બ્રહ્મસૂત્ર · અધ્યાય 3.2

યોનેઃ શરીરશ્રુતેર્ન વ્રીહ્યાદિશરીરત્વમનુશયિનામિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
એવં કર્મિણાં ગત્યાગતિસંસારો દુર્વાર ઇત્યનુસન્ધાનાત્ કર્મફલાદ્વૈરાગ્યં તત્ત્વજ્ઞાનસાધનં સિદ્ધમિતિ પાદાર્થમુપસંહરતિ- ઇતિ સિદ્ધમિતિ ॥27॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,1.6.27
ઇતિ શ્રીમદ્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્ય શ્રીમદ્ગોવિન્દભગવત્પાદકૃતૌ શારીરકમીમાંસાખ્યાયાં ભાષ્યરત્નપ્રભાયાં તૃતીયાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ પાદઃ ॥
તૃતીયાધ્યાયે દ્વિતીયઃ પાદઃ ।
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.1.1ઃ
સન્ધ્યે સૃષ્ટિરાહ હિ

સંધ્યે સૃષ્ટિરાહ હિ ।
ઉક્તવૈરાગ્યસાધ્યસ્તત્ત્વંપદાર્થવિવેકો વાક્યાર્થજ્ઞાનસાધનમસ્મિન્ પાદે નિરૂપ્યત ઇતિ પાદયોર્હેતુસાધ્યભાવસંગતિમાહ- અતિક્રાન્ત ઇતિ ।
સાધનવિચારત્વાદેવાસ્ય પાદસ્યાસ્મિન્નધ્યાયે સંગતિઃ ।
અસ્મિન્ પાદે ઽન સ્થાનતો ઽપિઽઇત્યતઃ પ્રાગુદ્દેશ્યત્વેન પ્રથમં જિજ્ઞાસિતત્વંપદાર્થો ઽવસ્થાદ્વારા વિવિચ્યતે, તદારભ્યાપાદસમાપ્તેર્વિધેયતત્પદાર્થવિવેકઃ, તત્ર પૂર્વં ગત્યાગતિચિન્તયા જાગ્રદવસ્થા નિરૂપિતા તદનન્તરભાવિનીં સ્વપ્નાવસ્થાં શ્રુત્યુક્તાં વિષયીકૃત્ય તત્ર સ્વપ્ને રથાદિસૃષ્ટ્યુક્તેસ્તદભાવોક્તેશ્ચ સંશયં વદન્ પૂર્વપક્ષસૂત્રં યોજયતિ- તત્ર સંશય ઇત્યાદિના ।
સ્વપ્નરથાદયો જાગ્રદ્રથાદિવત્ વ્યાવહારિકસત્તાકા ઉત શુક્તિરજતવત્ પ્રાતીતિકા ઇતિ સંશયાર્થઃ ।
આરમ્ભણાધિકરણે પ્રપઞ્ચસ્ય પારમાર્થિકત્વનિષેધાદિતિ મન્તવ્યમ્ ।
અત્ર પૂર્વપક્ષે જાગ્રદ્વત્ સ્વપ્નાજ્જીવસ્ય વિવેકાસિદ્ધિઃ ।
સિદ્ધાન્તે પ્રાતીતિકદૃશ્યસાક્ષિતયા વિવેકાત્ સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વસિદ્ધિરિતિ ફલમ્ ।
મુમૂર્ષોઃ સર્વેન્દ્રિયોપસંહારાદેતલ્લોકાનનુભવો સતિ વાસનામાત્રેણ ઇમં લોકં સ્મરતઃ કર્મબલાધૃદયે મનસા પરલોકસ્ફૂર્તિરૂપઃ સ્વપ્નો ભવતિ, સો ઽયં લોકદ્વયસન્ધૌ ભવતીતિ સંધ્યઃ સ્વપ્નઃ ।
તથાચ શ્રુતિઃ-ઽતસ્મિન્ સંધ્યે સ્થાને તિષ્ઠન્નેતે ઉભે સ્થાને પશ્યતિ ઇદં ચ પરલોકસ્થાનં ચઽઇતિ ।
અયં સ્વપ્નઃ કાદાચિત્ક ઇત્યરુચ્યા નિત્યસ્વપ્નસ્ય પ્રબોધસંપ્રસાદસંધિભવત્વમુક્તમ્ ।
અન્યેતુ મર્ત્યચક્ષુરાદ્યજન્યરૂપાદિસાક્ષાત્કારવત્ત્વં પરલોકલક્ષણં, દૈવચક્ષુરાદ્યજન્યતદ્વત્ત્વં મર્ત્યલોકલક્ષણં ચ સ્વપ્ને ઽસ્તીતિ લક્ષણતો લોકદ્વયસ્પર્શિત્વાત્ નિત્યસ્વપ્નસ્યૈવ લોકદ્વયસંધ્યત્વં ગ્રામદ્વયસ્પર્શિમાર્ગસ્ય તત્સંધ્યત્વવદિતિ વ્યાચક્ષતે ।
ન કેવલં શ્રુત્યા સ્વપ્નાર્થાનાં વ્યાવહારિકસત્યત્વં કિન્તુ સકર્તૃકત્વાદપીત્યાહ- સ હિ કર્તેતિ ॥1॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.1.1
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.1.2ઃ
નિર્માતારં ચૈકે પુત્રાદયશ્ ચ

કિઞ્ચ સ્વપ્નાર્થાઃ સત્યાઃ, પ્રાજ્ઞનિર્મિતત્વાત્, આકાશાદિવદિતિ સૂત્રાર્થમાહ- અપિચેત્યાદિના ।
રૂઢિમાશઙ્ક્ય પ્રકરણાન્નિરસ્યતિ- નન્વિત્યાદિના ।
યઃ સુપ્તેષુ નિર્વ્યાપારેષુ કરણેષુ જાગર્તિ તદેવ શુક્રં સ્વપ્રકાશં બ્રહ્મેત્યર્થઃ ।
સ્વપ્નસ્ય જાગ્રદર્થૈઃ ।
સમાનદેશત્વશ્રુતેરભેદશ્રુતેશ્ચ સત્યત્વે તાત્પર્યમિત્યાહ- અથો ખલ્વાહુરિતિ ॥2॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.1.2
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.1.3ઃ
માયામાત્રં તુ કાર્ત્સ્ન્યેનાનભિવ્યક્તસ્વરૂપત્વાત્

સ્વપ્નરથાદયઃ પ્રાતીતિકા જાગ્રદ્રથાદૌ કૢપ્તસામગ્રીં વિના દૃષ્ટત્વાચ્છુક્તિરૂપ્યાદિવદિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- તુશબ્દ ઇત્યાદિના ।
ચિન્માત્રનિષ્ઠાવિદ્યા ચિત્ત્વાવચ્છેદેન જીવે ઽપિ સ્થિતા રથાદ્યાકારા માયેતિ સૂત્રભાષ્યયોરુક્તા માયાવિદ્યયોરભેદજ્ઞાપનાય માત્રપદેન તુ સતિ પ્રમાતર્યબાધ્યત્વરૂપસ્ય વ્યાવહારિકસત્યત્વસ્ય નિરાસ ઉક્તઃ ।
કાર્ત્સ્ન્યમત્ર જાગ્રતિ યા કૢપ્તસામગ્રી, તજ્જન્યત્વં પરમાર્થવસ્તુનો જાગ્રદર્થસ્ય કાર્યસ્ય ધર્મઃ ।
સત્યત્વવ્યાપકઃ તદભાવં સ્વપ્ને વિવૃણોતિ- ન તાવાદિત્યાદિના ।
સંવૃતે સઙ્કીર્ણે, પર્યેતું ગન્તું, વિપર્યેતુમાગન્તું, શ્રાવયતિ પ્રબુદ્ધો જનઃ,
પાર્શ્વસ્થાન્પ્રતીતિ શેષઃ ।
એતત્સ્વપ્નં યથા સ્યાત્તથા ।
યત્ર કાલે સ્વપ્ન્યયા વૃત્ત્યા ચરતિ તથા સ્વશરીરે યથેષ્ટં ચરતીત્યર્થઃ ।
બહિરિવેતિ ।
કુલાયાદ્દેહાત્ બહિરિવામૃત આત્મા ચરિત્વા યત્ર કામં યથેષ્ટમીયતે વિહરતીત્યર્થઃ ।
ગુણમાહ- યો હીતિ ।
દેહાભિમાનહીનત્વગુણેન બહિષ્ઠવદ્દેહસ્થો ઽપિ બહિરિત્યુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
એવં સતિ શ્રુતિયુક્તિભ્યાં અન્તરેવ સ્વપ્ને સતીત્યર્થઃ ।
વિપ્રલમ્ભો વિભ્રમઃ યોગ્યદેશાભાવમુક્ત્વા કાલાભાવમાહ- કાલેતિ ।
અત્ર રાત્રિસમયે ઽપિ કેતુમાલાદિવર્ષાન્તરે વાસરો ભવતિ ઇતિ ભારત ઇત્યુક્તમ્ ।
પૂર્વક્ષાનુમાનાનાં જાગ્રદર્થદૃષ્ટાન્તે કૢપ્તમગ્રીજન્યત્વમબાધયોગ્યત્વં ચોપાધિરિતિ સૂત્રતાત્પર્યમ્ ॥3॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.1.3
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.1.4ઃ
સૂચકશ્ચ હિ શ્રુતેર્ આચક્ષતે ચ તદ્વિદઃ

સ્વપ્નસ્ય ભ્રાન્તિમાત્રત્વે તત્સૂચિતો ઽપ્યર્થઃ સત્યો ન સ્યાદિતિ શઙ્કોત્તરત્વેન સૂત્રાન્તરં વ્યાચષ્ટે- માયેત્યાદિના ।
મન્ત્રેણ દેવતાનુગ્રહેણૌષધિસેવયા વા સ્વપ્નઃ સત્યસૂચકાશ્ચેત્ સત્યાઃ સ્યુરિત્યત આહ- તત્રાપિ ભવતુ નામેતિ ।
સત્યહર્ષહેતોરપિ શુક્તિરૂપ્યસ્ય સત્યત્વાદર્શનાદિતિ ભાવઃ ।
યથા કૃષિદ્વારા લાઙ્ગલસ્ય ગવાદિજીવનનિમિત્તત્વં તથા સ્વપ્નભોક્તુરદૃષ્ટદ્વારા સ્વપ્નસૃષ્ટિનિમિત્તત્વં ન તુ કુમ્ભં પ્રતિ કુમ્ભકારસ્યેવ સાક્ષાદ્ સ્વપ્નકર્તૃત્વં સામગ્ર્યભાવબાધયોરુક્તત્વાદિત્યાહ- યદુક્તમિત્યાદિના ।
તથાચ સ્વપ્નસ્ય સકર્તૃકત્વં મુખ્યં નાસ્તીતિ હેત્વસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ ।
શ્રુતિતાત્પર્યવિરોધાચ્ચ ન સ્વપ્નસત્યતેત્યાહ- અપિચેતિ ।
વ્યતિકરઃ સંકરઃ, શ્રુત્યાતત્પરતયેત્યર્થઃ ।
જાગરિતાદવિશેષાદિતિ ભાવઃ ।
ફલિતમાહ- તસ્માદિતિ ।
એતેનેતિ ।
ભાક્તત્વેનેત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયસૂત્રોક્તપ્રાજ્ઞકર્તૃકત્વહેતુરપિ સ્વપ્નસ્ય કિં શ્રુતિસિદ્ધ ઉત પ્રાજ્ઞસ્ય સર્વેશ્વરત્વાત્ સિદ્ધઃ, નાદ્ય ઇત્યાહ- યદપ્યુક્તમિત્યાદિના ।
સ્વયં વિહત્ય જાગ્રદ્દેહં નિશ્ચેષ્ટં કૃત્વા, સ્વયં વાસનયા નિર્માય, સ્વેન ભાસા સ્વીયબુદ્ધિવૃત્ત્યા સ્વેન જ્યોતિષા સ્વરૂપચૈતન્યેન ચ સ્વપ્નમનુભવતીત્યર્થથઃ ।
ન કેવલં બૃહદારણ્યકે જીવસ્ય સ્વપ્નકર્તૃત્વં શ્રુતં કિન્તુ કાઠકે ઽપીત્યાહ- ઇહાપીતિ ।
જીવોક્તૌ બ્રહ્મપ્રકરણવિરોધ ઇત્યત આહ- તસ્ય ત્વિતિ ।
એવં હેતોઃ શ્રુતિસિદ્ધત્વં નિરસ્ય દ્વિતીયમઙ્ગીકરોતિ- ન ચાસ્માભિરિતિ ।
તર્હિ હેતુસિદ્ધેઃ સ્વપ્નસ્ય સત્યત્વમિત્યાશઙ્ક્ય સત્યત્વં વ્યાવહારિકં પારમાર્થિકં વેતિ વિકલ્પ્ય વ્યવહારકાલે બાધદર્શનાત્, નાદ્ય ઇત્યાહ- પારમાર્થિકસ્ત્વિતિ ।
દ્વિતીયે દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધ્યવૈકલ્યમિત્યાહ- નચેતિ ।
કસ્તર્હિ સ્વપ્નસ્ય જાગ્રતો વિશેષો ઽત્ર કથ્યત ઇત્યાશઙ્ક્ય પ્રાતિભાસિકત્વમિત્યાહ- પ્રાગિતિ ॥4॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.1.4
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.2.5ઃ
પરાભિધ્યાનાત્ તુ તિરોહિતં તતો હ્યસ્ય બન્ધવિપર્યયૌ

પૂર્વં કૢપ્તસામગ્ર્યભાવાત્ સ્વપ્નો માયેત્યુક્તમયુક્તં સત્યસઙ્કલ્પમાત્રેણાપિ સત્યસૃષ્ટિસંભવાદિતિ શઙ્કાં કૃત્વા પરિહરન્ સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- અથપિ સ્યાદિત્યાદિના ।
સત્યસંકલ્પસ્ય હિ સંકલ્પાત્સૃષ્ટિઃ સત્યા ભવતિ જીવસ્ય ત્વસત્યસંકલ્પત્વં પ્રત્યક્ષમિતિ પરિહારાર્થઃ ।
તર્હિ વિરુદ્ધધર્મવત્ત્વાજ્જીવસ્યેશ્વરત્વં નાસ્ત્યેવેતિ શઙ્કતે- કિમિતિ ।
નાસ્તીતિ ન કિન્ત્વાવૃતમસ્તિ તત્પુનરીશ્વરપ્રસાદાકસ્યચિદ્વ્યજ્યત ઇત્યાહ- ન નાસ્તીતિ ।
વિધૂતધ્વાન્તસ્ય નિષ્પાપસ્ય સંસિદ્ધસ્યાણિમાદિવિશિષ્ટસ્યેત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મૈવાહમિતિ દેવં જ્ઞાત્વા સાક્ષાત્કૃત્ય સર્વપાશાનામવિદ્યાદિક્લેશાનામપહાનિરપક્ષયસ્તદ્રૂપો ભવતિ ।
ક્ષીણૈશ્ચ ક્લેશૈસ્તત્કાર્યજન્મમરણાત્મકબન્ધધ્વંસ ઇતિ નિર્ગુણવિદ્યાફલમુક્તમ્ ।
સગુણવિદ્યાફલમાહ- તસ્યેતિ ।
પરસ્યાભિમુખ્યેનાહઙ્ગ્રહેણ ધ્યાનાદ્બન્ધમોક્ષાપેક્ષયા મનેત્રોક્તહાનિદ્વયાપેક્ષયા વા તૃતીયં વિશ્વૈશ્વર્યમણિમાદિરૂપં મર્ત્યદેહપાતે સતિ સિદ્ધે દેહે ભવતિ તદભોગાનન્તરમાત્મજ્ઞાનાત્કેવલો દ્વૈતશૂન્ય આપ્તકામઃ પ્રાપ્તસ્વયઞ્જ્યોતિરાનન્દો ભવતીતિ ક્રમમુક્તિરિત્યર્થઃ ॥5॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.2.5
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.2.6ઃ
દેહયોગાદ્વા સો ઽપિ

ઉક્તૈશ્વર્યતિરોભાવે દેહાભિમાનો હેતુરિતિ કથનાર્થં સૂત્રં, તન્નિરસ્યાં શઙ્કામાહ- કસ્માદિતિ ।
સત્યાવરણં નાસ્તીત્યઙ્ગીકૃત્ય કલ્પિતાવરણં સાધયતિ- ઉચ્યત ઇત્યાદિના ।
જીવસ્યેશ્વરત્વમઙ્ગીકૃત્યાવરણકલ્પનાતો વરમન્યત્વકલ્પનેત્યાશઙ્કામુદ્ભાવ્ય શ્રુત્યા નિરસ્યતિ- નન્વિત્યાદિના ।
સ્વપ્ને ઽપ્યાલોકાદેઃ સત્યત્વે જાગ્રતીવાત્મનઃસ્વપ્રકાશત્વમસ્ફુટં સ્યાત્, પ્રાતિભાસિકત્વે ત્વાલોકેન્દ્રિયાદ્યસત્ત્વે ઽપ્યર્થાપરોક્ષ્યમાત્મજ્યોતિષ એવેતિ સ્ફુટં સિધ્યતિ ।
તસ્માદ્દેશાદિસામ્યવચનં સ્વપ્નસ્ય જાગ્રત્તુલ્યભાનાભિપ્રાયમિત્યર્થઃ ॥6॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.2.6
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.2.7ઃ
તદભાવો નાડીષુ તચ્છ્રુતેર્ આત્મનિ ચ

એવં બાહ્યકરણોપરમે સતિ મનોવાસનોદ્દીપિતાવિદ્યાવિલાસાત્મકં સ્વપ્નમાત્મનઃસાક્ષિણઃ સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વાર્થં વિચાર્ય પ્રતિયોગ્યનુયોગિભાવસઙ્ગત્યા સ્વપ્નાવસ્થમનોલયાત્મિકાં સુષુપ્તિં વિચારયતિ- તદભાવો નાડીષુ તચ્છુતેરાત્મનિ ચ ।
તદેતત્સ્વપનં યથા સ્યાત્તથા ।
યત્ર કાલે સુપ્તઃ સુષુપ્તઃ સમસ્તો નિરસ્તબાહ્યકરણો મનોલયાત્સમ્યક્પ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ।
સ્વાપે નાડીસ્થાનમુક્ત્વા નાડીપુરીતતોર્નાડીપરમાત્મનોશ્ચ સમુચ્ચયશ્રુતી આહ- અન્યત્રેતિ ।
પરમાત્મમાત્રશ્રુતીરાહ- તથાન્યત્રેત્યાદિના ।
નાડીપુરીતબ્રહ્મસુ સપ્તમીશ્રુતેઃ સમુચ્ચયશ્રુતેશ્ચ સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
પૂર્વપક્ષે સ્થાનવિકલ્પાજ્જીવસ્ય બ્રહ્મૈક્યાનિર્ણયઃ, સિદ્ધાન્તે નાડીભિઃ પુરીતતં ગત્વાન્તર્હૃદિ બ્રહ્મણ્યેવ શેત ઇતિ સમુચ્ચ્યાત્ તન્નિર્ણય ઇતિ વિવેકઃ ।
એકપુરોડાશાર્થત્વં વ્રીહિયવયોર્દૃષ્ટં નાડ્યાદીનામેકસ્મિન્ સ્વાપરૂપાર્થે નિરપેક્ષસ્થાનત્વં તુ કુત ઇત્યત આહ- નાડ્યાદીનાં ચેતિ ।
સતિ બ્રહ્મણિ તૃતીયશ્રુતેર્ન સપ્તમીતિ શઙ્કાર્થઃ ।
આયતનશબ્દાત્સપ્તમ્યર્થ આધારત્વં ગમ્યત ઇત્યાહ- નૈષ દોષ ઇતિ ।
અન્યત્રાવસ્થાદ્વયે શ્રાન્તો જીવો વિશ્રાન્તિસ્થાનં પ્રાણાખ્યં સદ્બ્રહ્મોપસર્પતિ સુષુપ્તાવિત્યર્થઃ ।
સપ્તમીશ્રુત્યા નિરપેક્ષાધારત્વભાનાદ્વિકલ્પ આસ્થેયઃ કદાચિત્સમુચ્ચિત્યાપિ નાડ્યાદીનાં સ્થાનત્વમિતિ ન સમુચ્ચયશ્રુતિવિરોધ ઇતિ પૂર્વપક્ષાર્થઃ ।
સિદ્ધાન્તયતિ- એવં પ્રાપ્ત ઇતિ ।
સૂત્રે ચકારઃ પુરીતત્સમુચ્ચયાર્થઃ ।
યદા નાડ્યઃ સુષુપ્તિસ્થાનં તદા પુરીતત્સ્થાનં ન ભવતીતિ શ્રુતસ્થાનત્વસ્ય પક્ષે બાધઃ સ્યાત્, સ ન યુક્ત ઇત્યાહ- વિકલ્પે હ્યેષામિતિ ।
વ્રીહિયવયોસ્ત્વગત્યા વિકલ્પ ઇતિ ભાવઃ ।
યત્તુ સપ્તમીશ્રુત્યા નાડ્યાદીનામેકફલકત્વમિતિ, તન્નેત્યાહ- ન હ્યેકેતિ ।
પ્રાસાદસ્ય પર્યઙ્કધારણમર્થઃ ।
પર્યઙ્કસ્ય તુ શયનમિતિ ફલભેદે ઽપ્યેકવિભક્તિર્દૃશ્યતે, વ્યવધાનાવ્યવધાનાભ્યાં શયનસાધનત્વાત્ સમુચ્ચયશ્ચ, તથેહાપિ નાડીપુરીતતોર્જીવસ્ય સંચારદ્વારા બ્રહ્મણ્યેવ સુપ્તિરિતિ સમુચ્ચય ઇત્યર્થઃ ।
નાડીનાં પ્રાણસ્ય ચ એકેન વાક્યેનોપાદાનાન્મિથઃ સમુચ્ચય ઇત્યાહ- એકવાક્યેતિ ।
આધારત્વમાત્રં સપ્તમ્યર્થો ન નિરપેક્ષત્વમતો ન સમુચ્ચયસ્ય સપ્તમ્યા બાધ ઇત્યાહ- ન ચૈવમપીતિ ।
સમુચ્ચયે ઽપીત્યર્થઃ ।
અત્ર નાડીશ્રુતૌ નાડીષુ ભોક્તુઃ સુપ્તિર્ન વિવક્ષિતા રશ્મિસંબન્ધનાડીરૂપમાર્ગસ્તુત્યર્થત્વાદિત્યાહ- અપિચેતિ ।
પિત્તેન વિષયેક્ષણાભાવે સુખદુઃખયોરભાવાત્ તદ્ધેતુધર્માત્મકપાપ્માસ્પર્શ ઇત્યર્થઃ ।
અપહતપાપ્મબ્રહ્મસંપત્ત્યા વા પાપ્માસ્પર્શ ઇત્યાહ- અથવેતિ ।
અસ્મિન્ વ્યાખ્યાને લાભમાહ- એવં ચ સતીતિ ।
ઽતાસુ તદા ભવત્યથાસ્મિન્ પ્રાણ એવૈકધા ભવતિઽઇતિ શ્રુતેઃ સમુચ્ચય આશ્રિતો ભવતીત્યર્થઃ ।
નાડીબ્રહ્મણોર્ગુણપ્રધાનભાવેન સુપ્તૌ સમુચ્ચયવત્પુરીતદ્બ્રહ્મણોરપીત્યાહ- તથેત્યાદિના ।
આકાશે બ્રહ્મણિ શેત ઇત્યુપક્રમ્ય તાભિઃ પ્રત્યવસૃપ્ય પુરીતમિતિ શેત ઇત્યુક્તં, તથાચ નાડીદ્વારા પુરીતતં ગત્વા બ્રહ્મણિ શેત ઇતિ સમુચ્ચયઃ સિદ્ધ ઇત્યાહ- તથા નાડીતિ ।
સતા સંપન્નો ભવતિ પ્રાજ્ઞેન સંપરિષ્વક્ત ઇતિ સત્પ્રાજ્ઞયોઃ શ્રુતેઃ પઞ્ચ સુપ્તિસ્થાનાનીત્યત આહ- સત્પ્રાજ્ઞયોરિતિ ।
કિઞ્ચ પ્રકૃતદર્શાદિસાધનૈકપુરોડાશનિષ્પત્તૌ મિથો ઽનપેક્ષતયા સમર્થત્વાદ્યુક્તો વ્રીહિયવયોર્વિકલ્પઃ, નાડ્યાદીનાં તુ બ્રહ્મનિરપેક્ષતયા સુષુપ્તજીવાધારત્વાસામર્થ્યાન્ન વિકલ્પ ઇત્યાહ- અપિચ નાડ્ય ઇતિ ।
ઉપાધિલિઙ્ગાશ્રયનાડીપુરીતતોરુપહિતજીવાશ્રયત્વં પરમ્પરયા વાચ્યં, તદપિ સુષુપ્તૌ ન સંભવતિ, ઉપાધિલયાદિત્યર્થઃ ।
નનુ બ્રહ્માપિ જીવસ્ય ન મુખ્યં સ્થાનં અભેદાદિત્યત આહ- બ્રહ્માધારત્વમિતિ ।
જીવસ્ય બ્રહ્મણ્યભેદેનાવસ્થાનં નાડીપુરીતતોસ્તુ લીનોપાધેર્જીવસ્ય સ્થિતિરેવ ન સંભવતીત્યેકાર્થસામર્થ્યાભાવાન્ન વિકલ્પ ઇત્યર્થઃ ।
સુષુપ્તૌ જીવસ્ય ભેદકોપાધિલયાચ્ચૌત્સર્ગિકબ્રહ્માભેદસ્ય વિકલ્પો ન યુક્ત ઇત્યાહ- અપિચેતિ ।
કિઞ્ચ નાડ્યાદીનામન્યતમસ્થાને ક્વચિત્સુપ્તિવાદિનાપિ સુષુપ્તં ન વિશિષ્યત ઇતિ વક્તવ્યં, તચ્ચ વક્તું ન શક્યત ઇત્યાહ- અપિચ સ્થાનેતિ ।
ભેદાભાવો હિ ભેદજ્ઞાનાભાવે હેતુઃ, નાડીપૂરિતદ્રતસ્ય તુ જીવસ્ય ભેદાવસ્થત્વાદ્ભેદાવિજ્ઞાને કરણં નાસ્તીત્યર્થઃ ।
દ્વૈતાવસ્થાસ્યાપિ દ્વૈતાજ્ઞાને હેતું શઙ્કતે- નનુ ભેદેતિ ।
દ્રષ્ટુર્દૃશ્યાદ્દૂરસ્થત્વં સ્વાભાવિકમૌપાધિકં વા ।
તત્રાદ્યં સદૃષ્ટાન્તમનૂદ્ય પ્રત્યાહ- બાઢમિત્યાદિના ।
દ્વિતીયમનૂદ્ય દૂષયતિ- ઉપાધિગતમેવેતિ ।
ઉપાધિસંભિન્નસ્યૈવ નાડ્યાદૌ સ્વાપે કતિપયસંનિકૃષ્ટાર્થજ્ઞાનપ્રસઙ્ગાત્ સુષુપ્તિવ્યાઘાતઃ સ્યાત્ ।
ઉપાધિલયે ત્વન્યત્ર જીવસ્ય સ્થિત્યયોગાદ્બ્રહ્મણ્યેવ સ્વાપ આસ્થેય ઇત્યર્થઃ ।
એવં વિકલ્પં નિરસ્ય નાડીપુરીતતોર્બ્રહ્મણા સહ તુલ્યવત્સમુચ્ચયમફલત્વેન દૂષયન્ ગુણપ્રધાનત્વેન સમુચ્ચયમુપસંહરતિ- નચ વયમિત્યાદિના ॥7॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.2.7
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.2.8ઃ
અતઃ પ્રબોધો ઽસ્માત્

કિઞ્ચ બ્રહ્મણઃ સકાશાજ્જીવસ્યોત્થાનશ્રુતેર્બ્રહ્મૈવ સુષુપ્તિસ્થાનમિત્યાહ-સૂત્રકારઃ- અતઃ પ્રબોધ ઇતિ ।
નાડીપુરીતતોઃ ક્વાપ્યુત્થાનાપાદાનત્વાશ્રવણાન્ન સુષુપ્તિસ્થાનત્વમિત્યર્થઃ, તસ્માદુપાધિલયે જીવસ્ય બ્રહ્માભેદાદૌપાધિક એવ ભેદ ઇતિ વિવેકદ્વાક્યાર્થાભેદસિદ્ધિરિતિ સ્થિતમ્ ॥8॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.2.8
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.3.9ઃ
સ એવ તુ કર્માનુસ્મૃતિશબ્દવિધિભ્યઃ

સ એવ તુ કર્માનુસ્મૃતિશબ્દવિધિભ્યઃ ।
સુષુપ્તૌ ઉપાધિનાશાત્ કર્માનુસ્મૃત્યાદેર્દર્શનાચ્ચ સંશયે સત્યસ્માદ્બ્રહ્મણો જીવસ્યોત્થાનશ્રુતેર્બ્રહ્મૈવ સુષુપ્તિસ્થાનમિત્યુક્તમયુક્તમ્ ।
સુપ્તાદન્યસ્યાપ્યુત્થાનસંભવેન સુષુપ્તસ્ય નાડ્યાદિસ્થાનત્વસંભવાદિત્યાક્ષેપસંગત્યા નિયમકાભાવાદનિયમ ઇતિ પૂર્વપક્ષમાહ- તસ્યાઃ પુનરિત્યાદિના ।
પૂર્વપક્ષે જ્ઞાનવૈયર્થ્યં સુષુપ્ત્યૈવાપુનરાવૃત્તિરૂપમુક્તિસિદ્ધેઃ, સિદ્ધાન્તે તુ અજ્ઞાતબ્રહ્માત્મના સ્થિતસ્યાજ્ઞાનબલેન પુનસ્તસ્યૈવોત્થાનાવશ્યંભાવાદજ્ઞાનનાશાય જ્ઞાનાપેક્ષેતિ ફલમ્ ।
ઈશ્વરો વેત્યનિયમદાર્ઢ્યાયોક્તમ્ ।
સ વાન્યો વેત્યેવ પૂર્વપક્ષઃ ।
જ્ઞાનં વિના બુદ્ધ્યાદ્યુપાધેરત્યન્તનાશાભાવાદ્યયા બુદ્ધ્યોપહિતો જીવઃ સુષુપ્તૌ કારણાત્મના સ્થિતસ્તસ્યૈવ નાનાકર્માનુભવસંસ્કારવત્યોપહિત ઉત્તિષ્ઠતીતિ સિદ્ધાન્તયતિ- સ એવ ત્વિત્યાદિના ।
સામિકૃતસ્યાર્ધકૃતસ્ય એકસ્યૈવ જ્યોતિષ્ટોમાદેરનેકયજમાનકત્વાપાતો ઽતિપ્રસઙ્ગઃ ।
સ્મૃતિમુક્ત્વાનુશબ્દસૂચિતાં પ્રત્યભિજ્ઞામાહ- સો ઽહમિતિ ।
અયનં ગમનં આયઃ ।
યોનિઃ તત્તદિન્દ્રિયસ્થાનમ્ ।
પ્રતિનિયતં ગમનં યથા ભવતિ તથા પ્રતિયોન્યાગચ્છતિ જાગરણાયેતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
ન વિન્દતીત્યજ્ઞાનસત્ત્વાત્સુપ્તસ્યોત્થાનનિયમ ઉક્તઃ ।
ઇહ પૂર્વપ્રબોધે યે ભવન્તિ ત એવ તદોત્તરપ્રબોધે ભવન્તીત્યર્થઃ ।
વિધિં વ્યાચષ્ટે- કર્મેતિ ।
સ એવોત્તિષ્ઠતીતિ નિશ્ચીયતે ઇત્યર્થઃ અત્રૈવોત્સૂત્રં યુક્ત્યન્તરમાહ- અપિચેત્યાદિના ।
અન્યોત્થાને સુખાદેર્ન પૂર્વકર્મકાર્યતેત્યકૃતસુખાદ્યાગમઃ પૂર્વસુપ્તજીવકૃતકર્મનાશશ્ચેત્યર્થઃ ।
પૂર્વપક્ષ્યુક્તં દૃષ્ટાન્તં વૈષમ્યેણ દૂષયતિ- યત્પુનરિત્યાદિના ।
અસ્મદાદ્યશક્યમપિ વિવેચનં પ્રાણ્યદૃષ્ટાપેક્ષ ઈશ્વરઃ કરોતીતિ મત્વા દૃષ્ટાન્તમાહ- દૃશ્યતે ચેતિ ।
બ્રહ્માભેદાચ્ચ જીવસ્ય જલબિન્દુવૈષમ્યમિત્યાહ- અપિચેતિ ।
અભેદે સ વાન્યો વોત્તિષ્ઠતિ ઇતિ ચિન્તાનવકાશ ઇત્યાશઙ્ક્ય બુદ્ધિભેદેન જીવભેદાચ્ચિન્તેત્યાહ- એવં સતીતિ ।
સુષુપ્તૌ બુદ્ધિનાશેન પ્રત્યહં બુદ્ધ્યુપાધિભેદાદેકજીવસ્ય વ્યવહારો ન સ્યાદિત્યત આહ- સ એવાયમિતિ ।
સ્થૂલસૂક્ષ્માત્મના તિષ્ઠત્યેકોપાધિરિત્યર્થઃ ॥9॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.3.9
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.4.10ઃ
મુગ્ધેર્ઽધસંપત્તિઃ પરિશેષાત્

અવસ્થાત્રયાદાત્માનં વિવિચ્ય મૂર્ચ્છાતો વિવેચયતિ- મુગ્ધેર્ઽધસંપત્તિઃ પરિશેષાત્ ।
મૂર્ચ્છા પ્રસિદ્ધાવસ્થાન્તર્ગતા વા પઞ્ચમાવસ્થા વેતિ ।
અવસ્થાચતુષ્ટયસિદ્ધેર્મુગ્ધસ્ય તદ્વૈલક્ષણ્યાચ્ચ સંશયે સો ઽહમિતિ પ્રત્યભિજ્ઞયોત્થિતસ્ય સુપ્તાભેદવદ્વિશેષજ્ઞાનાભાવાવિશેષેણ લિઙ્ગેન સુષુપ્તિરેવ મૂર્ચ્છેતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્સુષુપ્ત્યન્તર્ગતા મૂર્ચ્છેતિ દૃષ્ટાન્તસંગત્યા પૂર્વપક્ષમાહ- તિસ્રસ્તાવદિતિ ।
પૂર્વપક્ષે પ્રસિદ્ધાવસ્થાતઃ પૃથગાત્મનો મૂર્ચ્છાતો વિવેકાર્થં યત્નાસિદ્ધિઃ ફલં, સિદ્ધાન્તે પૃથગ્યત્નધ્રૌવ્યમિતિ ભેદઃ પરિશેષં દર્શયન્ સિદ્ધાન્તયતિ- ન તાવદિત્યાદિના ।
જાગ્રદપિ જાગરાવસ્થો ઽપીત્યર્થઃ ।
ઐન્દ્રિયકમર્થજ્ઞાનં દેહધારણં ચ તસ્યાસ્તિ ન મુગ્ધસ્યેતિ વૈષમ્યોક્ત્યા દૂષયતિ- નેત્યાદિના ।
મૂર્ચ્છાયા જાગરાદ્ભેદમુક્ત્વા સ્વપ્નમૃતિભ્યાં ભેદમાહ- નાપીત્યાદિના ।
આલભન્તે સ્પૃશન્તિ ।
દિષ્ટં મરણમ્ ।
સુષુપ્તિમૂર્ચ્છયોઃ કિઞ્ચિત્સારૂપ્યે ઽપિ બહુવૈલક્ષણ્યાદ્ભેદ ઇત્યાહ- નેતિ ।
લક્ષણભેદમુક્ત્વા નિમિત્તભેદમાહ- નિમિત્તેતિ ।
પ્રત્યભિજ્ઞાપ્યસિદ્ધેત્યાહ- નચેતિ ।
ઉક્તસારૂપ્યવૈરૂપ્યાભ્યામર્ધસંપત્તિઃ સર્વૈઃ સુષુપ્તિધર્મૈરસંપન્નો મુગ્ધઃ સુષુપ્તો ન ભવતિ, સર્વૈર્મરણાવસ્થાધર્મૈરસંપત્તેર્મૃતો ઽપિ ન કિન્તુ અવસ્થાન્તરં ગત ઇતિ સૂત્રાર્થઃ ।
અત્ર સૂત્રે જીવસ્ય બ્રહ્મણાર્ધસંપત્તિરુક્તેતિ ભ્રાન્તઃ શઙ્કતે- કથમિતિ ।
યત્સુપ્તં પ્રતિ સત્સંપન્નત્વં શ્રુતં તદુપાધ્યાભાવાભિપ્રાયમ્ ।
ઉપાધ્યભાવશ્ચ મુગ્ધસ્યાપિ મમ ઇતિ યતસ્તસ્માત્ કૃત્સ્નસંપત્તિરેવેત્યર્થઃ ।
સુષુપ્તિકાલે કર્માસંબન્ધે પુનરુત્થાનં કથમિત્યાશઙ્ક્ય તત્કાર્યાભાવાત્તદસંબન્ધોક્તિરિત્યાહ- જીવે હીતિ ।
બ્રહ્મણા કૃત્સ્નસંપત્તિમઙ્ગીકૃત્ય પરિહરતિ- ન બ્રૂમ ઇતિ ।
મુગ્ધત્વં હિ સુષુપ્તસ્યાર્ધેન નિઃસંજ્ઞત્વાદિધર્મેણ સામ્યેન સંપન્નં ભવતિ, મરણાસ્યાર્ધેન કમ્પાદિના સંપન્નમિત્યર્ધસંપત્તિરિત્યર્થઃ ।
ઇતો ઽપિ સુષુપ્તિવૈષમ્યમિત્યાહ- દ્વારં ચેતિ ।
અપ્રસિદ્ધિમઙ્ગીકૃત્યોક્તં પ્રસિદ્ધિરપ્યસ્તીત્યાહ- પ્રસિદ્ધા ચેતિ ।
નાયુર્વેદો વૈદ્યશાસ્ત્રમ્ ।
પ્રસિદ્ધૌ કથં વિવાદ ઇત્યાશઙ્ક્ય પઞ્ચમત્વેનાપ્રસિદ્ધેરિત્યાહ- અર્ધેતિ ।
સુષુપ્તિમૃતિધર્માર્ધસંપત્ત્યા તદન્તર્ભાવબુદ્ધિર્લોકાનામિત્યર્થઃ ॥10॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.4.10
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.5.11ઃ
ન સ્થાનતો ઽપિ પરસ્યોભયલિઙ્ગં સર્વત્ર હિ

સર્વાભિરવસ્થાભિરલિપ્તસ્ત્વમર્થ ઇતિ નિરૂપયિતુકામઃ પ્રથમં તસ્ય નિર્વિશેષત્વમાહ- ન સ્થાનતો ઽપિ પરસ્યોભ્યલિઙ્ગં સર્વત્ર હિ ।
ઉદ્દેશયત્વમ્પદાર્થજિજ્ઞાસોપરમાનન્તરં તત્સ્વરૂપબ્રહ્મવિચારસ્યાવસરસંગતિમાહ- યેનેતિ ।
નિર્વિશેષત્વંસવ્ ઇશેષત્વં ચેત્યુભયં લિઙ્ગ્યતે જ્ઞાપ્યતે યાભિસ્તા ઉભયલિઙ્ગઃ શ્રુતયઃ સંશયબીજત્વેન સન્તીત્યર્થઃ ।
યથા વિરુદ્ધસુષુપ્તિમરણોભયરૂપં મુગ્ધત્વં તથા શ્રુતિપ્રામાણ્યાદુભયરૂપં બ્રહ્મ ધ્યેયમિતિ દૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષઃ ।
નિર્વિશેષમેકરૂપમેવ જ્ઞેયમિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિતિ ।
કિમુભયરૂપત્વં સ્વતઃ, ઉત સ્વતો નિર્ગુણસ્ય સર્વગન્ધત્વાદિવિશેષ ઉપાધિતઃ સત્યઃ, આહોસ્વિત્સ્વતઃ સવિશેષમેવ બ્રહ્મેતિ ।
તત્રાદ્ય નિરસ્ય દ્વિતીયમનૂદ્ય દૂષયતિ- અસ્તુ તર્હીતિ ।
સ્થાનમુપાધિઃ ।
બ્રહ્મણિ વિશેષઃ, કલ્પિતઃ ઔપાધિકત્વાત્સ્ફટિકલૌહિત્યવદિત્યર્થઃ ।
ઉપાધેઃ સત્યત્વે ઽપિ તત્કૃતં મિથ્યેતિ દૃષ્ટં બ્રહ્મણિ તૂપાધીનાં મિથ્યાત્વાત્તત્કૃતો વિશેષો મિથ્યેતિ કિમુ વાચ્યમિત્યાહ- ઉપાધીનામિતિ ।
તૃતીયં નિરસ્યતિ- અતશ્ચેતિ ।
સર્વસ્ય વિશેષસ્ય કલ્પિતત્વાદેવેત્યર્થઃ ।
નિષેધશ્રુતેશ્ચૈવમિત્યાહ- સર્વત્ર હીતિ ॥11॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.5.11
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.5.12ઃ
ન ભેદાદ્ ઇતિ ચેન્ ન પ્રત્યેકમતદ્વચનાત્

ભિદ્યત ઇતિ ભેદો વિશેષઃ, નિર્વિશેષત્વશ્રુતાવપિ વિશેષસ્યાપિ શ્રુતેરુભયરૂપત્વં સ્યાદિતિ શઙ્કાં વ્યાચષ્ટે- અથાપિ સ્યાદિતિ ।
પૂર્વોક્તં વિરોધં સ્મારયતિ- નનૂક્તમિતિ ।
ભેદશ્રુતિપ્રામાણ્યાર્થમૌપાધિકરૂપભેદસ્વીકારાદવિરોધ ઇતિ સમાધ્યર્થઃ ।
કિમુપાધિગત એવ રૂપભેદો બ્રહ્મણ્યુપચર્યતે ધ્યાનાર્થમુતોપાધિયોગાત્સત્યવિરુદ્ધરૂપવત્તયા બ્રહ્મણો ભેદો ભવતીતિ ।
આદ્યે ઽસ્માદિષ્ટસિદ્ધિઃ, દ્વિતીયમભેદશ્રુત્યા દૂષયતિ- નેતિ બ્રૂમ ઇતિ ॥12॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.5.12
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.5.13ઃ
અપિ ચૈવમ્ એકે

દ્વૈતનિન્દાપૂર્વકમદ્વૈતોક્તેશ્ચ નિર્વિશેષં તત્ત્વમિતિ સૂત્રાર્થમાહ- અપિચેતિ ।
ભોક્તા જીવો ભોગ્યં શબ્દાદિ તયોઃ પ્રેરિતારમીશ્વરં ચ મત્વા વિચાર્ય મે મમ પ્રોક્તં તત્સર્વં ત્રિવિધં બ્રહ્મૈવેતિ જાનીયાદિત્યર્થઃ ॥13॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.5.13
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.5.14ઃ
અરૂપવદેવ હિ તત્પ્રધાનત્વાત્

દ્વિવિધશ્રુતિષુ સતીષુ નિર્વિશેષત્વે કિં નિયામકમિતિ શઙ્કતે- કથં પુનરિતિ ।
તત્પરાતપરવિરોધે તત્પરં બલવદિતિ ન્યાયો નિયામક ઇત્યાહ- અરૂપવદેવેતિ ।
ઉપાસનાપરવાક્યેષુ આકારે તાત્પર્યાભાવે ઽપિ દેવતાવિગ્રહાદિવદાકારસિદ્ધિમાશઙ્ક્ય નિષ્પ્રપઞ્ચપરશ્રુતિવિરોધાન્મૈવમિત્યાહ- તેષ્વસતીતિ ॥14॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.5.14
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.5.15ઃ
પ્રકાશવચ્ચાવૈયર્થ્યાત્

કલ્પિતદ્વૈતે સાવકાશત્વાચ્ચ સપ્રપઞ્ચત્વશ્રુતયો દુર્બલા ઇત્યાહ- પ્રકાશવચ્ચેતિ ।
નન્વાકારવાક્યાનામુપાધિકલ્પિતસર્વગન્ધત્વાદિનાથ્રવત્ત્વં કિમિતિ વર્ણ્યતે વૈયર્થ્યમેવોચ્યતામ્, તત્રાહ- નહિ વેદવાક્યાનામિતિ ।
નન્વેવમપીતિ ।
ઉક્તરીત્યોભયરૂપત્વાઙ્ગીકારેણ શ્રુતીનાં વ્યવસ્થિતત્વે ઽપીત્યર્થઃ ।
ઉપાધીનાં કલ્પિતત્વાદૌપાધિકસ્ય સત્યત્વાદુપપત્તેર્ન સત્યમુભયરૂપત્વમિતિ પૂર્વમુક્તં, સંપ્રતિ સત્યં નિર્વિશેષત્વં મિથ્યા સવિશેષત્વમિત્યુચ્યત ઇત્યુભયરૂપત્વાઙ્ગીકારે ઽપિ ન પૂર્વાપરવિરોધ ઇત્યાહ- નેતિ બ્રૂમ ઇતિ ।
દ્વૈતસ્ય મિથ્યાત્વે જ્ઞાનેન બાધાદુપાસનાદિવ્યવહારો ન સ્યાદિત્યાશઙ્ક્ય બાધાત્પ્રાગેવ સ ઇત્યાહ- સત્યમિતિ ॥15॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.5.15
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.5.16ઃ
આહ ચ તન્માત્રમ્

યતઃ શ્રુતિશ્ચિન્માત્રમાહાતશ્ચ વિશેષો મિથ્યેતિ સૂત્રાર્થમાહ- આહ ચેતિ ।
સૈન્ધવઘનો લવણપિણ્ડઃ ॥16॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.5.16
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.5.17ઃ
દર્શયતિ ચાથો અપિ સ્મર્યતે

કિઞ્ચ શ્રુતિસ્મૃત્યોઃ પરનિષેધેન બ્રહ્મોપદેશાન્નિષ્પ્રપઞ્ચં બ્રહ્મેત્યાહ- દર્શયતિ ચેતિ ।
અથ દ્વૈતોક્ત્યનન્તરં જ્ઞાનહેતુત્વાન્નેતિ નેતિ ઉપદેશઃ ક્રિયત ઇત્યર્થઃ ।
અધિ અન્યત્ પુનઃ પુનરધીહિ ભો ઇતિ નિર્બન્ધકારિણં તં દ્વિતીયં તૃતીયં ચ પ્રશ્ને તૂષ્ણીભાવં ત્યક્ત્વોવાચ ।
ઉપશાન્તો નિરસ્તદ્વૈતઃ ।
અતસ્તસ્ય તૂષ્ણીંભાવ એવોત્તરમિતિ સૌત્રશ્ચ અતોશબ્દસ્તથાર્થકઃ આદિમત્કાર્યં તન્ન ભવતીત્યનાદિમત્ ।
સત્ ઇન્દ્રિયવેદ્યમ્ ।
અસત્ પરોક્ષં ચ ન સ્વપ્રકાશત્વાદિત્યર્થઃ ।
સર્વભૂતગુણૈર્દિવ્યગન્ધાદિભિર્યુક્તં માં મૂર્તિમન્તં પશ્યસીતિ યત્સા માયા, અત એવ સદ્વૈતો ભગવાનિતિ માં દ્રષ્ટું નાર્હસિ વસ્તુતો દ્વૈતાતીતત્વાદિત્યર્થઃ ॥17॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.5.17
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.5.18ઃ
અત એવ ચોપમા સૂર્યકાદિવત્

કિઞ્ચ યથા જલાદ્યુપાધિકલ્પિતઃ સૂર્યચન્દ્રાદેર્ભેદચલનાદિર્ધર્મ એવમાત્મન ઇતિ દૃષ્ટાન્તશ્રુતેશ્ચ નિર્વિશેષં તત્ત્વમિત્યાહ- અત એવ ચોપમેતિ ।
જલસ્થપ્રતિબિમ્બત્વાકારેણ સૂર્યસ્યાભાસત્વદ્યોતનાય સૂર્યકેતિ કપ્રત્યયઃ ।
યથાયં જ્યોતિર્મયો વિવસ્વાન્સ્વત એકો ઽપિ ઘટભેદેન ભિન્નાઃ અપો ઽનુગચ્છન્ બહુધા ક્રિયતે એવમજો ઽયમાત્મા દેવઃ સ્વપ્રકાશ એકો ઽપ્યુપાધિના માયયા ક્ષેત્રેષ્વનુગચ્છન્ ભેદરૂપઃ ક્રિયત ઇતિ યોજના ॥18॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.5.18
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.5.19ઃ
અમ્બુવદગ્રહણાત્ તુ ન તથાત્વમ્

ઇહાત્મન્યુક્તદૃષ્ટાન્તવૈષમ્યશઙ્કાસૂત્રમ્- અમ્બુવદિતિ ।
આત્મનો નીરૂપત્વાદ્દૂરસ્થોપાધ્યભાવાચ્ચ માયયા બુદ્ધ્યાદિષુ પ્રતિબિમ્બભેદો ન યુક્ત ઇત્યર્થઃ ॥19॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.5.19
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.5.20ઃ
વૃદ્ધિહ્રાસભાક્ત્વમન્તર્ભાવાદુભયસામઞ્જસ્યાદેવમ્

ઉપાધ્યન્તર્ભાવેન તત્કલ્પિતધર્મવત્ત્વમત્ર વિવક્ષિતાંશસ્તેન સામ્યેન સમાધાનસૂત્રમ્- વૃદ્ધિહાસેતિ ।
દૃષ્ટાન્તસામ્યે ઽપિ નીરૂપાત્મનઃ પ્રતિબિમ્બં સ્વબુદ્ધ્યા કથં કલ્પ્યત ઇત્યત આહ- ન ચેદમિતિ ।
શ્રૂયતે ન કલ્પ્યત ઇત્યર્થઃ ।
શ્રુતદૃષ્ટાન્તસ્ય ઽસૂર્યકાદિવત્ઽઇત્યુપન્યાસેન કિં ફલમિત્યત આહ- શાસ્ત્રેતિ ।
આત્મનો નિર્વિશેષત્વં ફલમિત્યર્થઃ ।
અવિરોધ ઇતિ ન વૈષમ્યમિત્યર્થઃ ।
આત્મા પ્રતિબિમ્બશૂન્યઃ, નીરૂપદ્રવ્યત્વાત્, વાયુવદિત્યનુમાને આકાશે વ્યભિચારઃ ।
અલ્પજલે ઽવિદૂરાકાશપ્રતિબિમ્બદર્શનાદુપાધિદૂરસ્થત્વમપિ ક્વચિદનપેક્ષતમિતિ ભાવઃ ॥20॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.5.20
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.5.21ઃ
દર્શનાચ્ ચ

પ્રવેશશ્રુતેશ્ચોક્તાનુમાનબાધ ઇત્યાહ સૂત્રકારઃ ।
દર્શનાચ્ચેતિ ।
દ્વિપદઃ પુરો મનુષ્યાદિદેહાંશ્ચક્રે ચતુષ્પદઃ પુરઃ પશૂન્કૃત્વા પુરશ્ચક્ષુરાદ્યભિવ્યક્તેઃ પુરસ્તાત્ સ ઈશ્વરઃ પક્ષી લિઙ્ગશરીરી ભૂત્વા પુર ઉક્તાનિ શરીરાણ્યાવિશત્, સ ચ પ્રવિષ્ટો ઽપિ પુરુષઃ પૂર્ણ એવેત્યર્થઃ ।
તૈત્તિરીયકે લિઙ્ગસ્ય પક્ષાદ્યુક્તેઃ પક્ષિત્વં મન્તવ્યમ્ ।
એવં પ્રતિબિમ્બભાવેન ભેદાદેઃ કલ્પિતત્વાત્ નિર્વિશેષં બ્રહ્મેતિ સ્વમતમુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ।
એકદેશિવ્યાખ્યામુત્થાપયતિ- અત્રેતિ ।
ન સ્થાનતો ઽપીત્યાદ્યેકમધિકરણં, તત્ર બ્રહ્મણો નિષ્પ્રપઞ્ચત્વે સ્થિતે કિંલક્ષણં બ્રહ્મેતિ સંદેહે પ્રકાશવચ્ચેત્યાદિદ્વિતીયમધિકરણં પ્રવૃત્તં, ન સદ્રૂપમેવ બ્રહ્મ કિન્તુ પ્રકાશવચ્ચ ચિદ્રૂપં ચ ।
કુતઃ-અવૈયર્થ્યાત્ ।
સત્યં જ્ઞાનં સદેવ સોમ્યેત્યુભયશ્રુતેર્દ્વિરૂપે બ્રહ્મણ્યર્થવત્ત્વાદિતિ પૂર્વપક્ષે સિદ્ધાન્તઃ-આહ ચ તન્માત્રમ્ ।
સન્માત્રં બ્રહ્મ શ્રુતિરાહ, ઽજ્ઞાનસ્ય સત્તાનતિરેકાત્ઽઇતિ ।
ઇદં દ્વિતીયાધિકરણં દૂષયતિ- અત્ર વયમિતિ ।
દ્વિતીયાધિકરણસ્ય કિં બ્રહ્મણો ઽનેકરૂપત્વનિરાસઃ ફલમ્, ઉત બોધરૂપત્વનિરાસ આહોસ્વિત્સત્તાનિરાસ ઇતિ વિકલ્પ્ય સર્વથાપ્યાનર્થક્યં પ્રપઞ્ચયન્નાદ્યે ગતાર્થતામાહ- યદિ તાવદિતિ ।
નહિ દ્વિતીય ઇત્યાહ- નચેતિ ।
બ્રહ્મણો બોધરૂપત્વનિરાસે જડત્વાજ્જીવાભેદશ્રુતિબાધશ્ચ સ્યાદિત્યાહ- કથં વેતિ ।
ન તૃતીય ઇત્યાહ- નાપીતિ ।
સત્તાનિરાસે બોધસ્ય તુચ્છત્વં ચ સ્યાદિત્યાહ- કથમિતિ ।
નચ બોધસ્ય સત્તાનતિરેકાન્ન તુચ્છતેતિ વાચ્યમ્ ।
સદ્બોધપદયોર્વાચ્યાનતિરેકે પર્યાયત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
એવં સિદ્ધાન્તં ફલાભાવેન દૂષયિત્વા પૂર્વપક્ષં દૂષયતિ- નાપીતિ ।
પ્રસઙ્ગમેવાહ- સત્તેતિ ।
વ્યાવૃત્તત્વં ભિન્નત્વમ્ ।
નિષ્પ્રપઞ્ચૈકરૂપત્વસિદ્ધાન્તવિરોધાત્ ભિન્નોભયરૂપત્વપૂર્વપક્ષાનુત્થાનમિત્યર્થઃ ।
ઉભયશ્રુતિબલાદુત્થાનમિતિ શઙ્કતે- શ્રુતત્વાદિતિ ।
મેરુવિન્ધ્યવત્પરસ્પરં ભિન્નસત્તાબોધયોરેકબ્રહ્માભેદશઙ્કા શ્રુતિશતેનાપિ ન યુક્તેત્યાહ- નેતિ ।
સદ્બોધયોર્ભેદો ઽસ્તિ ન વા ।
આદ્યે શ્રુતેરપિ વિરુદ્ધાર્થત્વાનુપપત્તેર્ન પૂર્વપક્ષોત્થાનમિત્યુક્તમ્ ।
સંપ્રતિ દ્વિતીયં શઙ્કતે- અથ સત્તૈવેતિ ।
સદ્બોધપદયોર્વાચ્યભેદે ઽપિ લક્ષ્યૈક્યોપપત્તિરખણ્ડાર્થસ્વીકારાદિત્યર્થઃ ।
અખણ્ડાર્થસ્ય પૂર્વપક્ષત્વં ન સ્યાત્સિદ્ધાન્તત્વાત્ ।
કિઞ્ચાત્ર સંશયે ઽપ્યયુક્ત ઇત્યાહ- તથાપીતિ ।
એકાધિકરણપક્ષે સૂત્રાણિ કથં નેયાનીત્યત આહ- સૂત્રાણીતિ ।
સ્વપક્ષે સૂત્રસામઞ્ચસ્યં ચેત્યાહ- અપિચેતિ ।
અવશ્યાપેક્ષિતગત્યર્થત્વેનોત્તરસૂત્રાણાં પૂર્વૈકવાક્યત્વાન્નાધિકરણભેદ ઇતિ ભાવઃ ।
આકારશ્રુતીનાં કલ્પિતાકારો ગતિરિતિ સ્વમતમુક્તં, પ્રપઞ્ચવિલયવાદિનસ્તુ ઽમનોમયઃ પ્રાણશરીરઃ સત્યકામઃઽઇત્યાદ્યાકારશ્રુતીનાં તદિતરાકારપ્રવિલયો ગતિરિત્યાહુઃ ।
મનોમય ઇતિ કોર્ઽથઃ, મનો ઽતિરિક્તોપાધિશૂન્ય ઇત્યર્થઃ ।
એવં પ્રાણશરીરપદેન પ્રાણાતિરિક્તોપાધિનિષેધાન્મનસો ઽપ્યભાવસિદ્ધિઃ, એવં સર્વે શબ્દા અનાકારબ્રહ્મપરા એવેતિ તન્મતમનૂદ્ય દૂષયતિ- યદપીત્યાદિના ।
કિં જ્ઞેયબ્રહ્મપ્રકરણસ્થાનામાકારશબ્દાનાં નિષેધપરત્વં ઉતોપાસનાપ્રકરણસ્થાનામપિ ।
તત્રાદ્યમઙ્ગીકરોતિ- યે હીતિ ।
અસ્ય જીવભાવં પ્રાપ્તસ્યેશ્વરસ્ય દશ હરયો વિષયા હરણાદ્દશેન્દ્રિયાણિ પ્રાણિભેદાપેક્ષયા શતાનિ સહસ્રાણિ ચ તેષામીશ્વરાદ્ભેદમાશઙ્ક્યાહ- અયમિતિ ।
ઈશ્વર એવ હરય ઇત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયં દૂષયતિ- યે પુનરિતિ ।
મનોમયાદિશબ્દાનાં મુખ્યવૃત્ત્યા ગુણપરત્વસંભવે નિષેધલક્ષણાપિ ન યુક્તેત્યાહ- શ્રુત્યા ચેતિ ।
કિં ચાકારાનાકારશ્રુતિદ્વૈવિધ્યે સતિ બ્રહ્મનાકારમેવેત્યત્ર કિં વિનિગમકમિતિ શઙ્કોત્થાનાદસ્થૂલાદિશ્રુતીનાં નિરાકારતાત્પર્યં નિયામકમિતિ કથનાર્થમિદં સૂત્રમર્થવદ્ભવતિ ।
સર્વશ્રુતીનાં નિષેધાર્થત્વે તુ શઙ્કાનુત્થાનાન્નિયામકસૂત્રં વ્યર્થં સ્યાદિત્યાહ- સર્વેષાં ચેતિ ।
નનૂપાસનાર્ઽથકવાક્યાનાં સ્વાર્થે ફલાભાવાત્ સફલનિષેધવાક્યશેષત્વમિત્યાશઙ્ક્ય ફલસ્ય શ્રુતત્વાન્નાન્યશેષતેત્યાહ- ફલમપીતિ ।
અર્થૈક્યાભાવાચ્ચ નૈકવાક્યતેત્યાહ- કથં ચેતિ ।
અર્થૈક્યં શઙ્કતે- એકેતિ ।
યથા ફલવત્પરમાપૂર્વાખ્યનિયોગૈક્યાદઙ્ગપ્રધાનવાક્યાનામેકવાક્યતા તથા તત્ત્વાવબોધકામસ્ય પ્રપઞ્ચપ્રવિલયવિષયક એકો નિયોગરૂપોર્ઽથો ઽસ્તીત્યાકારાનાકારવાક્યાનાં સર્વેષામેકવાક્યતેત્યર્થઃ ।
નિયોગાસિદ્યા દૂષયતિ- નેતિ ।
વિષયં શઙ્કતે- નનુ દ્વૈતેતિ ।
પ્રત્યનીકં પ્રતિબન્ધકમ્ ।
નનુ પ્રપઞ્ચવિલયે બ્રહ્મલયઃ સ્યાદભેદાદિત્યત આહ- બ્રહ્મસ્વભાવો હિ પ્રપઞ્ચ ઇતિ ।
કારણં હિ કાર્યસ્ય સ્વરૂપમતઃ કાર્યનાશે ઽપિ કારણસ્ય ન લયઃ, ઘટનાશે ઽપિ મૃદ્દર્શનાદિત્યર્થઃ ।
પ્રપઞ્ચસ્ય સત્યસ્ય કલ્પિતસ્ય વા લયે વિધિરિતિ વિકલ્પ્યાદ્યં દૂષયતિ- તત્ર યદિ તાવદિતિ ।
સત્યસ્ય જ્ઞાનાદધ્વસ્તેઃ મુસલાદિના ચ કૃત્સ્નદ્વૈતધ્વંસાયોગાત્ નભોગ્રસનવિધિવદશક્યવિષયો ઽયં વિધિઃ, કિઞ્ચ શુકાદિમુક્ત્યા સર્વમુક્તિઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયમનૂદ્ય દૂષયતિ- અથેત્યાદિના ।
ઉપદેશજન્યજ્ઞાનાદેવાવિદ્યાતજ્જપ્રપઞ્ચલયસિદ્ધેર્નિયોગો વૃથૈવેત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ બ્રહ્મજ્ઞાનાદૌ વિધિઃ કિં બ્રહ્મણ્યજ્ઞાતે જ્ઞાતે વા ।
નાદ્યઃ, અશક્યત્વાદિત્યાહ- અનાવેદિતે ત્વિતિ ।
દ્વિતીયં શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
ઉપદેશાદેવ જ્ઞાતે બ્રહ્મણિ સાક્ષાત્કારદ્વૈતબાધયોઃ સિદ્ધેર્વિધિવૈયર્થ્યં સિદ્ધસ્ય વિધિના કર્તુમયોગાદિત્યાહ- નેતિ ।
એવંવિષયાભાવાન્નિયોગાભાવમુક્ત્વા નિયોજ્યાભાવાત્તદભાવમાહ- નિયોજ્યો ઽપિ ચેતિ ।
પ્રપઞ્ચાન્તર્ભૂતો બ્રહ્મ વેત્યર્થઃ ।
આદ્યે જીવનાશાદ્વિધ્યયોગઃ, દ્વિતીયે નિયોજ્યાસિદ્ધિઃ,તર્હિ જ્ઞાને વિધિપ્રત્યયાનાં કા ગતિરિત્યત આહ- દ્રષ્ટવ્યાદિશબ્દા ઇતિ ।
નનુ શ્રુતં જ્ઞાનં ત્યક્ત્વા તત્સાધનવ્યાપારવિધિઃ કિમિતિ કલ્પ્યત ઇત્યાશઙ્ક્ય જ્ઞાનસ્ય પુરુષકૃત્યસાધ્યત્વાદિત્યાહ- જ્ઞેયાભિમુખસ્યાપીતિ ।
કિઞ્ચ જ્ઞાનવિધિવાદિના જ્ઞેયં બ્રહ્માવશ્યં વેદાન્તૈર્જ્ઞાપનીયં વિષયાનવબોધે વિધિબોધાયોગાત્ ।
તથાચ વેદાન્તૈરેવ જ્ઞાનેત્પત્તેર્વિધ્યાનર્થક્યમિત્યાહ- તસ્માદિતિ ।
તં જ્ઞાનાર્થિનં પ્રતીત્યર્થઃ ।
નનૂત્પન્નં જ્ઞાનમન્યથાકર્તું વિધિરર્થવાનિતિ, નેત્યાહ- નચેતિ ।
નન્વનગ્નિર્યોષિદિતિ પ્રત્યક્ષપ્રમાણાદુત્પન્નમપિ જ્ઞાનં તામગ્નિં ધ્યાયેદિતિ ।
વિધિનાન્યથાકૃતં દૃશ્યત ઇત્યત આહ- યદીતિ ।
અન્યથાધીઃ કૃતિસાધ્યા ચેત્ ક્રિયૈવ, કૃતિં વિનૈવ ચેદ્ભ્રાન્તિરેવાતો માનં વિના વિધિતો જ્ઞાનાસિદ્ધેર્માનવસ્તુતન્ત્રે જ્ઞાને વિધિર્મૃષેત્યર્થઃ ।
વેદાન્તેષુ વિધિવાદિનો ઽન્યચ્ચ દૂષણમસ્તીત્યાહ- કિઞ્ચાન્યદિતિ ।
બ્રહ્માત્મૈક્યેનિયોગે ચ વેદાન્તવાક્યસ્ય પ્રામાણ્યમાશઙ્ક્યાર્થભેદાદ્વાક્યભેદો વિરુદ્ધાર્થત્વાદપ્રામાણ્યં ચેતિ દૂષયતિ- અથેત્યાદિના ।
કિઞ્ચ શ્રુતં બ્રહ્મ ન શ્રુતો વિધિર્વેદાન્તેષુ તત્કલ્પને ચ કર્મજન્યત્વાન્મોક્ષસ્યાનિત્યત્વસાતિશયત્વાદિપ્રસઙ્ગ ઇત્યાહ- નિયોગપરતાયાં ચેતિ ।
ફલિતમાહ- અતશ્ચેતિ ।

ઇદાનીં પ્રૌઢવાદેન નિયોગમઙ્ગીકૃત્ય તદેકત્વં ખણ્ડયતિ- અભ્યુપગમ્યમાને ઽપીતિ ।
ભિન્નક્રિયાવાચિશબ્દઃ શબ્દાન્તરં યથા યજતિ દદાતીતિ તથેહાપિ વેદોપાસીતેતિ શબ્દભેદઃ ।
નિર્ગુણસગુણરૂપભેદઃપ્રકરણભેદઃ મુક્ત્યભ્યુદયફલભેદ ઇત્યેતૈઃ પ્રમાણૈર્નિર્ગુણજ્ઞાનસગુણોપાસનાવિષયકનિયોગભેદ ઇત્યર્થઃ ।
કથં તર્હ્યઙ્ગાઙ્ગિવાક્યેષુ નિયોગૈક્યં, તત્રાહ- પ્રયાજેતિ ।
એકસ્યૈવ સ્વર્ગકામસ્ય સાઙ્ગપ્રધાનાધિકારાત્તત્સાધ્યફલાપૂર્વૈક્યાદેકવાક્યતેત્યર્થઃ ।
ઇહાપિ નિર્ગુણસગુણવિદ્યયોરેકાધિકારાત્ નિયોગૈક્યમસ્તુ, નેત્યાહ- ન ત્વિહેતિ ।
મુક્ત્યભ્યુદયાર્થિભેદાન્મિથો વિરુદ્ધાર્થવિદ્યયોરઙ્ગાઙ્ગિત્વાયોગાચ્ચ ન વિયોગૈક્યમ્ ।
નચ નિર્ગુણવિદ્યાનિયોગ એક એવ સગુણવિદ્યાનઙ્ગીકારાદિતિ વાચ્યમ્ ।
અહો વિપરીતં પાણ્ડિત્યમાયુષ્મતઃ, વિઘ્ન્યયોગ્યવિદ્યાયાં વિધિર્વિધિયોગ્યાયામવિધિરિતિ, તસ્માત્સાકારવાક્યાનામાકારલયદ્વારા નિર્ગુણવાક્યૈકવાક્યતાગતિરસદ્ગતિરેવ, કિન્તુ તેષાં કલ્પિતાકારો ગતિસ્તદુપાસનયાભ્યુદયસિદ્ધેઃ, નિર્ગુણવાક્યાનાં તુ પરમાર્થાલમ્બનત્વમિત્યસ્મદુક્ત એવ વિભાગઃ સાધીયાનિત્યુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ॥21॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.5.21
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.6.22ઃ
પ્રકૃતૈતાવત્ત્વં હિ પ્રતિષેધતિ તતો બ્રવીતિ ચ ભૂયઃ

બ્રહ્મણો નિર્વિશેષચિન્માત્રત્વમુક્ત્વા સર્વનિષેધાવધિત્વેન સદ્રૂપત્વમાહ- પ્રકૃતૈતાવત્ત્વં હિ પ્રતિષેધતિ તતો બ્રવીતિ ચ ભૂય ઇતિ ।
પૃથિવ્યપ્તેજોભૂતત્રયં મૂર્તં વાય્વાકાશદ્વયમમૂર્તમિતિ રાશિદ્વયમુક્ત્વા ભૂતદ્વયસ્યામૂર્તસ્ય સારઃ ઽકરણાત્મા હિરણ્યગર્ભો ય એષ એતસ્મિન્ સૂર્યમણ્ડલે પુરુષો યશ્ચાયં દક્ષિણે ઽક્ષિણિ પુરુષઃઽઇત્યુક્તઃ, તસ્ય વાસનામયાનિ સ્વપ્નરૂપાણિ ઽતદ્યથા માહારજનં, વાસો યથા પાણ્ડ્વાવિકં યથેન્દ્રગોપઃઽઇત્યુપમાભિરુક્તાનિ વિચિત્રાણિ, તત્ર મહારજનં હરિદ્રા તયા લિપ્તં વસ્ત્રં માહારજનં, પાણ્ડ્વાદિકમિતિ ધવલં કમ્બલાદિ ।
કેચિત્તુ શ્રુતિમુપલક્ષણં કૃત્વા સૂક્ષ્મપઞ્ચભૂતાન્યમૂર્તાનિ પઞ્ચીકૃતાનિ મૂર્તાનિ તતશ્ચામૂર્તરસત્વોક્ત્યા કરણાનાં પાઞ્ચભૌતિકત્વસિદ્ધિરિતિ વ્યાચક્ષતે ।
અથ સત્પદાત્મકપ્રપઞ્ચોક્ત્યનન્તરં, અત ઉક્તારોપસ્ય નિષેધાર્થત્વાન્નેતિ નેતીતિ નિષેધેનોપદેશઃ ક્રિયત ઇત્યર્થઃ ।
નેતિશબ્દાર્થમાહ- નહીતિ ।
એતસ્માદાત્મનો ઽન્યન્નાસ્તીતિ નેતીત્યુચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
શૂન્યતાનિરાસાર્થં પરં બ્રહ્માસ્તીત્યુક્તમિતિ સિદ્ધાન્તરીત્યા શ્રુત્યર્થઃ ।
અત્ર નિષેધ્યવિશેષાનુપલમ્ભાત્સંશયમાહ- તત્ર કો ઽસ્યેત્યાદિના ।
નઞ્પ્રયોગસ્ય નાકારાસ્યેતિશબ્દોપસ્થાપિતવસ્તુનિષેધકત્વાદિત્યર્થઃ ।
ઇતિશબ્દાન્નિષેધ્યસામાન્યસમર્પણે વિશેષાકાઙ્ક્ષાયાં પ્રકરણાદ્રૂપદ્વયસ્ય રૂપિબ્રહ્મણશ્ચ નિષૈધ્યત્વભાનાત્સંશયમુક્ત્વા પૂર્વોક્તં નિર્વિશેષં બ્રહ્મ નાસ્તીત્યાક્ષેપસઙ્ગત્યા પૂર્વપક્ષયતિ- તત્ર પ્રકૃતત્વેતિ ।
પૂર્વપક્ષે તત્પદાર્થાભાવાદ્વાક્યાર્થાભેદાસિદ્ધિઃ, સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ ફલમ્ ।
નિરધિષ્ઠાનનિષેધાદર્શનાત્સર્વનિષેધો ન યુક્ત ઇત્યરુચ્યા પ્રપઞ્ચે બ્રહ્મનિષેધ ઇત્યાહ- અથવેતિ ।
એકબ્રહ્મણ એવ નિષેધે નકારદ્વયસ્ય પૌનરુક્ત્યામિત્યત આહ- અભ્યાસસ્ત્વિતિ ।
ઉત્સૂત્રમેવ તાવત્સિદ્ધાન્તમુપક્રમતે- એવમિતિ ।
શૂન્યપ્રસઙ્ગ ઇષ્ટ ઇતિ વદન્તં પ્રત્યાહ- કિઞ્ચિદ્ધીતિ ।
તચ્ચેતિ પ્રતિષેધનમિત્યર્થઃ ।
અધિષ્ઠાનાનવશેષે તત્પ્રમારૂપહેત્વભાવાત્ નિષેધવાક્યાર્થઃ પ્રમા ન સ્યાત્ ઽઇદમત્ર નાસ્તિઽઇતિ લોકે નિષેધસ્ય સાધિષ્ઠાનસ્યૈવ પ્રમિતિદર્શનાદિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ યદ્ભાતિ તત્સદિત્યુત્સર્ગસ્ય ભાનાર્થાભાવાધિષ્ઠાનપ્રમિતિરપવાદસ્તયા પૂર્વભાનસ્ય ભ્રમત્વનિશ્ચયેનાર્થસત્ત્વાપલાપાત્ ।
અપવાદાનઙ્ગીકારે તૂત્સર્ગતઃ પ્રપઞ્ચસ્ય સત્યત્વાપત્તેર્નિષેધાનુપપત્તિરિત્યાહ- અપરિશિષ્યમાણે ચેતિ ।
અધિષ્ઠાનસત્ત્વં વિના ભ્રાન્તિનિષેધયોરયોગાચ્છૂન્યવાદો ન યુક્ત ઇત્યુક્ત્વા પૂર્વવાદિનઃ પક્ષાન્તરં દૂષયતિ- નાપીતિ ।
દેહાત્માભિમાનવલ્લૌકિકમાનપ્રાપ્તદ્વૈતસ્ય નિષેધો યુક્તો ન વેદાન્તપ્રમિતબ્રહ્મણ ઇતિ ભાવઃ યદુક્તં વાઙ્મનસાતીત્વાત્ નિષેધાર્હં બ્રહ્મ ઇતિ તત્રાહ- વાઙ્મનસેતિ ।
બ્રહ્મણો વાગાદ્યતીતત્વં નિષેધાર્થં ન ચેત્ કિમર્થં તદુક્તિરિત્યત આહ- પ્રતિપાદનેતિ ।
ઉક્તાર્થે સૂત્રં યોજયતિ- તદેતદિત્યાદિના ।
ઽદ્વે વાવ બ્રહ્મણો રૂપેઽઇતિ રૂપદ્વયસ્યૈવ પ્રાધાન્યેન પ્રકૃતત્વાન્નેતીતિ નિષેધ ઇત્યર્થઃ ।
નનુ ઽઆદિત્યમણ્ડલે પુરુષઽઇતિ બ્રહ્માપ્યત્ર પ્રાધાન્યેનોક્તમિત્યાશઙ્ક્ય પુરુષો લિઙ્ગાત્મા અમૂર્તરસત્વશ્રુત્યા ભૂતજનિતત્વભાનાત્ સ્વપ્નરૂપત્વશ્રુતેશ્ચેત્યાહ- તજ્જનિતમેવેતિ ।
રૂપરૂપિણોરભેદ ઉક્તઃ નનુ વાસનામયં રૂપમેવ કિમિત્યુપમીયતે પ્રસિદ્ધરૂપમેવ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- અમૂર્તરસસ્યેતિ ।
રૂપદ્વયસ્યૈવ પ્રાધાન્યેન પ્રકૃતત્વે ફલિતમાહ- તદિતિ ।
પ્રતિયોગિત્વેન સમર્પ્યત ઇત્યર્થઃ ।
ન ચાર્થતઃ પ્રધાન્યદ્બ્રહ્મણો નિષેધઃ રાજ્ઞો ભૃત્યો નાસ્તીત્યત્ર રાજનિષેધપ્રસઙ્ગાદિતિ ભાવઃ ।
કિઞ્ચૈત્ર બ્રહ્મણઃ પ્રતિપાદ્યત્વાત્ ન નિષેધ ઇત્યાહ- પ્રપઞ્ચિતે ચેતિ ।
નનુ બ્રહ્મણિ નિષિદ્ધસ્યાપ્યન્યત્ર સ્થિતિસંભવાત્ કથં કલ્પિતત્વમિત્યત આહ- તદાસ્પદમિતિ ।
ઉપાદાને નિષિદ્ધસ્યાન્યત્ર ન સ્થિતિરિત્યર્થઃ ।
યત્તુ દ્વૈતનિષેધે પ્રત્યક્ષાદિવિરોધ ઇતિ, તત્રાહ- યુક્તં ચેતિ ।
સ્થાપિતં હિ આરમ્ભણાધિકરણે પ્રત્યક્ષાદેર્વ્યાવહારિકં પ્રામાણ્યં ન તત્વાવેદકમિતિ, અતસ્તત્ત્વતો નિષેધાન્ન વિરોધ ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ વસ્તુત્વાદ્વૈતવદ્બ્રહ્મણો ઽપિ નિષેધો ઽસ્તુ, નેત્યાહ- નત્વિતિ ।
દ્વૈતભાવાભાવસાક્ષિત્વાદશક્યો નિષેધ ઇત્યર્થઃ ।
ન ચેત્યાદિ સ્પષ્ટાર્થમ્ ।
યચ્ચોક્તં નિષેધાભ્યાં રૂપં રૂપિ બ્રહ્મ ચ નિષિધ્યત ઇતિ, તત્રાહ- દ્વૌ ચૈતાવિતિ ।
ઉદ્દેશ્યવિધેયાર્થાનાં સંખ્યાસામ્યે યથાક્રમં સંબન્ધ ઇતિ ન્યાયઃ ઽયથાસઙ્ખ્યમનુદેશઃ સમાનામ્ઽઇતિ પાણિનિસૂત્રસિદ્ધસ્તેનાત્ર રૂપદ્વયોદ્દેશેન નિષેધદ્વયવિધિરિત્યર્થઃ ।
વીપ્સાપક્ષે સર્વદૃશ્યનિષેધાજ્જિજ્ઞાસાશાન્તિરિતિ વિશેષમાહ- પરિગણિતેતિ ।
મૂર્તં નામૂર્તં નેત્યેવં વિશિષ્યનિષેધે જિજ્ઞાસા ન શામ્યતીત્યર્થઃ ।
સૂત્રશેષં વ્યાચષ્ટે- ઇતશ્ચેતિ ।
પ્રતિષેધાનુપપત્ત્યા બ્રહ્માસ્તીત્યવગતં ભૂયઃ પુનઃ પરમસ્તીતિ શ્રુતિઃ સાક્ષાદપિ બ્રવીતીત્યર્થઃ ।
તચ્ચેતિ ।
અવશિષ્ટં બ્રહ્મેત્યર્થઃ ।
સ્પષ્ટમન્યત્ ॥22॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.6.22
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.6.23ઃ
તદવ્યક્તમાહ હિ

નન્વગ્રાહ્યત્વાદ્બ્રહ્મ નાસ્તીતિ શઙ્કાનિરાસાર્થં સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- યત્પ્રતિષિદ્ધાદિતિ ।
રૂપાદ્યભાવાદવ્યક્તમિન્દ્રિયાગ્રાહ્યં ન ત્વસત્ત્વાદિત્યર્થઃ ।
અન્યૈર્દેવૈરિન્દ્રિયાન્તરૈર્ન ગૃહ્યત ઇત્યન્વયઃ ॥23॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.6.23
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.6.24ઃ
અપિ ચ સંરાધને પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામ્

તર્હિ કદા ગ્રાહ્યમિતિ શઙ્કોત્તરં સૂત્રં વ્યાખ્યાતિ- અપિ ચૈનમિતિ ।
ચસ્ત્વર્થઃ ।
ઇન્દ્રિયૈર્ન ગૃહ્યતે અપિ તુ સંરાધનેન શાસ્ત્રસંસ્કૃતમનસેત્યર્થઃ ।
ભક્તિધ્યાનાભ્યાં પ્રત્યગાત્મનશ્ચિત્તે પ્રકર્ષેણ નિધાનં સ્થાપનં પ્રણિધાનં ।
જપનમસ્કારાદિરાદિશબ્દાર્થઃ ।
સ્વયંભૂરીશ્વરઃ ।
સ્વાનીન્દ્રિયાણિ ।
પરાઞ્ચયનાત્મગ્રાહકાણિ કૃત્વા વ્યતૃણત્ નાશિતવાન્ ।
સ હિ તેષાં નાશો યદસદર્થગ્રાહિતયા સર્જનં તસ્માત્તેષાં તયા સૃષ્ટત્વાત્, સર્વો લોકઃ પરાગર્થમેવ પશ્યતિ નાન્તરાત્માનમ્ ।
કશ્ચિત્તુ ધીરો ધીમાનાવૃત્તચક્ષુર્નિરુદ્ધેન્દ્રિયઃ શુદ્ધે ચેતસિ પ્રત્યગાત્મનં શાસ્ત્રેણ પશ્યતિ મોક્ષાર્થીત્યર્થઃ ।
તતઃ કર્મણા વિશુદ્ધચિત્તો જ્ઞાનાખ્યસત્ત્વોત્કર્ષેણ સંધ્યાયંસ્તં નિષ્કલં પશ્યતીત્યર્થઃ ।
વિનિદ્રાઃ વિતમસ્કાઃ, તત્ર હેતુર્જિતશ્વાસત્વં પ્રાણાયામનિષ્ઠત્વં,
યુઞ્ચાના ધ્યાયિનઃ યોગલભ્યઃ આત્મા યોગાત્મા ॥24॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.6.24
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.6.25ઃ
પ્રકાશાદિવચ્ચાવૈશેષ્યં પ્રકાશશ્ ચ કર્મણ્યભ્યાસાત્

યથા પ્રકાશાદય ઉપાધિષુ ભિદ્યન્તે ન સ્વતઃ, એવં પ્રકાશશ્ચિદાત્માપિ ધ્યાનાદિકર્મણ્યુપાધો ભિદ્યતે સ્વતસ્તસ્યાવૈશેષ્યમેકરસત્વમેવ તત્ત્વમસીત્યભ્યાસાદિતિ સૂત્રયોજના ॥25॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.6.25
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.6.26ઃ
અતો ઽનન્તેન તથા હિ લિઙ્ગમ્

જીવસ્ય બ્રહ્માત્મત્વફલશ્રુતિરૂપલિઙ્ગાદપિ ભેદ ઔપાધિક એવેત્યાહ સૂત્રકારઃ- અતો ઽનન્તેનેતિ ॥26॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.6.26
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.6.27-28ઃ
ઉભયવ્યપદેશાત્ત્વહિકુણ્ડલવત્

પ્રકાશાશ્રયવદ્વા તેજસ્ત્વાત્

ભેદાભેદપૂર્વપક્ષસૂત્રદ્વયસ્ય સંગતિમાહ- તસ્મિન્નેવેતિ ।
યથાહિત્વેનાભેદઃ ।
કુણ્ડલાખ્યસ્ય સર્પાવસ્થાવિશેષસ્ય કુણ્ડલત્વેન ભેદઃ ।
તથા જીવસ્ય બ્રહ્મત્વેનાભેદો જીવત્વેન ભેદઃ ।
યદ્વા સૂર્યપ્રકાશયોરેકતેજસ્ત્વધર્માવચ્છેદેન ભેદાભેદવજ્જીવપરયોરપિ એકેનૈવાત્મત્વધર્મેણ ભેદાભેદૌ શ્રુતિબલાત્સ્વીકાર્યાવિતિ સૂત્રદ્વયાર્થઃ ।
કુણ્ડલત્વં વલયાકારત્વં, આભોગત્વં વક્રાકારત્વં, પ્રાંશુત્વં દીર્ઘદણ્ડાકારત્વં ઉદ્ગતમુખત્વમાદિશબ્દાર્થઃ ॥27 ॥ ॥28॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.6.27-28
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.6.29-30ઃ
પૂર્વવદ્વા

પ્રતિષેધાચ્ ચ

સિદ્ધાન્તસૂત્રમ્- પૂર્વવદ્ધેતિ ।
ધર્મભેદનૈકધર્મેણ વા ભેદાભેદસ્વીકારે ભેદસ્ય સત્યત્વાદભેદવદનિવૃત્તિઃ સ્યાત્ એકત્રૈવ ભેદાભેદસ્વીકારે લોકે વિરોધકથોચ્છેદ ઇત્યપિ દ્રષ્ટવ્યં, તસ્માત્ નિષ્પ્રપઞ્ચં ચિદેકરસં બ્રહ્મ તત્પદલક્ષ્યમસ્તીતિ સિદ્ધમ્ ॥29 ॥ ॥30॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.6.29-30
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.7.31ઃ
પરમતઃ સેતૂન્માનસંબન્ધભેદવ્યપદેશેભ્યઃ

યદુક્તં નેતિ નેતીત્યાદિશ્રુતિભિઃ બ્રહ્માતિરિક્તં વસ્તુ નિષિધ્યત ઇતિ, તદયુક્તમ્ ।
સેત્વાદિશ્રુતિભિર્વસ્ત્વન્તરાસ્તિત્વભાનાદિત્યાક્ષિપતિ- પરમત ઇતિ ।
યદ્યપિ દ્યુભ્વાદ્યધિકરણે સેતુશબ્દો વિધારકત્વેન ગૌણો વ્યાખ્યાતસ્તથાપ્યુન્માનાદિશ્રુતીનાં ગતિમજાનતો ઽયં પૂર્વપક્ષઃ, તત્રોન્માનાદિશ્રુતીનાં મુખ્યત્વાત્, સદ્વયં બ્રહ્મેતિ ફલં સિદ્ધાન્તે તૂક્તાદ્વિતીયતત્પદલક્ષ્યસિદ્ધિરિતિ વિવેકઃ ।
બ્રહ્મ સદ્વયં, સેતુત્વાત્, લૌકિકસેતુવત્ ।
તીર્ણત્વશ્રુતેશ્ચેત્યાહ- સેતું તીર્ત્વેતિ ।
જાઙ્ગલં વાતભૂયિષ્ઠમિતિ વૈદ્યોક્તેઃ વાતપ્રચુરો દેશો જાઙ્ગલં, ઇહ તુ દેશમાત્રં ગ્રાહ્યમ્ ।
દિશશ્ચતસ્રઃ કલાઃ પ્રકાશવાન્નામ પાદઃ, પૃથિવ્યન્તરિક્ષં દ્યૌઃ સમુદ્ર ઇત્યનન્તવાન્નામ પાદઃ, અગ્નિઃ સૂર્યશ્ચન્દ્રો વિદ્યુદિતિ જ્યોતિષ્માન્નામ પાદઃ, ચક્ષુઃ શ્રોત્રં વાઙ્મન ઇત્યાયતનવાન્નામ પાદ ઇતિ ચતુષ્પાદ્બ્રહ્મેતિ પાદાનામર્ધાનિ અષ્ટૌ શફા અસ્યેત્યષ્ટાશફં, પાદેષુ ચતુર્ષુ પ્રત્યેકં ચતસ્રઃ કલા ઇતિ ષોડશકલમિત્યર્થઃ ।
ષોડશપણપરિમિતં તામ્રં કાર્ષાપણસંજ્ઞં ભવતિ તદ્વત્સદ્વયં બ્રહ્મ, પરિમિતત્વાદિત્યર્થઃ ।
સંબન્ધિત્વાચ્ચ નગરવદિત્યાહ- તથા સંબન્ધેતિ ।
અન્યદમિતમિતિ અસઙ્ખ્યાતમિત્યર્થઃ ।
અન્યસ્પર્શે અલ્પત્વેન મિતત્વનિયમાદિતિ મન્તવ્યમ્ ।
ભેદેનોક્તત્વાચ્ચ ઘટવદિત્યાહ- ભેદવ્યપદેશશ્ચેતિ ।
અસ્યાક્ષિસ્થસ્યામુનાદિત્યસ્થેન સહેતિ યાવત્ ।
આધારતો ઽતિદેશતશ્ચ ભેદમુક્ત્વાવધિતો ઽપિ તમાહ- સાવધિકં ચેતિ ॥31॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.7.31
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.7.32ઃ
સામાન્યાત્ તુ

સિદ્ધાન્તસૂત્રં વ્યાચષ્ટે- તુશબ્દેનેત્યાદિના ।
યદન્યત્તત્કિં સાદ્યનાદિ વા, નાદ્યઃ માનાભાવાત્ કાર્યસ્ય બ્રહ્મનન્યત્વનિર્ગુણયાચ્ચેત્યુક્ત્વા ન દ્વિતીયઃ પ્રાગુત્પત્તેરદ્વયત્વાવધારણાદિત્યાહ- નચ બ્રહ્મવ્યતિરિક્તમિતિ ।
ઉક્તાનુમાનાનામાગમબાધ ઇતિ ભાવઃ ।
ઉક્તં સ્મારયિત્વા હેતુનામસિદ્ધિમાહ- નનુ સેત્વિત્યાદિના ।
કિં સેતુશ્રુત્યા પરસિદ્ધિરર્થાદ્વા, નાદ્ય ઇત્યુક્ત્વા દ્વિતીયં શઙ્કતે- તત્ર પરસ્મિન્નિતિ ।
સેતુત્વલિઙ્ગેનાદ્વિતીયત્વશ્રુતિબાધનમન્યાય્યમિત્યાહ- નચેત્ ઇ ।
લિઙ્ગં ચાસિદ્ધમિત્યાહ- અપિચેતિ ।
વિધારકત્વં તુ કલ્પિતદ્વિતીયાપેક્ષયાપિ યુજ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
તીર્ણત્વહેતુરપ્યસિદ્ધ ઇત્યાહ- સેતું તીર્ત્વેતિ ॥32॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.7.32
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.7.33ઃ
બુદ્ધ્યર્થઃ પાદવત્

પરિમિતત્વમપ્યસિદ્ધમિત્યાહ- બુદ્ધ્યર્થ ઇતિ ।
વાક્પ્રાણચક્ષુઃશ્રોત્રાણિ મનસઃ પાદા અગ્નિવાય્વાદિત્યદિશ આકાશસ્ય પાદા ધ્યાનાર્થં કલ્પિતાસ્તદ્વદ્બ્રહ્મણ ઉન્માનમિત્યર્થઃ ।
લૌકિકં દૃષ્ટાન્તમાહ- અથવેતિ ।
પાદકલ્પનાં વિનાપિ વ્યવહારઃ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- નહીતિ ।
કાર્ષાપણસ્ય વ્યવહારાય પાદકલ્પનાવત્ મન્દધિયાં ધ્યાનવ્યવહારાય બ્રહ્મણ ઉન્માનકલ્પનેત્યર્થઃ ॥33॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.7.33
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.7.34ઃ
સ્થાનવિશેષાત્પ્રકાશાદિવત્

સંબન્ધભેદૌ કલ્પિતૌ ન સત્યદ્વિતીયસાધકાવિત્યાહ- સ્થાનેતિ ।
સ્થાનમુપાધિબુદ્ધ્યાદિઃ એકસ્યૈવોપાધિના ભિન્નસ્યોપાધિશાન્તૌ સત્યાં સંબન્ધ ઉપચર્યતે ।
યથા સૌરાલોકાદેરઙ્ગુલ્યાદ્યુપાધિના ભિન્નસ્યોપાધિવિયોગે મહાલોકાદ્યાત્મના સંબન્ધોપચારસ્તદ્વત્ તથાદિત્ય ચક્ષુષોઃ સ્થાનયોર્ભેદાદ્ધિરણ્મયપુરુષભેદકલ્પનેત્યર્થઃ ॥34॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.7.34
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.7.35ઃ
ઉપપત્તેશ્ ચ

મુખ્યાવેવ સંબન્ધભેદૌ કિં ન સ્યાતમિત્યત્ર સૂત્રમ્- ઉપપત્તેશ્ચેતિ ॥35॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.7.35
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.7.36ઃ
તથાન્યપ્રતિષેધાત્

સ્વરૂપેણ બ્રહ્મણા જીવસ્ય સંબન્ધો ભેદનિવૃત્તિરૂપો યુજ્યતે ન મુખ્યઃ સંયોગાદિઃ વસ્તુદ્વયાસત્ત્વાત્ તથા ભેદો ઽપિ ન સ્વત એકત્વશ્રુતેરિત્યર્થઃ ॥36॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.7.36
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.7.37ઃ
અનેન સર્વગતત્વમાયામશબ્દાદિભ્યઃ

નનુ દ્વિતીયાભાવે સર્વગતત્વશ્રુતિવિરોધ ઇત્યત આહ- અનેન સર્વગતત્વમિતિ ।
દ્વિતીયં સત્યં ચેત્સેત્વાદિવદ્બ્રહ્મણો ઽલ્પતાસ્યાત્ ઽયત્રાન્યત્પશ્યતિ તદલ્પમ્ઽઇતિ શ્રુતેઃ કિઞ્ચ નિરવયવાસંગબ્રહ્મણઃ સત્યપ્રપઞ્ચસંબન્ધાયોગાત્તવૈવ સર્વગતત્વશ્રુતિવિરોધ ઇતિ ભાવઃ અધિષ્ઠાનેનાધ્યસ્તં જગદ્વ્યાપ્તમધ્યસ્તત્વાત્ રજ્જ્વા વ્યાપ્તસર્પવત્, ઇતિ ન્યાયઃ ॥37॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.7.37
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.8.38ઃ
ફલમત ઉપપત્તેઃ

એવં તત્પદલક્ષ્યં સંશોધ્ય વાચ્યાર્થમાહ- ફલમત ઉપપત્તેઃ ।
નિર્વિશેષત્વાદન્યઃ સ્વભાવઃ ફલહેતુત્વાખ્યઃ ઇષ્ટં સુખં દેવાદીનાં, અનિષ્ટં દુઃખં નારકિણાં, વ્યામિશ્રં મનુષ્યાણાં, સંસારો જન્મમૃતિપ્રવાહઃ ગોચરઃ આશ્રયો યસ્ય તત્સંસારગોચરમ્ ।
અત્ર કર્મેશ્વરયોઃ ફલહેતુત્વશ્રુતેઃ સંશયમાહ- કિમિતિ ।
અત્ર પૂર્વપક્ષે ફલદાતુરીશ્વરસ્ય તત્પદવાચ્યસ્યાસિદ્ધેર્લક્ષ્યાસિદ્ધિઃ સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ ફલભેદઃ ।
પૂર્વોક્તનિર્વિશેષત્વમુપજીવ્ય ફલદાતૃત્વમપીશ્વરસ્ય નાસ્તીતિ પૂર્વપક્ષોત્થાનાત્સંગતિઃ ।
યદ્યપિ સર્વગતત્વવત્ફલદાતૃત્વં વ્યવહારદશાયાં સિધ્યતિ યથાપિ કર્મણ એવ ફલદાતૃત્વમિતિ શઙ્કાનિરાસેનોક્તલક્ષ્યાર્થનિર્વાહકવાચ્યાર્થનિર્ણયાર્થમસ્યાધિકરણસ્યારમ્ભ ઇતિ મત્વા સિદ્ધાન્તં તાવદાહ- તત્ર તાવદિતિ ।
સ્વર્ગાદિકં વિશિષ્ટદેશકાલકર્માભિજ્ઞદાતૃકં, કર્મફલત્વાત્, સેવાફલવદિત્યુપપત્તિઃ ।
યાગાદિક્રિયાખ્યં કર્મ તાવત્ ક્ષણિકં તત્કિં સ્વનાશાત્ ફલં જનયત્યુત ફલમુત્પાદ્ય નશ્યતિ, આહોસ્વિદપૂર્વાત્ફલસિદ્ધિઃ, નાદ્ય ઇત્યાહ- અભાવાદિતિ ।
દ્વિતીયં શઙ્કતે- સ્યાદિતિ ।
કર્મનાશક્ષણમારભ્યામભિવ્યક્તસ્વર્ગસુખાદિસત્ત્વે માનં નાસ્તીતિ-દૂષયતિ- તદપીત્યાદિના ।
તૃતીયં શઙ્કતે- અથેતિ ।
અપૂર્વં કિં સ્વતન્ત્રમેવ ફલદાનાય પ્રવર્તતે, ચેતનાધિષ્ઠિતં વા, નાદ્ય ઇત્યાહ- તદપીતિ ।
દ્વિતીયે ત્વદૃષ્ટાનભિજ્ઞજીવસ્યાધિષ્ઠાતૃત્વાયોગાદીશ્વરસ્યાધિષ્ઠાતૃત્વસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ ।
પ્રૌઢવાદેનાપૂર્વં નાસ્તીત્યાહ- તદસ્તિત્વ ઇતિ ।
ક્ષણિકયાગાદેઃ શ્રુતસ્વર્ગાદિહેતુત્વાનુપપત્ત્યા સ્થાય્યપૂર્વસિદ્ધિરિતિ ચેત્ ।
ન ।
કર્મભિરારાધિતાદીશ્વરાદેવ સ્થાયિનઃ ફલસિદ્ધેરિત્યર્થઃ ।
ન કેવલતર્કેણાપૂર્વં સિધ્યતીતિ ભાવઃ ॥38॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.8.38
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.8.39ઃ
શ્રુતત્વાચ્ ચ

ઽકૃતાત્યયે ઽનુશયવાન્ઽઇત્યત્રોદાહૃતાભિઃ ઽય ઇહ રમણીયચરણાઃઽઇત્યાદિશ્રુતિસ્મૃતિભિરપૂર્વસિદ્ધિશ્ચેત્તાભિરીશ્વરસ્યાપિ ફલદાતૃત્વં સ્વીકાર્યમિત્યાહ- શ્રુતત્વાચ્ચેતિ સૂત્રકારઃ ।
અન્નમાસમન્તાત્પ્રાણિભ્યો દદાતીત્યન્નાદઃ, વસુદાનો ધનદાતા, કર્મણો ઽપૂર્વસ્ય વા જડત્વેનોપકરણમાત્રત્વાત્સ્વતન્ત્ર ઈશ્વર એવ ફલદાતેતિ સિદ્ધાન્તો દર્શિતઃ ॥39॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.8.39
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.8.40ઃ
ધર્મં જૈમિનિરત એવ

ઇદાનીં પૂર્વપક્ષયતિ- ધર્મમિતિ ।
વિધિશ્રુતિર્વિધ્યર્થઃ, તસ્ય લિઙર્થસ્ય પ્રેરણાત્મનો યાગો વિષયસ્તદ્ભાવાવગમાદ્યાગઃ સ્વર્ગસાધનમિતિ ગમ્યતે ।
યાગસ્યેષ્ટસાધનત્વાભાવે પ્રેરણાનુપપત્તેરિત્યર્થઃ ।
અપૂર્વદ્વારા કર્મણઃ ફલમુપપદ્યત ઇત્યુક્ત્વા સિદ્ધાન્તં દૂષયતિ- ઈશ્વરસ્ત્વિતિ ।
ઈશ્વરઃ કિં કર્માનપેક્ષઃ ફલં દદાતિ તત્સાપેક્ષો વા, આદ્ય આહ- અવિચિત્રસ્યેત્યાદિના ।
દ્વિતીયે સંવેષ્ટનસંસ્કારમાત્રાત્કટાદૌ વેષ્ટનવત્કર્માપૂર્વાદેવ ફલસિદ્ધેઃ કિમીશ્વરેણેતિ ભાવઃ ।
અત્ર વયં વદામઃ-ચન્દનકણ્ડકાદિદૃષ્ટસંપત્ત્યૈવ સુખાદિસંભવે કૃતં ધર્માધર્માભ્યામિતિ શ્રુતિસ્મૃતિબલાત્તદપેક્ષાયામીશ્વરેણ કિમપરાદ્ધમ્ ।
અતઃ ઈશ્વરાનપેક્ષાત્કેવલાત્કર્મણઃ ફલમિત્યયુક્તમિતિ ॥40॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.8.40
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,2.8.41ઃ
પૂર્વં તુ બાદરાયણો હેતુવ્યપદેશાત્