બ્રહ્મસૂત્ર · અધ્યાય 2.4

કિં મનસા સંયુક્તાત્મૈવાત્મનઃ પ્રદેશઃ ।
ઉત કલ્પિતઃ ।
આદ્યે સર્વાત્મનાં સર્વદેહેષુ અન્તર્ભાવાદવ્યવસ્થા ।
દ્વિતીયં દૂષયતિ-#તત્ર ન વૈશેષિકૈરિતિ ।
સર્વાત્મસાંનિધ્યે સતિ કસ્યચિદેવ પ્રદેશઃ કલ્પયિતુમશક્યઃ ।
નિયામકભાવાદિત્યર્થઃ ।
પ્રદેશકલ્પનામઙ્ગીકૃત્યાપ્યાહ-#કલ્પ્યેતિ ।
કાર્યમભિસંધ્યાદિકં યસ્યાત્મનો યચ્છરીરં તત્ર તસ્યૈવ ભોગ ઇતિ વ્યવસ્થામાશઙ્ક્યાહ-#શરીરમપીતિ ।
પ્રદેશપક્ષે દોષાન્તરમાહ-#પ્રદેશેતિ ।
યસ્મિન્નાત્મપ્રદેશે ઽદૃષ્ટોત્પત્તિઃ સ કિં ચલઃ સ્થિતો વા ।
નાદ્યઃ, અચલેંઽશિન્યંશસ્ય ચલનવિભાગયોરસંભવાદણ્વાત્મવાદાપાતાચ્ચ ।
દ્વિતીયે તસ્મિન્નેવ પ્રદેશે પરસ્યાપિ ભોગદર્શનાદદૃષ્ટમસ્તીત્યેકેનાપિ શરીરેણ દ્વયોરાત્મનોર્ભોગપ્રસઙ્ગઃ ।
યદ્યાત્મભેદાત્પ્રદેશયોર્ભેદસ્તદાપિ તયોરેકદેહાન્તર્ભાવાદ્ભોગસાંકર્યં તદવસ્થં સાવયવાત્મવાદપ્રપઙ્ગશ્ચ ।
કિઞ્ચ યત્તુ યત્રાત્મનઃ પ્રદેશે શરીરાદિસંયોગાદદૃષ્ટમુત્પન્નં તત્તત્રૈવાચલપ્રદેશે સ્થિતમિતિ સ્વર્ગાદિશરીરાવચ્છિન્નાત્મન્યદૃષ્ટાભાવાદ્ભોગો ન સ્યાદતઃ પ્રદેશભેદો ન વ્યવસ્થાપકઃ ।
યત્ત્વત્રોત્પન્નમદૃષ્ટં સ્વાશ્રયે યત્ર ક્વચિદ્ભોગહેતુરિતિ સ્વર્ગાદિભોગસિદ્ધિરિતિ ।
તન્ન ।
ભોગશરીરદ્દૂરસ્થાદૃષ્ટે માનાભાવાદિતિ ભાવઃ ।
યદપિ કેચિદાહુઃ-મનસ એકત્વે ઽપ્યાત્મનાં ભેદેન સંયોગવ્યક્તીનાં ભેદાત્કયાચિત્સંયોગવ્યક્ત્યા કસ્મિંશ્ચેદેવાત્મન્યદૃષ્ટાદિકમિત્યસાંકર્યમિતિ ।
તન્ન ।
સંયોગવ્યક્તીનાં વૈજાત્યાભાવેન સર્વાસામેવૈકદેહાન્તઃસ્થસર્વાત્મસ્વદૃષ્ટહેતુત્વાપત્તેઃ ।
તથાચ સર્વાત્મનામેકસ્મિન્ દેહે ભોક્તૃત્વં દુર્વારમ્ ।
કિઞ્ચ બહૂનાં વિભુત્વમઙ્ગીકૃત્ય સાંકર્યમુક્તં, સંપ્રતિ કર્તૃણાં વિભુત્વમસિદ્ધમહમિહૈવાસ્મિ ઇત્યલ્પત્વાનુભવાન્માનાભાવાચ્ચેત્યાહ-#સર્વગતત્વાનુપપત્તિશ્ચેતિ ।
કિઞ્ચ બહૂનાં વિભુત્વે સમાનદેશત્વં વાચ્યં, તચ્ચાયુક્તમદૃષ્ટત્વાદિત્યાહ-#વદેતિ ।
નનુ રૂપરસાદીનામેકઘટસ્થત્વં દૃષ્ટમિતિ ચેત્, નાયમસ્મત્સંમતો દૃષ્ટાન્તઃ ।
રૂપસ્ય તેજોમાત્રત્વાદ્રસસ્ય જલમાત્રત્વાદ્ગન્ધસ્ય પૃથિવીમાત્રત્વાદિત્યેવં તત્તદ્ગુણસ્ય સ્વસ્વધર્મ્યંશેનાભેદાત્તેજઆદિધર્મ્યતિરિક્તઘટાભાવાત્ ।
કિઞ્ચાત્મનાં બહુત્વમપ્યસિદ્ધં,
આત્મત્વરૂપલક્ષણસ્યાભેદાત્, તથાચ દેવદત્તાત્મા યજ્ઞદત્તાત્મનો ન ભિન્નઃ આત્મત્વાત્, યજ્ઞદત્તાત્મવત્ ।
અત્ર વૈશેષિકઃ શઙ્કતે-અન્ત્યવિશેષેતિ ।
નિત્યદ્રવ્યમાત્રવૃત્તયો વિશેષાસ્તે ચ સ્વયં સ્વાશ્રયવ્યાવર્તકા એવ ન સ્વેષાં વ્યાવર્તકમપેક્ષન્ત ઇત્યન્ત્યા ઉચ્યન્તે ।
તથાચ વિશેષરૂપલક્ષણભેદાદ્ભવત્યાત્મભેદ ઇત્યર્થઃ ।
ન તાવદાત્મન્યનાત્મનઃ સકાશાદ્ભેદજ્ઞાનાર્થા વિશેષકલ્પના, આત્મત્વાદેવાનાત્મભેદસિદ્ધેઃ ।
નાપ્યાત્મનાં મિથો ભેદજ્ઞાનાર્થં તત્કલ્પના, આત્મભેદસ્યાદ્યાપ્યસિદ્ધેઃ ।
નચ વિશેષભેદકલ્પનાદેવાત્મભેદકલ્પના યુક્તા, આત્મભેદજ્ઞપ્તાવાત્મસુ વિશેષભેદસિદ્ધિસ્તત્સિદ્ધૌ તજ્જ્ઞપ્તિરિત્યન્યોન્યાશ્રયાદિતિ પરિહારાર્થઃ ।
યત્તુ બહૂનાં વિભુત્વે આકાશદિક્કાલા દૃષ્ટાન્ત ઇતિ સો ઽપ્યસંમત ઇત્યાહ-#આકાશાદીનામિતિ ।
વિભુત્વસ્યૈકવૃત્તિત્વે લાઘવાન્ન વિભુભેદઃ ।
યથૈકસ્મિન્નાકાશે ભેરીવીણાદિભેદેન તારમન્દ્રાદિશબ્દવ્યવસ્થા એવમેકસ્મિન્નપ્યાત્મનિ બુદ્ધ્યુપાધિભેદેન સુખાદિવ્યવસ્થોપપત્તેરાત્મભેદે ઽપિ વ્યવસ્થાનુપપત્તેરુક્તત્વાન્મુધા ભેદકલ્પનેત્યુપસંહરતિ-#તસ્માદિતિ ।
એવં ભૂતભોક્તૃશ્રુતીનાં વિરોધાભાવાદ્બ્રહ્મણ્યદ્વયે સમન્વય ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥53॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.17.53
ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યશ્રીગોવિન્દાનન્દભગવત્પાદકૃતૌ શારીરકમીમાંસાવ્યાખ્યાયાં ભાષ્યરત્નપ્રભાયાં દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ ॥3॥
#ઇતિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય પઞ્ચમહાભૂત-જીવશ્રુતીનાં વિરોધપરિહારાખ્યસ્તૃતીયઃ પાદઃ ॥
#દ્વિતીયાધ્યાયે ચતુર્થઃ પાદઃ ।
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,4.1.1ઃ
તથા પ્રાણાઃ

પૂર્વાધિકરણે કર્તુઃ સ્વરૂપં વિચાર્ય તદુપકરણાનામિન્દ્રિયાણામુત્પત્તિ સાધયતિ-#તથા પ્રાણાઃ ।
ભૂતભોક્તૃવિચારાનન્તરં ભૌતિકપ્રાણવિચાર ઇતિ હેતુહેતુમદ્ભાવં પાદયોઃ સંગતિમાહ-#વિયદાદીતિ ।
તમેવ વિપ્રતિષેધમાહ-#તત્રેત્યાદિના ।
યદ્યપિ પ્રાણાનામનુત્પત્તૌ એકવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞાનુપપત્તેર્વિયદધિકરણન્યાયાત્તેષામુત્પત્તિઃ સિધ્યતિ તથાપિ પ્રલયે પ્રાણસદ્ભાવશ્રુતેર્ગતિકથનાર્થમેતદધિકરણમિત્યપૌનરુક્ત્યમ્ ।
અત્ર પ્રાણા વિષયાઃ ।
તે કિમુત્પદ્યન્તે ન વેતિ શ્રુતીનાં વિપ્રતિપત્ત્યા સંશયે તાસાં સમબલત્વાદનિર્ણય ઇત્યપ્રામાણ્યમિતિ પૂર્વપક્ષફલં, તત્ર ગૌણવાદી સમાધાનમાહ-#અથવેતિ ।
પ્રાણાનાં પ્રલયે સદ્ભાવશ્રુતેર્નિરવકાશત્વેન બલીયસ્ત્વાદુત્પત્તિશ્રુતિર્જીવોત્પત્તિશ્રુતિવદ્ગૌણીત્યવિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
અપ્રમાણપક્ષવદ્ગૌણપક્ષો ઽપિ મુખ્યસિદ્ધાન્તિનઃ પૂર્વપક્ષ એવેતિ જ્ઞાપનાર્થમથવેત્યુક્તમ્ ।
મુખ્યસિદ્ધાન્ત્યાહ-#અત ઇતિ ।
તથાશબ્દમાક્ષિપતિ-#કથમિતિ ।
આનુલોમ્યમાઞ્જસ્યમિત્યર્થઃ ।
સામ્યં સ્ફુટયતિ-#યથાદૃષ્ટસ્યેતિ ।
દૂષણવત્પ્રાણા ઇત્યનન્વિતમ્ ।
યદ્યપ્યદૃષ્ટવત્પ્રાણા અપ્યનિયતા ઇતિ સૂત્રમન્વેતિ તથાપિ પુનરુક્તમ્ ।
જીવવત્પ્રાણા નોત્પદ્યન્ત ઇતિ સૂત્રાર્થશ્ચેદપસિદ્ધાન્ત ઇત્યાક્ષેપાર્થઃ ।
સમાધત્તે-#ન ।
ઉદાહરણેતિ ।
દૃષ્ટાન્તો દાર્ષ્ટાન્તિકસંનિહિતો વાચ્ય ઇત્યઙ્ગીકૃત્યૈકવાક્યસ્થત્વેન સાંનિધ્યમુક્તમ્ ।
સંપ્રતિ નાયં નિયમઃ ।
જૈમિનિના ભગવતા વ્યવહિતદૃષ્ટાન્તસ્યાશ્રિતત્વાદિત્યાહ-#અથવેતિ ।
અસ્તિ તૃતીયાધ્યાયે ઽશ્વપ્રતિગ્રહેષ્ટ્યધિકરણં, તસ્યેદં વિષયવાક્યં, ઽયાવતો ઽશ્વાન્પ્રતિગૃહ્ણીયાત્તાવતો વારુણાંશ્ચતુષ્કપાલાન્નિર્વપેત્ઽઇત્યેતદુત્તરાધિકરણે કિમિયં વારુણીષ્ટિર્દાતુરુત પ્રતિગ્રહીતુરિતિ વિશયે ઽપ્રતિગૃહ્ણીયાત્ઽઇતિ શ્રુતેઃ પ્રતિગ્રહીતુરિત્યાશઙ્ક્ય ઽપ્રજાપતિર્વરુણાયાશ્વમનયત્ઽઇત્યુપક્રમે દાતૃકીર્તનાલ્લિઙ્ગાદશ્વદાતુરેવેતિ સ્થાસ્યતિ, અતઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાદિત્યસ્ય પદસ્યાશ્વાન્ યઃ પ્રતિગ્રાહયેદિત્યર્થઃ દદ્યાદિતિ યાવત્ ।
ઽયો ઽશ્વદાતા સ વારુણીમિષ્ટિં કુર્યાત્ઽઇતિ વાક્યાર્થે સ્થિતે ચિન્તા-અશ્વદાનનિમિત્તેયમિષ્ટિઃ કિં લૌકિકે ઽશ્વદાને વૈદિકે વેતિ ।
તત્ર ઽન કેસરિણો દદાતિઽ, ઇતિ નિષિદ્ધલૌકિકાશ્વદાને દોષસંભવાત્તન્નિરાસાર્થેયમિષ્ટિરિતિ દોષાત્ત્વિષ્ટિર્લૌકિકે સ્યાદિતિ સૂત્રેણ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તઃ-ઽઅત્ર હિ વરુણો વા એતં ગૃહ્ણાતિ યો ઽશ્વં પ્રતિગૃહ્ણાતિઽઇતિ દાતુર્દેષં સંકીર્ત્યેષ્ટિર્વિહિતા ।
વરુણશબ્દો જલોદરાખ્યરોગે રૂઢઃ ।
નચ લૌકિકે ઽશ્વદાને ઽયં રોગો ભવતિ ઇતિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
નચાનેનૈવ વાક્યેન પ્રસિદ્ધિઃ ।
દાને દોષસ્તન્નિરાસાર્થા ચેષ્ટિરિતિવદતોર્ઽથભેદે વાક્યભેદાત્ ।
નચ વૃણોતીતિ વ્યુત્પત્ત્યા વરુણશબ્દો નિષેધાતિક્રમકૃતદોષાનુવાદક ઇતિ યુક્તં, રૂઢિત્યાગાપાતાત્ ।
તત્ત્યાગે ચ વૈદિકે ઽપિ દાને ઽશ્વત્યાગજન્યદુઃખં પ્રાપ્તમુક્તવ્યુત્પત્ત્યા શક્નોત્યનુવદિતું, તસ્માત્પ્રાપ્તાનુવાદ્યર્થવાદો ઽયમિતિ યજ્ઞસંબન્ધિન્યશ્વદાને ઇયમિષ્ટિરિત્યેવં વિચાર્યોક્તમ્-#પાનવ્યાપચ્ચ તદ્વદિતિ ।
સોમપાને ક્રિયમાણે વ્યાપદ્વમનં યદિ સ્યાત્તદા ઽએતં સૌમેન્દ્રં શ્યામાકં ચરું નિર્વપેત્ઽઇતિ શ્રૂયતે ।
તત્રાશ્વપ્રતિગ્રહેષ્ટ્યધિકરણપૂર્વપક્ષન્યાયો બહુસૂત્રવ્યવહિતસ્તદ્વદિતિ પરામૃશ્યતે, તદ્વલ્લૌકિકે ધાતુસામ્યાર્થં પીતસોમસ્ય વમને ઽયં ચરુઃ સ્યાદ્વમનનિમિત્તેન્દ્રિયશોષાખ્યદોષસ્ય દૃષ્ટસ્ય ઽઇન્દ્રિયેણ વીર્યેણ વ્યૃધ્યતે યઃ સોમં વમતિઽઇત્યનુવાદાદિતિ પૂર્વપક્ષસૂત્રાર્થઃ ।
વૈદિકે તુ સોમપાને શેષપ્રતિપત્તેર્જાતત્વાદ્વમને ઽપિન દોષ ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ ।
લોકે વમનકૃતેન્દ્રિયશોષસ્ય ધાતુસામ્યકરત્વેન ગુણત્વાન્ન દોષતા ।
વેદે તુ ઽમા મે વાઙ્નાભિમતિગાઃઽઇતિ સામ્યગ્જરણાર્થમન્ત્રલિઙ્ગાદ્વમને કર્મવૈગુણ્યાત્તસ્ય દોષતા ।
તસ્માદ્વૈદિકસોમવમને સૌમેન્દ્રશ્ચરુરિતિ સ્થિતમિત્યેવમાદિષુ સૂત્રેષ્વિત્યર્થઃ ॥1॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,4.1.1
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,4.1.2ઃ
ગૌણ્યસંભવાત્

નનુ પ્રતિજ્ઞાપિ ગૌણી કં ન સ્યાદિત્યત આહ-#તથાચ પ્રતિજ્ઞાતાર્થમિતિ ।
ઉપક્રમોપસંહારાભ્યાં પ્રતિપિપાદયિષિતાદ્વિતીયત્વપ્રતિજ્ઞાનુરોધેન પ્રાણોત્પત્તિર્મુખ્યૈવેતિ ભાવઃ ।
મુણ્ડકવચ્છ્રુત્યન્તરે ઽપિ પ્રતિજ્ઞાદર્શનાત્સા મુખ્યેત્યાહ-#તથેતિ ।
એષા પ્રતિજ્ઞા પ્રાણોત્પત્તિમુખ્યત્વે હેતુત્વેન દ્રષ્ટવ્યેત્યર્થઃ ।
ઇદાનીં પ્રલયે પ્રાણસત્વશ્રુતેર્ગતિં પ્રશ્નપૂર્વકમાહ-#કથમિત્યાદિના ।
નેદં વાક્યં મહાપ્રલયે પરમકારણસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રાણવત્ત્વપરં કિન્ત્વવાન્તરપ્રલયે હિરણ્યગર્ભાખ્યાવાન્તરપ્રકૃતિરૂપપ્રાણસદ્ભાવપરમિત્યર્થઃ ।
નનુ હિરણ્યગર્ભરૂપવિકારસ્ય સત્ત્વે કથં તદા વિકારાસત્ત્વકથનં, તત્રાહ-#સ્વવિકારેતિ ।
સ્વસ્ય કાર્યબ્રહ્મણો યત્કાર્યં સ્થૂલં તસ્યોત્પત્તિરિત્યર્થઃ ।
નનુ યથાશ્રુતિ મહાપ્રલયે પ્રાણસદ્ભાવરૂપં લિઙ્ગં પ્રાણાનુત્પત્તિસાધકં કિમિત્યવાન્તરપ્રલયપરતયા નીયત ઇતિ ચેત્ ઽએતસ્માજ્જાયતે પ્રાણઃઽઇત્યાદિ પ્રબલજન્મશ્રુતિબલાદિતિ વદામઃ ।
નનુ વિકારસ્ય બ્રહ્મણઃ કથં પ્રકૃતિત્વમિત્યત આહ-#વ્યાકૃતેતિ ।
ઽહિરણ્યગર્ભેઃ સમવર્તતાગ્રેઽઇત્યાદિશ્રુતૌ ઽઆદિકર્તા સ ભૂતાનાંઽઇત્યાદિ સ્મૃતૌ ચ વિકારાત્મનામપિ મૂલકારણાવસ્થારૂપાણાં બ્રહ્મવિરાડાદીનાં પ્રકૃતિવિકારભાવેન પ્રસિદ્ધિરસ્તિ ।
પૂર્વાપેક્ષયા ।
વિકારસ્યાપ્યુત્તરાપેક્ષયા પ્રકૃતિત્વમિત્યર્થઃ ।
કેચિદ્વિયદધિકરણાનુરોધેનેદં સૂત્રં વ્યાચક્ષતે તાન્દૂષયતિ-#વિયદિતિ ॥2॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,4.1.2
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,4.1.3ઃ
તત્પ્રાક્શ્રુતેશ્ ચ

તસ્ય જાયત ઇતિ પદસ્યાકાશાદિષુ મુખ્યસ્ય પાઠાપેક્ષયા પ્રાચીનેષુ પ્રાણેષુ શ્રુતેર્મુખ્યં જન્મેતિ સૂત્રયોજના-#તત્સામાન્યાદિતિ ।
તેનાકાશાદિજન્મના સામાન્યમેકશબ્દોક્તત્વં તસ્માદિત્યર્થઃ ।
એકસ્મિન્વાક્યે એકસ્ય શબ્દસ્ય ક્વચિન્મુખ્યત્વં ક્વચિદ્ગૌણત્વમિતિ વૈરૂપ્યં ન યુક્તમિતિ ન્યાયમન્યત્રાપ્યતિદિશતિ-#યત્રાપિ પશ્ચાચ્છ્રુત ઇતિ ॥3॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,4.1.3
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,4.1.4ઃ
તત્પૂર્વકત્વાદ્ વાચઃ

યચ્ચોક્તં છાન્દોગ્યે ઽપિ પ્રાણાનામુત્પત્તિર્ન શ્રૂયત ઇતિ, તત્રાહ-#તત્પૂર્વકત્વાદ્વાચ ઇતિ ।
અત્ર સૂત્રે વાક્પદં પ્રાણમનસોરુપલક્ષણમ્ ।
વાક્પ્રાણમનસાં તેજોબત્રપૂર્વકત્વોક્તેરશ્રવણમસિદ્ધમિતિ યોજના ।
તૈર્વાગાદિભિશ્ચક્ષુરાદીનાં સામાન્યં કરણત્વં તત્સામાન્યાદિત્યર્થઃ ।
અત્ર મયડ્વિકારે મુખ્ય ઇતિ પક્ષે વર્તત એવ પ્રાણાનાં બ્રહ્મકાર્યત્વં તેજોબન્નાનાં બ્રહ્મવિકારત્વાત્ ।
યદિ પ્રાણસ્ય વાયોર્જલવિકારત્વાયોગાત્તદધીનસ્થિતિકત્વમાત્રેણ ભક્તસ્તથાપિ પ્રાણાનાં વિકારત્વે ભૂતાધીનસ્થિતિકત્વં લિઙ્ગં મયટોક્તમિતિ સિદ્ધં બ્રહ્મકાર્યત્વં ઽસ પ્રાણમસૃજતઽઇત્યાદિશ્રુત્યન્તરે સ્પષ્ટં બ્રહ્મકાર્યત્વોક્તેશ્ચ ।
તસ્માત્પ્રાણાનામુત્પત્તિશ્રુતીનાં સદ્ભાવશ્રુત્યવિરોધાત્કારણે બ્રહ્મણિ સમન્વય ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
લિઙ્ગશરીરવિચારાત્મકાધિકરણાનાં લિઙ્ગાત્ત્વંપદાર્થભેદધીઃ ફલમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥4॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,4.1.4
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,4.2.5ઃ
સપ્ત ગતેર્ વિશેષિતત્વાચ્ ચ

એવં જન્મલબ્ધસત્તાકાનાં પ્રાણાનામુપજીવ્યોપજીવકત્વસંગત્યા સાંખ્યાં નિર્ણેતું શ્રુતીનાં વિરોધાત્સંશયે પૂર્વપક્ષયતિ-#સપ્તગતેર્વિશેષિતત્વાચ્ચ ।
વિશયઃ સંશયઃ ।
ઇન્દ્રિયાણ્યત્ર વિષયઃ ।
પઞ્ચ ધીન્દ્રિયાણિ વાઙ્મનશ્ચેતિ સપ્ત પ્રાણા એત એવ હસ્તેન સહાષ્ટૌ ।
ગ્રહત્વં બન્ધકત્વં ।
ગૃહ્ણન્તિ બધ્નન્તીતિ ગ્રહા ઇન્દ્રિયાણિ તેષાં બન્ધકત્વં વિષયાધીનમિત્યતિગ્રહાઃ ગ્રહાનતિક્રાન્તા વિષયા ઇત્યર્થઃ ।
દ્વે શ્રોત્રે દ્વે ચક્ષુષિ દ્વે ઘ્રાણે વાક્ચેતિ સપ્ત શીર્ષ્ણિ ભવાઃ પ્રાણા દ્વાવવાઞ્ચૌ પાયૂપસ્થૌ ચેતિ નવ, જ્ઞાનકર્મેન્દ્રિયાણિ દશેમે પુરુષે દેહે પ્રાણાઃ આત્મા મન એકાદશ પ્રાણા ઇતિ સિદ્ધાન્તકોટિરુક્તા ।
એત એવ હૃદયાખ્યયા બુદ્ધ્યા સહદ્વાદશ ।
અહઙ્કારેણ સહ ત્રયોદશ ।
શ્રુતિતઃ સપ્તત્વાવગતેર્યે શીર્ષણ્યાઃ સપ્ત તે પ્રાણા ઇતિ શીર્ષણ્યોદ્દેશેન પ્રાણત્વવિશેષણાદ્વા શીર્ષણ્યાનાં પ્રાણત્વશબ્દિતા, ઇન્દ્રિયત્વપરિસંખ્યયા સપ્તૈવ પ્રાણા ઇતિ સૂત્રયોજના ।
સપ્તત્વં વીપ્સાવિરુદ્ધમિતિ શઙ્કતે-#નન્વિતિ ।
ગુહાયાં હૃદયે શેરત ઇતિ ગુહાશયાઃ ।
સ્વસ્થાનેષુ નિહિતા નિક્ષિપ્તા ઇત્યર્થઃ ।
ચિત્તેન ચતુર્દશત્વં મન્તવ્યમ્ ।
પૂર્વપક્ષી પરિહરતિ-#નૈષ દોષ ઇતિ ॥5॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,4.2.5
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,4.2.6ઃ
હસ્તાદયસ્ તુ સ્થિતે ઽતો નૈવમ્

સિદ્ધાન્તિનાપ્યેકાદશસુ મનોવૃત્તિભેદાન્નિશ્ચયાત્મિકા બુદ્ધિઃ, ગર્વાત્મકો ઽહઙ્કારઃ, સ્મરણાત્મકં ચિત્તમિતિ દ્વાદશાદિસંખ્યાન્તર્ભાવનીયા ।
તતો વરં પ્રાથમિકસપ્તત્વે ઽન્તર્ભાવઃ લાઘવાદિતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તયતિ-#અત્રેતિ ।
આદાનેન કર્મણા ગૃહીત સંબદ્ધઃ ।
સંબન્ધમેવાહ-#હસ્તાભ્યામિતિ ।
અતો ઽધિકસંખ્યાયા ન્યૂનાયામન્તર્ભાવાયોગાત્સપ્તૈવ પ્રાણાઃ સ્યુર્લાઘવાનુરોધાદિત્યેવં ન મન્તવ્યમિત્યન્વયઃ ।
તર્હિ કતીન્દ્રિયાણીત્યાકાઙ્ક્ષયામાહ-#ઉત્તરેતિ ।
ઽશ્રુતીનાં મિથો વિરોધે સતિ માનાન્તરાનુગૃહીતા શ્રુતિર્બલીયસીઽઇતિ ન્યાયેન કાર્યલિઙ્ગાનુમાનાનુગૃહીતૈકાદશપ્રાણશ્રુત્યનુસારેણાન્યાઃ શ્રુતયો નેયા ઇત્યભિસંધાયાહ-#સત્યમિતિ ।
એકાદશકાર્યલિઙ્ગાન્યાહ-#શબ્દેતિ ।
ત્રયઃ કાલાસ્ત્રૈકાલ્યં તદ્વિષયા વૃત્તિર્યસ્ય તત્રૈકાલ્યવૃત્તિ ।
ઇન્દ્રિયાન્તરાણાં વર્તમાનમાત્રગ્રાહિત્વાદતીતાદિજ્ઞાનાય મનો ઽઙ્ગીકાર્યમિત્યર્થઃ ।
વિશેષિતત્વાદિત્યુક્તં નિરસ્યતિ-#અપિચ સપ્તેતિ ।
નચ તાવતામિતિ ।
આદાનાદીનાં શ્રોત્રાદિભ્યો ઽત્યન્તવૈજાત્યાદિત્યર્થ ।
તેષાં તદ્વૃત્તિત્વે બધિરાદીનામાદાનાદિ ન સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
કથં તર્હિ છિદ્રે પ્રાણશબ્દ ઇત્યાશઙ્ક્ય લક્ષણયેત્યાહ-#મુખ્યસ્ય ત્વિતિ ।
ઽસપ્ત પ્રાણાઃ પ્રભવન્તિઽઇત્યુપાસનાર્થમ્ ।
ઽઅષ્ટૌ ગ્રહાઽઇતિ શ્રુતિસ્તૂપલક્ષણાર્થા ।
પાયૂપસ્થપાદાનામપિ બન્ધકત્વાવિશેષાદિતિ વિવેક્તવ્યમ્ ।
નન્વિદં સૂત્રવ્યાખ્યાનમસંગતં પઞ્ચધીન્દ્રિયાવાઙ્મનસાં સપ્તત્વાવગતિઃ શીર્ષણ્યાનાં ચતુર્ણાં વિશેષિતત્વમિતિ હેતોર્વૈયધિકરણ્યાદુક્તપરિસંખ્યાદોષાચ્ચેત્યરુચેરાહ-#ઇયમપરેતિ ।
ઇન્દ્રિયાણિ કતીતિ સંદેહે પૂર્વપક્ષસૂત્રં યોજયતિ-#સપ્તેતિ ।
તં જીવાત્માનં યે પ્રાણાઃ સહ ગચ્છન્તિ તેષામેવ ભોગહેતુત્વાદિન્દ્રિયત્વમિત્યર્થઃ ।
વિપન્નાવસ્થાયામેવ ચાક્ષુપશ્ચક્ષુષિ સ્થિતો ઽનુગ્રાહકસૂર્યાંશરૂપઃ પુરુષઃ પરાઙ્ પર્યાવર્તતે બહિર્દેશાત્સ્વાંશિનં સુર્યે પ્રતિગચ્છતિ ।
અથ તદાનીમયં મુમૂર્ષુરરૂપજ્ઞો ભવતિ ।
દેવાંશે દેવં પ્રવિષ્ટે લિઙ્ગાંશશ્ચક્ષુર્હૃદયે મનસૈકીભવતિ તદાયં ન પશ્યતીતિ પાર્શ્વસ્થા આહુરિત્યર્થઃ ।
આદિપદાત્ ઽન જિઘ્રતિ ન વદતિ ન રમયતે ન શૃણોતિ ન મનુતે ન સ્પૃશતિ ન વિજાનાતિઽઇતિ ગૃહ્યતે ।
સપ્તાનામેવ જીવેન સહ ગતિરિત્યસિદ્ધં, ગ્રહત્વશ્રુત્યા હસ્તાદીનામપિ ગતિપ્રતીતેરિતિ સિદ્ધાન્તયતિ-#એવમિત્યાદિના ।
હસ્તાદિબન્ધસ્ય પ્રાઙ્મોક્ષાત્સહગતૌ સ્મૃતિમાહ-#પુર્યષ્ટકેનેતિ ।
પ્રાણાદિપઞ્ચકં ભૂતસૂક્ષ્મપઞ્ચકં જ્ઞાનેન્દ્રિયપઞ્ચકં કર્મેન્દ્રિયપઞ્ચકમન્તઃકરણચતુષ્ટયમવિદ્યા કામઃ કર્મ ચેતિ પુર્યષ્ટકમાત્મનો જ્ઞાપકત્વાલ્લિઙ્ગં સતિ સંભવે સર્વશ્રુતિસંકોચો ન યુક્ત ઇત્યાહ-#સર્વશબ્દો ઽપીતિ ।
તસ્માત્સંખ્યાશ્રુતીનામવિરોધાદેકાદશેન્દ્રિયકારણે બ્રહ્મણિ સમન્વય ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥6॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,4.2.6
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,4.3.7ઃ
અણવશ્ ચ

#અણવશ્ચ ।
ઽપ્રાણાઃ સર્વે ઽનન્તાઃઽઇતિ શ્રુતેરિન્દ્રિયાણાં વિભુત્વાત્તેષામુત્ક્રાન્તિરસિદ્ધા કિન્તુ તત્તદ્દેહે તેષામભિવ્યક્તિરૂપાઃ પ્રાદેશિક્યો વૃત્તયઃ સન્તિ ન તાસામુત્ક્રાન્ત્યાદિરિતિ સાંખ્યાનામાક્ષેપઃ, તત્સંગત્યા પ્રાણાઃ કિંપરિમાણા ઇતિ સંદેહે સિદ્ધાન્તયતિ-#અધુનેત્યાદિના ।
ઉત્પત્તિસંખ્યાનિર્ણયાનન્તરં પરિમાણં નિરૂપ્યત ઇત્યર્થઃ ।
અનુદ્ભૂતરૂપસ્પર્શત્વં સૂક્ષ્મત્વમ્ ।
પરિચ્છેદો ઽલ્પત્વમ્ ।
બુદ્ધ્યાદીનાં વિભુત્વે તદુપાધિકમાત્મનો ઽણુત્વાદિકં ન સિદ્ધ્યેદિત્યુક્તન્યાયવિરોધમાહ-#તદ્ગુણસારત્વમિતિ ।
ઉક્તાક્ષેપમનૂદ્ય નિરસ્યતિ-#સર્વગતાનામિતિ ।
આનન્ત્યશ્રુતેરુપાસનાર્થત્વાન્નોત્ક્રાન્ત્યાદિશ્રુતીનાં તયા વિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥7॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,4.3.7
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,4.4.8ઃ
શ્રેષ્ઠશ્ ચ

#શ્રેષ્ઠશ્ચ ।
અતિદેશત્વાન્ન સંગત્યાદ્યપેક્ષા ।
ઽતથા પ્રાણાઃઽઇત્યુક્તન્યાયો ઽત્રાતિદિશ્યતે ।
નનુ પ્રાણો જાયતે ન વેતિ સંશયાભાવાદતિદેશો ન યુક્ત ઇત્યાક્ષિપતિ-#કિમર્થ ઇતિ ।
નિશ્ચિતમહાપ્રલયે પ્રાણસદ્ભાવશ્રુત્યાધિકાં શઙ્કામાહ-#નાસદાસીયે હીતિ ।
ઽનાસદાસીત્ઽઇત્યારભ્યાધીત ઇત્યર્થઃ ।
તર્હિ તદા પ્રલયકાલે મૃત્યુર્મારકો મૃત્યુમત્કાર્યં વા નાસીત્, અમૃતં ચ દેવભોગ્યં નાસીત્, રાત્ર્યાઃ પ્રકેતશ્ચિહ્નરૂપશ્ચન્દ્રઃ અહ્નઃ પ્રકેતઃ સૂર્યશ્ચ નાસ્તાં, સ્વધયા સહેત્યન્વયઃ ।
પિતૃભ્યો દેયમન્નં સ્વધા ।
યદ્વા સ્વેન ધૃતા માયા સ્વધા તયા સહ તદેકં બ્રહ્માનીદાસીદિતિ પરમાર્થઃ ।
અત્રાનીદિતિ તચ્ચેષ્ટાં કૃતવદિતિ પૂર્વપક્ષાર્થઃ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મણઃ પરઃ પરમુત્કૃષ્ટમન્યચ્ચ કિમપિ ન બભૂવેત્યર્થઃ ।
પરિહારઃ સુબોધઃ નનુ શ્રેષ્ઠશબ્દસ્ય પ્રાણે પ્રસિદ્ધ્યભાવાત્કથં સૂત્રમિતિ, તત્રાહ-#શ્રેષ્ઠ ઇતિ ચેતિ ।
શ્રુતિં વ્યાચષ્ટે-#જ્યેષ્ઠશ્ચ પ્રાણ ઇત્યાદિના ।
પૂયેત પૂયં ભવેત્ ।
ન સંભવેત્તદ્ગર્ભો ન ભવેદિત્યર્થઃ ।
વાગાદિજીવનહેતુત્વં પ્રાણસ્ય ગુણઃ ।
એવમાનીચ્છ્રુત્યવિરોધાત્પ્રાણોત્પત્તિશ્રુતીનાં બ્રહ્મણિ સમન્વય ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥8॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,4.4.8
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,4.5.9ઃ
ન વાયુક્રિયે પૃથગુપદેશાત્

ઇન્દ્રિયાણિ વિચાર્ય તદ્વ્યાપારાત્પ્રાણં પૃથક્કર્તુમુત્પત્તિરતિદિષ્ટા ।
સંપ્રત્યુત્પન્નપ્રાણસ્વરૂપં પૃથક્કરોતિ-#ન વાયુક્રિયે પૃથગુપદેશાત્ ।
મુખ્યઃ પ્રાણઃ કિં વાયુમાત્રમુત કરણાનાં સાધારણવ્યાપાર આહોસ્વિત્તત્ત્વાન્તરમિતિ વાયુપ્રાણયોર્ભેદાભેદશ્રુતીનાં મિથોવિરોધાત્સંશયે પૂર્વપક્ષમાહ-#તત્રેતિ ।
દ્વિતીયં સાંખ્યપૂર્વપક્ષમાહ-#અથવેતિ ।
સિદ્ધાન્તત્વેન સૂત્રમાદત્તે-#અત્રોચ્યત ઇતિ ।
મનોરૂપબ્રહ્મણો વાક્પ્રાણચક્ષુઃશ્રોત્રૈશ્ચતુષ્પાત્ત્વં શ્રુતાવુક્તં, તત્ર પ્રાણો વાયુનાધિદૈવિકેન ભાત્યભિવ્યઞ્જ્યતે અભિવ્યક્તઃ સંસ્તપતિ ।
કાર્યક્ષમો ભવતીત્યર્થઃ ।
શ્રુતિષુ તત્ર તત્ર પ્રાણસ્ય વાગાદીનાં ચ મિથઃ સંવાદલિઙ્ગેન પૃથગુત્પત્તિલિઙ્ગેન ચેન્દ્રિયતદભિન્નવ્યાપારેભ્યો ઽપિ ભિન્નત્વમિત્યાહ-#તથેતિ ।
પ્રાણસ્યેન્દ્રિયવૃત્તિત્વં શ્રુત્યા નિરસ્ય યુક્ત્યાપિ નિરસ્યતિ-#નચ સમસ્તાનામિતિ ।
યા ચક્ષુઃ-સાધ્યા વૃત્તિઃ સૈવ ન શ્રોત્રાદિસાધ્યા, કરણાનાં પ્રત્યેકમેકૈકરૂપગ્રહાદિવૃત્તાવૈવ હેતુત્વાત્ ।
નચ સમુદાયસ્ય વૃત્તિઃ સંભવતિ તસ્યાસત્ત્વાદિત્યર્થઃ ।
પ્રાણાભાવાદિતિ ।
શ્રોત્રાદીનામેકપ્રાણનાખ્યવૃત્ત્યનુકૂલપરિસ્પન્દેષુ માનાભાવાત્, શ્રવણાદીનામપરિસ્પન્દત્વેન વિજાતીયાનાં, પરિસ્પન્દરૂપપ્રાણનાનનુકૂલત્વાદવાન્તરવ્યાપારાભાવાન્ન સમસ્તકરણવૃત્તિઃ પ્રાણ ઇત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ પ્રાણસ્ય વૃત્તિત્વે વાગાદીનામેવ પ્રાધાન્યં વાચ્યં, નૈતદસ્તીત્યાહ-#તથા પ્રાણસ્યેતિ ।
યથા મૃદો ઘટો ન વસ્ત્વન્તરં નાપિ મૃણ્માત્રં તદ્વિકારત્વાત્, તથા વાયોર્વિકારઃ પ્રાણ ઇત્યભેદશ્રુતેર્ગતિમાહ-#ઉચ્યત ઇતિ ।
દેહં પ્રાપ્તઃ પઞ્ચાવસ્થો વિકારાત્મના સ્થિતો વાયુરેવ પ્રાણ ઇત્યર્થઃ ॥9॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,4.5.9
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,4.5.10ઃ
ચક્ષુરાદિવત્ તુ તત્સહશિષ્ટ્યાદિભ્યઃ

પ્રાણસ્ય કરણવૃત્તિત્વાભાવે જીવવદ્ભોક્તૃત્વં સ્યાદિતિ શઙ્કતે-#સ્યાદેતદિતિ ।
પ્રાણો ન ભોક્તા, ભોગોપકરણત્વાત્, ચક્ષુરાદિવદિતિ સૂત્રાર્થમાહ-#તુશબ્દ ઇત્યાદિના ।
યથા બૃહદ્રથન્તરયોઃ સર્વત્ર સહપ્રયુજ્યમાનત્વેન સામત્વેન વા સામ્યાત્સહપાઠસ્તથા કરણૈઃ સહોપકરણત્વેન સામ્યાત્પ્રાણસ્ય પાઠ ઇતિ ન હેત્વસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ પ્રાણો ન ભોક્તા, સાવયવત્વાત્, જડત્વાદ્ભૌતિકત્વાચ્ચ, દેહવત્ ॥10॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,4.5.10
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,4.5.11ઃ
અકરણત્વાચ્ ચ ન દોષસ્ તથા હિ દર્શયતિ

નનુ યદ્ભોગોપકરણં તત્સવિષયં દૃષ્ટં યથા ચક્ષુરાદિકં, પ્રાણસ્ય તુ નિર્વિષયત્વાદસાધારણકાર્યભાવાચ્ચ નોપકરણત્વમિતિ શઙ્કતે-#સ્યાદેતદિતિ ।
ઉક્તવ્યાપ્તેઃ શરીરે વ્યભિચારાદ્દેહેન્દ્રિયધારણોત્ક્રાન્ત્યાદ્યસાધારણકાર્યસત્વાચ્ચ નિર્વિષયસ્યાપિ પ્રાણસ્ય શરીરવદ્ભોગોપકરણત્વમક્ષતં ન તુ ચક્ષુરાદિવજ્જ્ઞાનકર્મકરણત્વમસ્તિ યેન સવિષયત્વં સ્યાદિતિ પરિહરતિ-#ન તાવદિત્યાદિના ।
અહંશ્રેયસિ સ્વસ્ય શ્રેષ્ઠતાનિમિત્તમ્ ।
વ્યૂદિરે વિવાદં ચક્રિરે-#તદ્વૃત્તિમાત્રહીનમિતિ ।
મૂકાદિભાવેન સ્થિતમિત્યર્થઃ ।
અવરં નીચં, કુલાયં દેહાખ્યં ગૃહં, પ્રાણેન રક્ષઞ્જીવઃ સ્વપિતીત્યર્થઃ-#તદૈવ તદાનીમેવ ।
તેન પ્રાણેન યદશ્નાતિ જીવસ્ત્વેન પ્રાણકૃતાશનેનેતિ યાવત્ ।
એવંશ્રુતેઃ પ્રાણસ્યાસાધારણં કાર્યમસ્તીત્યુક્તમ્ ॥11॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,4.5.11
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,4.5.12ઃ
પઞ્ચવૃત્તિર્ મનોવત્ વ્યપદિશ્યતે

તત્રૈવ હેત્વન્તરાર્થે સૂત્રં વ્યાચષ્ટે-#ઇતશ્ચેત્યાદિના ।
વૃત્તિરવસ્થા ।
અગ્નિમન્થનાદિકં વીર્યવત્કર્મ ।
કામાદિવૃત્તિવજ્જ્ઞાને ઽપિ પઞ્ચત્વનિયમો નાસ્તીત્યરુચિં સ્વયમેવોદ્ભાવ્ય પક્ષાન્તરં ગૃહ્ણાતિ-#નન્વત્રાપીત્યાદિના ।
પ્રમાણં પ્રમિતિઃ વિપર્યયો ભ્રમઃ ।
શશવિષાણાદિજ્ઞાનં વિકલ્પઃ ।
તામસી વૃત્તિર્નિદ્રા ।
સ્મૃતિઃ પ્રસિદ્ધા ।
ભ્રમન્દ્રિયોરવિદ્યાવૃત્તિત્વાન્ન મનોવૃત્તિત્વમિત્યરુચ્યા સ્વમતમાહ-#બહ્વિતિ ।
સૂત્રસ્યાર્થાન્તરમાહ-#જીવેતિ ।
તદેવં પ્રાણવાયોર્ભેદાભેદશ્રુત્યોરવિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥12॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,4.5.12
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,4.6.13ઃ
અણુશ્ ચ

એવં મુખ્યપ્રાણસ્યોત્પત્તિં સ્વરૂપં ચોક્ત્વા પરિમાણસંદેહે ઽણુત્વમુપદિશતિ-#અણુશ્ચેતિ ।
અધિકાશઙ્કામાહ-#નનુ વિભુત્વમપીતિ ।
પ્લુષિર્મશકાદપિ સૂક્ષ્મો જન્તુઃ પુત્તિકેત્યુચ્યતે ।
નાગો હસ્તી ।
પ્રાણ ઉત્ક્રામતીતિ શ્રુત્યાલ્પત્વં પ્રાણસ્ય ભાતી, સમો ઽનેન સર્વેણેતિ, શ્રુત્યા વિભુત્વમિતિ વિરોધે આધ્યાત્મિકપ્રાણસ્યાલ્પત્વમાધિદૈવિકસ્ય વિભુત્વમિતિ વિષયભેદાચ્છ્રુત્યોરવિરોધ ઇતિ સમાધત્તે-#તદુચ્યત ઇતિ ।
કિઞ્ચોપક્રમે પ્રાણસ્ય પ્લુષ્યાદિસમત્વેનાલ્પત્વોક્તેઃ સમ એભિસ્ત્રિભિર્લોકૈરિતિ વિરાડ્દેહસામ્યમ્ ।
સમો ઽનેનેતિ સૂત્રાત્મત્વમિતિ વિષયવ્યવસ્થા સુસ્થેત્યાહ-#અપિચેતિ ।
અણવશ્ચેત્યત્ર સર્વે ઽનન્તા ઇતિ ઇન્દ્રિયાનન્ત્યમુપાસનાર્થમિતિ સમાહિતમ્, અત્ર તુ પ્રાણવિભુત્વમાધિદૈવિકમિતિ સમાધાનાન્તરોક્તેરપૌનરુક્ત્યમ્ ।
અન્યે તુ પ્રસઙ્ગાત્તત્ર સાંખ્યાક્ષેપો નિરસ્તઃ, અત્ર તુ શ્રુતિવિરોધો નિરસ્ત ઇત્યપૌનરુક્ત્યમાહુઃ ॥13॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,4.6.13
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,4.7.14ઃ
જ્યોતિરાદ્યધિષ્ઠાનં તુ તદામનનાત્

પૂર્વં પ્રાણસ્યાધ્યાત્મિકાધિદૈવિકવિભાગેનાપ્યણુત્વવિભુત્વવ્યવસ્થોક્તા તત્પ્રસઙ્ગેનાધ્યાત્મિકાનાં પ્રાણાનામાધિદૈવિકાધીનત્વમાહ-#જ્યોતિરાદ્યધિષ્ઠાનં તુ તદામનનાત્ ।
ઽવાચા હિ નામાન્યભિવદતિ ચક્ષુષા રૂપાણિ પશ્યતિઽઇતિ તૃતીયાશ્રુત્યાન્વયવ્યતિરેકવત્યા વાગાદીનાં નિરપેક્ષસાધનત્વોક્તિવિરોધાત્ ઽઅગ્નિર્વાગ્ભૂત્વાઽઇત્યાદિશ્રુતિસ્તેષામચેતનાગ્ન્યાદ્યુપાદાનકત્વપરા ન તુ તેષામધિષ્ઠાતૃદેવતાપરા ।
નચ સ્વકાર્યે શક્તાનામપિ વાગાદીનામચેતનત્વાદધિષ્ઠાત્રપેક્ષા ન વિરુધ્યત ઇતિ વાચ્યં, જીવસ્યાધિષ્ઠાતૃત્વાત્ ।
કિઞ્ચ દેવતાનામધિષ્ઠાતૃત્વે જીવવદ્ભોક્તૃત્વમસ્મિન્ દેહે સ્યાત્, તથા ચૈકત્રાનેકભોક્તૃણાં વિરોધાદ્દુર્બલસ્ય જીવસ્ય ભોક્તૃત્વં ન સ્યાદિતિ પૂર્વપક્ષાર્થઃ ।
સિદ્ધાન્તયતિ-#એવં પ્રાપ્ત ઇત્યાદિના ।
અગ્નિર્વાગ્ભૂત્વાદિત્યશ્ચક્ષુર્ભૂત્વેતિ ચ તદ્ભાવો ઽત્રાગ્ર્યાદિદેવતાધિષ્ઠેયત્વરૂપ એવ સંબન્ધો ન તદુપાદાનકત્વરૂપો દૂરસ્થાદિત્યમણ્ડલાદેર્મુખસ્થચક્ષુરાદ્યુપાદાનત્વાત્સંભવાદિત્યાહ-#અગ્નેશ્ચાયમિતિ ।
વાયુઃ પ્રાણાધિષ્ઠાતા ભૂત્વા નાસાપુટે પ્રાવિશદિતિ વ્યાખ્યેયમિત્યાહ-#તથેતિ ।
ભાતિ દીપ્યતે, તપતિ સ્વકાર્યં કરોતીત્યર્થઃ ।
એતસ્મિન્નધિષ્ઠાત્રધિષ્ઠેયત્વરૂપાર્થે લિઙ્ગાન્તરમાહ-#સ વૈ વાચમિતિ ।
સ પ્રાણો વાચં પ્રથમામુદ્ગીથકર્મણિ પ્રધાનામનૃતાદિપાપ્મરૂપં મૃત્યુમતીત્યાવહન્મૃત્યુના મુક્તાં કૃત્વા અગ્નિદેવતાત્મત્વં પ્રાપિતવાનિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ મૃતસ્યાગ્નિં વાગપ્યેતિ વાતં પ્રાણઃ ચક્ષુરાદિત્યમિત્યાદિશ્રુતિરપ્યધિષ્ઠાત્રધિષ્ઠેયત્વસંબન્ધં દ્યોતયતીત્યાહ-#સર્વત્રેતિ ।
નનુ શકટાદીનાં બલીવર્દાદિપ્રેરિતાનાં પ્રવૃત્તિર્દૃષ્ટા, ક્ષીરાદીનાં ત્વનધિષ્ઠિતાનામપિ દધ્યાદિપ્રવૃત્તિર્દૃશ્યતે, તથા ચોભયથાસંભવે કથં નિશ્ચયઃ, તત્રાહ-#ઉભયથોપપત્તૌ ચેતિ ।
ઉક્તદોષાન્તરનિરાસાય સૂત્રમવતારયતિ-#યદપીતિ ॥14॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,4.7.14
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,4.7.15ઃ
પ્રાણવતા શબ્દાત્

#શારીરેણૈવેતિ ।
ભોક્ત્રેતિ શેષઃ ।
સંબન્ધો ભોક્તૃભોગ્યભાવઃ ।
અથ દેહે પ્રાણપ્રવેશાનન્તરં યત્ર ગોલકે એતચ્છિદ્રમનુપ્રવિષ્ટં ચક્ષુરિન્દ્રિયં તત્ર ચક્ષુષ્યભિમાની સ આત્મા ચાક્ષુષઃ તસ્ય રૂપદર્શનાય ચક્ષુઃ યદ્યપ્યાત્મા કરણાન્યેપક્ષતે તથાપિ જ્ઞેયજ્ઞાનતદાશ્રયાહઙ્કારાન્યો વેદ સ આત્મા ચિદ્રૂપ એવ, કરણાનિ તુ ગન્ધાદિપ્રવૃત્તયે ઽપેક્ષ્યન્તે ન ચૈતન્યાયેતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ યો ઽહં રૂપમદ્રાક્ષં સ એવાહં શૃણોમીતિ પ્રતિસંધાનાદેકઃ શારીર એવ ભોક્તા ન બહવો દેવા ઇત્યાહ-#અપિચેતિ ॥15॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,4.7.15
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,4.7.16ઃ
તસ્ય ચ નિત્યત્વાત્

કદાચિદ્દેવાનામત્રભોક્તૃત્વં કદાચિજ્જીવસ્યેત્યનિયમો ઽસ્ત્વિત્યાશઙ્ક્ય સ્વકર્માર્જિતે દેહે જીવસ્ય ભોક્તૃત્વનિયમાન્મૈવમિત્યાહ-સૂત્રકારઃ-#તસ્ય ચેતિ ।
ઉત્ક્રમાણાદિષુ જીવસ્ય પ્રાણાવ્યભિચારાત્તસ્યૈવ પ્રાણસ્વામિત્વં, દેવતાનાં તુ પરસ્વામિકરથસારથિવદધિષ્ઠાતૃત્વમાત્રમિતિ વ્યાખ્યાન્તરમાહ-#શારીરેણૈવ ચ નિત્ય ઇતિ ।
યથા પ્રદીપાદિઃ કરણોપકારકતયા કરણપક્ષસ્યાન્તર્ગતસ્તથા દેવાઃ કરણોપકારિણ એવ ન ભોક્તાર ઇત્યર્થઃ ।
જીવસ્યાદૃષ્ટદ્વારા કરણાધિષ્ઠાતૃત્વાદ્રથસ્વામિવદ્ભોક્તૃત્વં, દેવાનાં તુ કરણોપકારાભિજ્ઞાતયા સારથિવદધિષ્ઠાતૃત્વમિતિ ન જીવેનાન્યથાસિદ્ધિઃ ।
દેવાનામધિષ્ઠાતૃત્વેનાસ્મિન્દેહે ભોક્તૃત્વાનુમાનં તુ ઽન હ વૈ દેવાન્ પાપં ગચ્છતિઽઇત્યુક્તશ્રુતિબાધિતમ્ ।
તસ્માત્ ઽચક્ષુષા હિ રૂપાણિ પશ્યતિઽઇતિ શ્રુતેઃ સાધનત્વમાત્રબોધિત્વાદગ્નિર્વાગ્ભૂત્વેત્યાદ્યધિષ્ઠાતૃદેવતાપેક્ષાબોધકશ્રુતિભિરવિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥16॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,4.7.16
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,4.8.17ઃ
ત ઇન્દ્રિયાણિ તદ્વ્યપદેશાદ્ અન્યત્ર શ્રેષ્ઠાત્

સત્સ્વિન્દ્રિયેષુ તદધિષ્ઠાતૃદેવતાચિન્તા, તાન્યેવ પ્રાણવૃત્તિવ્યતિરેકેણ ન સન્તીત્યાક્ષેપં પ્રત્યાહ-#ત ઇન્દ્રિયાણિ તદ્વ્યપદેશાદન્યત્ર શ્રેષ્ઠાત્ ।
પ્રાણાદિન્દ્રિયાણાં ભેદાભેદશ્રુતિભ્યાં સંશયં વદન્ પૂર્વપક્ષયતિ-#મુખ્યશ્ચેત્યાદિના ।
હન્ત ઇદાનીમસ્યૈવ મુખ્યપ્રાણસ્ય સર્વે વયં સ્વરૂપં ભવામેતિ સંકલ્પ્ય તે વાગાદયસ્તથાભવન્નિત્યભેદશ્રુત્યર્થઃ ।
તે પ્રાણાદભિન્નાઃ, પ્રાણપદવાચ્યત્વાત્, પ્રાણવદિત્યાહ-#પ્રાણેતિ ।
તે પ્રાણાઃ શ્રેષ્ઠાદન્યત્ર અન્યે ઇતિ પ્રતિજ્ઞાર્થત્વેન પદત્રયં વ્યાચષ્ટે-#તત્ત્વાન્તરાણ્યેવેતિ ।
તદ્વ્યપદેશાદિત્યત્ર તચ્ચબ્દઃ પ્રતિજ્ઞાતાન્યત્વં પરામૃશતિ ।
પ્રાણા ઇન્દ્રિયાણીત્યપર્યાયશબ્દાભ્યામન્યત્વોક્તેરિતિ હેતૂપપાદનાર્થત્વેન પુનસ્તાનિ સૂત્રપદાનિ યોજયતિ-#ક ઇત્યાદિના ।
સૂત્રસ્ય વિશ્વતોમુખત્વાદુભયાર્થત્વમલઙ્કાર એવ ન દૂષણમ્ ।
એતેન પ્રતિજ્ઞાધ્યાહારઃ તચ્છબ્દસ્યાપ્રકૃતભેદપરામર્શિત્વં ચેતિ દોષદ્વયમપાસ્તમ્ ।
શબ્દભેદાદ્વસ્તુભેદસાધને ઽતિપ્રસઙ્ગં શઙ્કતે-#નન્વિતિ ।
પ્રાણવન્મનસો ઽપિ ઇન્દ્રિયેભ્યો ભેદઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
અપર્યાયસંજ્ઞાભેદાત્સ્વતન્ત્રસંજ્ઞિવસ્તુભેદ ઇત્યુત્સર્ગઃ ।
સ ચ ઽમનઃ ષષ્ઠાનીન્દ્રિયાણિઽઇત્યાદિસ્મૃતિબાધાન્મનસ્યપોદ્યતે, પ્રાણે તુ બાધકાભાવાદુત્સર્ગસિદ્ધિરિતિ સમાધત્તે-#સત્યમિત્યાદિના ।
મન ઇન્દ્રિયાણિ ચેતિ ભેદોક્તિર્ગોબલીવર્દન્યાયેન નેયા ।
સિદ્ધાન્તે મનસઃ પ્રમોપાદાનત્વાદાત્મવદનિન્દ્રિયત્વમિષ્ટં તતો નોત્સર્ગબાધ ઇતિ કેચિત્ ।
કિઞ્ચ ઽએતસ્માજ્જાયતે પ્રાણો મનઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચઽઇતિ પૃથગ્જન્મવ્યપદેશાત્સ્વતન્ત્રવસ્તુભેદ ઇત્યાહ-#વ્યપદેશભેદશ્ચાયમિતિ ।
એકસ્મિન્ વાક્યે પ્રાણ ઇન્દ્રિયશબ્દમૈક્યાલ્લભતે પુનરુક્તિભયાન્ન લભતે ચેતિ વ્યાઘાત ઇત્યર્થઃ ॥17॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,4.8.17
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,4.8.18ઃ
ભેદશ્રુતેઃ

એવં ભેદેનાપર્યાયસંજ્ઞાભ્યામુક્તેઃ પૃથગ્જનોક્તેશ્ચેતિ તદ્વ્યપદેશાદિતિ હેતુર્વ્યાખ્યાતઃ ।
ભેદશ્રુતેરિતિ સૂત્રેણ પ્રકરણભેદો હેતુરુક્ત ઇતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્ ।
તે હ દેવાઃ શાસ્ત્રીયેન્દ્રિયમનોવૃત્તિરૂપા અસુરાણાં પાપવૃત્તિરૂપાણાં જયાર્થમુદ્ગીથકર્મણિ પ્રથમં વ્યાપૃતાં વાચમૂચુસ્તન્ન ઉદ્ગાયાસુરનાશાર્થમિતિ તથાસ્ત્વિત્યઙ્ગીકૃત્યોદ્ગાયન્તીં વાચમનૃતાદિદોષેણ વિધ્વંસિતવન્તોસુરા ઇત્યેવં ક્રમેણ સર્વેષ્વિન્દ્રિયેષુ પાપગ્રસ્તેષુ પશ્ચાદથેતિ પ્રકરણં વિચ્છિદ્ય પ્રસિદ્ધમાસ્યે ભવમાસન્યં મુખ્યં પ્રાણમૂચુસ્તન્ન તદ્ગાયેતિ તેન પ્રાણેનોદગાત્રા નિર્વિષયતયા સઙ્ગદોષશૂન્યેનાસુરા નષ્ટા ઇત્યસુરાણાં વિધ્વંસિનો મુખ્યપ્રાણસ્યોક્તેર્ભેદસિદ્ધિરિત્યાહ-#તે હેતિ ।
તાનિ ત્રીણ્યન્યાન્યાત્મને સ્વાર્થં પ્રજાપતિઃ કૃતવાનિત્યર્થઃ ॥18॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,4.8.18
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,4.8.19ઃ
વૈલક્ષણ્યાચ્ ચ

વિરુદ્ધધર્મવત્ત્વાચ્ચ ભેદ ઇત્યાહ-#વૈલક્ષણ્યાચ્ચેતિ ।
મૃત્યુરાસઙ્ગદોષઃ ।
વાગ્દધ્રે વ્રતં ધૃતવતીત્યર્થઃ ।
બહુભિર્ભેદલિઙ્ગૈર્વિરોધાદ્વાગાદીનાં પ્રાણરૂપભવનં પ્રાણાધીનસ્થિતિકત્વરૂપં વ્યાખ્યેયમ્ ।
એતદેવ પ્રાણશબ્દસ્યેન્દ્રિયેષુ લક્ષણાબીજં શ્રુતૌ ઽતસ્માદેત એતેનાખ્યાયન્તઽઇતિ પરામૃષ્ટમ્, ઇતિ ન ભેદાભેદશ્રુત્યોર્વિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥19॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,4.8.19
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,4.9.20ઃ
સંજ્ઞામૂર્તિકૢપ્તિસ્ તુ ત્રિવૃત્કુર્વત ઉપદેશાત્

ઉત્પત્તિરુત્પાદનેતિ ચ કાર્યકર્ત્રોર્વ્યાપારૌ પ્રસિદ્ધૌ તત્ર જગદુત્પત્તિશ્રુતિવિરોધઃ અતીતેન પાદદ્વયૈન નિરસ્તઃ,
સંપ્રત્યુત્પાદનશ્રુતિવિરોધો નિરસ્યતે ।
તત્રાપિ સૂક્ષ્મભૂતોત્પાદનં પારમેશ્વરમેવેતિ શ્રુતિષ્વવિપ્રતિપન્નં, સ્થૂલભૂતોત્પાદને ત્વસ્તિ શ્રુતિવિપ્રતિપત્તિરિતિ તન્નિરાસાર્થમાહ-#સંજ્ઞામૂર્તિકૢપ્તિસ્તુ ત્રિવૃત્કુર્વત ઉપદેશાત્ ।
નામરૂપભેદાત્કરણભિન્નઃ પ્રાણ ઇત્યુક્તં, તત્પ્રસઙ્ગેન સ્થૂલનામરૂપકૢપ્તિઃ કિઙ્કર્તૃકેતિ ચિન્ત્યત ઇત્યવાન્તરસંગતિઃ ।
પ્રક્રિયા પ્રકરણં ।
ઈક્ષણમેવાહ-#હન્તેત્યાદિના ।
હન્ત ઇદાનીં દેવતાઃ સૂક્ષ્મા અનુપ્રવિશ્યેતિ સંબન્ધઃ ।
તાસાં તિસૃણાં દેવતાનામેકૈકાં દેવતાં તેજોબન્નાત્મના ત્ર્યાત્મિકાં કરિષ્યામીતિ શ્રુતિઃ પઞ્ચીકરણોપલક્ષણાર્થા ।
છાન્દોગ્યે ઽપ્યાકાશવાય્વોરુપસંહારસ્યોક્તત્વાત્ ।
એવં સ્થૂલીકૃતેષુ ભૂતેષુ પ્રાણિનાં વ્યવહારઃ સેત્સ્યતીતિ પરદેવતાયાસ્તાત્પર્યમ્ ।
જીવેનેતિપદસ્ય વ્યાકરવાણીત્યનેન સંબન્ધસંભવાસંભવાભ્યાં સંશયમાહ-#તત્રેતિ ।
પૂર્વપક્ષે જીવસ્યૈવ ભૌતિકસ્રષ્ટૃત્વાદ્બ્રહ્મણઃ સર્વસ્રષ્ટૃત્વાસિદ્ધિઃ સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ ફલમ્ ।
જીવેનેત્યસ્ય વ્યાકરવાણીતિપ્રધાનક્રિયાપદેન સંબન્ધ ઇતિ પૂર્વપક્ષમાહ-#તત્ર પ્રાપ્તમિતિ ।
પરદેવતાયા અકર્તૃત્વે કથમુત્તમપુરુષપ્રયોગ ઇત્યાશઙ્ક્ય પ્રયોજકત્વાત્કર્તૃત્વોપચાર ઇત્યાહ-#યથા લોક ઇતિ ।
સિદ્ધાન્તયતિ-#તુશબ્દેનેત્યાદિના ।
પ્રત્યાકૃતિ ।
પ્રતિજાતીત્યર્થઃ ।
અનેન સ્થૂલસર્વસર્ગે જીવસ્યાસામર્થ્યં દ્યોતિતમ્ ।
તથાચ પદાન્વયસ્ય પદાર્થયોગ્યતાધીનત્વાજ્જીવરૂપેણ પ્રવિશ્યાહમેવ વ્યાકરવાણીત્યન્વયઃ ।
ન તુ જીવેન વ્યાકરવાણીતિ ।
નનુ તર્હિ પ્રવેશક્રિયા જીવકર્તૃકા વ્યાકરણમીશ્વરકર્તૃકમિતિ કર્તૃભેદાત્ કૃત્વાપ્રત્યયો ન સ્યાદિત્યત આહ-#નચ જીવો નામેતિ ।
વસ્તુતસ્તુ સૂર્યો જલે પ્રવિષ્ટ ઇતિ પ્રતિબિમ્બભાવાખ્યપ્રવેશે સૂર્યસ્યૈવ કર્તૃત્વપ્રયોગાજ્જીવાત્મના પ્રવેશે ઽપીશ્વર એવ કર્તેતિ કૃત્વાશ્રુતિર્યુક્તેતિ બોધ્યમ્ ।
નન્વભેદશ્ચેજ્જીવ એવ વ્યાકર્તા કિં ન સ્યાદિત્યાશઙ્ક્ય કલ્પનયા ભિન્નસ્ય તસ્યાશક્તત્વાચ્છ્રુતિવિરોધાચ્ચ મૈવમિત્યાહ-#પરમેશ્વર ઇતિ ।
પ્રત્યેકં મહાભૂતસર્ગસ્ય પ્રાગુક્તત્વાદિહ વ્યાકરણવાક્યે યત્નપૂર્વકં સ્થીલભૌતિકસર્ગ ઉચ્યત ઇતિ પાઠવ્યત્યયેન સૂત્રસૂચિતં શ્રુત્યર્થમાહ-#ત્રિવૃત્કરણપૂર્વકમિતિ ।
ઈશ્વરકૃતં ત્ર્યાત્મત્વમિતિ ક્વ દૃષ્ટમિત્યત આહ-#તચ્ચેતિ ।
ઇદાનીં નામરૂપવ્યાકરણે ક્રમમાહ-#તત્રાગ્નિરિતિ ।
યદ્યપિ ઽઅતઃ પ્રભવાત્ઽઇત્યત્ર વેદશબ્દપૂર્વિકાર્થસૃષ્ટિરુક્તા તથાપ્યવ્યક્તાત્સ્મૃતાચ્છબ્દાદર્થસૃષ્ટૌ સત્યાં સ્ફુટનામસંબન્ધાભિવ્યક્તિરત્રોક્તેત્યવિરોધઃ ।
નન્વગ્ન્યાદીનાં તૈજસાનામેવ શ્રુતાવુદાહરણદ્ભૂજલયોસત્ર્યાત્મકત્વં ન વિવક્ષિતમિત્યત આહ-#અનેન ચેતિ ।
ઉપક્રમે તાસાં મધ્ય ઇતિ શેષઃ ।
યત્કપોતરૂપાદિકં કૃષ્ણત્વાદિવિશેષાકારેણ વિજ્ઞાતમિવ ભવતિ તદ્દેવતાનાં સમુદાયરૂપમિત્યર્થઃ ॥20॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,4.9.20
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,4.9.21ઃ
માંસાદિ ભૌમં યથાશબ્દમિતરયોશ્ ચ

બાહ્યં ત્રિવૃત્કરણમુક્ત્વાધ્યાત્મિકમપરં પૂર્વોક્તવિલક્ષણં તદન્નુત્તરસૂત્રમવતારયતિ-#તાસામિત્યાદિના ।
પુરુષશરીરં પ્રાપ્યૈકૈકા ત્રિવૃદ્ભવતિ કાર્યત્રયાત્મના ભવતીત્યર્થઃ ।
ઉત્તરસૂત્રેણાશઙ્કિતં દોષં નિરસિતુમાદૌ શઙ્કાવિષયમાધ્યાત્મિકત્રિવૃત્કરણં દર્શયતીતિ ભાષ્યાર્થઃ ।
નન્વન્નમયં માંસાદિ કથં ભૌમમિત્યત આહ-#ત્રિવૃત્કૃતા ભૂમિરેવેતિ ।
પ્રાણસ્ય વાયોરપ્કાર્યત્વમૌપચારિકં દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥21॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,4.9.21
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,4.9.22ઃ
વૈશેષ્યાત્ તુ તદ્વાદસ્ તદ્વાદઃ