Brahmasūtra with Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā, a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya · Chapter 3.1
evaṃ viṣayamuktvā doṣaṃ śaṅkate-#atrāheti /
taduttaratvena sūtraṃ vyācaṣṭe-#tuśabdeneti /
svabhāvādhikyaṃ vaiśeṣyaṃ kimarthe kṛtamityata āha-#vyavahāraprasiddhyarthamiti /
evaṃ smṛtinyāyamatāntaraśrutibhiravirodho brahmaṇi vedāntatātparyasyeti siddham //22//
END BsRp_2,4.9.22
iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryaśrīmadgovindānandabhagavatpādakṛtau śārīrakamīmāṃsāvyākhyāyāṃ bhāṣyaratnaprabhāyāṃ dvitīyādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ //4//
#iti liṅgaśarīraśrutīnāṃ virodhaparihārākhyaścaturthaḥ pādaḥ //
#iti śrīmadbrahmasūtraśāṅkarabhāṣye 'virodhākhyo dvitīyo 'dhyāyaḥ //
atha tṛtīyo 'dhyāyaḥ /
yaṃ hi vairāgyasaṃpannāstattvamarthavivekinaḥ /
labhante sādhanairdāntāstaṃ sītānāyakaṃ bhaje //1//
START BsRp_3,1.1.1ḥ
tadantarapratipattau raṃhati saṃpariṣvaktaḥ praśnanirūpaṇābhyām
tadantarapratipattau raṃhati saṃpariṣvaktaḥ praśnanirūpaṇābhyām /
vṛttamanūdya tṛtīyādhyāyārthamāha- dvitīya ityādinā /
aviruddhe vedāntārthe tajjñānasādhanacintāvasara ityanayorhetuhetumadbhāvaḥ /
liṅgopādhisiddhau tadupahitajīvasaṃsāracinteti pādayorapi tadbhāvasaṅgatiḥ /
atra prathamapāde vairāgyam /
dvitīye svapnādyavasthoktyā tvaṃpadārtho brahmatattvaṃ cocye /
tṛtīye vākyārthastadarthamupāsanāśca vicāryante /
caturthapādārthamāha- samyagdarśanāditi /
darśanopāyāḥ saṃnyāsādayaḥ /
muktirūpaphalasya svargavattāratamyaniyamābhāvaḥ ekarūpatvamiti yāvat /
prasaṅgāgataṃ dehātmadūṣaṇam /
pañcasu dyuparjanyapṛthivīpuruṣayoṣitsvagnitvadhyānaṃ pañcāgnividyā /
yasmāt karmaṇā gatyāgatirūpo 'narthastasmāt karmaphale jugupsāṃ ghṛṇāṃ viraktiṃ kurvīteti pañcāgnividyopasaṃhāre śravaṇādvairāgyārthaṃ pradarśyate ityanvayaḥ /
śāstrādisūtre nityānityavivekakṛtaṃ vairāgyamuktam, iha taddārḍhyāya gatyāgatikleśabhāvanākṛtaṃ taducyata ityapaunaruktyam /
adhikaraṇaviṣayamāha- jīva iti /
avidyā prasiddha /
vidyeti pāṭhe upāsanā grāhyā /
karma dharmādharmākhyaṃ, pūrvaprajñā janmāntarasaṃskāraḥ /
atha maraṇakāle prāṇā hṛdaye jīvenaikībhavantītyarthaḥ /
rūpaṃ śarīraṃ, pañcīkṛtabhūtabhāgāḥ uttaradehapariṇāmino bhūtasūkṣmāḥ /
vedāntārthajñānasādhanavicāratvāt sarvādhikaraṇānāṃ, śrutiśāstrādhyāyasaṅgatayaḥ vairāgyaphalakatvādetatpādasaṅgatiḥ /
pūrvādhikaraṇe vyavahārārthaṃ pañcīkaraṇamuktaṃ sa vyavahāro 'tra nirūpyata iti phalaphalibhāvo 'vāntarasaṅgatiḥ /
atra pūrvapakṣe nirāśrayaprāṇagatyabhāvāt, na vairāgyaṃ, siddhānte bhūtāśrayaprāṇagatervairāgyamiti phalabhedaḥ /
tejomātrāścakṣurādayaḥ, paśyati jighratīti vākyaśeṣāt /
āpaḥ pañcasvagniṣu hutāḥ pañcamyāmāhutau hutāyāṃ yathā puruṣaśabdavācyāḥ puruṣātmanā pariṇamante tathā kiṃ tvaṃ vettheti śvetaketuṃ prati rājñaḥ pravāhaṇasya praśnaḥ, tasya cottarājñāne tatpitaraṃ prati rājovāca 'asau vāva loke gautamāgnistatra śraddhākhyā āpaḥ āhutiḥ parjanyāgnau somarūpā iha khlvagnihotre śraddhayā hutā dadhyādirūpā āpo yajamānasaṃlagnāḥ svargaṃ lokaṃ prapya somākhyadivyadehātmanā sthitāḥ karmānte drutāḥ parjanye hūyante tato vṛṣṭirūpāḥ pṛthivyā annarūpāḥ puruṣe retorūpāḥ yoṣiti hutāḥ āpaḥ puruṣaśabdavācyāḥ pumātmakā bhavanti'iti nirūpaṇaṃ kṛtam /
nanvetaddehaṃ tyaktvādbhiḥ saha gatasya paścāddehāntaraprāptirityayuktam /
yathā tṛṇajalāyukā tṛṇāntaraṃ gṛhītvā pūrvatṛṇaṃ tyajati tathā jīvo dehāntaraṃ gṛhītvā pūrvadehaṃ tyajatīti śrutivirodhāditi śaṅkate- nanvanyeti /
ihaiva karmāyattabhāvidehaṃ devo 'hamityādibhāvanayā gṛhītvā pūrvadehaṃ tyajatīti śrutyarthaḥ, ato na virodha iti samādhatte- tatrāpīti /
bhāvanāyā dīrghībhāvo bhāvidehaviṣayatvam /
ghaṭākāśavadupahito jīvaḥ sūkṣmopādhigatyā lokāntaraṃ gacchatīti pañcāgniśrutyuktaḥ prakārastadvirodhādanyāḥ kalpanāḥ sarvā anādartavyā ityanvayaḥ /
sāṅkhyakalpanāmāha- vyāpināmiti /
sugatakalpanāmāha- kevalalasyeti /
nirvikalpakajñānasantānarūpasyātmano dehāntare śabdādisavikalpakajñānākhyavṛttilābho bhavatītyarthaḥ /
kāṇādakalpanāmāha- mana iti /
dehāntaraṃ prati manomātraṃ gacchati, indriyāṇi tu nūtanānyevārabhyante /
digambarakalpanāmāha- jīva iti //1//
END BsRp_3,1.1.1
START BsRp_3,1.1.2ḥ
tryātmakatvāt tu bhūyastvāt
nanu pākasvedagandharūpakāryatrayopalabdhestryātmako deha ityayuktam /
prāṇāvakāśayorapyupalabdhyā dehasya pañcabhūtātmatvādityarucyā vyākhyāntaramāha- punaśceti /
dehadhārakatvāddhātavastaistridhātutvātryāyātmaka ityanvayaḥ /
dehasya kevalābjatve vātaṃ pittaṃ ca vāyavyaṃ taijasaṃ na syātāmiti bhāvaḥ /
pṛthivītarabhūtāpekṣayāpāṃ bāhulyam /
kiñca dehanimittānāṃ karmaṇāmabbāhulyāttābhirbhūtāntarāṇyupalakṣyanta ityāha- karma cetyādinā //2//
END BsRp_3,1.1.2
START BsRp_3,1.1.3ḥ
prāṇagateś ca
utkrāntau prāṇā dehabījapañcabhūtāśrayāḥ prāṇatvajjīvaddehasthaprāṇavadityāha- prāṇagateśceti //3//
END BsRp_3,1.1.3
START BsRp_3,1.1.4ḥ
agnyādigatiśruter iti cen na bhāktatvāt
prāṇānāṃ gatirasiddhetyāśaṅkya niṣedhati- agnyādīti /
adarśanādoṣadhivanaspatigamanasyeti śeṣaḥ /
lomānyapiyantītyarthaḥ //
prāṇānāmagnyādiṣu layasya mukhyatve jīvasya gatibhogayorayogātsarve prāṇā anūtkrāmantīti vispaṣṭaśruterlomādigauṇalayapāṭhācca gauṇatvamityarthaḥ //4//
END BsRp_3,1.1.4
START BsRp_3,1.1.5ḥ
prathame 'śravaṇād iti cen na tā eva hy upapatteḥ
bhūtāntarayuktānāmapāṃ gatimuktvā puruṣavacastvaṃ tāsāmākṣipya samādhatte- prathama iti /
nanu prathamapadaṃ vyarthamuttarāgniṣvapyapāmaśravaṇādityāśaṅkya somavṛṣṭyannaretasāmabrūpatvāduttaratra tāsāṃ śravaṇamasti, na prathama ityāha- yadināmeti /
pañcāgniṣvapāmāhutitve siddhe tāsāṃ pañcamyāmāhutau puruṣavacastvaṃ bhavenna tatsiddhaṃ prathamāgnau tāsāmanāhutitvāditi śaṅkārthaḥ evaṃ hi śraddhāśabdenāpāṃ grahe sati praśnottaropasaṃhārāṇāṃ saṃgānādekārthatvādekavākyatopapadyate, agrahe tu caturṣvagniṣvevāpāmāhutitvāccaturthyāmāhutāviti vācyaṃ, ataḥ praśnopasaṃhārayoḥ pañcamyāmiti śravaṇāt, prathamāgnāvapyāpa eva grāhyā iti samādhānārthaḥ /
anapaḥ adbhyo 'nyataḥ /
etadeveti /
śraddhāśabdasyābarthakatvaṃ darśayatītyarthaḥ /
upapatterityasyārthāntaramāha- śraddhākāryamiti /
tasyāḥ śraddhāhuteḥ somaḥ saṃbhavatītyādinā śraddhāsomādīnāṃ pūrvapūrvapariṇāmatvaṃ śrutaṃ tato dravapariṇāmatvāt śraddhāyā aptvaṃ pratyayātmakamukhyaśraddhāyā āhutitvāyogāccetyarthaḥ /
śraddhāśabdasyāpsu sūkṣmatvaguṇena vṛttimuktvā lakṣaṇāṃ vaktuṃ śraddhāyā adbhirekakarmayogitvaṃ hetutvaṃ vā saṃbandhamāha- śraddhāpūrvaketi /
asmai yajamānāya /
snānādyarthamāpaḥ śraddhāṃ saṃnamante janayantīti śrutyarthaḥ //5//
END BsRp_3,1.1.5
START BsRp_3,1.1.6ḥ
aśrutatvād iti cen neṣṭādikāriṇāṃ pratīteḥ
apāṃ gatimupetyādbhiḥ saha jīvānāṃ gatimākṣipya samādhatte- athāpītyādinā /
dyulokāgnau śraddhāhuteḥ somo rājā saṃbhavatītyuktvā vākyaśeṣe dhūmādimārgeṇa ākāśāccandramasaṃ prāptā iṣṭyādikāriṇa eṣa somo rājetyuktāḥ, ataḥ somarājāśabdasāmānyādiṣṭyādikāriṇāṃ jīvānāṃ śraddhāśabditādbhiḥ saha gatiriha śraddhāhutivākye pratīyata ityarthaḥ /
teṣāṃ sūkṣmābhirdravyāpūrvarūpābhiḥ pañcīkṛtābhiradbhiḥ saṃbandhaṃ vadan sahagatiṃ vivṛṇoti- teṣāṃ cāgnihotreti /
nidhanaṃ maraṇaṃ tannimittakamantyeṣṭividhānaṃ, asau yajamānaḥ, svargāya gacchatviti mantrārthaḥ /
hutadravyarūpāṇāmapāṃ gamane śrutyantaramāha- tathāceti /
agnihotraprakaraṇe janakena yājñavalkyaṃ prati 'natvevainayoḥ sāyaṃprātarāhutyostvamutkrāntiṃ na gatiṃ na pratiṣṭhāṃ na tṛptiṃ na punarāvṛttiṃ na lokaṃ pratyutthāyinaṃ vettha'iti ṣaṭ praśnāḥ kṛtāsteṣāṃ nirvacanamapi rājñaiva 'te vā ete āhutī hute utkrāmataḥ te 'ntarikṣadvārā divaṃ gacchataste divamevāhavanīyaṃ pratiṣṭhāṃ kurvāte divaṃ tarpayataste tataḥ punarāvartete tataḥ pṛthivyāṃ puruṣe yoṣiti ca hute puruṣarūpeṇottiṣṭhataḥ'iti vākyaśeṣeṇa kṛtam //6//
END BsRp_3,1.1.6
START BsRp_3,1.1.7ḥ
bhāktaṃ vānātmavittvāt tathā hi darśayati
saṃpratyuttarasūtravyāvartyaṃ śaṅkate- kathamityādinā /
atra somākhyacandrasyānnatvamuktaṃ neṣṭādikāriṇāmiti bhrāntinirāsārthaṃ śrutyantaramāha- te candramiti /
yathā yajñe camasasthaṃ somamṛtvija āpyāyasveti kriyāvṛttau loṭ punaḥ punarāpyāyya punaḥ punarapakṣayya bhakṣayanti /
evamenāniṣṭādikāriṇo 'nnarūpān bhakṣayanti devā ityarthaḥ /
adhikriyate puruṣo vidhinā saṃbadhyate 'nenetyadhikāraḥ phalakāmanā /
śāstrānarthakyavāraṇāya annatvaṃ goṇamiti bhāvaḥ /
kena doṣeṇa teṣāṃ devabhogyatetyata āha- anātmavittvācceti /
yathā paśurbhogya evamajñaḥ sa bhedadhīmān devānāṃ bhogya ityarthaḥ /
ātmaśabdasya mukhyatvabalena sūtrāṃśaṃ vyākhyāya prakṛtapañcāgnayaḥ sūtrakṛtātmatvenopacaritā iti vyākhyāntaramāha- anātmetyādinā /
vidyāstutyarthamannatvaṃ na mukhyamityatra śrutyantarārthaṃ sūtraśeṣaṃ vyācaṣṭe- tathāhīti /
evaṃ gatiparyālocanayā vairāgyamiti siddham //7//
END BsRp_3,1.1.7
START BsRp_3,1.2.8ḥ
kṛtātyaye 'nuśayavān dṛṣṭasmṛtibhyāṃ yathetamanevaṃ ca
idānīṃ gatyantarabhāvinīmāgatiṃ nirūpapayati- kṛtātyaya iti /
bhoktavyakarmasamāptyānantaryamathaśabdārthaḥ /
yathetamityārabhya śvādiyonimityantaṃ vākyaṃ yāvattāvadāmnāyata iti yojanā /
atra yāvatsaṃpātamiti viśeṣaṇādramaṇīyacaraṇā iti vākyācca saṃśayamāha- tatreti /
anuśayaḥ karma, atra pūrvapakṣe karmābhāvenāgateraniyamādvairāgyādārḍhyaṃ, siddhānte karmasattvenāgatiniyamādvairāgyadārḍhyamiti bhedaḥ /
teṣāmiṣṭādikāriṇāṃ yadā tatkarma paryavaiti viparikṣīṇaṃ bhavati tadā punarāvartanta iti śrutyantareṇāpi kṛtsrakarmaṇaścandraloke bhuktatvamucyata ityarthaḥ /
yāvatpadasaṅkoco na yuktaḥ śrutyantaravirodhādityāha- naivamiti /
ayaṃ naro yatkiñcidiha loke karma karoti tasyāntaṃ phalaṃ paraloke prāpya karmārthaṃ punarāyātīti śrutyarthaḥ /
karmābhāve śrutimuktvā yuktimāha- apiceti /
abhivyaktiḥ phalonmukhatā, maraṇenābhivyaktasya sarvasya karmaṇaḥ paralokabhogasyāvaśyaṃbhāvātkarmābhāva ityarthaḥ /
caraṇākhyasīlamātrādavaroha iti prāpte siddhāntapratijñāṃ vyācaṣṭe- yenetyādinā /
tat tatrāvarohatāṃ jīvānāṃ madhye ye kecidiha karmabhūmau ramaṇīyacaraṇāḥ puṇyakarmāṇaḥ puṇyayonibhāja iti yat tat abhyāśo ha avaśyaṃ hītyarthaḥ /
kapūyaṃ pāpam /
dṛṣṭaśabdasya śrutyarthamuktvārthāntaramāha- dṛṣṭaśceti /
'puṇyo vai puṇyena karma bhavati pāpaḥ pāpena'ityādiśāstreṇa sukhaduḥkhayordharmārdharmahetukatvamavagatam /
tataśca janmārabya dṛṣṭo bhogaḥ karmahetukaḥ bhogatvāt, svargabhogavadityānuśayasiddhiḥ, vipakṣe ca hetvabhāvāt bhogasyākasmikatvaprasaṅga ityarthaḥ /
smṛtavāśramāḥ āśramiṇaḥ pretya mṛtvā lokāntare karmaphalaṃ bhuktvā tataḥ śeṣeṇa bhuktādanyena karmaṇā anuśayākhyena punarjanma pratipadyante iti saṃbandhaḥ /
viśiṣṭā deśādayo medhāntā daśa guṇā yeṣu te tathoktāḥ /
śrutaṃ jñānaṃ, vṛttaṃ ācāraḥ /
svābhimatānuśayaṃ vaktuṃ pṛcchati- kaḥ punariti /
kṛtasya karmaṇaḥ svarge bhoge sati bhuktasya karmaṇo leśo 'nuśayastadvānavarohati bhāṇḍe snehaleśasya dṛṣṭatvāt, tataḥ śeṣeṇeti smṛteścetyekadeśivyākhyāmāha- kecidityādinā /
ricyamānaṃ snehena viyujyamānam /
nanu bhoganāśyatvāt karmaṇo leśo na yuktaḥ iti śaṅkate- nanviti /
kṛtsnakarmaṇo bhoge jāte nāśaḥ syāt, natu bhogo jāta iti parihārārthaḥ /
bhogo na jāyata ityayuktamiti śaṅkate- nanviti /
bhogaḥ sāvaśeṣo jāta iti samādhatte- bāḍhamityādinā /
idamekadeśivyākhyānaṃ dūṣayati- naceti /
'svargakāmo yajeta'ityādiśāstreṇa svargabhogārthaṃ karma coditaṃ, taccheṣasya martyabhogahetutve śāstravirodha ityarthaḥ /
kiñca svargahetukarmaśeṣādavarohe kapūyayonyāpattiśrutivirodha ityāha- avaśyaṃ ceti /
svābhimatamanuśayamāha- tasmāditi /
pūrvapakṣabījamanūdya dūṣayati- yadityādinā /
kṣapayitvā punarāgacchantīti prāpyantamiti vākyena gamyata iti yojanā /
janmārabhya dṛṣṭabhogaliṅgānugṛhītayā ramaṇīyakapūyacaraṇaśrutyaihikānuśayākyakarmaviśeṣaṇaparayā virodhāt, yatkiñceti yāvatsaṃpātamiti ca sāmānyaśabdayorāmuṣmikaviṣayatvena saṅkoco nyāyya iti bhāvaḥ /
maraṇaṃ kṛtsnakarmābhivyañjakamityayuktam, uktānuśayaśrutivirodhādityāha- tadapīti //
balavadanārabdhakarmapratibandhācca na kṛtsnakarmābhivyaktirityāha- apicetyādinā /
tasya kṛtasnakarmavyañjakatve heturnāstīti bhāvaḥ /
praśnaṃ matvottaraṃ śaṅkate- ārabdheti /
ārabdhavadanārabdhasyāpi balavataḥ pratibandhakatvānna sarvakarmaṇaḥ phaladānāyābhivyaktiriti samādhatte- yatheti /
anāraśabdhaphalatvāviśeṣātsarvakarmaṇāmabhivyaktimāśaṅkya mithoviruddhasvarganarakādidehaphalānāmekadehārambhakatvāsaṃbhava uktastaṃ vivṛṇoti- nahīti /
astu tarhi durbalasya karmaṇo nāśa ityata āha -nāpīti /
nābhuktaṃ kṣīyate karmetyekānta utsargaḥ sa ca prāyaścitabrahmajñānadhyānairbādhyate na maraṇamātraṇetyarthaḥ /
maraṇena durbalakarmāvināśe mānamāha- smṛtiriti /
karmanāśapakṣaṃ nirasya prakṛtakṛtsnakarmābhivyaktipakṣe doṣāntaramāha- yadi ceti /
'kṛtsnakarmaṇāmekasmin devādijanmani bhogena kṣayānna janmāntaraṃ syāt, jñānābhāvānna muktirityajñadevasya kaṣṭāntarāladaśā syādityarthaḥ /
'śvasūkarakharoṣṭrāṇāṃ go 'jāvimṛgapakṣiṇām /
caṇḍālapulkasānāṃ ca brahmahā yonimṛcchati /
'ityādismṛtivirodhācca na sarvakarmaṇāmekajanmārambhakatvamityāha- brahmeti /
nanvekasya karmaṇaḥ kathamanekajanmaphalakatvam, adṛṣṭatvādityāha- naceti /
kiñca vyañjakatve 'pi maraṇasya kiṃ sarvakarmavyañjakatvaṃ kalpyate uta yatkiñcitkarmavyañjakatvam /
nādyaḥ, iha kṛtakārīryāderatraiva phalahetormaraṇavyajyatvāsaṃbhavādityāha- naceti /
dvitīyaṃ nirasyan paroktaṃ dṛṣṭāntaṃ vighaṭayati- pradīpeti /
rūpāṇāṃ pradīpavat, maraṇaṃ na kasyacidapi karmaṇo vayañjakaṃ kintu prabalakarmapratibandhābhāve durbalaṃ vyajyata ityarthaḥ /
evaṃ maraṇasya vyañjakatvānaṅgīkāreṇa pradīpadṛṣṭānto nirastaḥ,
aṅgīkāre 'pyanukūlo dṛṣṭānta ityāha- sthūleti /
sūkṣmamanudbhūtarūpamiti maraṇe sarvakarmābhivyaktyasiddhiriti śeṣaḥ /
evaṃ sarvakarmasaṅgha ekajanmārambhaka ityaikabhavikaḥ karmāśaya iti matanirāsamupasaṃharati- tasmāditi /
caraṇaśrutyā 'tataḥ śeṣeṇa'ityādismṛtyā 'prabalapratibandhāt'itinyāyena cānabhivyaktakarmasadbhāvādityarthaḥ /
nanu muktyanupapattyāṅgīkārya aikabhavika ityata āha- śeṣeti /
sūtraśeṣaṃ vyācaṣṭe- te cetyādinā /
avarohamārga itthaṃ śrūyate-'tasmin yāvatsaṃpātamuṣitvā athaitamevādhvānaṃ punarnivartante yathetamākāśamākaśādvāyuṃ vāyurbhūtvā dhūmo bhavati dhūmo bhūtvābhraṃ bhūtvā megho bhavati bhūtvā pravarṣati ta iha vrīhiyavā oṣadhivanaspatayastilamāṣā iti jāyante ato vai khalu durniṣprapataraṃ yo yo hyannamatti yo retaḥ siñcati tadbhūya eva bhavati tadya iha ramaṇīyacaraṇā ramaṇīyāṃ yonimāpadyante'iti /
dhūmādyadhvanā yathetaṃ yathāgataṃ tathetamadhvānaṃ punarāyantītyuktvā dhūmādirūpapitṛmārgastharātryādikaṃ noktamadhikaṃ cābhrādikamuktamiti matvā sūtrakṛtoktaṃ yathetamanevaṃ ceti /
avaśiṣṭaśrutyartho 'gne sphuṭībhaviṣyati //8//
END BsRp_3,1.2.8
START BsRp_3,1.2.9ḥ
caraṇād iti cen nopalakṣaṇārtheti kārṣṇājiniḥ
saṃprati śrutisthacaraṇaśabdamākṣepapūrvakaṃ sūtrakṛdvyācaṣṭe- caraṇāditi cediti /
'adrohaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā /
anugrahaśca jñānaṃ ca śīlametadvidurbudhāḥ'iti smṛtāvuktāvadrohādayaḥ śāstrārthajñānarūpaṃ śīlaṃ sarvakarmāṅgamuktaṃ tadbodhakaṃ caraṇapadamaṅginaḥ śrautādikarmaṇo lakṣakaṃ, karmaṇa evottarāvasthā dharmādharmākhyāpūrvamiti karmalakṣaṇayaiva tadabhinnāpūrvākhyānuśayasiddhiriti kārṣṇājinimatam //9//
END BsRp_3,1.2.9
START BsRp_3,1.2.10ḥ
ānarthakyam iti cen na tadapekṣatvāt
tadeva śaṅkāsamādhānābhyamāha- ānarthakyamiti cedityādinā sūtreṇa /
caraṇaśabdavācyasyaiva grahaṇasaṃbhavānna lakṣaṇā yukteti śaṅkitvaiva brūte- nanviti /
pratiṣiddhaṃ śīlaṃ krodhānṛtādirūpam /
kiñca śīlasya niṣphalatvāyogācchrutayonyāpattistasyaiva phalaṃ nānuśayasyetyāha- avaśyaṃ ceti /
vedāstadarthakarmāṇyācāraṃ vinā na phalantīti smṛtyā śīlasya karmāṅgatvānna pṛthakphalāpekṣā, aṅgiphalenārthavattvāt /
na cāṅgamātrādyonyāpattiḥ phalamiti vācyam /
aṅgasya phalāsaṃbhavena mukhyārthasyācārasya grahaṇāyogāllakṣaṇā yukteti samādhānārthaḥ /
yadyācārasya snānādivat puruṣasaṃskāratayā puruṣārthatvaṃ tadāpyavirodha ityāha- puruṣārthatve 'pīti /
aṅgāvabaddhopāstivadācāror'thavānityarthaḥ /
astu tarhi śīlakhyācārādeva yonyāpattirityāśaṅkya 'puṇyo vai puṇyena karmaṇā'ityādi śrutyā virodhānnaivamityāha- karma ceti /
pārayamāṇaḥ śaktaḥ //10//
END BsRp_3,1.2.10
START BsRp_3,1.3.11ḥ
sukṛtaduṣkṛte eveti tu bādariḥ
yadyapyakrodhādirūpaṃ śīlaṃ sādhāraṇadharmātmakaṃ viśeṣarūpāt karmaṇo 'bhinnaṃ tathāpi caraṇācāraśabdau karmavācināveva na śīlavācakāviti na lakṣaṇāvasara iti bādarimataṃ mukhyasiddhāntamāha- sukṛteti /
caraṇaśabdārthamupasaṃharati- ācāro 'pīti /
karmaṇa evācāratve yathākārītyādibhedoktiḥ kathamityata āha- bhedavyapadeśa iti /
nirūpapadācāraśabdāt sadācārarūpo viśeṣo bhāti /
atastatsamabhivyāhṛtaḥ karmasāmānyavācako yathākārīti śabdastaditaraviśeṣaparaḥ evamanavadyāni karmāṇīti sāmānyataḥ, asmākaṃ sucaritānīti viśeṣa iti vivekaḥ /
tasmādanuśayabalādāgatyavaśyaṃbhāvānusandhānādvairāgyamiti siddham //11//
END BsRp_3,1.3.11
START BsRp_3,1.3.12ḥ
aniṣṭādikāriṇām api ca śrutam
evaṃ puṇyātmanāṃ gatyāgaticintayā vairāgyaṃ nirūpya pāpināṃ taccintayā tannirūpayati- aniṣṭādikāriṇāmapīti /
'ye vai ke ca'ityaviśeṣaśruteḥ, 'vaivasvataṃ saṃgamanaṃ janānām'iti śruteśca saṃśaye prathamādhikaraṇena siddhaniyamākṣepasaṃgatyā pūrvapakṣasūtraṃ vyācaṣṭe- tatretyādinā /
yamarājaṃ pāpijanānāṃ samyaggamyaṃ, haviṣā prīṇayateti śrutyarthaḥ /
pūrvapakṣe puṇyavatāmeva candragatiriti niyamābhāvāt puṇyavaiyarthyaṃ pāpādvairāgyādārḍhyaṃ ceti phalaṃ, siddhānte pāpināṃ candralokadarśanamapi nāstīti puṇyārthavattvaṃ vairāgyadārḍhyaṃ ceti phalam /
pañcamāgnau dehārambha iti niyamātpāpināmapi prathamadyulokāgniprāptirvācyetyāha- dehārambha iti /
pāpināṃ svargabhogābhāve 'pi mārgāntarābhāvā candragatiriti bhāvaḥ //12//
END BsRp_3,1.3.12
START BsRp_3,1.3.13ḥ
saṃyamane tv anubhūyetareṣāmārohāv arohau tadgatidarśanāt
siddhāntasūtraṃ vyācaṣṭe- tuśabda ityādinā /
saṃyamane yamaloke yamakṛtā yātanā anubhūyāvarohantītyevamārohāvarohāviti yojanā sūtrasya jñeyā /
prayatāṃ mṛtvā gacchatām /
samyak parastātprāpyata iti saṃparāyaḥ paralokaḥ tadupāyaḥ sāṃparāyaḥ, bālamajñaṃ, viśeṣato vittarāgeṇa mūḍhaṃ mohātpramādaṃ kurvantaṃ prati na bhāti /
sa ca bālo 'yaṃ strīvittādiloko 'sti na paraloko 'stīti mānī /
sa me mama yamasya vaśamāpnotītyarthaḥ /
pāpināṃ yamavaśyatāvādiviśeṣaśrutismṛtibalāt'ye vai ke ca'ityaviśeṣaśrutiriṣṭādikāriviṣayatvena vyākhyeyeti bhāvaḥ //13//
END BsRp_3,1.3.13
START BsRp_3,1.3.14ḥ
smaranti ca
sūtratrayasya bhāṣyaṃ subodham //14 // //15 // //16//
END BsRp_3,1.3.14
START BsRp_3,1.3.15ḥ
api ca sapta
END BsRp_3,1.3.15
START BsRp_3,1.3.16ḥ
tatrāpi ca tadvyāpārādavirodhaḥ
END BsRp_3,1.3.16
START BsRp_3,1.3.17ḥ
vidyākarmaṇor iti tu prakṛtatvāt
yaduktaṃ mārgāntarābhāvāt pāpināmapi candragatiriti /
tanna /
tṛtīyamārgaśruterityāha- vidyākarmaṇoriti /
mārgadvitayoktyanantaraṃ tṛtīyamārgoktiprārambhārthaḥ śrutāvathaśabdaḥ /
etayorvidyākarmaṇoḥ pathidvayasādhanayoranyatareṇāpi sādhanena ye narā na yuktāste janmamaraṇāvṛttirūpatṛtīyamārgasthāni bhūtāni bhavanti, kriyāvṛttau loṭ, tena pāpināṃ candragatyabhāvāccandraloko na saṃpūryata iti śrutyarthaḥ /
pratipattāviti /
prāptisādhane ityarthaḥ /
apica pāpināṃ candragatau asau lokaḥ saṃpūryeta 'ataśca na saṃpūryate'ityetatprativacanaṃ viruddhaṃ prasajyetetyanvayaḥ /
avarohādasaṃpūraṇamaśrutaṃ na kalpyaṃ śrutahānyāpatterityāha- na aśrutatvāditi /
avaroha eva tṛtīyaṃ sthānaṃ śrutyuktamityata āha- avarohasyeti /
imamadhvānaṃ punarnivartanta iti iṣṭādikāriṇāmavarohokteraniṣṭādikāriṇāmapi avarohasyārthasiddhatvāt punaruktirvyarthetyarthaḥ /
athaitayoriti mārgāntaropakramabādhastṛtīyaśabdabādhaścetyataḥ sthānaśabdo mārgalakṣaka iti draṣṭavyam //17//
END BsRp_3,1.3.17
START BsRp_3,1.3.18ḥ
na tṛtīye tathopalabdheḥ
evamaviśeṣaśrutermārgāntarābhāvācceti pūrvapakṣabījadvayaṃ nirasya tṛtīyabījanirāsārthaṃ sūtramādatte- yatpunarityādinā /
vidyākarmaśūnyānāṃ kṛmikīṭādibhāvena jāyasvetyādiśrutyā nirantarajanmamaraṇopalabdhernāhutisaṃkhyādara ityarthaḥ /
puruṣaśabdāccaivamityāha- apiceti /
manuṣyadehasyāpi nāhutisaṅkhyāniyama ityāha- apicetyādinā /
vidhiniṣedharūpārthadvaye vākyabhedaḥ syādityarthaḥ //18//
END BsRp_3,1.3.18
START BsRp_3,1.3.19ḥ
smaryate 'pi ca loke
aniyame smṛtisaṃvādārthaṃ sūtram- smaryate 'pīti /
lokyate 'neneti loko bhāratādiruktaḥ mukhyārthamapyāha- balāketi //19//
END BsRp_3,1.3.19
START BsRp_3,1.3.20ḥ
darśanāc ca
'aṇḍajāni ca jarāyujāni ca svedajāni codbhijjāni ca 'itiśrutyavaṣṭambhena sūtraṃ vyācaṣṭe- apiceti /
anyatrāpyaniṣṭādikāriṣvityarthaḥ //20//
END BsRp_3,1.3.20
START BsRp_3,1.3.21ḥ
tṛtīyaśabdāvarodhaḥ saṃśokajasya
anayā śrutyā cāturvidhyaṃ kathamuktaṃ śrutyantare trīṇyevetyavadhāraṇavirodhāditi śaṅkottaratvena sūtramādatte- nanvityādinā /
jīvajaṃ jarāyujaṃ manuṣyādi, bhūmimudbhidya jāyate vṛkṣādikaṃ, udakaṃ bhittvā jāyate yūkādi jaṅgamamiti bhedaḥ /
saṃśokaḥ svedaḥ //21//
END BsRp_3,1.3.21
START BsRp_3,1.4.22ḥ
sābhāvyāpattirupapatteḥ
evaṃ pāpināṃ gatyāgatī vicārya saṃpratīṣṭādikāriṇāmavarohe viśeṣamāha- sābhāvyāpattirūpapatteḥ /
yathetamanevaṃ cetyuktarītyā yathāgataṃ dhūmādyadhvānaṃ punarnivartante, nivṛttāścānuśayinaḥ karmānte drutadehā ākāśaṃ gatā ākāśasadṛśā bhavanti /
ākāśasādṛśyānantaraṃ piṇḍīkṛtā atisūkṣmaliṅgopahitāḥ vāyunetastataśca nīyamānā vāyusamā bhavanti /
so 'nuśayī saṃgho vāyusamo bhūtvā dhūmasaṃgatastatsamo bhavati, dhūmasamo bhūtvābhrasamo bhavati /
apo bibhartītyabhraṃ, mehati siñcatīti vṛṣṭikartā meghastatsamo bhūtvā varṣadhārādvārā pṛthivīṃ praviśya vrīhiyavādirūpo bhavatīti siddhāntagatyā śrutyarthaḥ /
pūrvottarayuktidvayaṃ saṃśyabījaṃ mantavyaṃ, pūrvatra mārgadvayamuktvā tṛtīyatvokteryuktaṃ sthānaśabdasya mārgalakṣakatvamiha tu dugdhaṃ dadhi bhavatītyādiprayoge bhavatiśrutervikārasvarūpāpattau mukhyatvāt sādṛśyāpattilakṣaṇābījaṃ nāstīti pratyudāharaṇasaṅgatiḥ /
śrutimukhyatvaṃ phalamiti pūrvapakṣaḥ /
anuśayināṃ pūrvasiddhākāśādisvarūpāpattyayogāllakṣaṇeti siddhāntayati- evamityādinā /
samāno bhāvo dharmo yasya tadbhāvaḥ sābhāvyaṃ sāmyamiti sūtrapadārthaḥ /
evaṃ hyetaditi /
etadbhavanamevaṃ sādṛśyarūpamevopapadyata ityarthaḥ /
anuśayināmākāśādibhyo nirgamanānyathānupapattyāpi sādṛśyalakṣaṇetyāha- ākāśasvarūpeti /
saṃyogalakṣaṇāmāśaṅkyāha- vibhutvādi ti /
bhavatiśrutyā saṃyogalakṣaṇāyāmanuvādaḥ syādityarthaḥ /
vividhabhūtasāmyamavarohe bhavatītyanusaṃdhānādvairāgyamupasaṃharati- ata iti //22//
END BsRp_3,1.4.22
START BsRp_3,1.5.23ḥ
nāticireṇa viśeṣāt
nāticireṇa /
uktaṃ sādṛśyamupajīvya loke gantṛṇāṃ cirāciragatidarśanātsaṃśayaṃ vadan pūrvapakṣayati- tatretyādinā /
aniyamāt kadācidvilambena yonyāpattiriti pūrvapakṣaphalaṃ, siddhānte tu vrīhīyavādibhāvādanuśayināṃ vilambena nirgamanamiti viśeṣādākāśādibhāvācchīghraṃ nirgama ityavilambena yonyāpattirityanusaṃdhānādvairāgyadārḍhyamiti vivekaḥ /
nanvākāśādiṣvanuśayināṃ sukhaṃ vrīhiyavādiṣu duḥkhamiti duḥśabdādbhāti na cirāciranirgamanamityata āha- sukhaduḥkhatāviśeṣaścāyamiti /
avadhiḥ kālaḥ //23//
END BsRp_3,1.5.23
START BsRp_3,1.6.24ḥ
anyādhiṣṭhiteṣu pūrvavadabhilāpāt
anyābhilāpāt /
śrutikramāt arthakramāccādhikaraṇānāṃ kramo bodhyaḥ /
iha bhūmau varṣadhārādvārā patitāste 'nuśayino vrīhyādisāmyena jāyanta iti śrutyarthaḥ /
atra jāyanta iti śruteḥ pūrvatrākāśādivarṣāntasādṛśyokteśca saṃśayamāha- tatreti /
asminnavadhau varṣasādṛśyānantaramityarthaḥ /
durniṣprapataraśabdena ciranirgalanalakṣaṇoktā na yuktā, duḥkhena nirgamanamiti mukhyasaṃbhavādityākṣepasaṅgatyā pūrvapakṣayati- kiṃ tāvadityādinā /
atra pūrvapakṣe sthāvaratvanivṛttaye 'dhikāriṇāṃ yatnagauravaṃ, siddhānte vrīhyādisaṃśleṣamātraṃ parihartuṃ yatnalāghavaṃ vairāgyadārḍhyaṃ ceti vivekaḥ /
nanu dehotpattyā jīvānāṃ janma syānna svataḥ, vrīhyadestu na dehatvamityata āha- sthāvarabhāvasyeti /
'sthāṇumanye 'nusaṃyanti'ityādyā śrutiḥ /
'śarīrajaiḥ karmadoṣairyāti sthāvaratāṃ naraḥ'ityādyā smṛtiḥ /
nanu svargiṇāṃ pāpābhāvātkathaṃ sthāvaratvaṃ, tatrāha- paśviti /
somādyucchiṣṭabhakṣaṇasurāgrahāvādiśabdārthaḥ /
kratvarthahiṃsāderapi hiṃsātvādisāmānyena pravṛtterna hiṃsyādityādiśāstraniṣiddhatvākāreṇa duritāpūrvakāritvamaviruddhamiti sāṅkhyā āhuḥ /
śruto 'tra vrīhyādibhāvo 'nuśayināṃ na janyarūpaḥ karmaviśeṣaparāmarśaṃ vinātroktatvāt, pūrvoktākāśādibhāvavaditi siddhāntayati- evaṃ prāpta ityādinā /
pūrvavaditi padaṃ dṛṣṭāntatvena hetvaṃśatvena ca vyākhyātaṃ yadatra prakaraṇe karmaviśeṣaparāmarśakamucyate tajjanmeti vyatirekadṛṣṭāntamapyāha- yatra tviti /
apica 'yo yo hyannamatti yo retaḥ striyāṃ siñcati tadbhūya eva bhavati'iti vākyaśeṣe vrīhyādiṣu praviṣṭasyānuśayisaṃghasyānnadvārā retaḥsikpuruṣayogaḥ śrutastadanyathānupapattyāpi janmaśrutirna mukhyetyāha- apicetyādinā /
vrīhyādirūpadehanāśe dehināmuktānteravaśyaṃbhāvādretaḥ sigyogo na syādityarthaḥ /
eteneti /
uktānumānārthāpattibhyām /
jāyata iti śrutermukhyārthatvamanuśayibhogāyatanatvaṃ ca vrīhyādeḥ pratibrūyādityarthaḥ /
nanu vrīhyāderbhogāyatanatvānaṅgīkāre pūrvoktaśrutismṛtiprasiddhibādha ityata āha- naceti //24//
END BsRp_3,1.6.24
START BsRp_3,1.6.25ḥ
aśuddham iti cen na śabdāt
vaidikaṃ karmāśuddhaṃ na bhavati śāstravihitatvāditi sūtrārthaṃ prapañcayati- ayaṃ dharma ityādinā /
śucau deśe prātaḥ sāyaṅkāle jīvanādinimitte kṛtamagnihotraṃ dharmo bhavati sa evāśucideśe madhyarātre maraṇādinimitte kṛtaḥ sannadharmo bhavatīti nirṇayaḥ śāstraikasādhya ityarthaḥ /
tataḥ kiṃ tatrāha- śāstrācceti /
nanu yā hiṃsā so 'dharma ityutsargasya viśeṣavidhinā bādho 'tra na yuktaḥ /
nābhicarediti niṣiddhaśyenasya puruṣārthatvavat niṣiddhahiṃsāderapi kratūpakārakatvāvirodhāditi, tatrāha- utsargāpavādayoriti /
ayamarthaḥ-kāmye karmaṇi sarvatra karaṇāṃśe rāgataḥ pravṛttiḥ, aṅgeṣu vidhita iti sthitiḥ /
tathāca śyenākhye karmaṇi niṣedhe 'pi rāgaprābalyāt pravṛttiḥ syāt kratvaṅgahiṃsādau tu vidhita eva pravṛttirvācyā /
sa ca vidhiryadyutsargaprāptamanarthahetutvaṃ na bādheta tarhi pravartako na syāt, pravartakatve vā vidhiranarthāya syāt, ato niravakāśo vidhiḥ sāvakāśamutsargamavihitahiṃsādiṣu sthāpayatīti /
idaṃ ca niṣedhaśāstrasya hiṃsātvādisāmānyena pravṛttimaṅgīkṛtyoktam /
vastutastasya rāgaprāptahiṃsāviṣayatvādvaidhahiṃsāyāmapravṛtternāśuddhatvaśaṅkāvasara iti draṣṭavyam /
pratirūpaṃ duḥkharūpaṃ tasya phalaṃ neti yojanā /
iha vrīhyādibhāve kaścidadhikāraḥ karmaparāmarśo nāstītyuktam //25//
END BsRp_3,1.6.25
START BsRp_3,1.6.26ḥ
retaḥsigyogo 'tha
atha vrīhyādibhāvānantaraṃ retaḥ sigbhāvaḥ śrutaḥ /
tatrānnasthānuśayino retaḥ sekakartṛtvāyogādyogamātraṃ vācyaṃ tadvadupakrame 'pi yoga evāstheyaḥ, anyathopakramopasaṃhārayorvirodhaḥ syāditi matvoktam- ityavirodha iti //26//
END BsRp_3,1.6.26
START BsRp_3,1.6.27ḥ
yoneḥ śarīram
Original text: Brahmasūtra with Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā, a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0