Brahmasūtra with Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā, a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya · Chapter 2.4

kiṃ manasā saṃyuktātmaivātmanaḥ pradeśaḥ /
uta kalpitaḥ /
ādye sarvātmanāṃ sarvadeheṣu antarbhāvādavyavasthā /
dvitīyaṃ dūṣayati-#tatra na vaiśeṣikairiti /
sarvātmasāṃnidhye sati kasyacideva pradeśaḥ kalpayitumaśakyaḥ /
niyāmakabhāvādityarthaḥ /
pradeśakalpanāmaṅgīkṛtyāpyāha-#kalpyeti /
kāryamabhisaṃdhyādikaṃ yasyātmano yaccharīraṃ tatra tasyaiva bhoga iti vyavasthāmāśaṅkyāha-#śarīramapīti /
pradeśapakṣe doṣāntaramāha-#pradeśeti /
yasminnātmapradeśe 'dṛṣṭotpattiḥ sa kiṃ calaḥ sthito vā /
nādyaḥ, acaleṃ'śinyaṃśasya calanavibhāgayorasaṃbhavādaṇvātmavādāpātācca /
dvitīye tasminneva pradeśe parasyāpi bhogadarśanādadṛṣṭamastītyekenāpi śarīreṇa dvayorātmanorbhogaprasaṅgaḥ /
yadyātmabhedātpradeśayorbhedastadāpi tayorekadehāntarbhāvādbhogasāṃkaryaṃ tadavasthaṃ sāvayavātmavādaprapaṅgaśca /
kiñca yattu yatrātmanaḥ pradeśe śarīrādisaṃyogādadṛṣṭamutpannaṃ tattatraivācalapradeśe sthitamiti svargādiśarīrāvacchinnātmanyadṛṣṭābhāvādbhogo na syādataḥ pradeśabhedo na vyavasthāpakaḥ /
yattvatrotpannamadṛṣṭaṃ svāśraye yatra kvacidbhogaheturiti svargādibhogasiddhiriti /
tanna /
bhogaśarīraddūrasthādṛṣṭe mānābhāvāditi bhāvaḥ /
yadapi kecidāhuḥ-manasa ekatve 'pyātmanāṃ bhedena saṃyogavyaktīnāṃ bhedātkayācitsaṃyogavyaktyā kasmiṃścedevātmanyadṛṣṭādikamityasāṃkaryamiti /
tanna /
saṃyogavyaktīnāṃ vaijātyābhāvena sarvāsāmevaikadehāntaḥsthasarvātmasvadṛṣṭahetutvāpatteḥ /
tathāca sarvātmanāmekasmin dehe bhoktṛtvaṃ durvāram /
kiñca bahūnāṃ vibhutvamaṅgīkṛtya sāṃkaryamuktaṃ, saṃprati kartṛṇāṃ vibhutvamasiddhamahamihaivāsmi ityalpatvānubhavānmānābhāvāccetyāha-#sarvagatatvānupapattiśceti /
kiñca bahūnāṃ vibhutve samānadeśatvaṃ vācyaṃ, taccāyuktamadṛṣṭatvādityāha-#vadeti /
nanu rūparasādīnāmekaghaṭasthatvaṃ dṛṣṭamiti cet, nāyamasmatsaṃmato dṛṣṭāntaḥ /
rūpasya tejomātratvādrasasya jalamātratvādgandhasya pṛthivīmātratvādityevaṃ tattadguṇasya svasvadharmyaṃśenābhedāttejaādidharmyatiriktaghaṭābhāvāt /
kiñcātmanāṃ bahutvamapyasiddhaṃ,
ātmatvarūpalakṣaṇasyābhedāt, tathāca devadattātmā yajñadattātmano na bhinnaḥ ātmatvāt, yajñadattātmavat /
atra vaiśeṣikaḥ śaṅkate-antyaviśeṣeti /
nityadravyamātravṛttayo viśeṣāste ca svayaṃ svāśrayavyāvartakā eva na sveṣāṃ vyāvartakamapekṣanta ityantyā ucyante /
tathāca viśeṣarūpalakṣaṇabhedādbhavatyātmabheda ityarthaḥ /
na tāvadātmanyanātmanaḥ sakāśādbhedajñānārthā viśeṣakalpanā, ātmatvādevānātmabhedasiddheḥ /
nāpyātmanāṃ mitho bhedajñānārthaṃ tatkalpanā, ātmabhedasyādyāpyasiddheḥ /
naca viśeṣabhedakalpanādevātmabhedakalpanā yuktā, ātmabhedajñaptāvātmasu viśeṣabhedasiddhistatsiddhau tajjñaptirityanyonyāśrayāditi parihārārthaḥ /
yattu bahūnāṃ vibhutve ākāśadikkālā dṛṣṭānta iti so 'pyasaṃmata ityāha-#ākāśādīnāmiti /
vibhutvasyaikavṛttitve lāghavānna vibhubhedaḥ /
yathaikasminnākāśe bherīvīṇādibhedena tāramandrādiśabdavyavasthā evamekasminnapyātmani buddhyupādhibhedena sukhādivyavasthopapatterātmabhede 'pi vyavasthānupapatteruktatvānmudhā bhedakalpanetyupasaṃharati-#tasmāditi /
evaṃ bhūtabhoktṛśrutīnāṃ virodhābhāvādbrahmaṇyadvaye samanvaya iti siddham //53//
END BsRp_2,3.17.53
iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryaśrīgovindānandabhagavatpādakṛtau śārīrakamīmāṃsāvyākhyāyāṃ bhāṣyaratnaprabhāyāṃ dvitīyādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ //3//
#iti dvitīyādhyāyasya pañcamahābhūta-jīvaśrutīnāṃ virodhaparihārākhyastṛtīyaḥ pādaḥ //
#dvitīyādhyāye caturthaḥ pādaḥ /
START BsRp_2,4.1.1ḥ
tathā prāṇāḥ

pūrvādhikaraṇe kartuḥ svarūpaṃ vicārya tadupakaraṇānāmindriyāṇāmutpatti sādhayati-#tathā prāṇāḥ /
bhūtabhoktṛvicārānantaraṃ bhautikaprāṇavicāra iti hetuhetumadbhāvaṃ pādayoḥ saṃgatimāha-#viyadādīti /
tameva vipratiṣedhamāha-#tatretyādinā /
yadyapi prāṇānāmanutpattau ekavijñānapratijñānupapatterviyadadhikaraṇanyāyātteṣāmutpattiḥ sidhyati tathāpi pralaye prāṇasadbhāvaśrutergatikathanārthametadadhikaraṇamityapaunaruktyam /
atra prāṇā viṣayāḥ /
te kimutpadyante na veti śrutīnāṃ vipratipattyā saṃśaye tāsāṃ samabalatvādanirṇaya ityaprāmāṇyamiti pūrvapakṣaphalaṃ, tatra gauṇavādī samādhānamāha-#athaveti /
prāṇānāṃ pralaye sadbhāvaśruterniravakāśatvena balīyastvādutpattiśrutirjīvotpattiśrutivadgauṇītyavirodha ityarthaḥ /
apramāṇapakṣavadgauṇapakṣo 'pi mukhyasiddhāntinaḥ pūrvapakṣa eveti jñāpanārthamathavetyuktam /
mukhyasiddhāntyāha-#ata iti /
tathāśabdamākṣipati-#kathamiti /
ānulomyamāñjasyamityarthaḥ /
sāmyaṃ sphuṭayati-#yathādṛṣṭasyeti /
dūṣaṇavatprāṇā ityananvitam /
yadyapyadṛṣṭavatprāṇā apyaniyatā iti sūtramanveti tathāpi punaruktam /
jīvavatprāṇā notpadyanta iti sūtrārthaścedapasiddhānta ityākṣepārthaḥ /
samādhatte-#na /
udāharaṇeti /
dṛṣṭānto dārṣṭāntikasaṃnihito vācya ityaṅgīkṛtyaikavākyasthatvena sāṃnidhyamuktam /
saṃprati nāyaṃ niyamaḥ /
jaimininā bhagavatā vyavahitadṛṣṭāntasyāśritatvādityāha-#athaveti /
asti tṛtīyādhyāye 'śvapratigraheṣṭyadhikaraṇaṃ, tasyedaṃ viṣayavākyaṃ, 'yāvato 'śvānpratigṛhṇīyāttāvato vāruṇāṃścatuṣkapālānnirvapet'ityetaduttarādhikaraṇe kimiyaṃ vāruṇīṣṭirdāturuta pratigrahīturiti viśaye 'pratigṛhṇīyāt'iti śruteḥ pratigrahīturityāśaṅkya 'prajāpatirvaruṇāyāśvamanayat'ityupakrame dātṛkīrtanālliṅgādaśvadātureveti sthāsyati, ataḥ pratigṛhṇīyādityasya padasyāśvān yaḥ pratigrāhayedityarthaḥ dadyāditi yāvat /
'yo 'śvadātā sa vāruṇīmiṣṭiṃ kuryāt'iti vākyārthe sthite cintā-aśvadānanimitteyamiṣṭiḥ kiṃ laukike 'śvadāne vaidike veti /
tatra 'na kesariṇo dadāti', iti niṣiddhalaukikāśvadāne doṣasaṃbhavāttannirāsārtheyamiṣṭiriti doṣāttviṣṭirlaukike syāditi sūtreṇa prāpte siddhāntaḥ-'atra hi varuṇo vā etaṃ gṛhṇāti yo 'śvaṃ pratigṛhṇāti'iti dāturdeṣaṃ saṃkīrtyeṣṭirvihitā /
varuṇaśabdo jalodarākhyaroge rūḍhaḥ /
naca laukike 'śvadāne 'yaṃ rogo bhavati iti prasiddham /
nacānenaiva vākyena prasiddhiḥ /
dāne doṣastannirāsārthā ceṣṭiritivadator'thabhede vākyabhedāt /
naca vṛṇotīti vyutpattyā varuṇaśabdo niṣedhātikramakṛtadoṣānuvādaka iti yuktaṃ, rūḍhityāgāpātāt /
tattyāge ca vaidike 'pi dāne 'śvatyāgajanyaduḥkhaṃ prāptamuktavyutpattyā śaknotyanuvadituṃ, tasmātprāptānuvādyarthavādo 'yamiti yajñasaṃbandhinyaśvadāne iyamiṣṭirityevaṃ vicāryoktam-#pānavyāpacca tadvaditi /
somapāne kriyamāṇe vyāpadvamanaṃ yadi syāttadā 'etaṃ saumendraṃ śyāmākaṃ caruṃ nirvapet'iti śrūyate /
tatrāśvapratigraheṣṭyadhikaraṇapūrvapakṣanyāyo bahusūtravyavahitastadvaditi parāmṛśyate, tadvallaukike dhātusāmyārthaṃ pītasomasya vamane 'yaṃ caruḥ syādvamananimittendriyaśoṣākhyadoṣasya dṛṣṭasya 'indriyeṇa vīryeṇa vyṛdhyate yaḥ somaṃ vamati'ityanuvādāditi pūrvapakṣasūtrārthaḥ /
vaidike tu somapāne śeṣapratipatterjātatvādvamane 'pina doṣa iti siddhāntaḥ /
loke vamanakṛtendriyaśoṣasya dhātusāmyakaratvena guṇatvānna doṣatā /
vede tu 'mā me vāṅnābhimatigāḥ'iti sāmyagjaraṇārthamantraliṅgādvamane karmavaiguṇyāttasya doṣatā /
tasmādvaidikasomavamane saumendraścaruriti sthitamityevamādiṣu sūtreṣvityarthaḥ //1//
END BsRp_2,4.1.1
START BsRp_2,4.1.2ḥ
gauṇyasaṃbhavāt

nanu pratijñāpi gauṇī kaṃ na syādityata āha-#tathāca pratijñātārthamiti /
upakramopasaṃhārābhyāṃ pratipipādayiṣitādvitīyatvapratijñānurodhena prāṇotpattirmukhyaiveti bhāvaḥ /
muṇḍakavacchrutyantare 'pi pratijñādarśanātsā mukhyetyāha-#tatheti /
eṣā pratijñā prāṇotpattimukhyatve hetutvena draṣṭavyetyarthaḥ /
idānīṃ pralaye prāṇasatvaśrutergatiṃ praśnapūrvakamāha-#kathamityādinā /
nedaṃ vākyaṃ mahāpralaye paramakāraṇasya brahmaṇaḥ prāṇavattvaparaṃ kintvavāntarapralaye hiraṇyagarbhākhyāvāntaraprakṛtirūpaprāṇasadbhāvaparamityarthaḥ /
nanu hiraṇyagarbharūpavikārasya sattve kathaṃ tadā vikārāsattvakathanaṃ, tatrāha-#svavikāreti /
svasya kāryabrahmaṇo yatkāryaṃ sthūlaṃ tasyotpattirityarthaḥ /
nanu yathāśruti mahāpralaye prāṇasadbhāvarūpaṃ liṅgaṃ prāṇānutpattisādhakaṃ kimityavāntarapralayaparatayā nīyata iti cet 'etasmājjāyate prāṇaḥ'ityādi prabalajanmaśrutibalāditi vadāmaḥ /
nanu vikārasya brahmaṇaḥ kathaṃ prakṛtitvamityata āha-#vyākṛteti /
'hiraṇyagarbheḥ samavartatāgre'ityādiśrutau 'ādikartā sa bhūtānāṃ'ityādi smṛtau ca vikārātmanāmapi mūlakāraṇāvasthārūpāṇāṃ brahmavirāḍādīnāṃ prakṛtivikārabhāvena prasiddhirasti /
pūrvāpekṣayā /
vikārasyāpyuttarāpekṣayā prakṛtitvamityarthaḥ /
kecidviyadadhikaraṇānurodhenedaṃ sūtraṃ vyācakṣate tāndūṣayati-#viyaditi //2//
END BsRp_2,4.1.2
START BsRp_2,4.1.3ḥ
tatprākśruteś ca

tasya jāyata iti padasyākāśādiṣu mukhyasya pāṭhāpekṣayā prācīneṣu prāṇeṣu śrutermukhyaṃ janmeti sūtrayojanā-#tatsāmānyāditi /
tenākāśādijanmanā sāmānyamekaśabdoktatvaṃ tasmādityarthaḥ /
ekasminvākye ekasya śabdasya kvacinmukhyatvaṃ kvacidgauṇatvamiti vairūpyaṃ na yuktamiti nyāyamanyatrāpyatidiśati-#yatrāpi paścācchruta iti //3//
END BsRp_2,4.1.3
START BsRp_2,4.1.4ḥ
tatpūrvakatvād vācaḥ

yaccoktaṃ chāndogye 'pi prāṇānāmutpattirna śrūyata iti, tatrāha-#tatpūrvakatvādvāca iti /
atra sūtre vākpadaṃ prāṇamanasorupalakṣaṇam /
vākprāṇamanasāṃ tejobatrapūrvakatvokteraśravaṇamasiddhamiti yojanā /
tairvāgādibhiścakṣurādīnāṃ sāmānyaṃ karaṇatvaṃ tatsāmānyādityarthaḥ /
atra mayaḍvikāre mukhya iti pakṣe vartata eva prāṇānāṃ brahmakāryatvaṃ tejobannānāṃ brahmavikāratvāt /
yadi prāṇasya vāyorjalavikāratvāyogāttadadhīnasthitikatvamātreṇa bhaktastathāpi prāṇānāṃ vikāratve bhūtādhīnasthitikatvaṃ liṅgaṃ mayaṭoktamiti siddhaṃ brahmakāryatvaṃ 'sa prāṇamasṛjata'ityādiśrutyantare spaṣṭaṃ brahmakāryatvokteśca /
tasmātprāṇānāmutpattiśrutīnāṃ sadbhāvaśrutyavirodhātkāraṇe brahmaṇi samanvaya iti siddham /
liṅgaśarīravicārātmakādhikaraṇānāṃ liṅgāttvaṃpadārthabhedadhīḥ phalamiti draṣṭavyam //4//
END BsRp_2,4.1.4
START BsRp_2,4.2.5ḥ
sapta gater viśeṣitatvāc ca

evaṃ janmalabdhasattākānāṃ prāṇānāmupajīvyopajīvakatvasaṃgatyā sāṃkhyāṃ nirṇetuṃ śrutīnāṃ virodhātsaṃśaye pūrvapakṣayati-#saptagaterviśeṣitatvācca /
viśayaḥ saṃśayaḥ /
indriyāṇyatra viṣayaḥ /
pañca dhīndriyāṇi vāṅmanaśceti sapta prāṇā eta eva hastena sahāṣṭau /
grahatvaṃ bandhakatvaṃ /
gṛhṇanti badhnantīti grahā indriyāṇi teṣāṃ bandhakatvaṃ viṣayādhīnamityatigrahāḥ grahānatikrāntā viṣayā ityarthaḥ /
dve śrotre dve cakṣuṣi dve ghrāṇe vākceti sapta śīrṣṇi bhavāḥ prāṇā dvāvavāñcau pāyūpasthau ceti nava, jñānakarmendriyāṇi daśeme puruṣe dehe prāṇāḥ ātmā mana ekādaśa prāṇā iti siddhāntakoṭiruktā /
eta eva hṛdayākhyayā buddhyā sahadvādaśa /
ahaṅkāreṇa saha trayodaśa /
śrutitaḥ saptatvāvagaterye śīrṣaṇyāḥ sapta te prāṇā iti śīrṣaṇyoddeśena prāṇatvaviśeṣaṇādvā śīrṣaṇyānāṃ prāṇatvaśabditā, indriyatvaparisaṃkhyayā saptaiva prāṇā iti sūtrayojanā /
saptatvaṃ vīpsāviruddhamiti śaṅkate-#nanviti /
guhāyāṃ hṛdaye śerata iti guhāśayāḥ /
svasthāneṣu nihitā nikṣiptā ityarthaḥ /
cittena caturdaśatvaṃ mantavyam /
pūrvapakṣī pariharati-#naiṣa doṣa iti //5//
END BsRp_2,4.2.5
START BsRp_2,4.2.6ḥ
hastādayas tu sthite 'to naivam

siddhāntināpyekādaśasu manovṛttibhedānniścayātmikā buddhiḥ, garvātmako 'haṅkāraḥ, smaraṇātmakaṃ cittamiti dvādaśādisaṃkhyāntarbhāvanīyā /
tato varaṃ prāthamikasaptatve 'ntarbhāvaḥ lāghavāditi prāpte siddhāntayati-#atreti /
ādānena karmaṇā gṛhīta saṃbaddhaḥ /
saṃbandhamevāha-#hastābhyāmiti /
ato 'dhikasaṃkhyāyā nyūnāyāmantarbhāvāyogātsaptaiva prāṇāḥ syurlāghavānurodhādityevaṃ na mantavyamityanvayaḥ /
tarhi katīndriyāṇītyākāṅkṣayāmāha-#uttareti /
'śrutīnāṃ mitho virodhe sati mānāntarānugṛhītā śrutirbalīyasī'iti nyāyena kāryaliṅgānumānānugṛhītaikādaśaprāṇaśrutyanusāreṇānyāḥ śrutayo neyā ityabhisaṃdhāyāha-#satyamiti /
ekādaśakāryaliṅgānyāha-#śabdeti /
trayaḥ kālāstraikālyaṃ tadviṣayā vṛttiryasya tatraikālyavṛtti /
indriyāntarāṇāṃ vartamānamātragrāhitvādatītādijñānāya mano 'ṅgīkāryamityarthaḥ /
viśeṣitatvādityuktaṃ nirasyati-#apica sapteti /
naca tāvatāmiti /
ādānādīnāṃ śrotrādibhyo 'tyantavaijātyādityartha /
teṣāṃ tadvṛttitve badhirādīnāmādānādi na syāditi bhāvaḥ /
kathaṃ tarhi chidre prāṇaśabda ityāśaṅkya lakṣaṇayetyāha-#mukhyasya tviti /
'sapta prāṇāḥ prabhavanti'ityupāsanārtham /
'aṣṭau grahā'iti śrutistūpalakṣaṇārthā /
pāyūpasthapādānāmapi bandhakatvāviśeṣāditi vivektavyam /
nanvidaṃ sūtravyākhyānamasaṃgataṃ pañcadhīndriyāvāṅmanasāṃ saptatvāvagatiḥ śīrṣaṇyānāṃ caturṇāṃ viśeṣitatvamiti hetorvaiyadhikaraṇyāduktaparisaṃkhyādoṣāccetyarucerāha-#iyamapareti /
indriyāṇi katīti saṃdehe pūrvapakṣasūtraṃ yojayati-#sapteti /
taṃ jīvātmānaṃ ye prāṇāḥ saha gacchanti teṣāmeva bhogahetutvādindriyatvamityarthaḥ /
vipannāvasthāyāmeva cākṣupaścakṣuṣi sthito 'nugrāhakasūryāṃśarūpaḥ puruṣaḥ parāṅ paryāvartate bahirdeśātsvāṃśinaṃ surye pratigacchati /
atha tadānīmayaṃ mumūrṣurarūpajño bhavati /
devāṃśe devaṃ praviṣṭe liṅgāṃśaścakṣurhṛdaye manasaikībhavati tadāyaṃ na paśyatīti pārśvasthā āhurityarthaḥ /
ādipadāt 'na jighrati na vadati na ramayate na śṛṇoti na manute na spṛśati na vijānāti'iti gṛhyate /
saptānāmeva jīvena saha gatirityasiddhaṃ, grahatvaśrutyā hastādīnāmapi gatipratīteriti siddhāntayati-#evamityādinā /
hastādibandhasya prāṅmokṣātsahagatau smṛtimāha-#puryaṣṭakeneti /
prāṇādipañcakaṃ bhūtasūkṣmapañcakaṃ jñānendriyapañcakaṃ karmendriyapañcakamantaḥkaraṇacatuṣṭayamavidyā kāmaḥ karma ceti puryaṣṭakamātmano jñāpakatvālliṅgaṃ sati saṃbhave sarvaśrutisaṃkoco na yukta ityāha-#sarvaśabdo 'pīti /
tasmātsaṃkhyāśrutīnāmavirodhādekādaśendriyakāraṇe brahmaṇi samanvaya iti siddham //6//
END BsRp_2,4.2.6
START BsRp_2,4.3.7ḥ
aṇavaś ca

#aṇavaśca /
'prāṇāḥ sarve 'nantāḥ'iti śruterindriyāṇāṃ vibhutvātteṣāmutkrāntirasiddhā kintu tattaddehe teṣāmabhivyaktirūpāḥ prādeśikyo vṛttayaḥ santi na tāsāmutkrāntyādiriti sāṃkhyānāmākṣepaḥ, tatsaṃgatyā prāṇāḥ kiṃparimāṇā iti saṃdehe siddhāntayati-#adhunetyādinā /
utpattisaṃkhyānirṇayānantaraṃ parimāṇaṃ nirūpyata ityarthaḥ /
anudbhūtarūpasparśatvaṃ sūkṣmatvam /
paricchedo 'lpatvam /
buddhyādīnāṃ vibhutve tadupādhikamātmano 'ṇutvādikaṃ na siddhyedityuktanyāyavirodhamāha-#tadguṇasāratvamiti /
uktākṣepamanūdya nirasyati-#sarvagatānāmiti /
ānantyaśruterupāsanārthatvānnotkrāntyādiśrutīnāṃ tayā virodha iti siddham //7//
END BsRp_2,4.3.7
START BsRp_2,4.4.8ḥ
śreṣṭhaś ca

#śreṣṭhaśca /
atideśatvānna saṃgatyādyapekṣā /
'tathā prāṇāḥ'ityuktanyāyo 'trātidiśyate /
nanu prāṇo jāyate na veti saṃśayābhāvādatideśo na yukta ityākṣipati-#kimartha iti /
niścitamahāpralaye prāṇasadbhāvaśrutyādhikāṃ śaṅkāmāha-#nāsadāsīye hīti /
'nāsadāsīt'ityārabhyādhīta ityarthaḥ /
tarhi tadā pralayakāle mṛtyurmārako mṛtyumatkāryaṃ vā nāsīt, amṛtaṃ ca devabhogyaṃ nāsīt, rātryāḥ praketaścihnarūpaścandraḥ ahnaḥ praketaḥ sūryaśca nāstāṃ, svadhayā sahetyanvayaḥ /
pitṛbhyo deyamannaṃ svadhā /
yadvā svena dhṛtā māyā svadhā tayā saha tadekaṃ brahmānīdāsīditi paramārthaḥ /
atrānīditi tacceṣṭāṃ kṛtavaditi pūrvapakṣārthaḥ /
tasmādbrahmaṇaḥ paraḥ paramutkṛṣṭamanyacca kimapi na babhūvetyarthaḥ /
parihāraḥ subodhaḥ nanu śreṣṭhaśabdasya prāṇe prasiddhyabhāvātkathaṃ sūtramiti, tatrāha-#śreṣṭha iti ceti /
śrutiṃ vyācaṣṭe-#jyeṣṭhaśca prāṇa ityādinā /
pūyeta pūyaṃ bhavet /
na saṃbhavettadgarbho na bhavedityarthaḥ /
vāgādijīvanahetutvaṃ prāṇasya guṇaḥ /
evamānīcchrutyavirodhātprāṇotpattiśrutīnāṃ brahmaṇi samanvaya iti siddham //8//
END BsRp_2,4.4.8
START BsRp_2,4.5.9ḥ
na vāyukriye pṛthagupadeśāt

indriyāṇi vicārya tadvyāpārātprāṇaṃ pṛthakkartumutpattiratidiṣṭā /
saṃpratyutpannaprāṇasvarūpaṃ pṛthakkaroti-#na vāyukriye pṛthagupadeśāt /
mukhyaḥ prāṇaḥ kiṃ vāyumātramuta karaṇānāṃ sādhāraṇavyāpāra āhosvittattvāntaramiti vāyuprāṇayorbhedābhedaśrutīnāṃ mithovirodhātsaṃśaye pūrvapakṣamāha-#tatreti /
dvitīyaṃ sāṃkhyapūrvapakṣamāha-#athaveti /
siddhāntatvena sūtramādatte-#atrocyata iti /
manorūpabrahmaṇo vākprāṇacakṣuḥśrotraiścatuṣpāttvaṃ śrutāvuktaṃ, tatra prāṇo vāyunādhidaivikena bhātyabhivyañjyate abhivyaktaḥ saṃstapati /
kāryakṣamo bhavatītyarthaḥ /
śrutiṣu tatra tatra prāṇasya vāgādīnāṃ ca mithaḥ saṃvādaliṅgena pṛthagutpattiliṅgena cendriyatadabhinnavyāpārebhyo 'pi bhinnatvamityāha-#tatheti /
prāṇasyendriyavṛttitvaṃ śrutyā nirasya yuktyāpi nirasyati-#naca samastānāmiti /
yā cakṣuḥ-sādhyā vṛttiḥ saiva na śrotrādisādhyā, karaṇānāṃ pratyekamekaikarūpagrahādivṛttāvaiva hetutvāt /
naca samudāyasya vṛttiḥ saṃbhavati tasyāsattvādityarthaḥ /
prāṇābhāvāditi /
śrotrādīnāmekaprāṇanākhyavṛttyanukūlaparispandeṣu mānābhāvāt, śravaṇādīnāmaparispandatvena vijātīyānāṃ, parispandarūpaprāṇanānanukūlatvādavāntaravyāpārābhāvānna samastakaraṇavṛttiḥ prāṇa ityarthaḥ /
kiñca prāṇasya vṛttitve vāgādīnāmeva prādhānyaṃ vācyaṃ, naitadastītyāha-#tathā prāṇasyeti /
yathā mṛdo ghaṭo na vastvantaraṃ nāpi mṛṇmātraṃ tadvikāratvāt, tathā vāyorvikāraḥ prāṇa ityabhedaśrutergatimāha-#ucyata iti /
dehaṃ prāptaḥ pañcāvastho vikārātmanā sthito vāyureva prāṇa ityarthaḥ //9//
END BsRp_2,4.5.9
START BsRp_2,4.5.10ḥ
cakṣurādivat tu tatsahaśiṣṭyādibhyaḥ

prāṇasya karaṇavṛttitvābhāve jīvavadbhoktṛtvaṃ syāditi śaṅkate-#syādetaditi /
prāṇo na bhoktā, bhogopakaraṇatvāt, cakṣurādivaditi sūtrārthamāha-#tuśabda ityādinā /
yathā bṛhadrathantarayoḥ sarvatra sahaprayujyamānatvena sāmatvena vā sāmyātsahapāṭhastathā karaṇaiḥ sahopakaraṇatvena sāmyātprāṇasya pāṭha iti na hetvasiddhirityarthaḥ /
kiñca prāṇo na bhoktā, sāvayavatvāt, jaḍatvādbhautikatvācca, dehavat //10//
END BsRp_2,4.5.10
START BsRp_2,4.5.11ḥ
akaraṇatvāc ca na doṣas tathā hi darśayati

nanu yadbhogopakaraṇaṃ tatsaviṣayaṃ dṛṣṭaṃ yathā cakṣurādikaṃ, prāṇasya tu nirviṣayatvādasādhāraṇakāryabhāvācca nopakaraṇatvamiti śaṅkate-#syādetaditi /
uktavyāpteḥ śarīre vyabhicārāddehendriyadhāraṇotkrāntyādyasādhāraṇakāryasatvācca nirviṣayasyāpi prāṇasya śarīravadbhogopakaraṇatvamakṣataṃ na tu cakṣurādivajjñānakarmakaraṇatvamasti yena saviṣayatvaṃ syāditi pariharati-#na tāvadityādinā /
ahaṃśreyasi svasya śreṣṭhatānimittam /
vyūdire vivādaṃ cakrire-#tadvṛttimātrahīnamiti /
mūkādibhāvena sthitamityarthaḥ /
avaraṃ nīcaṃ, kulāyaṃ dehākhyaṃ gṛhaṃ, prāṇena rakṣañjīvaḥ svapitītyarthaḥ-#tadaiva tadānīmeva /
tena prāṇena yadaśnāti jīvastvena prāṇakṛtāśaneneti yāvat /
evaṃśruteḥ prāṇasyāsādhāraṇaṃ kāryamastītyuktam //11//
END BsRp_2,4.5.11
START BsRp_2,4.5.12ḥ
pañcavṛttir manovat vyapadiśyate

tatraiva hetvantarārthe sūtraṃ vyācaṣṭe-#itaścetyādinā /
vṛttiravasthā /
agnimanthanādikaṃ vīryavatkarma /
kāmādivṛttivajjñāne 'pi pañcatvaniyamo nāstītyaruciṃ svayamevodbhāvya pakṣāntaraṃ gṛhṇāti-#nanvatrāpītyādinā /
pramāṇaṃ pramitiḥ viparyayo bhramaḥ /
śaśaviṣāṇādijñānaṃ vikalpaḥ /
tāmasī vṛttirnidrā /
smṛtiḥ prasiddhā /
bhramandriyoravidyāvṛttitvānna manovṛttitvamityarucyā svamatamāha-#bahviti /
sūtrasyārthāntaramāha-#jīveti /
tadevaṃ prāṇavāyorbhedābhedaśrutyoravirodha iti siddham //12//
END BsRp_2,4.5.12
START BsRp_2,4.6.13ḥ
aṇuś ca

evaṃ mukhyaprāṇasyotpattiṃ svarūpaṃ coktvā parimāṇasaṃdehe 'ṇutvamupadiśati-#aṇuśceti /
adhikāśaṅkāmāha-#nanu vibhutvamapīti /
pluṣirmaśakādapi sūkṣmo jantuḥ puttiketyucyate /
nāgo hastī /
prāṇa utkrāmatīti śrutyālpatvaṃ prāṇasya bhātī, samo 'nena sarveṇeti, śrutyā vibhutvamiti virodhe ādhyātmikaprāṇasyālpatvamādhidaivikasya vibhutvamiti viṣayabhedācchrutyoravirodha iti samādhatte-#taducyata iti /
kiñcopakrame prāṇasya pluṣyādisamatvenālpatvokteḥ sama ebhistribhirlokairiti virāḍdehasāmyam /
samo 'neneti sūtrātmatvamiti viṣayavyavasthā susthetyāha-#apiceti /
aṇavaścetyatra sarve 'nantā iti indriyānantyamupāsanārthamiti samāhitam, atra tu prāṇavibhutvamādhidaivikamiti samādhānāntarokterapaunaruktyam /
anye tu prasaṅgāttatra sāṃkhyākṣepo nirastaḥ, atra tu śrutivirodho nirasta ityapaunaruktyamāhuḥ //13//
END BsRp_2,4.6.13
START BsRp_2,4.7.14ḥ
jyotirādyadhiṣṭhānaṃ tu tadāmananāt

pūrvaṃ prāṇasyādhyātmikādhidaivikavibhāgenāpyaṇutvavibhutvavyavasthoktā tatprasaṅgenādhyātmikānāṃ prāṇānāmādhidaivikādhīnatvamāha-#jyotirādyadhiṣṭhānaṃ tu tadāmananāt /
'vācā hi nāmānyabhivadati cakṣuṣā rūpāṇi paśyati'iti tṛtīyāśrutyānvayavyatirekavatyā vāgādīnāṃ nirapekṣasādhanatvoktivirodhāt 'agnirvāgbhūtvā'ityādiśrutisteṣāmacetanāgnyādyupādānakatvaparā na tu teṣāmadhiṣṭhātṛdevatāparā /
naca svakārye śaktānāmapi vāgādīnāmacetanatvādadhiṣṭhātrapekṣā na virudhyata iti vācyaṃ, jīvasyādhiṣṭhātṛtvāt /
kiñca devatānāmadhiṣṭhātṛtve jīvavadbhoktṛtvamasmin dehe syāt, tathā caikatrānekabhoktṛṇāṃ virodhāddurbalasya jīvasya bhoktṛtvaṃ na syāditi pūrvapakṣārthaḥ /
siddhāntayati-#evaṃ prāpta ityādinā /
agnirvāgbhūtvādityaścakṣurbhūtveti ca tadbhāvo 'trāgryādidevatādhiṣṭheyatvarūpa eva saṃbandho na tadupādānakatvarūpo dūrasthādityamaṇḍalādermukhasthacakṣurādyupādānatvātsaṃbhavādityāha-#agneścāyamiti /
vāyuḥ prāṇādhiṣṭhātā bhūtvā nāsāpuṭe prāviśaditi vyākhyeyamityāha-#tatheti /
bhāti dīpyate, tapati svakāryaṃ karotītyarthaḥ /
etasminnadhiṣṭhātradhiṣṭheyatvarūpārthe liṅgāntaramāha-#sa vai vācamiti /
sa prāṇo vācaṃ prathamāmudgīthakarmaṇi pradhānāmanṛtādipāpmarūpaṃ mṛtyumatītyāvahanmṛtyunā muktāṃ kṛtvā agnidevatātmatvaṃ prāpitavānityarthaḥ /
kiñca mṛtasyāgniṃ vāgapyeti vātaṃ prāṇaḥ cakṣurādityamityādiśrutirapyadhiṣṭhātradhiṣṭheyatvasaṃbandhaṃ dyotayatītyāha-#sarvatreti /
nanu śakaṭādīnāṃ balīvardādipreritānāṃ pravṛttirdṛṣṭā, kṣīrādīnāṃ tvanadhiṣṭhitānāmapi dadhyādipravṛttirdṛśyate, tathā cobhayathāsaṃbhave kathaṃ niścayaḥ, tatrāha-#ubhayathopapattau ceti /
uktadoṣāntaranirāsāya sūtramavatārayati-#yadapīti //14//
END BsRp_2,4.7.14
START BsRp_2,4.7.15ḥ
prāṇavatā śabdāt

#śārīreṇaiveti /
bhoktreti śeṣaḥ /
saṃbandho bhoktṛbhogyabhāvaḥ /
atha dehe prāṇapraveśānantaraṃ yatra golake etacchidramanupraviṣṭaṃ cakṣurindriyaṃ tatra cakṣuṣyabhimānī sa ātmā cākṣuṣaḥ tasya rūpadarśanāya cakṣuḥ yadyapyātmā karaṇānyepakṣate tathāpi jñeyajñānatadāśrayāhaṅkārānyo veda sa ātmā cidrūpa eva, karaṇāni tu gandhādipravṛttaye 'pekṣyante na caitanyāyeti śrutyarthaḥ /
kiñca yo 'haṃ rūpamadrākṣaṃ sa evāhaṃ śṛṇomīti pratisaṃdhānādekaḥ śārīra eva bhoktā na bahavo devā ityāha-#apiceti //15//
END BsRp_2,4.7.15
START BsRp_2,4.7.16ḥ
tasya ca nityatvāt

kadāciddevānāmatrabhoktṛtvaṃ kadācijjīvasyetyaniyamo 'stvityāśaṅkya svakarmārjite dehe jīvasya bhoktṛtvaniyamānmaivamityāha-sūtrakāraḥ-#tasya ceti /
utkramāṇādiṣu jīvasya prāṇāvyabhicārāttasyaiva prāṇasvāmitvaṃ, devatānāṃ tu parasvāmikarathasārathivadadhiṣṭhātṛtvamātramiti vyākhyāntaramāha-#śārīreṇaiva ca nitya iti /
yathā pradīpādiḥ karaṇopakārakatayā karaṇapakṣasyāntargatastathā devāḥ karaṇopakāriṇa eva na bhoktāra ityarthaḥ /
jīvasyādṛṣṭadvārā karaṇādhiṣṭhātṛtvādrathasvāmivadbhoktṛtvaṃ, devānāṃ tu karaṇopakārābhijñātayā sārathivadadhiṣṭhātṛtvamiti na jīvenānyathāsiddhiḥ /
devānāmadhiṣṭhātṛtvenāsmindehe bhoktṛtvānumānaṃ tu 'na ha vai devān pāpaṃ gacchati'ityuktaśrutibādhitam /
tasmāt 'cakṣuṣā hi rūpāṇi paśyati'iti śruteḥ sādhanatvamātrabodhitvādagnirvāgbhūtvetyādyadhiṣṭhātṛdevatāpekṣābodhakaśrutibhiravirodha iti siddham //16//
END BsRp_2,4.7.16
START BsRp_2,4.8.17ḥ
ta indriyāṇi tadvyapadeśād anyatra śreṣṭhāt

satsvindriyeṣu tadadhiṣṭhātṛdevatācintā, tānyeva prāṇavṛttivyatirekeṇa na santītyākṣepaṃ pratyāha-#ta indriyāṇi tadvyapadeśādanyatra śreṣṭhāt /
prāṇādindriyāṇāṃ bhedābhedaśrutibhyāṃ saṃśayaṃ vadan pūrvapakṣayati-#mukhyaścetyādinā /
hanta idānīmasyaiva mukhyaprāṇasya sarve vayaṃ svarūpaṃ bhavāmeti saṃkalpya te vāgādayastathābhavannityabhedaśrutyarthaḥ /
te prāṇādabhinnāḥ, prāṇapadavācyatvāt, prāṇavadityāha-#prāṇeti /
te prāṇāḥ śreṣṭhādanyatra anye iti pratijñārthatvena padatrayaṃ vyācaṣṭe-#tattvāntarāṇyeveti /
tadvyapadeśādityatra taccabdaḥ pratijñātānyatvaṃ parāmṛśati /
prāṇā indriyāṇītyaparyāyaśabdābhyāmanyatvokteriti hetūpapādanārthatvena punastāni sūtrapadāni yojayati-#ka ityādinā /
sūtrasya viśvatomukhatvādubhayārthatvamalaṅkāra eva na dūṣaṇam /
etena pratijñādhyāhāraḥ tacchabdasyāprakṛtabhedaparāmarśitvaṃ ceti doṣadvayamapāstam /
śabdabhedādvastubhedasādhane 'tiprasaṅgaṃ śaṅkate-#nanviti /
prāṇavanmanaso 'pi indriyebhyo bhedaḥ syādityarthaḥ /
aparyāyasaṃjñābhedātsvatantrasaṃjñivastubheda ityutsargaḥ /
sa ca 'manaḥ ṣaṣṭhānīndriyāṇi'ityādismṛtibādhānmanasyapodyate, prāṇe tu bādhakābhāvādutsargasiddhiriti samādhatte-#satyamityādinā /
mana indriyāṇi ceti bhedoktirgobalīvardanyāyena neyā /
siddhānte manasaḥ pramopādānatvādātmavadanindriyatvamiṣṭaṃ tato notsargabādha iti kecit /
kiñca 'etasmājjāyate prāṇo manaḥ sarvendriyāṇi ca'iti pṛthagjanmavyapadeśātsvatantravastubheda ityāha-#vyapadeśabhedaścāyamiti /
ekasmin vākye prāṇa indriyaśabdamaikyāllabhate punaruktibhayānna labhate ceti vyāghāta ityarthaḥ //17//
END BsRp_2,4.8.17
START BsRp_2,4.8.18ḥ
bhedaśruteḥ

evaṃ bhedenāparyāyasaṃjñābhyāmukteḥ pṛthagjanokteśceti tadvyapadeśāditi heturvyākhyātaḥ /
bhedaśruteriti sūtreṇa prakaraṇabhedo heturukta iti na paunaruktyam /
te ha devāḥ śāstrīyendriyamanovṛttirūpā asurāṇāṃ pāpavṛttirūpāṇāṃ jayārthamudgīthakarmaṇi prathamaṃ vyāpṛtāṃ vācamūcustanna udgāyāsuranāśārthamiti tathāstvityaṅgīkṛtyodgāyantīṃ vācamanṛtādidoṣeṇa vidhvaṃsitavantosurā ityevaṃ krameṇa sarveṣvindriyeṣu pāpagrasteṣu paścādatheti prakaraṇaṃ vicchidya prasiddhamāsye bhavamāsanyaṃ mukhyaṃ prāṇamūcustanna tadgāyeti tena prāṇenodagātrā nirviṣayatayā saṅgadoṣaśūnyenāsurā naṣṭā ityasurāṇāṃ vidhvaṃsino mukhyaprāṇasyokterbhedasiddhirityāha-#te heti /
tāni trīṇyanyānyātmane svārthaṃ prajāpatiḥ kṛtavānityarthaḥ //18//
END BsRp_2,4.8.18
START BsRp_2,4.8.19ḥ
vailakṣaṇyāc ca

viruddhadharmavattvācca bheda ityāha-#vailakṣaṇyācceti /
mṛtyurāsaṅgadoṣaḥ /
vāgdadhre vrataṃ dhṛtavatītyarthaḥ /
bahubhirbhedaliṅgairvirodhādvāgādīnāṃ prāṇarūpabhavanaṃ prāṇādhīnasthitikatvarūpaṃ vyākhyeyam /
etadeva prāṇaśabdasyendriyeṣu lakṣaṇābījaṃ śrutau 'tasmādeta etenākhyāyanta'iti parāmṛṣṭam, iti na bhedābhedaśrutyorvirodha iti siddham //19//
END BsRp_2,4.8.19
START BsRp_2,4.9.20ḥ
saṃjñāmūrtikḷptis tu trivṛtkurvata upadeśāt

utpattirutpādaneti ca kāryakartrorvyāpārau prasiddhau tatra jagadutpattiśrutivirodhaḥ atītena pādadvayaina nirastaḥ,
saṃpratyutpādanaśrutivirodho nirasyate /
tatrāpi sūkṣmabhūtotpādanaṃ pārameśvarameveti śrutiṣvavipratipannaṃ, sthūlabhūtotpādane tvasti śrutivipratipattiriti tannirāsārthamāha-#saṃjñāmūrtikḷptistu trivṛtkurvata upadeśāt /
nāmarūpabhedātkaraṇabhinnaḥ prāṇa ityuktaṃ, tatprasaṅgena sthūlanāmarūpakḷptiḥ kiṅkartṛketi cintyata ityavāntarasaṃgatiḥ /
prakriyā prakaraṇaṃ /
īkṣaṇamevāha-#hantetyādinā /
hanta idānīṃ devatāḥ sūkṣmā anupraviśyeti saṃbandhaḥ /
tāsāṃ tisṛṇāṃ devatānāmekaikāṃ devatāṃ tejobannātmanā tryātmikāṃ kariṣyāmīti śrutiḥ pañcīkaraṇopalakṣaṇārthā /
chāndogye 'pyākāśavāyvorupasaṃhārasyoktatvāt /
evaṃ sthūlīkṛteṣu bhūteṣu prāṇināṃ vyavahāraḥ setsyatīti paradevatāyāstātparyam /
jīvenetipadasya vyākaravāṇītyanena saṃbandhasaṃbhavāsaṃbhavābhyāṃ saṃśayamāha-#tatreti /
pūrvapakṣe jīvasyaiva bhautikasraṣṭṛtvādbrahmaṇaḥ sarvasraṣṭṛtvāsiddhiḥ siddhānte tatsiddhiriti phalam /
jīvenetyasya vyākaravāṇītipradhānakriyāpadena saṃbandha iti pūrvapakṣamāha-#tatra prāptamiti /
paradevatāyā akartṛtve kathamuttamapuruṣaprayoga ityāśaṅkya prayojakatvātkartṛtvopacāra ityāha-#yathā loka iti /
siddhāntayati-#tuśabdenetyādinā /
pratyākṛti /
pratijātītyarthaḥ /
anena sthūlasarvasarge jīvasyāsāmarthyaṃ dyotitam /
tathāca padānvayasya padārthayogyatādhīnatvājjīvarūpeṇa praviśyāhameva vyākaravāṇītyanvayaḥ /
na tu jīvena vyākaravāṇīti /
nanu tarhi praveśakriyā jīvakartṛkā vyākaraṇamīśvarakartṛkamiti kartṛbhedāt kṛtvāpratyayo na syādityata āha-#naca jīvo nāmeti /
vastutastu sūryo jale praviṣṭa iti pratibimbabhāvākhyapraveśe sūryasyaiva kartṛtvaprayogājjīvātmanā praveśe 'pīśvara eva karteti kṛtvāśrutiryukteti bodhyam /
nanvabhedaścejjīva eva vyākartā kiṃ na syādityāśaṅkya kalpanayā bhinnasya tasyāśaktatvācchrutivirodhācca maivamityāha-#parameśvara iti /
pratyekaṃ mahābhūtasargasya prāguktatvādiha vyākaraṇavākye yatnapūrvakaṃ sthīlabhautikasarga ucyata iti pāṭhavyatyayena sūtrasūcitaṃ śrutyarthamāha-#trivṛtkaraṇapūrvakamiti /
īśvarakṛtaṃ tryātmatvamiti kva dṛṣṭamityata āha-#tacceti /
idānīṃ nāmarūpavyākaraṇe kramamāha-#tatrāgniriti /
yadyapi 'ataḥ prabhavāt'ityatra vedaśabdapūrvikārthasṛṣṭiruktā tathāpyavyaktātsmṛtācchabdādarthasṛṣṭau satyāṃ sphuṭanāmasaṃbandhābhivyaktiratroktetyavirodhaḥ /
nanvagnyādīnāṃ taijasānāmeva śrutāvudāharaṇadbhūjalayosatryātmakatvaṃ na vivakṣitamityata āha-#anena ceti /
upakrame tāsāṃ madhya iti śeṣaḥ /
yatkapotarūpādikaṃ kṛṣṇatvādiviśeṣākāreṇa vijñātamiva bhavati taddevatānāṃ samudāyarūpamityarthaḥ //20//
END BsRp_2,4.9.20
START BsRp_2,4.9.21ḥ
māṃsādi bhaumaṃ yathāśabdamitarayoś ca

bāhyaṃ trivṛtkaraṇamuktvādhyātmikamaparaṃ pūrvoktavilakṣaṇaṃ tadannuttarasūtramavatārayati-#tāsāmityādinā /
puruṣaśarīraṃ prāpyaikaikā trivṛdbhavati kāryatrayātmanā bhavatītyarthaḥ /
uttarasūtreṇāśaṅkitaṃ doṣaṃ nirasitumādau śaṅkāviṣayamādhyātmikatrivṛtkaraṇaṃ darśayatīti bhāṣyārthaḥ /
nanvannamayaṃ māṃsādi kathaṃ bhaumamityata āha-#trivṛtkṛtā bhūmireveti /
prāṇasya vāyorapkāryatvamaupacārikaṃ draṣṭavyam //21//
END BsRp_2,4.9.21
START BsRp_2,4.9.22ḥ
vaiśeṣyāt tu tadvādas tadvādaḥ