tasmātteṣāṃ tayā sṛṣṭatvāt, sarvo lokaḥ parāgarthameva paśyati nāntarātmānam /
kaścittu dhīro dhīmānāvṛttacakṣurniruddhendriyaḥ śuddhe cetasi pratyagātmanaṃ śāstreṇa paśyati mokṣārthītyarthaḥ /
tataḥ karmaṇā viśuddhacitto jñānākhyasattvotkarṣeṇa saṃdhyāyaṃstaṃ niṣkalaṃ paśyatītyarthaḥ /
vinidrāḥ vitamaskāḥ, tatra heturjitaśvāsatvaṃ prāṇāyāmaniṣṭhatvaṃ,
yuñcānā dhyāyinaḥ yogalabhyaḥ ātmā yogātmā //24//
END BsRp_3,2.6.24
START BsRp_3,2.6.25ḥ
prakāśādivaccāvaiśeṣyaṃ prakāśaś ca karmaṇyabhyāsāt
yathā prakāśādaya upādhiṣu bhidyante na svataḥ, evaṃ prakāśaścidātmāpi dhyānādikarmaṇyupādho bhidyate svatastasyāvaiśeṣyamekarasatvameva tattvamasītyabhyāsāditi sūtrayojanā //25//
END BsRp_3,2.6.25
START BsRp_3,2.6.26ḥ
ato 'nantena tathā hi liṅgam
jīvasya brahmātmatvaphalaśrutirūpaliṅgādapi bheda aupādhika evetyāha sūtrakāraḥ- ato 'nanteneti //26//
END BsRp_3,2.6.26
START BsRp_3,2.6.27-28ḥ
ubhayavyapadeśāttvahikuṇḍalavat
prakāśāśrayavadvā tejastvāt
bhedābhedapūrvapakṣasūtradvayasya saṃgatimāha- tasminneveti /
yathāhitvenābhedaḥ /
kuṇḍalākhyasya sarpāvasthāviśeṣasya kuṇḍalatvena bhedaḥ /
tathā jīvasya brahmatvenābhedo jīvatvena bhedaḥ /
yadvā sūryaprakāśayorekatejastvadharmāvacchedena bhedābhedavajjīvaparayorapi ekenaivātmatvadharmeṇa bhedābhedau śrutibalātsvīkāryāviti sūtradvayārthaḥ /
kuṇḍalatvaṃ valayākāratvaṃ, ābhogatvaṃ vakrākāratvaṃ, prāṃśutvaṃ dīrghadaṇḍākāratvaṃ udgatamukhatvamādiśabdārthaḥ //27 // //28//
END BsRp_3,2.6.27-28
START BsRp_3,2.6.29-30ḥ
pūrvavadvā
pratiṣedhāc ca
siddhāntasūtram- pūrvavaddheti /
dharmabhedanaikadharmeṇa vā bhedābhedasvīkāre bhedasya satyatvādabhedavadanivṛttiḥ syāt ekatraiva bhedābhedasvīkāre loke virodhakathoccheda ityapi draṣṭavyaṃ, tasmāt niṣprapañcaṃ cidekarasaṃ brahma tatpadalakṣyamastīti siddham //29 // //30//
END BsRp_3,2.6.29-30
START BsRp_3,2.7.31ḥ
paramataḥ setūnmānasaṃbandhabhedavyapadeśebhyaḥ
yaduktaṃ neti netītyādiśrutibhiḥ brahmātiriktaṃ vastu niṣidhyata iti, tadayuktam /
setvādiśrutibhirvastvantarāstitvabhānādityākṣipati- paramata iti /
yadyapi dyubhvādyadhikaraṇe setuśabdo vidhārakatvena gauṇo vyākhyātastathāpyunmānādiśrutīnāṃ gatimajānato 'yaṃ pūrvapakṣaḥ, tatronmānādiśrutīnāṃ mukhyatvāt, sadvayaṃ brahmeti phalaṃ siddhānte tūktādvitīyatatpadalakṣyasiddhiriti vivekaḥ /
brahma sadvayaṃ, setutvāt, laukikasetuvat /
tīrṇatvaśruteścetyāha- setuṃ tīrtveti /
jāṅgalaṃ vātabhūyiṣṭhamiti vaidyokteḥ vātapracuro deśo jāṅgalaṃ, iha tu deśamātraṃ grāhyam /
diśaścatasraḥ kalāḥ prakāśavānnāma pādaḥ, pṛthivyantarikṣaṃ dyauḥ samudra ityanantavānnāma pādaḥ, agniḥ sūryaścandro vidyuditi jyotiṣmānnāma pādaḥ, cakṣuḥ śrotraṃ vāṅmana ityāyatanavānnāma pāda iti catuṣpādbrahmeti pādānāmardhāni aṣṭau śaphā asyetyaṣṭāśaphaṃ, pādeṣu caturṣu pratyekaṃ catasraḥ kalā iti ṣoḍaśakalamityarthaḥ /
ṣoḍaśapaṇaparimitaṃ tāmraṃ kārṣāpaṇasaṃjñaṃ bhavati tadvatsadvayaṃ brahma, parimitatvādityarthaḥ /
saṃbandhitvācca nagaravadityāha- tathā saṃbandheti /
anyadamitamiti asaṅkhyātamityarthaḥ /
anyasparśe alpatvena mitatvaniyamāditi mantavyam /
bhedenoktatvācca ghaṭavadityāha- bhedavyapadeśaśceti /
asyākṣisthasyāmunādityasthena saheti yāvat /
ādhārato 'tideśataśca bhedamuktvāvadhito 'pi tamāha- sāvadhikaṃ ceti //31//
END BsRp_3,2.7.31
START BsRp_3,2.7.32ḥ
sāmānyāt tu
siddhāntasūtraṃ vyācaṣṭe- tuśabdenetyādinā /
yadanyattatkiṃ sādyanādi vā, nādyaḥ mānābhāvāt kāryasya brahmananyatvanirguṇayāccetyuktvā na dvitīyaḥ prāgutpatteradvayatvāvadhāraṇādityāha- naca brahmavyatiriktamiti /
uktānumānānāmāgamabādha iti bhāvaḥ /
uktaṃ smārayitvā hetunāmasiddhimāha- nanu setvityādinā /
kiṃ setuśrutyā parasiddhirarthādvā, nādya ityuktvā dvitīyaṃ śaṅkate- tatra parasminniti /
setutvaliṅgenādvitīyatvaśrutibādhanamanyāyyamityāha- nacet i /
liṅgaṃ cāsiddhamityāha- apiceti /
vidhārakatvaṃ tu kalpitadvitīyāpekṣayāpi yujyata iti bhāvaḥ /
tīrṇatvaheturapyasiddha ityāha- setuṃ tīrtveti //32//
END BsRp_3,2.7.32
START BsRp_3,2.7.33ḥ
buddhyarthaḥ pādavat
parimitatvamapyasiddhamityāha- buddhyartha iti /
vākprāṇacakṣuḥśrotrāṇi manasaḥ pādā agnivāyvādityadiśa ākāśasya pādā dhyānārthaṃ kalpitāstadvadbrahmaṇa unmānamityarthaḥ /
laukikaṃ dṛṣṭāntamāha- athaveti /
pādakalpanāṃ vināpi vyavahāraḥ kiṃ na syādityata āha- nahīti /
kārṣāpaṇasya vyavahārāya pādakalpanāvat mandadhiyāṃ dhyānavyavahārāya brahmaṇa unmānakalpanetyarthaḥ //33//
END BsRp_3,2.7.33
START BsRp_3,2.7.34ḥ
sthānaviśeṣātprakāśādivat
saṃbandhabhedau kalpitau na satyadvitīyasādhakāvityāha- sthāneti /
sthānamupādhibuddhyādiḥ ekasyaivopādhinā bhinnasyopādhiśāntau satyāṃ saṃbandha upacaryate /
yathā saurālokāderaṅgulyādyupādhinā bhinnasyopādhiviyoge mahālokādyātmanā saṃbandhopacārastadvat tathāditya cakṣuṣoḥ sthānayorbhedāddhiraṇmayapuruṣabhedakalpanetyarthaḥ //34//
END BsRp_3,2.7.34
START BsRp_3,2.7.35ḥ
upapatteś ca
mukhyāveva saṃbandhabhedau kiṃ na syātamityatra sūtram- upapatteśceti //35//
END BsRp_3,2.7.35
START BsRp_3,2.7.36ḥ
tathānyapratiṣedhāt
svarūpeṇa brahmaṇā jīvasya saṃbandho bhedanivṛttirūpo yujyate na mukhyaḥ saṃyogādiḥ vastudvayāsattvāt tathā bhedo 'pi na svata ekatvaśruterityarthaḥ //36//
END BsRp_3,2.7.36
START BsRp_3,2.7.37ḥ
anena sarvagatatvamāyāmaśabdādibhyaḥ
nanu dvitīyābhāve sarvagatatvaśrutivirodha ityata āha- anena sarvagatatvamiti /
dvitīyaṃ satyaṃ cetsetvādivadbrahmaṇo 'lpatāsyāt 'yatrānyatpaśyati tadalpam'iti śruteḥ kiñca niravayavāsaṃgabrahmaṇaḥ satyaprapañcasaṃbandhāyogāttavaiva sarvagatatvaśrutivirodha iti bhāvaḥ adhiṣṭhānenādhyastaṃ jagadvyāptamadhyastatvāt rajjvā vyāptasarpavat, iti nyāyaḥ //37//
END BsRp_3,2.7.37
START BsRp_3,2.8.38ḥ
phalamata upapatteḥ
evaṃ tatpadalakṣyaṃ saṃśodhya vācyārthamāha- phalamata upapatteḥ /
nirviśeṣatvādanyaḥ svabhāvaḥ phalahetutvākhyaḥ iṣṭaṃ sukhaṃ devādīnāṃ, aniṣṭaṃ duḥkhaṃ nārakiṇāṃ, vyāmiśraṃ manuṣyāṇāṃ, saṃsāro janmamṛtipravāhaḥ gocaraḥ āśrayo yasya tatsaṃsāragocaram /
atra karmeśvarayoḥ phalahetutvaśruteḥ saṃśayamāha- kimiti /
atra pūrvapakṣe phaladāturīśvarasya tatpadavācyasyāsiddherlakṣyāsiddhiḥ siddhānte tatsiddhiriti phalabhedaḥ /
pūrvoktanirviśeṣatvamupajīvya phaladātṛtvamapīśvarasya nāstīti pūrvapakṣotthānātsaṃgatiḥ /
yadyapi sarvagatatvavatphaladātṛtvaṃ vyavahāradaśāyāṃ sidhyati yathāpi karmaṇa eva phaladātṛtvamiti śaṅkānirāsenoktalakṣyārthanirvāhakavācyārthanirṇayārthamasyādhikaraṇasyārambha iti matvā siddhāntaṃ tāvadāha- tatra tāvaditi /
svargādikaṃ viśiṣṭadeśakālakarmābhijñadātṛkaṃ, karmaphalatvāt, sevāphalavadityupapattiḥ /
yāgādikriyākhyaṃ karma tāvat kṣaṇikaṃ tatkiṃ svanāśāt phalaṃ janayatyuta phalamutpādya naśyati, āhosvidapūrvātphalasiddhiḥ, nādya ityāha- abhāvāditi /
dvitīyaṃ śaṅkate- syāditi /
karmanāśakṣaṇamārabhyāmabhivyaktasvargasukhādisattve mānaṃ nāstīti-dūṣayati- tadapītyādinā /
tṛtīyaṃ śaṅkate- atheti /
apūrvaṃ kiṃ svatantrameva phaladānāya pravartate, cetanādhiṣṭhitaṃ vā, nādya ityāha- tadapīti /
dvitīye tvadṛṣṭānabhijñajīvasyādhiṣṭhātṛtvāyogādīśvarasyādhiṣṭhātṛtvasiddhiriti bhāvaḥ /
prauḍhavādenāpūrvaṃ nāstītyāha- tadastitva iti /
kṣaṇikayāgādeḥ śrutasvargādihetutvānupapattyā sthāyyapūrvasiddhiriti cet /
na /
karmabhirārādhitādīśvarādeva sthāyinaḥ phalasiddherityarthaḥ /
na kevalatarkeṇāpūrvaṃ sidhyatīti bhāvaḥ //38//
END BsRp_3,2.8.38
START BsRp_3,2.8.39ḥ
śrutatvāc ca
'kṛtātyaye 'nuśayavān'ityatrodāhṛtābhiḥ 'ya iha ramaṇīyacaraṇāḥ'ityādiśrutismṛtibhirapūrvasiddhiścettābhirīśvarasyāpi phaladātṛtvaṃ svīkāryamityāha- śrutatvācceti sūtrakāraḥ /
annamāsamantātprāṇibhyo dadātītyannādaḥ, vasudāno dhanadātā, karmaṇo 'pūrvasya vā jaḍatvenopakaraṇamātratvātsvatantra īśvara eva phaladāteti siddhānto darśitaḥ //39//
END BsRp_3,2.8.39
START BsRp_3,2.8.40ḥ
dharmaṃ jaiminirata eva
idānīṃ pūrvapakṣayati- dharmamiti /
vidhiśrutirvidhyarthaḥ, tasya liṅarthasya preraṇātmano yāgo viṣayastadbhāvāvagamādyāgaḥ svargasādhanamiti gamyate /
yāgasyeṣṭasādhanatvābhāve preraṇānupapatterityarthaḥ /
apūrvadvārā karmaṇaḥ phalamupapadyata ityuktvā siddhāntaṃ dūṣayati- īśvarastviti /
īśvaraḥ kiṃ karmānapekṣaḥ phalaṃ dadāti tatsāpekṣo vā, ādya āha- avicitrasyetyādinā /
dvitīye saṃveṣṭanasaṃskāramātrātkaṭādau veṣṭanavatkarmāpūrvādeva phalasiddheḥ kimīśvareṇeti bhāvaḥ /
atra vayaṃ vadāmaḥ-candanakaṇḍakādidṛṣṭasaṃpattyaiva sukhādisaṃbhave kṛtaṃ dharmādharmābhyāmiti śrutismṛtibalāttadapekṣāyāmīśvareṇa kimaparāddham /
ataḥ īśvarānapekṣātkevalātkarmaṇaḥ phalamityayuktamiti //40//
END BsRp_3,2.8.40
START BsRp_3,2.8.41ḥ
pūrvaṃ tu bādarāyaṇo hetuvyapadeśāt
Original text: Brahmasūtra with Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā, a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0