બ્રહ્મસૂત્ર · અધ્યાય 3.1

એવં વિષયમુક્ત્વા દોષં શઙ્કતે-#અત્રાહેતિ ।
તદુત્તરત્વેન સૂત્રં વ્યાચષ્ટે-#તુશબ્દેનેતિ ।
સ્વભાવાધિક્યં વૈશેષ્યં કિમર્થે કૃતમિત્યત આહ-#વ્યવહારપ્રસિદ્ધ્યર્થમિતિ ।
એવં સ્મૃતિન્યાયમતાન્તરશ્રુતિભિરવિરોધો બ્રહ્મણિ વેદાન્તતાત્પર્યસ્યેતિ સિદ્ધમ્ ॥22॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,4.9.22
ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યશ્રીમદ્ગોવિન્દાનન્દભગવત્પાદકૃતૌ શારીરકમીમાંસાવ્યાખ્યાયાં ભાષ્યરત્નપ્રભાયાં દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય ચતુર્થઃ પાદઃ ॥4॥
#ઇતિ લિઙ્ગશરીરશ્રુતીનાં વિરોધપરિહારાખ્યશ્ચતુર્થઃ પાદઃ ॥
#ઇતિ શ્રીમદ્બ્રહ્મસૂત્રશાઙ્કરભાષ્યે ઽવિરોધાખ્યો દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ ॥
અથ તૃતીયો ઽધ્યાયઃ ।
યં હિ વૈરાગ્યસંપન્નાસ્તત્ત્વમર્થવિવેકિનઃ ।
લભન્તે સાધનૈર્દાન્તાસ્તં સીતાનાયકં ભજે ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,1.1.1ઃ
તદન્તરપ્રતિપત્તૌ રંહતિ સંપરિષ્વક્તઃ પ્રશ્નનિરૂપણાભ્યામ્

તદન્તરપ્રતિપત્તૌ રંહતિ સંપરિષ્વક્તઃ પ્રશ્નનિરૂપણાભ્યામ્ ।
વૃત્તમનૂદ્ય તૃતીયાધ્યાયાર્થમાહ- દ્વિતીય ઇત્યાદિના ।
અવિરુદ્ધે વેદાન્તાર્થે તજ્જ્ઞાનસાધનચિન્તાવસર ઇત્યનયોર્હેતુહેતુમદ્ભાવઃ ।
લિઙ્ગોપાધિસિદ્ધૌ તદુપહિતજીવસંસારચિન્તેતિ પાદયોરપિ તદ્ભાવસઙ્ગતિઃ ।
અત્ર પ્રથમપાદે વૈરાગ્યમ્ ।
દ્વિતીયે સ્વપ્નાદ્યવસ્થોક્ત્યા ત્વંપદાર્થો બ્રહ્મતત્ત્વં ચોચ્યે ।
તૃતીયે વાક્યાર્થસ્તદર્થમુપાસનાશ્ચ વિચાર્યન્તે ।
ચતુર્થપાદાર્થમાહ- સમ્યગ્દર્શનાદિતિ ।
દર્શનોપાયાઃ સંન્યાસાદયઃ ।
મુક્તિરૂપફલસ્ય સ્વર્ગવત્તારતમ્યનિયમાભાવઃ એકરૂપત્વમિતિ યાવત્ ।
પ્રસઙ્ગાગતં દેહાત્મદૂષણમ્ ।
પઞ્ચસુ દ્યુપર્જન્યપૃથિવીપુરુષયોષિત્સ્વગ્નિત્વધ્યાનં પઞ્ચાગ્નિવિદ્યા ।
યસ્માત્ કર્મણા ગત્યાગતિરૂપો ઽનર્થસ્તસ્માત્ કર્મફલે જુગુપ્સાં ઘૃણાં વિરક્તિં કુર્વીતેતિ પઞ્ચાગ્નિવિદ્યોપસંહારે શ્રવણાદ્વૈરાગ્યાર્થં પ્રદર્શ્યતે ઇત્યન્વયઃ ।
શાસ્ત્રાદિસૂત્રે નિત્યાનિત્યવિવેકકૃતં વૈરાગ્યમુક્તમ્, ઇહ તદ્દાર્ઢ્યાય ગત્યાગતિક્લેશભાવનાકૃતં તદુચ્યત ઇત્યપૌનરુક્ત્યમ્ ।
અધિકરણવિષયમાહ- જીવ ઇતિ ।
અવિદ્યા પ્રસિદ્ધ ।
વિદ્યેતિ પાઠે ઉપાસના ગ્રાહ્યા ।
કર્મ ધર્માધર્માખ્યં, પૂર્વપ્રજ્ઞા જન્માન્તરસંસ્કારઃ ।
અથ મરણકાલે પ્રાણા હૃદયે જીવેનૈકીભવન્તીત્યર્થઃ ।
રૂપં શરીરં, પઞ્ચીકૃતભૂતભાગાઃ ઉત્તરદેહપરિણામિનો ભૂતસૂક્ષ્માઃ ।
વેદાન્તાર્થજ્ઞાનસાધનવિચારત્વાત્ સર્વાધિકરણાનાં, શ્રુતિશાસ્ત્રાધ્યાયસઙ્ગતયઃ વૈરાગ્યફલકત્વાદેતત્પાદસઙ્ગતિઃ ।
પૂર્વાધિકરણે વ્યવહારાર્થં પઞ્ચીકરણમુક્તં સ વ્યવહારો ઽત્ર નિરૂપ્યત ઇતિ ફલફલિભાવો ઽવાન્તરસઙ્ગતિઃ ।
અત્ર પૂર્વપક્ષે નિરાશ્રયપ્રાણગત્યભાવાત્, ન વૈરાગ્યં, સિદ્ધાન્તે ભૂતાશ્રયપ્રાણગતેર્વૈરાગ્યમિતિ ફલભેદઃ ।
તેજોમાત્રાશ્ચક્ષુરાદયઃ, પશ્યતિ જિઘ્રતીતિ વાક્યશેષાત્ ।
આપઃ પઞ્ચસ્વગ્નિષુ હુતાઃ પઞ્ચમ્યામાહુતૌ હુતાયાં યથા પુરુષશબ્દવાચ્યાઃ પુરુષાત્મના પરિણમન્તે તથા કિં ત્વં વેત્થેતિ શ્વેતકેતું પ્રતિ રાજ્ઞઃ પ્રવાહણસ્ય પ્રશ્નઃ, તસ્ય ચોત્તરાજ્ઞાને તત્પિતરં પ્રતિ રાજોવાચ ઽઅસૌ વાવ લોકે ગૌતમાગ્નિસ્તત્ર શ્રદ્ધાખ્યા આપઃ આહુતિઃ પર્જન્યાગ્નૌ સોમરૂપા ઇહ ખ્લ્વગ્નિહોત્રે શ્રદ્ધયા હુતા દધ્યાદિરૂપા આપો યજમાનસંલગ્નાઃ સ્વર્ગં લોકં પ્રપ્ય સોમાખ્યદિવ્યદેહાત્મના સ્થિતાઃ કર્માન્તે દ્રુતાઃ પર્જન્યે હૂયન્તે તતો વૃષ્ટિરૂપાઃ પૃથિવ્યા અન્નરૂપાઃ પુરુષે રેતોરૂપાઃ યોષિતિ હુતાઃ આપઃ પુરુષશબ્દવાચ્યાઃ પુમાત્મકા ભવન્તિઽઇતિ નિરૂપણં કૃતમ્ ।
નન્વેતદ્દેહં ત્યક્ત્વાદ્ભિઃ સહ ગતસ્ય પશ્ચાદ્દેહાન્તરપ્રાપ્તિરિત્યયુક્તમ્ ।
યથા તૃણજલાયુકા તૃણાન્તરં ગૃહીત્વા પૂર્વતૃણં ત્યજતિ તથા જીવો દેહાન્તરં ગૃહીત્વા પૂર્વદેહં ત્યજતીતિ શ્રુતિવિરોધાદિતિ શઙ્કતે- નન્વન્યેતિ ।
ઇહૈવ કર્માયત્તભાવિદેહં દેવો ઽહમિત્યાદિભાવનયા ગૃહીત્વા પૂર્વદેહં ત્યજતીતિ શ્રુત્યર્થઃ, અતો ન વિરોધ ઇતિ સમાધત્તે- તત્રાપીતિ ।
ભાવનાયા દીર્ઘીભાવો ભાવિદેહવિષયત્વમ્ ।
ઘટાકાશવદુપહિતો જીવઃ સૂક્ષ્મોપાધિગત્યા લોકાન્તરં ગચ્છતીતિ પઞ્ચાગ્નિશ્રુત્યુક્તઃ પ્રકારસ્તદ્વિરોધાદન્યાઃ કલ્પનાઃ સર્વા અનાદર્તવ્યા ઇત્યન્વયઃ ।
સાઙ્ખ્યકલ્પનામાહ- વ્યાપિનામિતિ ।
સુગતકલ્પનામાહ- કેવલલસ્યેતિ ।
નિર્વિકલ્પકજ્ઞાનસન્તાનરૂપસ્યાત્મનો દેહાન્તરે શબ્દાદિસવિકલ્પકજ્ઞાનાખ્યવૃત્તિલાભો ભવતીત્યર્થઃ ।
કાણાદકલ્પનામાહ- મન ઇતિ ।
દેહાન્તરં પ્રતિ મનોમાત્રં ગચ્છતિ, ઇન્દ્રિયાણિ તુ નૂતનાન્યેવારભ્યન્તે ।
દિગમ્બરકલ્પનામાહ- જીવ ઇતિ ॥1॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,1.1.1
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,1.1.2ઃ
ત્ર્યાત્મકત્વાત્ તુ ભૂયસ્ત્વાત્

નનુ પાકસ્વેદગન્ધરૂપકાર્યત્રયોપલબ્ધેસ્ત્ર્યાત્મકો દેહ ઇત્યયુક્તમ્ ।
પ્રાણાવકાશયોરપ્યુપલબ્ધ્યા દેહસ્ય પઞ્ચભૂતાત્મત્વાદિત્યરુચ્યા વ્યાખ્યાન્તરમાહ- પુનશ્ચેતિ ।
દેહધારકત્વાદ્ધાતવસ્તૈસ્ત્રિધાતુત્વાત્ર્યાયાત્મક ઇત્યન્વયઃ ।
દેહસ્ય કેવલાબ્જત્વે વાતં પિત્તં ચ વાયવ્યં તૈજસં ન સ્યાતામિતિ ભાવઃ ।
પૃથિવીતરભૂતાપેક્ષયાપાં બાહુલ્યમ્ ।
કિઞ્ચ દેહનિમિત્તાનાં કર્મણામબ્બાહુલ્યાત્તાભિર્ભૂતાન્તરાણ્યુપલક્ષ્યન્ત ઇત્યાહ- કર્મ ચેત્યાદિના ॥2॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,1.1.2
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,1.1.3ઃ
પ્રાણગતેશ્ ચ

ઉત્ક્રાન્તૌ પ્રાણા દેહબીજપઞ્ચભૂતાશ્રયાઃ પ્રાણત્વજ્જીવદ્દેહસ્થપ્રાણવદિત્યાહ- પ્રાણગતેશ્ચેતિ ॥3॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,1.1.3
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,1.1.4ઃ
અગ્ન્યાદિગતિશ્રુતેર્ ઇતિ ચેન્ ન ભાક્તત્વાત્

પ્રાણાનાં ગતિરસિદ્ધેત્યાશઙ્ક્ય નિષેધતિ- અગ્ન્યાદીતિ ।
અદર્શનાદોષધિવનસ્પતિગમનસ્યેતિ શેષઃ ।
લોમાન્યપિયન્તીત્યર્થઃ ॥
પ્રાણાનામગ્ન્યાદિષુ લયસ્ય મુખ્યત્વે જીવસ્ય ગતિભોગયોરયોગાત્સર્વે પ્રાણા અનૂત્ક્રામન્તીતિ વિસ્પષ્ટશ્રુતેર્લોમાદિગૌણલયપાઠાચ્ચ ગૌણત્વમિત્યર્થઃ ॥4॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,1.1.4
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,1.1.5ઃ
પ્રથમે ઽશ્રવણાદ્ ઇતિ ચેન્ ન તા એવ હ્ય્ ઉપપત્તેઃ

ભૂતાન્તરયુક્તાનામપાં ગતિમુક્ત્વા પુરુષવચસ્ત્વં તાસામાક્ષિપ્ય સમાધત્તે- પ્રથમ ઇતિ ।
નનુ પ્રથમપદં વ્યર્થમુત્તરાગ્નિષ્વપ્યપામશ્રવણાદિત્યાશઙ્ક્ય સોમવૃષ્ટ્યન્નરેતસામબ્રૂપત્વાદુત્તરત્ર તાસાં શ્રવણમસ્તિ, ન પ્રથમ ઇત્યાહ- યદિનામેતિ ।
પઞ્ચાગ્નિષ્વપામાહુતિત્વે સિદ્ધે તાસાં પઞ્ચમ્યામાહુતૌ પુરુષવચસ્ત્વં ભવેન્ન તત્સિદ્ધં પ્રથમાગ્નૌ તાસામનાહુતિત્વાદિતિ શઙ્કાર્થઃ એવં હિ શ્રદ્ધાશબ્દેનાપાં ગ્રહે સતિ પ્રશ્નોત્તરોપસંહારાણાં સંગાનાદેકાર્થત્વાદેકવાક્યતોપપદ્યતે, અગ્રહે તુ ચતુર્ષ્વગ્નિષ્વેવાપામાહુતિત્વાચ્ચતુર્થ્યામાહુતાવિતિ વાચ્યં, અતઃ પ્રશ્નોપસંહારયોઃ પઞ્ચમ્યામિતિ શ્રવણાત્, પ્રથમાગ્નાવપ્યાપ એવ ગ્રાહ્યા ઇતિ સમાધાનાર્થઃ ।
અનપઃ અદ્ભ્યો ઽન્યતઃ ।
એતદેવેતિ ।
શ્રદ્ધાશબ્દસ્યાબર્થકત્વં દર્શયતીત્યર્થઃ ।
ઉપપત્તેરિત્યસ્યાર્થાન્તરમાહ- શ્રદ્ધાકાર્યમિતિ ।
તસ્યાઃ શ્રદ્ધાહુતેઃ સોમઃ સંભવતીત્યાદિના શ્રદ્ધાસોમાદીનાં પૂર્વપૂર્વપરિણામત્વં શ્રુતં તતો દ્રવપરિણામત્વાત્ શ્રદ્ધાયા અપ્ત્વં પ્રત્યયાત્મકમુખ્યશ્રદ્ધાયા આહુતિત્વાયોગાચ્ચેત્યર્થઃ ।
શ્રદ્ધાશબ્દસ્યાપ્સુ સૂક્ષ્મત્વગુણેન વૃત્તિમુક્ત્વા લક્ષણાં વક્તું શ્રદ્ધાયા અદ્ભિરેકકર્મયોગિત્વં હેતુત્વં વા સંબન્ધમાહ- શ્રદ્ધાપૂર્વકેતિ ।
અસ્મૈ યજમાનાય ।
સ્નાનાદ્યર્થમાપઃ શ્રદ્ધાં સંનમન્તે જનયન્તીતિ શ્રુત્યર્થઃ ॥5॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,1.1.5
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,1.1.6ઃ
અશ્રુતત્વાદ્ ઇતિ ચેન્ નેષ્ટાદિકારિણાં પ્રતીતેઃ

અપાં ગતિમુપેત્યાદ્ભિઃ સહ જીવાનાં ગતિમાક્ષિપ્ય સમાધત્તે- અથાપીત્યાદિના ।
દ્યુલોકાગ્નૌ શ્રદ્ધાહુતેઃ સોમો રાજા સંભવતીત્યુક્ત્વા વાક્યશેષે ધૂમાદિમાર્ગેણ આકાશાચ્ચન્દ્રમસં પ્રાપ્તા ઇષ્ટ્યાદિકારિણ એષ સોમો રાજેત્યુક્તાઃ, અતઃ સોમરાજાશબ્દસામાન્યાદિષ્ટ્યાદિકારિણાં જીવાનાં શ્રદ્ધાશબ્દિતાદ્ભિઃ સહ ગતિરિહ શ્રદ્ધાહુતિવાક્યે પ્રતીયત ઇત્યર્થઃ ।
તેષાં સૂક્ષ્માભિર્દ્રવ્યાપૂર્વરૂપાભિઃ પઞ્ચીકૃતાભિરદ્ભિઃ સંબન્ધં વદન્ સહગતિં વિવૃણોતિ- તેષાં ચાગ્નિહોત્રેતિ ।
નિધનં મરણં તન્નિમિત્તકમન્ત્યેષ્ટિવિધાનં, અસૌ યજમાનઃ, સ્વર્ગાય ગચ્છત્વિતિ મન્ત્રાર્થઃ ।
હુતદ્રવ્યરૂપાણામપાં ગમને શ્રુત્યન્તરમાહ- તથાચેતિ ।
અગ્નિહોત્રપ્રકરણે જનકેન યાજ્ઞવલ્ક્યં પ્રતિ ઽનત્વેવૈનયોઃ સાયંપ્રાતરાહુત્યોસ્ત્વમુત્ક્રાન્તિં ન ગતિં ન પ્રતિષ્ઠાં ન તૃપ્તિં ન પુનરાવૃત્તિં ન લોકં પ્રત્યુત્થાયિનં વેત્થઽઇતિ ષટ્ પ્રશ્નાઃ કૃતાસ્તેષાં નિર્વચનમપિ રાજ્ઞૈવ ઽતે વા એતે આહુતી હુતે ઉત્ક્રામતઃ તે ઽન્તરિક્ષદ્વારા દિવં ગચ્છતસ્તે દિવમેવાહવનીયં પ્રતિષ્ઠાં કુર્વાતે દિવં તર્પયતસ્તે તતઃ પુનરાવર્તેતે તતઃ પૃથિવ્યાં પુરુષે યોષિતિ ચ હુતે પુરુષરૂપેણોત્તિષ્ઠતઃઽઇતિ વાક્યશેષેણ કૃતમ્ ॥6॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,1.1.6
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,1.1.7ઃ
ભાક્તં વાનાત્મવિત્ત્વાત્ તથા હિ દર્શયતિ

સંપ્રત્યુત્તરસૂત્રવ્યાવર્ત્યં શઙ્કતે- કથમિત્યાદિના ।
અત્ર સોમાખ્યચન્દ્રસ્યાન્નત્વમુક્તં નેષ્ટાદિકારિણામિતિ ભ્રાન્તિનિરાસાર્થં શ્રુત્યન્તરમાહ- તે ચન્દ્રમિતિ ।
યથા યજ્ઞે ચમસસ્થં સોમમૃત્વિજ આપ્યાયસ્વેતિ ક્રિયાવૃત્તૌ લોટ્ પુનઃ પુનરાપ્યાય્ય પુનઃ પુનરપક્ષય્ય ભક્ષયન્તિ ।
એવમેનાનિષ્ટાદિકારિણો ઽન્નરૂપાન્ ભક્ષયન્તિ દેવા ઇત્યર્થઃ ।
અધિક્રિયતે પુરુષો વિધિના સંબધ્યતે ઽનેનેત્યધિકારઃ ફલકામના ।
શાસ્ત્રાનર્થક્યવારણાય અન્નત્વં ગોણમિતિ ભાવઃ ।
કેન દોષેણ તેષાં દેવભોગ્યતેત્યત આહ- અનાત્મવિત્ત્વાચ્ચેતિ ।
યથા પશુર્ભોગ્ય એવમજ્ઞઃ સ ભેદધીમાન્ દેવાનાં ભોગ્ય ઇત્યર્થઃ ।
આત્મશબ્દસ્ય મુખ્યત્વબલેન સૂત્રાંશં વ્યાખ્યાય પ્રકૃતપઞ્ચાગ્નયઃ સૂત્રકૃતાત્મત્વેનોપચરિતા ઇતિ વ્યાખ્યાન્તરમાહ- અનાત્મેત્યાદિના ।
વિદ્યાસ્તુત્યર્થમન્નત્વં ન મુખ્યમિત્યત્ર શ્રુત્યન્તરાર્થં સૂત્રશેષં વ્યાચષ્ટે- તથાહીતિ ।
એવં ગતિપર્યાલોચનયા વૈરાગ્યમિતિ સિદ્ધમ્ ॥7॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,1.1.7
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,1.2.8ઃ
કૃતાત્યયે ઽનુશયવાન્ દૃષ્ટસ્મૃતિભ્યાં યથેતમનેવં ચ

ઇદાનીં ગત્યન્તરભાવિનીમાગતિં નિરૂપપયતિ- કૃતાત્યય ઇતિ ।
ભોક્તવ્યકર્મસમાપ્ત્યાનન્તર્યમથશબ્દાર્થઃ ।
યથેતમિત્યારભ્ય શ્વાદિયોનિમિત્યન્તં વાક્યં યાવત્તાવદામ્નાયત ઇતિ યોજના ।
અત્ર યાવત્સંપાતમિતિ વિશેષણાદ્રમણીયચરણા ઇતિ વાક્યાચ્ચ સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
અનુશયઃ કર્મ, અત્ર પૂર્વપક્ષે કર્માભાવેનાગતેરનિયમાદ્વૈરાગ્યાદાર્ઢ્યં, સિદ્ધાન્તે કર્મસત્ત્વેનાગતિનિયમાદ્વૈરાગ્યદાર્ઢ્યમિતિ ભેદઃ ।
તેષામિષ્ટાદિકારિણાં યદા તત્કર્મ પર્યવૈતિ વિપરિક્ષીણં ભવતિ તદા પુનરાવર્તન્ત ઇતિ શ્રુત્યન્તરેણાપિ કૃત્સ્રકર્મણશ્ચન્દ્રલોકે ભુક્તત્વમુચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
યાવત્પદસઙ્કોચો ન યુક્તઃ શ્રુત્યન્તરવિરોધાદિત્યાહ- નૈવમિતિ ।
અયં નરો યત્કિઞ્ચિદિહ લોકે કર્મ કરોતિ તસ્યાન્તં ફલં પરલોકે પ્રાપ્ય કર્માર્થં પુનરાયાતીતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
કર્માભાવે શ્રુતિમુક્ત્વા યુક્તિમાહ- અપિચેતિ ।
અભિવ્યક્તિઃ ફલોન્મુખતા, મરણેનાભિવ્યક્તસ્ય સર્વસ્ય કર્મણઃ પરલોકભોગસ્યાવશ્યંભાવાત્કર્માભાવ ઇત્યર્થઃ ।
ચરણાખ્યસીલમાત્રાદવરોહ ઇતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તપ્રતિજ્ઞાં વ્યાચષ્ટે- યેનેત્યાદિના ।
તત્ તત્રાવરોહતાં જીવાનાં મધ્યે યે કેચિદિહ કર્મભૂમૌ રમણીયચરણાઃ પુણ્યકર્માણઃ પુણ્યયોનિભાજ ઇતિ યત્ તત્ અભ્યાશો હ અવશ્યં હીત્યર્થઃ ।
કપૂયં પાપમ્ ।
દૃષ્ટશબ્દસ્ય શ્રુત્યર્થમુક્ત્વાર્થાન્તરમાહ- દૃષ્ટશ્ચેતિ ।
ઽપુણ્યો વૈ પુણ્યેન કર્મ ભવતિ પાપઃ પાપેનઽઇત્યાદિશાસ્ત્રેણ સુખદુઃખયોર્ધર્માર્ધર્મહેતુકત્વમવગતમ્ ।
તતશ્ચ જન્મારબ્ય દૃષ્ટો ભોગઃ કર્મહેતુકઃ ભોગત્વાત્, સ્વર્ગભોગવદિત્યાનુશયસિદ્ધિઃ, વિપક્ષે ચ હેત્વભાવાત્ ભોગસ્યાકસ્મિકત્વપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ।
સ્મૃતવાશ્રમાઃ આશ્રમિણઃ પ્રેત્ય મૃત્વા લોકાન્તરે કર્મફલં ભુક્ત્વા તતઃ શેષેણ ભુક્તાદન્યેન કર્મણા અનુશયાખ્યેન પુનર્જન્મ પ્રતિપદ્યન્તે ઇતિ સંબન્ધઃ ।
વિશિષ્ટા દેશાદયો મેધાન્તા દશ ગુણા યેષુ તે તથોક્તાઃ ।
શ્રુતં જ્ઞાનં, વૃત્તં આચારઃ ।
સ્વાભિમતાનુશયં વક્તું પૃચ્છતિ- કઃ પુનરિતિ ।
કૃતસ્ય કર્મણઃ સ્વર્ગે ભોગે સતિ ભુક્તસ્ય કર્મણો લેશો ઽનુશયસ્તદ્વાનવરોહતિ ભાણ્ડે સ્નેહલેશસ્ય દૃષ્ટત્વાત્, તતઃ શેષેણેતિ સ્મૃતેશ્ચેત્યેકદેશિવ્યાખ્યામાહ- કેચિદિત્યાદિના ।
રિચ્યમાનં સ્નેહેન વિયુજ્યમાનમ્ ।
નનુ ભોગનાશ્યત્વાત્ કર્મણો લેશો ન યુક્તઃ ઇતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
કૃત્સ્નકર્મણો ભોગે જાતે નાશઃ સ્યાત્, નતુ ભોગો જાત ઇતિ પરિહારાર્થઃ ।
ભોગો ન જાયત ઇત્યયુક્તમિતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
ભોગઃ સાવશેષો જાત ઇતિ સમાધત્તે- બાઢમિત્યાદિના ।
ઇદમેકદેશિવ્યાખ્યાનં દૂષયતિ- નચેતિ ।
ઽસ્વર્ગકામો યજેતઽઇત્યાદિશાસ્ત્રેણ સ્વર્ગભોગાર્થં કર્મ ચોદિતં, તચ્છેષસ્ય મર્ત્યભોગહેતુત્વે શાસ્ત્રવિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ સ્વર્ગહેતુકર્મશેષાદવરોહે કપૂયયોન્યાપત્તિશ્રુતિવિરોધ ઇત્યાહ- અવશ્યં ચેતિ ।
સ્વાભિમતમનુશયમાહ- તસ્માદિતિ ।
પૂર્વપક્ષબીજમનૂદ્ય દૂષયતિ- યદિત્યાદિના ।
ક્ષપયિત્વા પુનરાગચ્છન્તીતિ પ્રાપ્યન્તમિતિ વાક્યેન ગમ્યત ઇતિ યોજના ।
જન્મારભ્ય દૃષ્ટભોગલિઙ્ગાનુગૃહીતયા રમણીયકપૂયચરણશ્રુત્યૈહિકાનુશયાક્યકર્મવિશેષણપરયા વિરોધાત્, યત્કિઞ્ચેતિ યાવત્સંપાતમિતિ ચ સામાન્યશબ્દયોરામુષ્મિકવિષયત્વેન સઙ્કોચો ન્યાય્ય ઇતિ ભાવઃ ।
મરણં કૃત્સ્નકર્માભિવ્યઞ્જકમિત્યયુક્તમ્, ઉક્તાનુશયશ્રુતિવિરોધાદિત્યાહ- તદપીતિ ॥
બલવદનારબ્ધકર્મપ્રતિબન્ધાચ્ચ ન કૃત્સ્નકર્માભિવ્યક્તિરિત્યાહ- અપિચેત્યાદિના ।
તસ્ય કૃતસ્નકર્મવ્યઞ્જકત્વે હેતુર્નાસ્તીતિ ભાવઃ ।
પ્રશ્નં મત્વોત્તરં શઙ્કતે- આરબ્ધેતિ ।
આરબ્ધવદનારબ્ધસ્યાપિ બલવતઃ પ્રતિબન્ધકત્વાન્ન સર્વકર્મણઃ ફલદાનાયાભિવ્યક્તિરિતિ સમાધત્તે- યથેતિ ।
અનારશબ્ધફલત્વાવિશેષાત્સર્વકર્મણામભિવ્યક્તિમાશઙ્ક્ય મિથોવિરુદ્ધસ્વર્ગનરકાદિદેહફલાનામેકદેહારમ્ભકત્વાસંભવ ઉક્તસ્તં વિવૃણોતિ- નહીતિ ।
અસ્તુ તર્હિ દુર્બલસ્ય કર્મણો નાશ ઇત્યત આહ -નાપીતિ ।
નાભુક્તં ક્ષીયતે કર્મેત્યેકાન્ત ઉત્સર્ગઃ સ ચ પ્રાયશ્ચિતબ્રહ્મજ્ઞાનધ્યાનૈર્બાધ્યતે ન મરણમાત્રણેત્યર્થઃ ।
મરણેન દુર્બલકર્માવિનાશે માનમાહ- સ્મૃતિરિતિ ।
કર્મનાશપક્ષં નિરસ્ય પ્રકૃતકૃત્સ્નકર્માભિવ્યક્તિપક્ષે દોષાન્તરમાહ- યદિ ચેતિ ।
ઽકૃત્સ્નકર્મણામેકસ્મિન્ દેવાદિજન્મનિ ભોગેન ક્ષયાન્ન જન્માન્તરં સ્યાત્, જ્ઞાનાભાવાન્ન મુક્તિરિત્યજ્ઞદેવસ્ય કષ્ટાન્તરાલદશા સ્યાદિત્યર્થઃ ।
ઽશ્વસૂકરખરોષ્ટ્રાણાં ગો ઽજાવિમૃગપક્ષિણામ્ ।
ચણ્ડાલપુલ્કસાનાં ચ બ્રહ્મહા યોનિમૃચ્છતિ ।
ઽઇત્યાદિસ્મૃતિવિરોધાચ્ચ ન સર્વકર્મણામેકજન્મારમ્ભકત્વમિત્યાહ- બ્રહ્મેતિ ।
નન્વેકસ્ય કર્મણઃ કથમનેકજન્મફલકત્વમ્, અદૃષ્ટત્વાદિત્યાહ- નચેતિ ।
કિઞ્ચ વ્યઞ્જકત્વે ઽપિ મરણસ્ય કિં સર્વકર્મવ્યઞ્જકત્વં કલ્પ્યતે ઉત યત્કિઞ્ચિત્કર્મવ્યઞ્જકત્વમ્ ।
નાદ્યઃ, ઇહ કૃતકારીર્યાદેરત્રૈવ ફલહેતોર્મરણવ્યજ્યત્વાસંભવાદિત્યાહ- નચેતિ ।
દ્વિતીયં નિરસ્યન્ પરોક્તં દૃષ્ટાન્તં વિઘટયતિ- પ્રદીપેતિ ।
રૂપાણાં પ્રદીપવત્, મરણં ન કસ્યચિદપિ કર્મણો વયઞ્જકં કિન્તુ પ્રબલકર્મપ્રતિબન્ધાભાવે દુર્બલં વ્યજ્યત ઇત્યર્થઃ ।
એવં મરણસ્ય વ્યઞ્જકત્વાનઙ્ગીકારેણ પ્રદીપદૃષ્ટાન્તો નિરસ્તઃ,
અઙ્ગીકારે ઽપ્યનુકૂલો દૃષ્ટાન્ત ઇત્યાહ- સ્થૂલેતિ ।
સૂક્ષ્મમનુદ્ભૂતરૂપમિતિ મરણે સર્વકર્માભિવ્યક્ત્યસિદ્ધિરિતિ શેષઃ ।
એવં સર્વકર્મસઙ્ઘ એકજન્મારમ્ભક ઇત્યૈકભવિકઃ કર્માશય ઇતિ મતનિરાસમુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ।
ચરણશ્રુત્યા ઽતતઃ શેષેણઽઇત્યાદિસ્મૃત્યા ઽપ્રબલપ્રતિબન્ધાત્ઽઇતિન્યાયેન ચાનભિવ્યક્તકર્મસદ્ભાવાદિત્યર્થઃ ।
નનુ મુક્ત્યનુપપત્ત્યાઙ્ગીકાર્ય ઐકભવિક ઇત્યત આહ- શેષેતિ ।
સૂત્રશેષં વ્યાચષ્ટે- તે ચેત્યાદિના ।
અવરોહમાર્ગ ઇત્થં શ્રૂયતે-ઽતસ્મિન્ યાવત્સંપાતમુષિત્વા અથૈતમેવાધ્વાનં પુનર્નિવર્તન્તે યથેતમાકાશમાકશાદ્વાયું વાયુર્ભૂત્વા ધૂમો ભવતિ ધૂમો ભૂત્વાભ્રં ભૂત્વા મેઘો ભવતિ ભૂત્વા પ્રવર્ષતિ ત ઇહ વ્રીહિયવા ઓષધિવનસ્પતયસ્તિલમાષા ઇતિ જાયન્તે અતો વૈ ખલુ દુર્નિષ્પ્રપતરં યો યો હ્યન્નમત્તિ યો રેતઃ સિઞ્ચતિ તદ્ભૂય એવ ભવતિ તદ્ય ઇહ રમણીયચરણા રમણીયાં યોનિમાપદ્યન્તેઽઇતિ ।
ધૂમાદ્યધ્વના યથેતં યથાગતં તથેતમધ્વાનં પુનરાયન્તીત્યુક્ત્વા ધૂમાદિરૂપપિતૃમાર્ગસ્થરાત્ર્યાદિકં નોક્તમધિકં ચાભ્રાદિકમુક્તમિતિ મત્વા સૂત્રકૃતોક્તં યથેતમનેવં ચેતિ ।
અવશિષ્ટશ્રુત્યર્થો ઽગ્ને સ્ફુટીભવિષ્યતિ ॥8॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,1.2.8
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,1.2.9ઃ
ચરણાદ્ ઇતિ ચેન્ નોપલક્ષણાર્થેતિ કાર્ષ્ણાજિનિઃ

સંપ્રતિ શ્રુતિસ્થચરણશબ્દમાક્ષેપપૂર્વકં સૂત્રકૃદ્વ્યાચષ્ટે- ચરણાદિતિ ચેદિતિ ।
ઽઅદ્રોહઃ સર્વભૂતેષુ કર્મણા મનસા ગિરા ।
અનુગ્રહશ્ચ જ્ઞાનં ચ શીલમેતદ્વિદુર્બુધાઃઽઇતિ સ્મૃતાવુક્તાવદ્રોહાદયઃ શાસ્ત્રાર્થજ્ઞાનરૂપં શીલં સર્વકર્માઙ્ગમુક્તં તદ્બોધકં ચરણપદમઙ્ગિનઃ શ્રૌતાદિકર્મણો લક્ષકં, કર્મણ એવોત્તરાવસ્થા ધર્માધર્માખ્યાપૂર્વમિતિ કર્મલક્ષણયૈવ તદભિન્નાપૂર્વાખ્યાનુશયસિદ્ધિરિતિ કાર્ષ્ણાજિનિમતમ્ ॥9॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,1.2.9
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,1.2.10ઃ
આનર્થક્યમ્ ઇતિ ચેન્ ન તદપેક્ષત્વાત્

તદેવ શઙ્કાસમાધાનાભ્યમાહ- આનર્થક્યમિતિ ચેદિત્યાદિના સૂત્રેણ ।
ચરણશબ્દવાચ્યસ્યૈવ ગ્રહણસંભવાન્ન લક્ષણા યુક્તેતિ શઙ્કિત્વૈવ બ્રૂતે- નન્વિતિ ।
પ્રતિષિદ્ધં શીલં ક્રોધાનૃતાદિરૂપમ્ ।
કિઞ્ચ શીલસ્ય નિષ્ફલત્વાયોગાચ્છ્રુતયોન્યાપત્તિસ્તસ્યૈવ ફલં નાનુશયસ્યેત્યાહ- અવશ્યં ચેતિ ।
વેદાસ્તદર્થકર્માણ્યાચારં વિના ન ફલન્તીતિ સ્મૃત્યા શીલસ્ય કર્માઙ્ગત્વાન્ન પૃથક્ફલાપેક્ષા, અઙ્ગિફલેનાર્થવત્ત્વાત્ ।
ન ચાઙ્ગમાત્રાદ્યોન્યાપત્તિઃ ફલમિતિ વાચ્યમ્ ।
અઙ્ગસ્ય ફલાસંભવેન મુખ્યાર્થસ્યાચારસ્ય ગ્રહણાયોગાલ્લક્ષણા યુક્તેતિ સમાધાનાર્થઃ ।
યદ્યાચારસ્ય સ્નાનાદિવત્ પુરુષસંસ્કારતયા પુરુષાર્થત્વં તદાપ્યવિરોધ ઇત્યાહ- પુરુષાર્થત્વે ઽપીતિ ।
અઙ્ગાવબદ્ધોપાસ્તિવદાચારોર્ઽથવાનિત્યર્થઃ ।
અસ્તુ તર્હિ શીલખ્યાચારાદેવ યોન્યાપત્તિરિત્યાશઙ્ક્ય ઽપુણ્યો વૈ પુણ્યેન કર્મણાઽઇત્યાદિ શ્રુત્યા વિરોધાન્નૈવમિત્યાહ- કર્મ ચેતિ ।
પારયમાણઃ શક્તઃ ॥10॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,1.2.10
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,1.3.11ઃ
સુકૃતદુષ્કૃતે એવેતિ તુ બાદરિઃ

યદ્યપ્યક્રોધાદિરૂપં શીલં સાધારણધર્માત્મકં વિશેષરૂપાત્ કર્મણો ઽભિન્નં તથાપિ ચરણાચારશબ્દૌ કર્મવાચિનાવેવ ન શીલવાચકાવિતિ ન લક્ષણાવસર ઇતિ બાદરિમતં મુખ્યસિદ્ધાન્તમાહ- સુકૃતેતિ ।
ચરણશબ્દાર્થમુપસંહરતિ- આચારો ઽપીતિ ।
કર્મણ એવાચારત્વે યથાકારીત્યાદિભેદોક્તિઃ કથમિત્યત આહ- ભેદવ્યપદેશ ઇતિ ।
નિરૂપપદાચારશબ્દાત્ સદાચારરૂપો વિશેષો ભાતિ ।
અતસ્તત્સમભિવ્યાહૃતઃ કર્મસામાન્યવાચકો યથાકારીતિ શબ્દસ્તદિતરવિશેષપરઃ એવમનવદ્યાનિ કર્માણીતિ સામાન્યતઃ, અસ્માકં સુચરિતાનીતિ વિશેષ ઇતિ વિવેકઃ ।
તસ્માદનુશયબલાદાગત્યવશ્યંભાવાનુસન્ધાનાદ્વૈરાગ્યમિતિ સિદ્ધમ્ ॥11॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,1.3.11
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,1.3.12ઃ
અનિષ્ટાદિકારિણામ્ અપિ ચ શ્રુતમ્

એવં પુણ્યાત્મનાં ગત્યાગતિચિન્તયા વૈરાગ્યં નિરૂપ્ય પાપિનાં તચ્ચિન્તયા તન્નિરૂપયતિ- અનિષ્ટાદિકારિણામપીતિ ।
ઽયે વૈ કે ચઽઇત્યવિશેષશ્રુતેઃ, ઽવૈવસ્વતં સંગમનં જનાનામ્ઽઇતિ શ્રુતેશ્ચ સંશયે પ્રથમાધિકરણેન સિદ્ધનિયમાક્ષેપસંગત્યા પૂર્વપક્ષસૂત્રં વ્યાચષ્ટે- તત્રેત્યાદિના ।
યમરાજં પાપિજનાનાં સમ્યગ્ગમ્યં, હવિષા પ્રીણયતેતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
પૂર્વપક્ષે પુણ્યવતામેવ ચન્દ્રગતિરિતિ નિયમાભાવાત્ પુણ્યવૈયર્થ્યં પાપાદ્વૈરાગ્યાદાર્ઢ્યં ચેતિ ફલં, સિદ્ધાન્તે પાપિનાં ચન્દ્રલોકદર્શનમપિ નાસ્તીતિ પુણ્યાર્થવત્ત્વં વૈરાગ્યદાર્ઢ્યં ચેતિ ફલમ્ ।
પઞ્ચમાગ્નૌ દેહારમ્ભ ઇતિ નિયમાત્પાપિનામપિ પ્રથમદ્યુલોકાગ્નિપ્રાપ્તિર્વાચ્યેત્યાહ- દેહારમ્ભ ઇતિ ।
પાપિનાં સ્વર્ગભોગાભાવે ઽપિ માર્ગાન્તરાભાવા ચન્દ્રગતિરિતિ ભાવઃ ॥12॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,1.3.12
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,1.3.13ઃ
સંયમને ત્વ્ અનુભૂયેતરેષામારોહાવ્ અરોહૌ તદ્ગતિદર્શનાત્

સિદ્ધાન્તસૂત્રં વ્યાચષ્ટે- તુશબ્દ ઇત્યાદિના ।
સંયમને યમલોકે યમકૃતા યાતના અનુભૂયાવરોહન્તીત્યેવમારોહાવરોહાવિતિ યોજના સૂત્રસ્ય જ્ઞેયા ।
પ્રયતાં મૃત્વા ગચ્છતામ્ ।
સમ્યક્ પરસ્તાત્પ્રાપ્યત ઇતિ સંપરાયઃ પરલોકઃ તદુપાયઃ સાંપરાયઃ, બાલમજ્ઞં, વિશેષતો વિત્તરાગેણ મૂઢં મોહાત્પ્રમાદં કુર્વન્તં પ્રતિ ન ભાતિ ।
સ ચ બાલો ઽયં સ્ત્રીવિત્તાદિલોકો ઽસ્તિ ન પરલોકો ઽસ્તીતિ માની ।
સ મે મમ યમસ્ય વશમાપ્નોતીત્યર્થઃ ।
પાપિનાં યમવશ્યતાવાદિવિશેષશ્રુતિસ્મૃતિબલાત્ઽયે વૈ કે ચઽઇત્યવિશેષશ્રુતિરિષ્ટાદિકારિવિષયત્વેન વ્યાખ્યેયેતિ ભાવઃ ॥13॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,1.3.13
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,1.3.14ઃ
સ્મરન્તિ ચ

સૂત્રત્રયસ્ય ભાષ્યં સુબોધમ્ ॥14 ॥ ॥15 ॥ ॥16॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,1.3.14
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,1.3.15ઃ
અપિ ચ સપ્ત

એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,1.3.15
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,1.3.16ઃ
તત્રાપિ ચ તદ્વ્યાપારાદવિરોધઃ

એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,1.3.16
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,1.3.17ઃ
વિદ્યાકર્મણોર્ ઇતિ તુ પ્રકૃતત્વાત્

યદુક્તં માર્ગાન્તરાભાવાત્ પાપિનામપિ ચન્દ્રગતિરિતિ ।
તન્ન ।
તૃતીયમાર્ગશ્રુતેરિત્યાહ- વિદ્યાકર્મણોરિતિ ।
માર્ગદ્વિતયોક્ત્યનન્તરં તૃતીયમાર્ગોક્તિપ્રારમ્ભાર્થઃ શ્રુતાવથશબ્દઃ ।
એતયોર્વિદ્યાકર્મણોઃ પથિદ્વયસાધનયોરન્યતરેણાપિ સાધનેન યે નરા ન યુક્તાસ્તે જન્મમરણાવૃત્તિરૂપતૃતીયમાર્ગસ્થાનિ ભૂતાનિ ભવન્તિ, ક્રિયાવૃત્તૌ લોટ્, તેન પાપિનાં ચન્દ્રગત્યભાવાચ્ચન્દ્રલોકો ન સંપૂર્યત ઇતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
પ્રતિપત્તાવિતિ ।
પ્રાપ્તિસાધને ઇત્યર્થઃ ।
અપિચ પાપિનાં ચન્દ્રગતૌ અસૌ લોકઃ સંપૂર્યેત ઽઅતશ્ચ ન સંપૂર્યતેઽઇત્યેતત્પ્રતિવચનં વિરુદ્ધં પ્રસજ્યેતેત્યન્વયઃ ।
અવરોહાદસંપૂરણમશ્રુતં ન કલ્પ્યં શ્રુતહાન્યાપત્તેરિત્યાહ- ન અશ્રુતત્વાદિતિ ।
અવરોહ એવ તૃતીયં સ્થાનં શ્રુત્યુક્તમિત્યત આહ- અવરોહસ્યેતિ ।
ઇમમધ્વાનં પુનર્નિવર્તન્ત ઇતિ ઇષ્ટાદિકારિણામવરોહોક્તેરનિષ્ટાદિકારિણામપિ અવરોહસ્યાર્થસિદ્ધત્વાત્ પુનરુક્તિર્વ્યર્થેત્યર્થઃ ।
અથૈતયોરિતિ માર્ગાન્તરોપક્રમબાધસ્તૃતીયશબ્દબાધશ્ચેત્યતઃ સ્થાનશબ્દો માર્ગલક્ષક ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥17॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,1.3.17
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,1.3.18ઃ
ન તૃતીયે તથોપલબ્ધેઃ

એવમવિશેષશ્રુતેર્માર્ગાન્તરાભાવાચ્ચેતિ પૂર્વપક્ષબીજદ્વયં નિરસ્ય તૃતીયબીજનિરાસાર્થં સૂત્રમાદત્તે- યત્પુનરિત્યાદિના ।
વિદ્યાકર્મશૂન્યાનાં કૃમિકીટાદિભાવેન જાયસ્વેત્યાદિશ્રુત્યા નિરન્તરજન્મમરણોપલબ્ધેર્નાહુતિસંખ્યાદર ઇત્યર્થઃ ।
પુરુષશબ્દાચ્ચૈવમિત્યાહ- અપિચેતિ ।
મનુષ્યદેહસ્યાપિ નાહુતિસઙ્ખ્યાનિયમ ઇત્યાહ- અપિચેત્યાદિના ।
વિધિનિષેધરૂપાર્થદ્વયે વાક્યભેદઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ॥18॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,1.3.18
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,1.3.19ઃ
સ્મર્યતે ઽપિ ચ લોકે

અનિયમે સ્મૃતિસંવાદાર્થં સૂત્રમ્- સ્મર્યતે ઽપીતિ ।
લોક્યતે ઽનેનેતિ લોકો ભારતાદિરુક્તઃ મુખ્યાર્થમપ્યાહ- બલાકેતિ ॥19॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,1.3.19
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,1.3.20ઃ
દર્શનાચ્ ચ

ઽઅણ્ડજાનિ ચ જરાયુજાનિ ચ સ્વેદજાનિ ચોદ્ભિજ્જાનિ ચ ઽઇતિશ્રુત્યવષ્ટમ્ભેન સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- અપિચેતિ ।
અન્યત્રાપ્યનિષ્ટાદિકારિષ્વિત્યર્થઃ ॥20॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,1.3.20
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,1.3.21ઃ
તૃતીયશબ્દાવરોધઃ સંશોકજસ્ય

અનયા શ્રુત્યા ચાતુર્વિધ્યં કથમુક્તં શ્રુત્યન્તરે ત્રીણ્યેવેત્યવધારણવિરોધાદિતિ શઙ્કોત્તરત્વેન સૂત્રમાદત્તે- નન્વિત્યાદિના ।
જીવજં જરાયુજં મનુષ્યાદિ, ભૂમિમુદ્ભિદ્ય જાયતે વૃક્ષાદિકં, ઉદકં ભિત્ત્વા જાયતે યૂકાદિ જઙ્ગમમિતિ ભેદઃ ।
સંશોકઃ સ્વેદઃ ॥21॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,1.3.21
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,1.4.22ઃ
સાભાવ્યાપત્તિરુપપત્તેઃ

એવં પાપિનાં ગત્યાગતી વિચાર્ય સંપ્રતીષ્ટાદિકારિણામવરોહે વિશેષમાહ- સાભાવ્યાપત્તિરૂપપત્તેઃ ।
યથેતમનેવં ચેત્યુક્તરીત્યા યથાગતં ધૂમાદ્યધ્વાનં પુનર્નિવર્તન્તે, નિવૃત્તાશ્ચાનુશયિનઃ કર્માન્તે દ્રુતદેહા આકાશં ગતા આકાશસદૃશા ભવન્તિ ।
આકાશસાદૃશ્યાનન્તરં પિણ્ડીકૃતા અતિસૂક્ષ્મલિઙ્ગોપહિતાઃ વાયુનેતસ્તતશ્ચ નીયમાના વાયુસમા ભવન્તિ ।
સો ઽનુશયી સંઘો વાયુસમો ભૂત્વા ધૂમસંગતસ્તત્સમો ભવતિ, ધૂમસમો ભૂત્વાભ્રસમો ભવતિ ।
અપો બિભર્તીત્યભ્રં, મેહતિ સિઞ્ચતીતિ વૃષ્ટિકર્તા મેઘસ્તત્સમો ભૂત્વા વર્ષધારાદ્વારા પૃથિવીં પ્રવિશ્ય વ્રીહિયવાદિરૂપો ભવતીતિ સિદ્ધાન્તગત્યા શ્રુત્યર્થઃ ।
પૂર્વોત્તરયુક્તિદ્વયં સંશ્યબીજં મન્તવ્યં, પૂર્વત્ર માર્ગદ્વયમુક્ત્વા તૃતીયત્વોક્તેર્યુક્તં સ્થાનશબ્દસ્ય માર્ગલક્ષકત્વમિહ તુ દુગ્ધં દધિ ભવતીત્યાદિપ્રયોગે ભવતિશ્રુતેર્વિકારસ્વરૂપાપત્તૌ મુખ્યત્વાત્ સાદૃશ્યાપત્તિલક્ષણાબીજં નાસ્તીતિ પ્રત્યુદાહરણસઙ્ગતિઃ ।
શ્રુતિમુખ્યત્વં ફલમિતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
અનુશયિનાં પૂર્વસિદ્ધાકાશાદિસ્વરૂપાપત્ત્યયોગાલ્લક્ષણેતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિત્યાદિના ।
સમાનો ભાવો ધર્મો યસ્ય તદ્ભાવઃ સાભાવ્યં સામ્યમિતિ સૂત્રપદાર્થઃ ।
એવં હ્યેતદિતિ ।
એતદ્ભવનમેવં સાદૃશ્યરૂપમેવોપપદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
અનુશયિનામાકાશાદિભ્યો નિર્ગમનાન્યથાનુપપત્ત્યાપિ સાદૃશ્યલક્ષણેત્યાહ- આકાશસ્વરૂપેતિ ।
સંયોગલક્ષણામાશઙ્ક્યાહ- વિભુત્વાદિ તિ ।
ભવતિશ્રુત્યા સંયોગલક્ષણાયામનુવાદઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
વિવિધભૂતસામ્યમવરોહે ભવતીત્યનુસંધાનાદ્વૈરાગ્યમુપસંહરતિ- અત ઇતિ ॥22॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,1.4.22
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,1.5.23ઃ
નાતિચિરેણ વિશેષાત્

નાતિચિરેણ ।
ઉક્તં સાદૃશ્યમુપજીવ્ય લોકે ગન્તૃણાં ચિરાચિરગતિદર્શનાત્સંશયં વદન્ પૂર્વપક્ષયતિ- તત્રેત્યાદિના ।
અનિયમાત્ કદાચિદ્વિલમ્બેન યોન્યાપત્તિરિતિ પૂર્વપક્ષફલં, સિદ્ધાન્તે તુ વ્રીહીયવાદિભાવાદનુશયિનાં વિલમ્બેન નિર્ગમનમિતિ વિશેષાદાકાશાદિભાવાચ્છીઘ્રં નિર્ગમ ઇત્યવિલમ્બેન યોન્યાપત્તિરિત્યનુસંધાનાદ્વૈરાગ્યદાર્ઢ્યમિતિ વિવેકઃ ।
નન્વાકાશાદિષ્વનુશયિનાં સુખં વ્રીહિયવાદિષુ દુઃખમિતિ દુઃશબ્દાદ્ભાતિ ન ચિરાચિરનિર્ગમનમિત્યત આહ- સુખદુઃખતાવિશેષશ્ચાયમિતિ ।
અવધિઃ કાલઃ ॥23॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,1.5.23
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,1.6.24ઃ
અન્યાધિષ્ઠિતેષુ પૂર્વવદભિલાપાત્

અન્યાભિલાપાત્ ।
શ્રુતિક્રમાત્ અર્થક્રમાચ્ચાધિકરણાનાં ક્રમો બોધ્યઃ ।
ઇહ ભૂમૌ વર્ષધારાદ્વારા પતિતાસ્તે ઽનુશયિનો વ્રીહ્યાદિસામ્યેન જાયન્ત ઇતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
અત્ર જાયન્ત ઇતિ શ્રુતેઃ પૂર્વત્રાકાશાદિવર્ષાન્તસાદૃશ્યોક્તેશ્ચ સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
અસ્મિન્નવધૌ વર્ષસાદૃશ્યાનન્તરમિત્યર્થઃ ।
દુર્નિષ્પ્રપતરશબ્દેન ચિરનિર્ગલનલક્ષણોક્તા ન યુક્તા, દુઃખેન નિર્ગમનમિતિ મુખ્યસંભવાદિત્યાક્ષેપસઙ્ગત્યા પૂર્વપક્ષયતિ- કિં તાવદિત્યાદિના ।
અત્ર પૂર્વપક્ષે સ્થાવરત્વનિવૃત્તયે ઽધિકારિણાં યત્નગૌરવં, સિદ્ધાન્તે વ્રીહ્યાદિસંશ્લેષમાત્રં પરિહર્તું યત્નલાઘવં વૈરાગ્યદાર્ઢ્યં ચેતિ વિવેકઃ ।
નનુ દેહોત્પત્ત્યા જીવાનાં જન્મ સ્યાન્ન સ્વતઃ, વ્રીહ્યદેસ્તુ ન દેહત્વમિત્યત આહ- સ્થાવરભાવસ્યેતિ ।
ઽસ્થાણુમન્યે ઽનુસંયન્તિઽઇત્યાદ્યા શ્રુતિઃ ।
ઽશરીરજૈઃ કર્મદોષૈર્યાતિ સ્થાવરતાં નરઃઽઇત્યાદ્યા સ્મૃતિઃ ।
નનુ સ્વર્ગિણાં પાપાભાવાત્કથં સ્થાવરત્વં, તત્રાહ- પશ્વિતિ ।
સોમાદ્યુચ્છિષ્ટભક્ષણસુરાગ્રહાવાદિશબ્દાર્થઃ ।
ક્રત્વર્થહિંસાદેરપિ હિંસાત્વાદિસામાન્યેન પ્રવૃત્તેર્ન હિંસ્યાદિત્યાદિશાસ્ત્રનિષિદ્ધત્વાકારેણ દુરિતાપૂર્વકારિત્વમવિરુદ્ધમિતિ સાઙ્ખ્યા આહુઃ ।
શ્રુતો ઽત્ર વ્રીહ્યાદિભાવો ઽનુશયિનાં ન જન્યરૂપઃ કર્મવિશેષપરામર્શં વિનાત્રોક્તત્વાત્, પૂર્વોક્તાકાશાદિભાવવદિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એવં પ્રાપ્ત ઇત્યાદિના ।
પૂર્વવદિતિ પદં દૃષ્ટાન્તત્વેન હેત્વંશત્વેન ચ વ્યાખ્યાતં યદત્ર પ્રકરણે કર્મવિશેષપરામર્શકમુચ્યતે તજ્જન્મેતિ વ્યતિરેકદૃષ્ટાન્તમપ્યાહ- યત્ર ત્વિતિ ।
અપિચ ઽયો યો હ્યન્નમત્તિ યો રેતઃ સ્ત્રિયાં સિઞ્ચતિ તદ્ભૂય એવ ભવતિઽઇતિ વાક્યશેષે વ્રીહ્યાદિષુ પ્રવિષ્ટસ્યાનુશયિસંઘસ્યાન્નદ્વારા રેતઃસિક્પુરુષયોગઃ શ્રુતસ્તદન્યથાનુપપત્ત્યાપિ જન્મશ્રુતિર્ન મુખ્યેત્યાહ- અપિચેત્યાદિના ।
વ્રીહ્યાદિરૂપદેહનાશે દેહિનામુક્તાન્તેરવશ્યંભાવાદ્રેતઃ સિગ્યોગો ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
એતેનેતિ ।
ઉક્તાનુમાનાર્થાપત્તિભ્યામ્ ।
જાયત ઇતિ શ્રુતેર્મુખ્યાર્થત્વમનુશયિભોગાયતનત્વં ચ વ્રીહ્યાદેઃ પ્રતિબ્રૂયાદિત્યર્થઃ ।
નનુ વ્રીહ્યાદેર્ભોગાયતનત્વાનઙ્ગીકારે પૂર્વોક્તશ્રુતિસ્મૃતિપ્રસિદ્ધિબાધ ઇત્યત આહ- નચેતિ ॥24॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,1.6.24
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,1.6.25ઃ
અશુદ્ધમ્ ઇતિ ચેન્ ન શબ્દાત્

વૈદિકં કર્માશુદ્ધં ન ભવતિ શાસ્ત્રવિહિતત્વાદિતિ સૂત્રાર્થં પ્રપઞ્ચયતિ- અયં ધર્મ ઇત્યાદિના ।
શુચૌ દેશે પ્રાતઃ સાયઙ્કાલે જીવનાદિનિમિત્તે કૃતમગ્નિહોત્રં ધર્મો ભવતિ સ એવાશુચિદેશે મધ્યરાત્રે મરણાદિનિમિત્તે કૃતઃ સન્નધર્મો ભવતીતિ નિર્ણયઃ શાસ્ત્રૈકસાધ્ય ઇત્યર્થઃ ।
તતઃ કિં તત્રાહ- શાસ્ત્રાચ્ચેતિ ।
નનુ યા હિંસા સો ઽધર્મ ઇત્યુત્સર્ગસ્ય વિશેષવિધિના બાધો ઽત્ર ન યુક્તઃ ।
નાભિચરેદિતિ નિષિદ્ધશ્યેનસ્ય પુરુષાર્થત્વવત્ નિષિદ્ધહિંસાદેરપિ ક્રતૂપકારકત્વાવિરોધાદિતિ, તત્રાહ- ઉત્સર્ગાપવાદયોરિતિ ।
અયમર્થઃ-કામ્યે કર્મણિ સર્વત્ર કરણાંશે રાગતઃ પ્રવૃત્તિઃ, અઙ્ગેષુ વિધિત ઇતિ સ્થિતિઃ ।
તથાચ શ્યેનાખ્યે કર્મણિ નિષેધે ઽપિ રાગપ્રાબલ્યાત્ પ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્ ક્રત્વઙ્ગહિંસાદૌ તુ વિધિત એવ પ્રવૃત્તિર્વાચ્યા ।
સ ચ વિધિર્યદ્યુત્સર્ગપ્રાપ્તમનર્થહેતુત્વં ન બાધેત તર્હિ પ્રવર્તકો ન સ્યાત્, પ્રવર્તકત્વે વા વિધિરનર્થાય સ્યાત્, અતો નિરવકાશો વિધિઃ સાવકાશમુત્સર્ગમવિહિતહિંસાદિષુ સ્થાપયતીતિ ।
ઇદં ચ નિષેધશાસ્ત્રસ્ય હિંસાત્વાદિસામાન્યેન પ્રવૃત્તિમઙ્ગીકૃત્યોક્તમ્ ।
વસ્તુતસ્તસ્ય રાગપ્રાપ્તહિંસાવિષયત્વાદ્વૈધહિંસાયામપ્રવૃત્તેર્નાશુદ્ધત્વશઙ્કાવસર ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
પ્રતિરૂપં દુઃખરૂપં તસ્ય ફલં નેતિ યોજના ।
ઇહ વ્રીહ્યાદિભાવે કશ્ચિદધિકારઃ કર્મપરામર્શો નાસ્તીત્યુક્તમ્ ॥25॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,1.6.25
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,1.6.26ઃ
રેતઃસિગ્યોગો ઽથ

અથ વ્રીહ્યાદિભાવાનન્તરં રેતઃ સિગ્ભાવઃ શ્રુતઃ ।
તત્રાન્નસ્થાનુશયિનો રેતઃ સેકકર્તૃત્વાયોગાદ્યોગમાત્રં વાચ્યં તદ્વદુપક્રમે ઽપિ યોગ એવાસ્થેયઃ, અન્યથોપક્રમોપસંહારયોર્વિરોધઃ સ્યાદિતિ મત્વોક્તમ્- ઇત્યવિરોધ ઇતિ ॥26॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,1.6.26
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,1.6.27ઃ
યોનેઃ શરીરમ્