Brahmasūtra with Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā, a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya · Chapter 2.3
itaśca jīvotpattivāda upekṣya ityāha sūtrakāraḥ-#vipratiṣedhācceti /
svasyaiva guṇatvaṃ guṇitvaṃ ca viruddham /
ādipadāt pradyumnāniruddhau bhinnāvātmana ityuktvātmana evaite iti viruddhoktigrahaḥ /
pūrvāparavirodhādasāṃgatyamiti sūtrārthamuktvārthāntaramāha-#vedeti /
ekasyāpi tantrākṣarasyādhyetā caturvedibhyo 'dhika iti nindādipadārthaḥ /
tasmānmitho viruddhābhiḥ pauruṣeyakalpanābhirnāpauruṣeyavedāntasamanvayavirodha iti siddham //45//
END BsRp_2,2.8.45
iti śrīparamahaṃsaparivrājakācāryaśrīgovindānandabhagavatpādakṛtau śārīrakamīmāṃsāvyākhyāyāṃ bhāṣyaratnaprabhāyāṃ dvitīyādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ //2//
#iti dvitīyādhyāyasya sāṃkhyādimatānāṃ duṣṭatvapradarśanaṃ nāma dvitīyaḥ pādaḥ
#dvitīyādhyāye tṛtīyaḥ pādaḥ /
viyadādividhātāraṃ sītāsyābjamadhuvratam /
nityaciddhivaśvakartrātmābhinnaṃ sarveśvaraṃ bhaje //1//
START BsRp_2,3.1.1ḥ
na viyadaśruteḥ
jīvasyānutpattiprasaṅgenākāśasyāpyutpattyasaṃbhavamāśaṅkya pariharannādāvekadeśitamāha-#na viyadaśruteḥ /
viyatprāṇāpādayorarthaṃ saṃkṣipan pūrvapādena saṃgatimāha-#vedānteṣviti /
bhinnopakramatvamevāha-#kecidityādinā /
bhūtabhoktṛśrutīnāṃ mithovirodhaśaṅkānirāso viyatpādārthaḥ /
liṅgaśarīraśrutīnāṃ tannirāsaḥ prāṇapadārthaḥ /
yathā mithovirodhāt pūrvāparavirodhācca parapakṣā upekṣyāstathā śrutipakṣo 'pi upekṣya iti śaṅkotthāne pādadvayasyārambhāt pūrvapādena dṛṣṭāntasaṃgatiriti samudāyārthaḥ /
ākāśavāyvorutpattimāmananti taittirīyakāḥ /
nāmananti chandogāḥ /
jīvasya prāṇānāṃ cotpattiṃ 'sarva eta ātmano vyuccaranti'iti vājinaḥ /
'etasmājjāyate prāṇaḥ'ityātharvaṇikāścāmananti nānye /
evamākāśapūrvikā kvacicsṛṣṭiḥ, kvacitteja pūrviketi kramavirodhaḥ /
ādipadāt 'sa imāṃllokānasṛjata'ityakramaḥ, kvacitsapta prāṇāḥ, kvacidaṣṭāvityādi saṃkhyādvārakaśca virodho grāhyaḥ /
prapañcaḥ pādadvayam /
tathāca pādadvayasya śrutīnāṃ mithovirodhanirāsārthatvācchrutiśāstrādhyāyasaṃgatayaḥ siddhāḥ /
atrākāśasyotpattyanutpattiśrutyormithoviridho 'sti na veti vākyabhedaikavākyatvābhyāṃ saṃdehe yadyutpattistadā vākyabhedena virodhādaprāmāṇyamanayoḥ śrutyoriti pūrvapakṣayiṣyannādāvanutpattikṣamekadeśi gṛhṇātītyāha-#tatra tāvaditi /
utpattiśrutirmukhyā nāstīti gūḍhābhisaṃdhiḥ //1//
END BsRp_2,3.1.1
START BsRp_2,3.1.2ḥ
asti tu
saṃprati pūrvapakṣayati sūtrakāraḥ-#asti tviti /
ekavākyatvena prāmāṇyasaṃbhave kimiti śrutyoraprāmāṇyamiti śaṅkate-#nanvekavākyateti /
ekavākyatvāsaṃbhavādaprāmāṇyaṃ yuktamityāha-#satyamityādinā /
ekasya yugapatkāryadvayāsaṃbandhe 'pi krameṇa saṃbandhasaṃbhavādekavākyateti mukhyasiddhāntī śaṅkate-#nanu sakṛditi /
aprāmāṇyavādī dūṣayati-#naivamiti /
kramo na yujyate dvayoḥ śrutaprāthamyabhaṅgāpatterityarthaḥ /
ekasmāddvidalabījāddaladvayavadastūbhayaṃ prathamajamityata āha-#naceti /
vāyoragniriti kramaśrutibhaṅgāditi śeṣaḥ /
chāndogyaśrutestittiriśrutiviruddhārthatvamuktvā tittiriśrutestadviruddhārthatvamāha-#eteneti /
etatpadārthamāha-#tasmāditi /
chāndogye 'pi śrutaṃ tejasaḥ prāthamyamatra duryojyamityarthaḥ /
kiñca satpadārtha ātmā chāndogye tejasa upādānaṃ śrūyate, atra tu vāyuriti naikavākyatetyāha-#vāyoriti //2//
END BsRp_2,3.1.2
START BsRp_2,3.1.3ḥ
gauṇyasaṃbhavāt
evaṃ śrutyorvirodhādaprāmāṇyamiti pūrvapakṣe prāpte sa eva viyadanutpattivādi svamatena prāmāṇyaṃ brūta ityāha-#asminniti /
evamādhyāyasamāpteradhikaraṇeṣu prathamaṃ virodhācchrutyaprāmāṇyamiti pūrvapakṣaphalaṃ tata ekadeśisiddhāntaḥ, paścānmukhyasiddhānte śrutīnāmavirodhenaika vākyatayā brahmaṇi samanvayasiddhiriti phalaṃ kramaścetyavagantavyam /
tatra śrutyorvirodhe satyadhyayanavidhyupāttayoraprāmāṇyayogādviyadutpattyasaṃbhavarūpatakrānugṛhītacchāndogyaśrutirmukhyārthā itarā gauṇītyavirodha ityekadeśimataṃ vivṛṇoti-#nāstītyādinā /
ākāśo notpadyate sāmagrīśūnyatvāt, ātmavat /
na cāvidyābrahmaṇoḥ sattvāddhetvasiddhiḥ, vijātīyatvenānayorārambhakatvāyogādasaṃyuktatvācca /
saṃyoga eva hi dravyasyāsamavāyikāraṇamataḥ samavāyyasamavāyinorabhāvānna hetvasiddhirityarthaḥ /
prāgabhāvaśūnyatvāccātmavadākāśo notpadyata ityāha-#utpattimatāṃ ceti /
prakāśaścākṣuṣānubhavaḥ /
ādipadāttamodhvaṃsapākayorgrahaṇam /
mūrtadravyāśrayatvaṃ hyakāśasya kāryaṃ, tacca pralaye 'pyasti paramāṇvāśrayatvāt /
ato na prāgabhāva ityarthaḥ /
prāgabhāvasattvaṃ sphuṭayati-#kiṃ hīti /
sthūlāśrayo 'vakāśaḥ sūkṣmāśrayacchidramaṇvāśrayaḥ suṣiramiti bhedaḥ /
kiñcātmavadākāśo na jāyate, vibhutvāt, asparśadravyatvāccetyāha-#pṛthivyādīti /
tasmāduktatarkabalādgauṇī draṣṭavyetyanvayaḥ /
bhedoktergauṇatve vaidikodāharaṇamāha-#vede 'pyāraṇyāniti /
ākāśeṣviti bhedavyapadeśo gauṇa iti saṃbandhaḥ //3//
END BsRp_2,3.1.3
START BsRp_2,3.1.4ḥ
śabdācca
na kevalaṃ tarkādākāśasyānutpattiḥ, kintu śrutito 'pītyāha-sūtrakāraḥ-#śabdācceti /
nityabhāvasyānāditvāditi /
bhāvaḥ /
ātmeti ca śabda ihodāharaṇamityanvayaḥ /
ākāśaḥ śarīramasyeti bahuvrīhiṇātyantasāmyabhānādbrahmavadākāśasyānāditvamityarthaḥ //4//
END BsRp_2,3.1.4
START BsRp_2,3.1.5ḥ
syāc caikasya brahmaśabdavat
#padottaramiti /
śaṅkottaramiti yāvat /
tānyeva śaṅkāpadāni paṭhati-#syādetaditi /
adhikāre prakaraṇe /
yathaikasminbrahmaprakaraṇe 'annaṃ brahma''ānando brahma'iti vākyayorbrahmaśabdasyānne gauṇatvamānande mukhyatā tathaikavākyasthasyaikasyāpi saṃbhūtaśabdasya guṇamukhyārthabhedo yogyatābalādityāha-#syācceti /
udāharaṇāntaramāha-#yathā ceti /
abhedopacāro bhaktiḥ /
mukhyasiddhāntyākṣipati-#kathaṃ punariti /
sa evākṣepadvayaṃ spaṣṭayati-#nanviti /
advitīyatvaśrutibādhaḥ sarvavijñānapratijñābādhaścetyarthaḥ /
prathamākṣepaṃ dṛṣṭāntena pariharati-#ekameveti /
kāryarūpadvitīyaśūnyatvaṃ prāgavasthāyāmavadhāraṇaśrutyārtha ityarthaḥ /
kule gṛhe /
amatrāṇi ghaṭādīni pātrāṇi /
ekamevetyavadhāraṇavyāvartyaṃ kāryamiti vyākhyāyādvitīyapadavyāvartyamāha-#advitīyaśrutiriti /
ākāśasya dvitīyatvamaṅgīkṛtyādvitīyādipadasaṃkocaḥ kṛtaḥ, tadapi nāstītyāha-#naca nabhasāpīti /
dharmasāmye brahmanabhasoḥ kathaṃ bhedaḥ, tatrāha-#sargakāle tviti /
dharmasāmyādadvitīyatvopacāra ityarthe śrutimāha-#tathā cākaśeti /
dvitīyamākṣepaṃ pariharati-#ata eveti /
abhedopacārādevetyarthaḥ /
nabhaso brahmatatkāryābhyāsabhinnadeśakālatvācca tajjñāne tajjñānamityāha-#apiceti //5//
END BsRp_2,3.1.5
START BsRp_2,3.1.6ḥ
pratijñāhānir avyatirekāc chabdebhyaḥ
evamākāśasyānutpattau sarvaśrutīnāmavirodha ityekadeśisiddhāntaḥ prāptastaṃ mukhyasiddhāntī dūṣayati-#pratijñeti /
ahānirabādhaḥ /
sāmayajuratharvaṇaśākhābhedajñāpanārthā iti śabdāḥ /
#na kācaneti /
ātmabhinnaṃ jñeyaṃ nāstītyarthaḥ /
nanu sarvasya brahmāvyatirekātpratijñāyā ahānirityastu, tathāpi jīvādivadanutpannasyāpi nabhaso brahmaṇi kalpitatvenāvyatirekātpratijñāsiddhiḥ kiṃ na syāt, kimutpattyetyata āha-#śabdebhyaśceti /
avyatireka eva nyāyastenetyarthaḥ /
ayaṃ bhāvaḥ-jīvasya tāvadātmatvādbrahmāvyatirekaḥ /
ajñānatatsaṃbandhayoḥ kalpitatvenāvyatirekaḥ /
svatantrājñānāyogādajñānānyajaḍadravyasya tu kāryatvenaivāvyatirekasiddhiḥ, tasyākāryatve pradhānavatsvātantryādavyatirekāyogāt /
tathāhurnyāyavidaḥ-'nityadravyāṇi svatantrāṇi bhinnānyanāśritāni'iti /
tasmātpratijñāsiddhaye ākāśasya kāryatvenaivāvyatireko vācya iti dṛṣṭāntasṛṣṭisārvātmyaśabdānāha-#tathā hīti /
tena tena dṛṣṭānteneti /
yajuṣi dundubhyādidṛṣṭāntenātharvaṇe ūrṇanābhyādidṛṣṭāntenetyarthaḥ /
yajuṣi pratijñāsādhakā 'idaṃ sarvam'itiśabdāḥ, ātharvaṇe 'brahmaivedam'iti śabdā iti bhāvaḥ /
evamākāśotpattikathanādekadeśimate dūṣite śrutyaprāmāṇyavādī svoktaṃ smārayati-#satyaṃ darśitamiti /
mukhyasiddhāntyāha-#na /
eketi /
'tattejo 'sṛjata'iti sakṛcchrutasya sraṣṭurākāśatejobhyāṃ yugapatsaṃbandhe tittirikramabādhāt, krameṇākāśaṃ sṛṣṭvā tejo 'sṛjateti saṃbandhe tejaḥprāthamyabhaṅgaprasaṅgāt, vastuni vikalpāsaṃbhavena tayoḥ śākhābhedena prāthamyavyavasthāyā ayogāt, naikavākyateti prāpte mukhya eva dūṣayati-#naiṣa doṣa iti /
aprāmāṇyakalpanādvaramapauruṣeyaśrutīnāmekavākyatvena prāmāṇyakalpanaṃ, taccaikavākyatvaṃ balavacchrutyā durbalaśruteḥ kalpyaṃ, balavatī ca tittiriśrutiḥ, prakṛtipañcamyā paurvāparyākhyakramasya śrutatvāt /
chāndogyaśrutistu durbalā, tejaḥprāthamyaśrutyabhāvāt /
tejaḥsargamātraṃ tu śrutaṃ tṛtīyatvena pariṇeyamityekavākyatetyarthaḥ /
yaduktamekadeśinā chāndogyaśrutyākāśotpattirvāryata iti tannirastam /
kiñca sā śrutiḥ kiṃ tejojanmaparā, uta tejojanma viyadanucpattiścetyubhayaparā /
ādye na tadvāraṇamityāha-#nahīti /
avirodhādityarthaḥ /
na dvitīyaḥ, śrutyantaravirodhenobhayaparatvakalpanāyogādvākyabhedāpatteścetyāha-#ekasyeti /
nanvekasya sraṣṭuranekārthasaṃbandhavadvākyasyāpyanekārthatā kiṃ na syādityata ā-#sraṣṭā tviti /
ekasya karturanekārthasaṃbandho dṛṣṭaḥ /
na tvekasya vākyasya nānārthatvaṃ dṛṣṭam /
nānārthakaprayoge tu paya ānayetyādāvāvṛttyā vākyabheda eva /
ānayanasya jalakṣīrābhyāṃ pṛthaksaṃbandhādityarthaḥ /
phalitamāha-#ityeketi /
ekasya śabdasyāvṛttiṃ vinānekārthatvaṃ nāsti cedasṛjateti śabdasya chāndogya upasaṃhṛtākāśādisaṃbandhārthamāvṛttidoṣaḥ syādityata āha-#naceti /
chāndogyasthatejojanma ākāśādijanmapūrvakaṃ, tejojanmatvāt, tittiristhatejojanmavadityākāśādijanmopasaṃhāre 'tadākāśamasṛjata'iti vākyāntarasyaiva kalpanānnāvṛttidoṣa ityarthaḥ /
śrutyantarasthaḥ kramaḥ śrutyantare grāhya ityatra dṛṣṭāntamāha-#yathāceti /
sṛṣṭau tātparyātātparyābhyāṃ dṛṣṭāntaśrutivaiṣamyaṃ śaṅkate-#nanvityādinā /
tejaḥprāthamyasvīkāre ākāśasargo dharmi taddharmaḥ prāthamyaṃ ceti dvayaṃ śrutaṃ bādhanīyamiti gauravam, ākāśaprāthamye tvārthikatejaḥ sargaprāthamyamātrabādha iti lāghavamiti matvāha-#netyucyata iti /
kiñca pradhānadharmityāgādvaraṃ guṇabhūtasya tejaḥprāthamyasya dharmasya tyāga ityāha-#nahīti /
kiñca kiṃ sṛṣṭiparaśrutisiddhatvāttejaḥprāthamyaṃ gṛhyata uta prathamasthāne tejasaḥ sargaśrutyārthātprāthamyabhānāt /
nādya ityāha-#apiceti /
dvitīyamanūdya dūṣayati-#arthāttviti /
yaduktaṃ vastuni vikalpāsaṃbhavādubhayoḥ prāthamyaṃ śākhābhedena vyavasthitaṃ na bhavati,
nāpyubhayordvidalāṅkuravatsamuccityotpattyā prāthamyaṃ vāyoragniriti kramabādhāpātāditi, tadiṣṭamevetyāha-#vikalpeti /
na kevalaṃ śrutidevyoravirodhaḥ sauhārdaṃ cāstītyāha-#apiceti /
viyadupasaṃgrāhyamityanvayaḥ /
viyadanutpattivādinoktamanūdya pratijñāyā advitīyaśruteśca mukhyārthatātparyāvagamānna gauṇārthateti dūṣayati-#yaccoktamityādinā /
prakṛtivikāranyāyastadananyatvanyāyaḥ /
udakaṃ kṣīrasthamapi kṣīrajñānānna gṛhyate bhedāditi bhāvaḥ /
māstu samyagjñānaṃ śruterbhrāntimūlatvasaṃbhavādityāśaṅkyāpauruṣeyatvānmaivamityāha-#naca vedasyeti /
māyā bhrāntistayālīkaṃ mithyābhāṣaṇaṃ tena vañcanamayathārthabodhanam /
ādipadādvipralipsāpramādakaraṇāpāṭavāni gṛhyante /
pratijñāmukhyatvamabhidhāyādvitīyaśrutimukhyatāmāha-#sāvadhāraṇeti /
sarvadvaitaniṣedhaparetyarthaḥ /
ubhayagauṇatve 'dbhutavadupanyāso mṛdādidṛṣṭāntaistatsādhanaṃ ca na syāditi doṣāntaramāha-#nacetyādinā //6//
END BsRp_2,3.1.6
START BsRp_2,3.1.7ḥ
yāvadvikāraṃ tu vibhāgo lokavat
kāryameva vastvekadeśa ākāśo notpadyate sāmagrīśūnyatvādityatra ākāśo vikāraḥ vibhaktatvāt ghaṭādivaditi satpratipakṣamāha-#yatpunarityādinā /
yo vibhaktaḥ sa vikāra ityanvayamuktvā yastvavikāraḥ sa na vibhakto yathātmeti vyatirikavyāptimāha-#na tvavikṛtamiti /
digādiṣu vyabhicāramāśaṅkya pakṣasamatvānmaivamityāha-#eteneti /
vibhaktatvenetyarthaḥ /
ātmani vyabhicāraṃ śaṅkate-#nanviti /
dharmisamānasattākavibhāgasya hetutvātparamārthātmani vibhāgasya kalpitatvena bhinnasattākatvānna vyabhicāra ityāha-#neti /
atra cājñānānyadravyatvaṃ viśeṣaṇam, ato nājñānatatsaṃbandhādau vyabhicāraḥ /
nanvātmā kāryaḥ, vibhaktatvāt, vastutvādvā, ghaṭavadityābhāsatulyamidamanumānamityāśaṅkyātmanaḥ paramakāraṇatvena śrutasya kāryatve śūnyatāprasaṅga iti bādhakasattvāttasyābhāvatvaṃ, nātra kiñcidbādhakamasti pratyuta ākāśasyākāryatve nityānekadravyakalpanā śrautapratijñāhānyādayo bādhakāḥ santīti nābhāsatulyatetyāha-#ātmana iti /
iṣṭaprasaṅga iti vadantaṃ pratyāha-#ātmātvāditi /
ātmābhāvaḥ kenacijjñāyate na vā /
ādye yo jñātā sa pariśiṣyata iti na śūnyatā /
dvitīye 'pi na śūnyatā mānābhāvādityarthaḥ /
kiñca yaddhi kāryaṃ sattāsphūrtyoranyāpekṣaṃ tannirākāryam, ātmā tvakārtho nirapekṣatvānna bādhayogya ityāha-#nahyātmetyādinā /
kasyacitkāraṇasyāgantukaḥ kāryo na hi /
sattāsphūrtyoḥ siddhyorananyāyattatvādityakṣarārthaḥ /
tatra sphūrterananyāyattatvaṃ vivṛṇoti-#nahīti /
yaduktaṃ sureśvarācāryaiḥ-'pramātā ca pramāṇaṃ ca prameyaṃ pramitistathā /
yasya prasādātsidhyanti tatsiddhau kimapekṣyate /
'iti /
yathā śrutirāha-'puruṣaḥ svayaṃ jyotiḥ', 'tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti'iti ca /
nanvātmanaḥ svataḥ siddho pramāṇavaiyarthyaṃ, tatrāha-#tasyeti /
nanu prameyasyāpi svaprakāśatvaṃ kiṃ na syādityata āha-#nahīti /
ato na pramāṇavaiyarthyamiti bhāvaḥ /
ātmāpi mānādhīnasiddhikaḥ kiṃ na syādityata āha-#ātmā tviti /
ayamarthaḥ-niścitasattākaṃ hi jñānaṃ prameyasattāniścāyakaṃ, gehe ghaṭo dṛṣṭo na veti jñānasaṃśaye na dṛṣṭa iti vyatirekaniścaye cārthasvarūpaniścayāt /
jñānasattāniścayaśca na svataḥ, kāryasya svaprakāśatvāyogāt /
nāpi jñānāntarāt anavasthānāt /
ataḥ sākṣiṇaiva jñānasattāniścayo vācyaḥ /
tatra sākṣiṇaścejjñānādhīnasattāniścayaḥ, anyonyāśrayaḥ syāt /
ataḥ sarvasādhakatvādātmā svataḥ siddha iti /
svaprakāśasyāpi bādhaḥ kiṃ na syādityata āha-#naceti /
jaḍaṃ hi parāyattaprakāśatvādāgantukaṃ bādhayogyaṃ na prakāśātmasvarūpaṃ, tasya sarvabādhasākṣisvarūpasya nirākartrantarābhāvāt, svasya ca svanirākartṛtvāyogāt /
nahi sunipuṇenāpi svābhāvo draṣṭuṃ śakyata ityarthaḥ /
evaṃ svataḥ sphūrtitvādātmā na bādhya ityuktvā svataḥ sattākatvācca na bādhya ityāha-#tathāhameveti /
jñānajñeyayoḥ sattāvyabhicāre 'pi jñātuḥ sadaikarūpatvānna sattāvyabhicāra ityarthaḥ /
māstu jīvato jñāturanyathāsvabhāvaḥ, mṛtasya tu syādityata āha-#tatheti /
ucchedo vināśaḥ /
anyathāsvabhāvatvaṃ mithyātvaṃ vā saṃbhāvayitumapi na śakyam, ahamasmītyanubhavasiddhasatsvabhāvasya bādhakābhāvādityarthaḥ /
evamātmanaḥ śūnyatvavirāsena śūnyatāprasaṅgasyāniṣṭatvamuktaṃ, tataścātmanaḥ kāryatvanumānamābhāsa ityāha-#evamiti /
akāryātmanaḥ siddhau tasyāvidyāsahitasyopādānasyadṛṣṭādinimittasya ca sattvādākāśānutpattihetoḥ sāmagrīśūnyatvasya svarūpāsiddheruktasatpratipakṣabādhāccākāśasya kāryatvaṃ niravadyamityāha-#kāryatvaṃ ceti /
ātmāvidyayorvijātīyatvānnākāśārambhakatvamityuktamanūdya nirasyati-#yattvityādinā /
kiṃ kāraṇamātrasya sājātyaniyama uta samavāyinaḥ /
tatrādyaṃ nirasya dvitīyaṃ śaṅkate-#syādetaditi /
kiṃ samavāyitāvacchedakadharmeṇa sājātyamuta sattvādinā /
nādya ityāha-#tadapīti /
naca rajjavādi na dravyāntaramiti vācyaṃ, paṭāderapi tathātvāpātāt /
dvitīyo 'smadiṣṭaḥ, ātmāvidyayorvastutvena sājātyādityāha-#sattveti /
upādānasya sājātyaniyamaṃ nirasya saṃyuktānekatvaniyamamadvitīyasyāsaṅgasyāpyātmana upādānatvasiddhaye nirasyati-#nāpītyādinā /
kimārambhakamātrasyāyaṃ niyama uta dravyārambhakasya /
nādya ityāha-#aṇviti /
ddhvayaṇukasya jñānasya cāsamavāyikāraṇasaṃyogajanakamādyaṃ karma /
yadyapyadṛṣṭavadātmasaṃyukte aṇumanasī ādyakarmārambhake tathāpi karmasamavāyina ekatvādanekatvaniyamabhaṅga ityāha-#ekaiko hīti /
dravyāntaraiḥ /
samavāyibhirityarthaḥ /
dvitīyamutthāpyārambhavādānaṅgīkāreṇa dūṣayati-#dravyetyādinā /
na tvabhyupagamyate tasmānnaiṣa niyama iti śeṣaḥ /
yattu kṣīraparamāṇuṣu rasāntarotpattau taireva dadhyārambha iti /
tanna /
kṣīranāśe mānābhāvāt, rasavaddadhno 'pyekadravyārabhyatvasaṃbhavācca, dravyaguṇasaṃketasya pauruṣeyasya śrutyarthanirṇayāhetatutvāditi bhāvaḥ /
loke kartu- sahāyadarśanādasahāyādbrahmaṇaḥ kathaṃ sarga iti, tatrāha-#tathācoktamiti /
prāgabhāvaśūnyatvaheturapyasiddha ityāha-#yaccoktamityādinā /
śabdāśrayatvaṃ viśeṣaḥ /
śabdādimānākāśaḥ pralaye nāsti, 'nāsīdrajo no vyoma'iti śruteḥ /
nanvākāśābhāve kāṭhinyaṃ syāditi cet /
suśikṣito 'yaṃ naiyāyikatanayaḥ /
na hyākāśābhāvastaddharmo vā kāṭhinyaṃ kintu mūrtadravyaviśeṣastasaṃyogaviśeṣo vā kāṭhinyaṃ, tacca pralaye nāstīti bhāvaḥ /
'ākāśaśarīraṃ brahma'iti śruteragnyauṣṇyavadbrahmasvabhāvasyākāśasya sati brahmaṇi kathamabhāvaḥ, tatrāha-#yathāceti /
vibhutvādākāśasamaṃ brahmeti śrutyarthaḥ /
vibhutvātsparśadravyatvaniravayavadravyatvaliṅgānāṃ vibhaktatvādiliṅgasahitāgamabādhamāha-#yadapītyādinā /
dharmivikārabhāve guṇanāśo na syāditi tarkārthamanityapadam /
guṇāśrayatvameva hetuḥ /
tacca svasamānasattākaguṇavattvam, ato nirguṇātmani na vyabhicāraḥ /
bhūtatvamādiśabdarthaḥ /
svarūpāsiddhimapyāha-#vibhutvādīnāṃ ceti /
sarvamūrtadravyasaṃyogaḥ parimāṇaviśeṣo vā vibhutvaṃ nirguṇātmani dṛṣṭānte nāsti /
saṃyogasya sāvayavatvaniyatasyājatvasādhyaviruddhatā ca /
svarūpopacayarūpaṃ tu vibhutvamātmākāśayorna samaṃ, 'jyāyānākāśāt'iti śruteḥ /
kvacidākāśasāmyaṃ tu brahmaṇo yatkiñciddharmasaṃbandhena vyapadiśyate /
asaktatvena vā /
pañcīkaraṇādasparśatvamasiddhaṃ, kāryadravyatvānniravayavatvamapyasiddhaṃ, dravyatvajātiścātmanyasiddhetyarthaḥ /
nitya ityaṃśena sāmyaṃ na vivakṣitam /
nanu 'sa yathānanto 'yamākāśa evamananta ātmā'iti śrutirnityatvenaiva sāmyaṃ brūte,
netyāha-#eteneti /
ākāśasya kāryatvenānityatvādityarthaḥ /
śrutistvāpekṣikānantyadvārā mukhyānantyaṃ bodhayatīti bhāvaḥ /
nyūnatvāccākāśasya na mukhyopamānatvamityāha-#jyāyāniti /
mukhyopamānāsattve śrutiḥ-'na tasya'iti /
tasmādākāśasyopamānatvamātreṇa nityatvaṃ nāstīti bhāvaḥ /
anityatvenāsattve śrutimāha-#ato 'nyaditi /
yattvekasyaiva saṃbhūtaśabdasya gauṇatvaṃ mukhyatvaṃ ceti /
tanna /
ākāśe 'pi tasya mukhyatvasaṃbhavādityāha-#tapasīti /
balavattittiriśrutyā chāndogyaśruternayanādekavākyatayā sraṣṭari brahmātmani samanvaya ityupasaṃharati-#tasmāditi //7//
END BsRp_2,3.1.7
START BsRp_2,3.2.8ḥ
etena mātariśvā vyākhyātaḥ
#etena mātariśvā vyākhyātaḥ /
atideśatvānna pṛthaksaṃgatyādyapekṣā /
'tattejo 'sṛjata'iti śruteḥ /
'ākāśādvāyuḥ'iti śrutyā virodho 'sti na veti ekavākyatvabhāvābhāvabhyāṃ saṃśaye gauṇapakṣapūrvapakṣasiddhāntapakṣānatidiśati-#tatrāpītyādinā /
pūrvatra hyākāśānantaryaṃ tejasaḥ sthāpitaṃ, tatra vāyutejasostulyavadānantarye vāyoragniriti kramaśrutibādhātpaurvāparye tejaḥprāthamyabhaṅgānnaikavākyateti pūrvapakṣe gauṇavādyabhiprāyamāha-#tataśceti /
astamayapratiṣedho mukhyotpattyasaṃbhave liṅgam /
'vāyuścāntarikṣaṃ caitadamṛtam'iti tasyaiva liṅgasyābhyāsaḥ /
'vāyureva vyaṣṭiḥ samaṣṭiśca'iti sarvātmatvaliṅgāntaramādipadārthaḥ /
tathā saṃvargavidyāyāṃ 'vāyurhyevaitānsarvānagnyādīnsaṃharati'iti śabdamātreṇaiśvaryaśravaṇaṃ liṅgāntaraṃ grāhyam /
etairliṅgairvāyuranādyananta iti pratīterutpattirgauṇītyavirodhaḥ śrutyoriti prāpte pratipipādayiṣitapratijñāśruterbalīyastvāttatsādhakānāṃ tatra tatra vāyūtpattivākyānāṃ bhūyastvāduktavibhaktatvādiliṅgānugrahācca mukhyaiva vāyorutpattiḥ, tathācākāśaṃ vāyuṃ ca sṛṣṭvā tejo 'sṛjateti śrutyorekavākyatayā brahmaṇi samanvayaḥ /
liṅgāni tūpāsyavāyustāvakatvādāpekṣikatayā vyākhyeyānīti mukhyasiddhāntamāha-#pratijñetyādinā /
kṛtaṃ pratividhānamāpekṣikatvena samādhānaṃ yasya tattathā /
adhikaraṇārambhamākṣipyoktāmadhikāśaṅkamāha-#nanvityādinā /
'vāyurhyevaitānsavārnsaṃvṛṅkte'ityādiśabdamātraṃ śaṅkāmūlaṃ nārtha iti dyotanārthaṃ mātrapadam /
tāmeva śaṅkāmāha-#saṃvargeti /
vyaṣṭisamaṣṭyupāstiḥ 'vāyuṃ diśāṃ vatsaṃ veda'ityupāstiścādiśabdārthaḥ //8//
END BsRp_2,3.2.8
START BsRp_2,3.3.9ḥ
asaṃbhavas tu sato 'nupapatteḥ
asaṃbhavastu sato 'nupapatteḥ /
'anādyanantaṃ mahataḥ paraṃ dhruvam', 'na cāsya kaścijjanitā'ityādi brahmānāditvaśrutīnāṃ 'tvaṃ jāto bhavasi viśvatomukhaḥ'ityutpattiśrutyā virodho 'sti na vetyekavākyatvabhāvābhāvābhyāṃ saṃdehe 'sti virodha iti pūrvapakṣe yathā vāyvāderamṛtatvādikamutpattiśrutibalādāpekṣikaṃ tathā brahmānāditvamāpekṣikamiti dṛṣṭāntasaṃgatyā ekadeśipakṣaṃ prāpayati-#viyaditi /
brahma kutaścijjāyate, kāraṇatvāt, ākāśavādityanumānānugrahājjanmaśrutirbalīyasītyāha-#tatheti /
na cānādikāraṇābhāvenānavasthā bījāṅkuravadanāditvopapatteḥ /
tathāca dīpāddīpavadbrahmāntarādbrahmāntarotpattiḥ, utpattiśrutyā cānāditvaśrutirneyetyanādyanantabrahmasamanvayāsiddhiriti prāpte mukhyasiddhāntamāha-#tāmiti /
brahma na ca jāyate, kāraṇaśūnyatvāt, naraviṣāṇavat, vyatirekeṇa ghaṭavaccetyanumānānugrahādvipakṣecākāraṇakakāryavādaprasaṅgādbrahmānāditvaśrutayo balīyasya iti kāraṇatvaliṅgabādhājjanmaśrutiḥ kāryābhedena vyākhyeyetyanādyanantabrahmasamanvayasiddhiriti siddhāntaphalam /
na hetvasiddhiḥ, kāraṇasyānirūpaṇāt /
tathāhi-kiṃ sanmātrasya brahmaṇaḥ sanmātrameva sāmānyaṃ kāraṇaṃ sadviśeṣo vā asadvā /
na tredhāpītyāha-#sanmātraṃ hītyādinā /
dīpastu dīpāntare nimittamityanudāharaṇam /
viyatpavanayorbrahmaṇaśca vibhaktatvāvibhaktatvābhyāṃ kāraṇabhāvābhyāṃ ca vaiṣamyam /
kāraṇatvaliṅgasyāprāmāṇikānavasthā /
tarkeṇāpi bādhamāha-#naca vikārebhya ityādinā /
kāraṇasyānabhyupagame yadṛcchāvādaprasaṅgaḥ, anādikāraṇānabhyupagame 'navasthāprasaṅgaḥ, tadabhyupagame brahmavādaprasaṅgaḥ, kāraṇāntarasya pradhānādernirāsāditi bhāvaḥ //9//
END BsRp_2,3.3.9
START BsRp_2,3.4.10ḥ
tejo 'tas tathā hy āha
#tejo 'tastathāhyāha /
'tattejo 'sṛjata'iti 'vāyoragniḥ'iti ca śrutyorvirodho 'sti na veti saṃdehe sāmānyātsāmānyotpattyasaṃbhave 'pi brahmavāyvoḥ sāmānyostejorūpaviśeṣopādānatvasaṃbhavāttulyabalatayāsti virodha iti pratyudāharaṇena pūrvapakṣaḥ /
sarvatrādhyāyasamāpterekavākyatvāsaṃbhavāsaṃbhavau saṃśayabījam /
pūrvapakṣe śrutīnāṃ virodhādaprāmāṇyaṃ phalaṃ, siddhānte prāmāṇyamityuktaṃ na vismartavyam /
evaṃ pūrvapakṣe kāryamātrasya vivartatvātkalpitasya vāyostejaḥkalpanādhiṣṭhānatvāyogādbrahmaiva tejasa upādānaṃ sarvakāryāṇāṃ brahmaivopādānamityarthe śrutīnāṃ bhūyastvācca tadanurodhādvāyoriti kramārthā pañcamītyavirodha ityekadeśisiddhāntaṃ prāpayati-#prāptaṃ tāvadbrahmayonikaṃ teja ityādinā /
śrutīnāṃ virodhamātropanyāsena pūrvapakṣaḥ, apasiddhāntevirodhāttāvadekadeśipakṣa iti jñeyam /
tadubhayamapi mukhyasiddhāntāpekṣayā pūrvapakṣatvena vyavahriyate /
siddhāntayati-#evaṃ prāpta iti /
kadarthitā /
bādhitārtheti yāvat /
vāyostejaḥprakṛtitvaṃ pañcamīśrutyā nirdhāritaṃ, naca kalpitasyopādānatvāsaṃbhavaḥ, adhiṣṭhānatvāsaṃbhave 'pi mṛdādivatpariṇāmitvasaṃbhavāt, svatastu brahmaṇaśchāndogye sraṣṭṛtvamātraṃ śrutaṃ nopādānatvam /
naca 'bahu syām'iti kāryābhede kṣaṇiliṅgādupādānatvasiddhiḥ liṅgācchruterbalīyastvena śrutyavirodhena liṅgasya neyatvāt /
nayanaṃ cetthaṃ vāyorbrahmānanyatvādvāyujasyāpi tejaso brahmaprakṛtikatvamaviruddhamiti siddhāntagranthāśayaḥ /
#ihādhikārāditi /
vāyoragniḥ saṃbhūta iti vākye saṃbandhādityarthaḥ /
tadadhikāre saṃbhūtyadhikāre /
nirapekṣakārakavibhakterūpapadasāpekṣavibhaktyapekṣayā prabalatvācca na kramārthā pañcamītyāha-#apiceti /
ūrdhvamanantaramiti vopapadaṃ vinā pañcamīmātrātkramo na bhātīti kalpya upapadārthayogaḥ /
prakṛtyākhyāpādānakārakaṃ tu nirapekṣapañcamyā bhāti /
viśeṣato 'tra prakaraṇādapādānārthatvaṃ pañcamyāḥ kḷptaṃ kḷptena ca kalpyaṃ sati virodhe bādhyamiti sthitirityarthaḥ /
pāramparyajatvamevāha-#yadāpīti /
tasyā dhenoḥ śṛtaṃ taptaṃ kṣīraṃ sākṣātkāryaṃ, dadhyādikaṃ tu pāramparyajamityarthaḥ /
dadhisaṃsṛṣṭaṃ kaṭhinakṣīramāmikṣā /
brahmaṇe vāyubhāve mānamāha-#darśayati ceti /
pāramparyajasyāpi tajjatvavyapadeśe smṛtimāha-#tathāceti /
antaḥkaraṇādibhyo jāyamānabuddhyādīnāṃ matta evetyavadhāraṇaṃ kathamityāśaṅkyāha-#yadyapītyādinā /
pranāḍyā paraṃparayeśvaravaṃśyatvāttajjatvātparamakāraṇāntaranirāsārthamavadhāraṇaṃ yuktamiti śeṣaḥ /
etatpadārthamāha-#tāsāmiti /
'tajjalān'ityādyuktaśrutīnāṃ sākṣātpranāḍyā vā brahmajatvamātreṇopapatterityarthaḥ /
akramaśrutīnāṃ balavatkramaśrutyanusāreṇekavākyatvādviyadvāyudvārā tejaḥ-kāraṇe brahmaṇi iti siddham //10//
END BsRp_2,3.4.10
START BsRp_2,3.5.11ḥ
āpaḥ
#āpaḥ /
atideśo 'yam /
tathā hyātharvaṇe muṇḍakagranthe 'etasmājjāyate prāṇo manaḥ sarvendriyāṇica /
khaṃ vāyurjyotirāpaḥ pṛthivī viśvasya dhāriṇī'iti mantre 'pāṃ brahmajatvaṃ śrutam /
'agnerāpaḥ'iti śrutyā tasya virodho 'sti na veti saṃdehe tulyatvādasti virodha iti pūrvapakṣe apāmagnidāhyatvena virodhādagnijatvāsaṃbhavātkramārthā pañcamītyavirodha ityadhikāśaṅkyāmuktejonyāyamatidiśya vyācaṣṭe-#ata iti /
pratyakṣavirodhe kathamapāmagnijatvanirṇayaḥ, tatrāha-#sati vacana iti /
trivṛtkṛtayoraptejasorvirodhe 'pyagnerāpa iti vacanādatīndriyayostayornāsti virodha iti nirṇīyata ityarthaḥ /
na kevalaṃ śrutyavirodhajñānāyāyamatideśaḥ kintu pañcabhūcatotpattikramanirṇayārthaṃ cetyāha-#tejasastviti /
tasmāttejobhāvāpanne brahmaṇi śrutisamanvaya iti siddham //11//
END BsRp_2,3.5.11
START BsRp_2,3.6.12ḥ
pṛthivy adhikārarūpaśabdāntarebhyaḥ
#pṛthivyadhikārarūpaśabdāntarebhyaḥ /
viṣayamuktvānnaśabdamahābhūtaprakaraṇābhyāṃ saṃśayamāha-#tā iti /
abhyavahāryaṃ bhakṣyam /
atra śrutau yadyannamodanādikaṃ tadā 'adbhyaḥ pṛthivī'iti śrutyā virodhaḥ, yadi pṛthivī tadā na virodha iti phalaṃ bodhyam /
atpṛthivyoḥ kāryakāraṇabhāvādadhikaraṇasaṃgatiḥ /
annaśrutivṛṣṭibhavanatvaliṅgābhyāṃ pūrvapakṣaḥ /
tadeva tatraiveti śrutyarthaḥ /
tathāca kvacidannaṃ kvacidadbhayaḥ pṛthivī tato 'nnamiti virodhānnaikavākyateti prāpte siddhāntayati-#evaṃ prāpta iti /
adhikāraḥ prakaraṇam /
rūpaṃ liṅgam /
payaḥ kṣīraṃ tadvatpāṇḍuraṃ śvetam, aṅgāravadrohitaṃ raktam /
śabdāntaraśabditaṃ sthānaṃ vyācaṣṭe-#śrutyantaramapīti /
abānantaryaṃ pṛthivyāḥ sthānaṃ śrutyantarasiddhaṃ tenāpyannasya pṛthivītvamityarthaḥ /
tattatra sṛṣṭikāle yadapāṃ śaraḥ yo maṇḍavaddhanībhāva āsītsa eva samahanyata kaṭhinaḥ saṃghāto 'bhūt sāpāṃ kaṭhinā pariṇatiḥ pṛthivyabhavaditi śrutyarthaḥ /
vrīhyādyannasargaḥ kasminsthāna iti vivakṣāyāmāha-#pṛthivyāstviti /
pañcamīyam /
vṛṣṭibhavatvaliṅgasahitānnaśruteḥ kathaṃ prakaraṇaliṅgasthānairbādha ityāśaṅkyāha-#vākyaśeṣo 'pīti /
prabaladurbalapramāṇasaṃnipāte bahūnāṃ durbalānāmatyantabādhādvaraṃ prabalapramāṇasyālpabādhena kathañcinnayanamiti nyāyena śrutiliṅgayorannamātraniṣṭhatvaṃ bādhitvānnānannātmakapṛthivīniṣṭhatvaṃ nīyate /
tābhyāmannamātragrahe prakaraṇādīnāṃ pṛthivīmātraviṣayāṇāmatyantabādhāpatteriti bhāvaḥ /
annasya vṛṣṭijatvoktidvārā pṛthivyā abjanyatvaṃ sūcyate /
pṛthivyabjā, pṛthivītvāt, annavadityanumānādityakṣarārthaḥ /
evaṃ tittiriśrutyanusāreṇa chandogaśruternayanādaviruddho bhūtasṛṣṭiśrutīnāṃ brahmaṇi samanvaya iti siddham //12//
END BsRp_2,3.6.12
START BsRp_2,3.7.13ḥ
tadabhidhyānād eva tu talliṅgāt saḥ
saṃprati tāni bhūtānyāśrityāśrayāśrayibhāvasaṃgatyā teṣāṃ svātantryamāśaṅkya niṣedhati-#tadabhidhyānādeva tu talliṅgātsaḥ /
uktabhūtānyāśritya saṃśayapūrvapakṣau darśayati-#kimimānītyādinā /
saṃśayabījānuktau pūrvottarapakṣayuktayo bījamiti jñeyam /
nanvatra bhūtānāṃ kiṃ svātantryeṇopādānatvamāśaṅkyate kartṛtvaṃ vā /
nādyaḥ, 'racanānupapatteḥ'ityādinyāyavirodhāditi śaṅkate-#nanviti /
na dvitīyaḥ, acetanatvāditi bhāvaḥ /
yathā manuṣyādiśabdaistattaddehābhimānino jīvā ucyante tathā 'ākāśādvāyuḥ'ityādiśrutāvākāśādiśabdaistattadbhūtābhimānidevatā ucyante, tāsāṃ svakārye vāyvādau kartṛtvasaṃbhavānnirapekṣanimittatvaṃ pañcamyarthaḥ /
evaṃ 'tadātmānaṃ svayamakuruta'iti śrutau svayamiti viśeṣaṇādbrahmaṇo 'nyānapekṣasarvakartṛtvasaṃbhavānnirapekṣanimittatvaṃ śrutam /
tathāca mithonirapekṣeśvarabhūtakartṛśrutyorvirodhānna brahmaṇi samanvaya iti saphalaṃ pūrvapakṣamāha-#naiṣa doṣa iti /
bhūtānāṃ tadabhimānidevatānāmityarthaḥ /
yathā ākāśādibhāvāpannabrahmaṇaḥ sarvopādānatvaṃ tathā tadabhimānidevatājīvabhāvamāpannabrahmaṇaḥ kartṛtvamiti paramparayā īśvarakartṛtvaśrutyavirodhaḥ /
svayamiti viśeṣaṇamīśvarāntaranirāsārthaṃ na jīvabhāvāpekṣānirāsārthamityekadeśisiddhānta ūhanīyaḥ /
mukhyasiddhāntamāha-#evaṃ prāpta iti /
ākāśādiśabdairna devatālakṣaṇā mukhyārthe bādhakābhāvāt pañcamyaśca prakṛtitvārthāstatra rūḍhataratvāt, tathā cācetanānāṃ bhūtānāṃ kartṛtvameva nāsti, kuta īśvarānapekṣakartṛtvam /
yadyapi devatānāṃ kartṛtvaṃ saṃbhavati tathāpīśvaraniyamyatvaśravaṇāccetanānāmapi na svātantryaṃ, kimu vācyamacetanānāṃ bhūtānāṃ na svātantryamiti matvoktam-#talliṅgāditi /
tattadacetanātmanāvasthitasya brahmaṇa upādānatve 'pi jīvavyāvṛtteśvaratvākāreṇaiva sākṣātsarvakartṛtvaṃ na jīvatvadvārā tasya sarvaniyantṛtvālliṅgādityarthaḥ /
prakaraṇācca sākṣātsarvakartṛtvamityāha-#tatheti /
pūrvoktamanūdya nirasyati-#yattviti /
parameśvarasyāntaryāmibhāvenāveśaḥ saṃbandhastadvaśādbhūteṣvīkṣaṇaśravaṇaṃ naitāvatā teṣāṃ cetanatvaṃ svātantryaṃ vetyarthaḥ /
anena 'tadabhidhyānāt'iti padaṃ vyākhyātam /
itthaṃ sūtrayojanā-sa īśvarastattadātmanā sthito 'pi sākṣādeva sarvakartā tasyāntaryāmitvaliṅgāt /
jīvatvadvārā kartṛtvaṃ nāma jīvasyaiva kartṛtvamityantaryāmiṇaḥ kartṛtvāsiddherantaryāmitvāyogāttadabhidhyānādīśvarekṣaṇādeva bhūteṣu śrutekṣaṇopapatteśceti /
tatteja aikṣateti śruta īkṣitā paramātmaivetyatra śrutyantaraṃ prakaraṇaṃ cāha-#nānya iti /
tasmādīśvarapadārthalopaprasaṅgeneśvarādanyasya svātantryābhāvānneśvarakartṛtvaśruterbhūtaśrutyā virodha iti siddham //13//
END BsRp_2,3.7.13
START BsRp_2,3.8.14ḥ
viparyayeṇa tu kramo 'ta upapadyate ca
#viparyayeṇa tu /
yadyapyatra śrutivirodho na parihriyata ityasaṃgatistathāpyutpattikrame nirūpite layakramo buddhistho vicāryata iti prāsaṅgikyāveva pādāvāntarasaṃgatī iti matvāha-#bhūtānāmiti /
atrotpattikramādviparītakramanirṇayātsiddhānte bhūtānāṃ prātilemyena layadhyānapūrvakaṃ pratyagbrahmaṇi manaḥsamādhānaṃ phalaṃ, pūrvapakṣe tu kāraṇanāśe sati kāryanāśa iti sarvalayādhārabrahmāsiddheruktasamādhyasiddhiriti bhedaḥ /
sati mahābhūtānāṃ laye kramacintā sa eva nāstīti kecittānpratyāha-#trayo 'pīti /
aniyama ityanāsthayoktaṃ śrautasya pralayasya kramākāṅkṣāyāṃ śrauta utpattikrama eva grāhyaḥ, śrautatvenāntaraṅgatvādityevaṃ pūrvapakṣaḥ /
sati kāraṇe kāryaṃ naśyatīti loke dṛśyate /
tathāca śrauto 'pyutpattikramo laye na gṛhyate kintu laukikakrama eva gṛhyate śruterlokadṛṣṭapadārthabodhādhīnatvena śrautādapi laukikasyāntaraṅgatvādyogyatvācca /
kāraṇameva hi kāryasya svarūpamiti tadananyatvanyāyena sthāpitam /
na hi svarūpanāśe kāryasya kṣaṇamapi sthitiryuktā tasmādayogya utpattikramo layasya na grāhyaḥ laukikakramāvarodhena nirākāṅkṣātvāditi siddhāntayati-#tato brūma ityādinā /
krameṇa paramparayā sarvakāryalayādhāratvaṃ brahmaṇaḥ kimityāśrīyate, sākṣādeva tatkiṃ na syādityata āha-#nahi svakāraṇavyatikrameṇeti /
ghaṭanāśe mṛdanupalabdhiprasaṅgādityarthaḥ /
'vāyuśca līyate vyomni taccāvyakte pralīyate'iti smṛtiśeṣa ādipadārthaḥ /
'yogyatādhīnaḥ saṃbandhaḥ'iti nyāyādayogyakrabādha iti siddham //14//
END BsRp_2,3.8.14
START BsRp_2,3.9.15ḥ
antarā vijñānamanasī krameṇa talliṅgād iti cen nāviśeṣāt
#antarāviśeṣāt /
uktabhūtotpattilayakramamupajīvya sa kiṃ karaṇotpattikrameṇa virudhyate na veti karaṇānāmabhautikatvabhautikatvābhyāṃ saṃdehe vṛttānuvādapūrvakaṃ pūrvapakṣamāha-#bhūtānāmityādinā /
karaṇānyeva na santīti vadantaṃ pratyāha-#sendriyasyeti /
'manasastu parā buddhiryo buddheḥ paratastu saḥ', 'śrotrādīnīndriyāṇyanye'iti smṛtirdraṣṭavyā /
anyaparāḥ śabdāḥ liṅgānītyucyante /
karaṇānāṃ kramākāṅkṣāmāha-#tayoriti /
ākāṅkṣāyāṃśrutisiddhaḥ kramo grāhya ityāha-#apiceti /
vijñāyate 'neneti vijñānaṃ sendriyā buddhiḥ /
ātmano bhūtānāṃ cāntarā madhye talliṅgātsṛṣṭivākyāt 'etasmājjāyate prāṇo manaḥ'ityādirūpādvijñānamanasī anukramyete /
tathāca karaṇakrameṇa pūrvoktakramabhaṅga iti śaṅkāsūtrāṃśārthaḥ /
naca karaṇānāṃ bhautikatvādbhūtānantaryamiti vācyaṃ, teṣāṃ bhautikatve mānābhāvāt /
tathā cātmanaḥ prathamamākāśasya janma paścādvāyorityuktakramasyātmanaḥ karaṇāni tato bhūtānīti krameṇa virodha iti tittiryatharvaṇaśrutyorvirodhānna brahmaṇi samanvaya iti pūrvapakṣaphalam /
siddhāntayati-#neti /
'ātmana ākāśaḥ'ityādi tittiriśrutau pañcamyāḥ kāryakāraṇabhāvenārthataḥ kramo bhāti /
na tasyātharvaṇapāṭhena bādhaḥ arthakramavirodhikramaviśeṣasyāśruteḥ pāṭhakramasyārthakramadhīśeṣasya śeṣibādhakatvāyogāditaḥ śrutyarthakramāvirodhena pāṭhasya neyatvādbhūtānantaryaṃ karaṇānāmityarthaḥ /
kiñca bhautikatvātteṣāṃ tadānantaryamityāha-#yadīti /
naca prāṇasyābvikāratvāyogādannamayamityādimayaṭo na vikārārthateti vācyaṃ, karaṇānāṃ vibhaktatvena kāryatayā kāraṇākāṅkṣāyāmannamayamityādiśruterākāṅkṣitoktyarthamasati bādhake mayaṭo vikārārthatāyā yuktatvāt /
prācuryārthatve tvanākāṅkṣitoktiprasaṅgācchrutyaiva tejobannaprāśena vākprāṇamanasāṃ vṛddhistadabhāve tannāśa iti vikāratvasya darśitatvānna vivādāvasaraḥ /
yadvā sthūlabhūtādhīnā teṣāṃ vṛddhirvikāro mayaḍarthaḥ śrūyamāṇo bhautikatve liṅgaṃ prāṇendriyamanāṃsi bhautikāni bhūtādhīnavṛddhimattvāddehavaditi bhāvaḥ /
nanu teṣāṃ bhautikatve kathamātharvaṇe pṛthak tajjanmakathanaṃ bhūtajanmoktyaiva tajjanmasiddherityata āha-#vyapadeśo 'pīti /
prauḍhavādena teṣāmabhautikatvamupetyāpi śrutyavirodhamāha-#atha tviti /
karaṇānāṃ bhūtānāṃ ca pūrvāparatve mānābhāvānnoktabhūtakramabhaṅgaḥ /
na cātharvaṇavākyaṃ mānaṃ pāṭhamātratvādityarthaḥ /
tarhi kathaṃ kramanirṇayaḥ, tatrāha-#tatheti /
idaṃ sthūlamutpatteḥ prāk prajāpatiḥ sūtrātmāsīt atra sūkṣmabhūtātmakaprajāpattisargaḥ prathamastato manaādisarga iti kramo bhātīti bhāvaḥ /
evañca bhūtakaraṇotpattiśrutyoravirodhādbrahmaṇi samanvayasiddhiriti siddhāntaphalaṃ nigamayati-#tasmāditi //15//
END BsRp_2,3.9.15
START BsRp_2,3.10.16ḥ
carācaravyapāśrayas tu syāt tadvyapadeśo bhāktas tadbhāvabhāvitvāt
#carācarabhāvitvāt /
evaṃ tāvattatpadavācyakāraṇanirṇayāya bhūtaśrutīnāṃ virodho nirastaḥ idānīmā pādamāptestvaṃpadārthaśuddhyai jīvaśrutīnāṃ virodho nirasyate /
iha jīvo 'na jāyate mriyate'ityādiśruterjāteṣṭiśrāddhaśāstreṇa virodho 'sti na veti saṃdehe virodho 'stīti prāpte laukikajanmādivyapadeśasahāyājjāteṣṭyādiśāstreṇa jīvājatvādiśrutirbādhyata iti pūrvapakṣayati-#sta iti /
tathāca karaṇotpattikrameṇa bhūtakramasya bādhābhāve 'pi jīvotpattikrameṇa bādhaḥ syāditi pratyudāharaṇasaṃgatiḥ /
pūrvapakṣe jīvabrahmaikyāsiddhiḥ, siddhānte tatsiddhiriti bhedaḥ /
cetanajanmādyuddeśena cetanasya tasya janmāntarīyaphalasādhanaṃ jātakarmādisaṃskāro vidhīyate /
tathā coddeśyavidheyayormithovirodhe sati 'vidheyāvirodhenoddeśyaṃ neyam'iti nyāyājjanmādikaṃ dehopādhikaṃ na svata iti siddhāntayati-#tāmityādinā /
jīvāpetaṃ jīvena tyaktamidaṃ śarīram /
janmādivyapadeśaścarācaradehaviṣayo mukhyaḥ /
jīve tu bhākto gauṇa aupādhikajanmādiviṣayaḥ syādupādhijanmabhāve bhāvādasatyabhāvāditi sūtrārthaḥ /
jīvasyaupādhikajanmamṛtyau śrutimapyāha-#sa vā iti /
jāyamānapadārthamāha-#śarīramiti /
mriyamāṇatvaṃ vyācaṣṭe-#utkrāmanniti /
nanūttaratra jīvasya janmādi nirasyate, atrāpi tannirāse punaruktirityāśaṅkyāha-#jīvasyeti /
tadevaṃ jāteṣṭyādiśāstrasyaupādhikajanmādiviṣayatvānna jīvādyajanyatvaśrutivirodha iti siddham //16//
END BsRp_2,3.10.16
START BsRp_2,3.11.17ḥ
nātmā śruter nityatvāc ca tābhyaḥ
#nātmāśruternityatvācca tābhyaḥ /
agnervisphuliṅgavadetasmāparamātmanaḥ sarve jīvātmāno vyuccaranti ityādijīvotpattiśrutīnāṃ 'sa eṣa iha praviṣṭa ānakhāgrebhyaḥ' 'aja ātmā'ityādyanutpattiśrutīnāṃ ca mithovirodhātsaṃśaye mā bhūtāṃ dehajanmanāśayorjīvajanmanāśau, dehāntarabhogyasvargādihetuvidhyādyasaṃbhavāt, kalpādyantayornabhasa iva jīvasya tau kiṃ na syātāṃ tatsaṃbhavāditi pratyudāharaṇena pūrvapakṣamāha-#tatra prāptaṃ tāvaditi /
phalaṃ pūrvavat /
uparodho bādhaḥ /
nanvavikṛtaṃ brahmaivātra praviṣṭaṃ jīvo na tattvāntaramiti pratijñāsiddhiḥ, tatrāha-#naceti /
jīvaḥ parasmādbhinnaḥ, viruddhadharmavattvādbhinnasyāvikāratve pratijñābādha iti tarkopetavibhaktatvaliṅgānugṛhītotpattiśruterbalīyastvātpraveśaśrutirjīvarūpavikārātmanā praviṣṭa īśvara iti vyākhyeyeti samudāyārthaḥ /
#sarūpeti /
dṛṣṭāntaśruterbhāvā jīvā iti niścīyate /
nanu 'ātmana ākāśaḥ saṃbhūtaḥ'ityādau jīvasyotpattyaśravaṇādanupattiḥ, tatrāha-#na ceti /
evaṃ vikāratve sati vikāraprapañcātmanā svātmānamakurutetivadvikārajīvātmanā praveśa ityarthaḥ /
ajatvādiśrutiḥ kalpamadhye jīvasyānutpattyādiviṣayā, tattvamasīti śrutiśca mṛda, ghaṭa ityabhedavākyavadvyākhyeyeti prāpte siddhāntayati-#evamiti /
dharmivatsatyo vibhāgo heturaupādhiko vā /
nādyaḥ, asiddherityāha-#atrocyate nāsyeti /
dvitīye jīvasya na svato vikāratvasiddhiḥ, aprayojakatvādityāha-#buddhyādīti /
aupādhikabhede mānamāha-#tathāceti /
mayaṭo vikārārthatvamāśaṅkyāha-#tanmayatvaṃ ceti /
jālmaḥ kāmajaḍaḥ strīparatantraḥ /
strīmaya itivajjīvasya svarūpājñānādbuddhyādiparatantratvena bhedakartṛtvādibhāktvātprācuryārthe mayaṭprayoga ityarthaḥ /
liṅgaṃ nirasya tadanugrāhyaśrutergatimāha-#yadapīti /
jīvasyaupādhikajanmanāśayoḥ śrutimāha-#tatheti /
etebhyo dehātmana pariṇatebhyo bhūtebhyaḥ sāmyenotthāya janitvā tānyeva līyamānānyanu paścādvinaśyati /
pretyaupādhikamaraṇānantaraṃ saṃjñā nāstītyarthaḥ /
nanu prajñānaghanaḥ, saṃjñā nāstīti ca viruddhamityata āha-#tatheti /
upādhilayādviśeṣajñānābhāva eva saṃjñābhāvo nātmasvarūpavijñānābhāva ityuttaraṃ pratipādayati śrutirityanvayaḥ /
atraivātmani vijñānaghane pretyasaṃjñā nāstītyuktyā mā mohāntaṃ mohamadhyaṃ bhrāntimāpīpadadāpāditavānimamarthaṃ na jānāmi brūhi tvadukterarthamiti maitreyīpraśnārthaḥ /
munirāha-#na vā iti /
mohaṃ mohakaraṃ vākyamucchittiḥ pūrvāvasthānāśo dharmo 'syetyucchittidharmā pariṇāmī sa netyanucchittidharmāpariṇāmī, tasmādavināśītyarthaḥ /
tarhi na pretya saṃjñeti kathamuktaṃ, tatrāha-#mātreti /
mātrābhirviṣayairasaṃsargāttathoktamityarthaḥ /
bimbapratibimbayoriva viruddhādharmabhedo 'dhyasta ityatra hetumāha-#ata ūrdhvamiti /
jīvasya vikāritve muktyayogāttattvamasīti vākyamakhaṇḍanārthamiti ca vaktavyaṃ, tathāca phalavatpradhānavākyāpekṣitajīvanityatvaśrutīnāṃ balavattvādutpattyādhikamadhyastamanuvadantyutpattyādiśrutaya ityavirodha iti siddham //17//
END BsRp_2,3.11.17
START BsRp_2,3.12.18ḥ
jño 'ta eva
#jño 'ta eva /
'ātmaivāsya jyotiḥ'ityādyātmasvaprakāśatvaśrutīnāṃ 'paśyaṃścakṣuḥ śṛṇvañcchrotram'ityanityajñānavattvaśrutibhirvirodho 'tra nirasyate /
asya lokasya cakṣurdraṣṭā śrotraṃ śrotetyarthaḥ /
prāguktajīvānutpattihetumādāya svaprakāśatvasādhanāddhetusādhyabhāvaḥ saṃgatiḥ /
anutpattau hi svaprakāśaṃ brahmaivopahitaṃ jīva iti jīvasya svaprakāśatā sidhyati /
na caivaṃ gatārthatā, anutpannasyāpi jīvasya svaprakāśatve jñānasādhanavaiyarthyamiti tarkasahitānityajñānaśrutibalena svaprakāśatvaśruterbādhyatayā brahmānyatvaśaṅkāyāṃ tadaikyayogyatāyai svaprakāśatvasyātra sādhanāt /
tathāca pūrvapakṣe jīvasya brahmaikyāyogyatā siddhānte tadyogyatetyāpādasamāpteḥ phalamavagantavyam /
iṣṭāpattiṃ nirācaṣṭe-#te pṛṣṭā iti /
sādhanādhīnajñānatvānna svaprakāśo jīvo vyatirekeṇeśvaravadityāha-#ataḥ kādācitketi /
yathāśrute bhāṣye hetoḥ sādhyāviśeṣa iti mantavyam /
ato jīvasya svaprakāśatvaśrutirbādhyeti prāpte siddhāntayati-#evamiti /
cecchabdo niścayārthaḥ /
na kevala svaprakāśabrahmābhedājjīvasya svaprakāśatā kintu śrutito 'pītyāha-#vijñānamayeti /
yo 'yaṃ vijñānamaya iti prakaraṇa ityarthaḥ /
asuptaḥ svayaṃ bhāsamāna evātmā saptāṃlluptavyāpārānvāgādīnabhilakṣya cākaśīti /
suptārthānpaśyatīti yāvat /
atra svapne vijñāturbuddhisattvasya sākṣiṇo vijñātervināśo nāstītyarthaḥ /
ghrāṇādijanyagandhādijñānānusaṃdhānasiddhaye ātmano jñānarūpatvaṃ vācyamiti śrutyantareṇāha-#atheti /
ātmano nityacidrūpatve 'pi svato 'saṅgatayā gandhādyasaṃbandhāttatsaṃbandhaghaṭanātmakavṛttyarthāni jñānasādhanānīti na teṣāṃ vaiyarthyamityāha-#na gandheti /
paricchedo vṛttiḥ /
gandhāya tadgocarāntaḥ-karaṇavṛttaye ityarthaḥ /
suptādyavasthātmasattve 'pi caitanyābhāvānnātmā cidrūpa ityuktaṃ dūṣayati-#yatviti /
tattadāsuṣuptau na paśyatīti yattatpaśyannevāluptajñāna eva sanna paśyatītyatra hetuḥ-#nahīti /
nāśāyogyatvādityarthaḥ /
kimiti na paśyatītyata āha-#na tviti /
vṛtteḥ sādhanādhīnatvoktyā svarūpajñānasyāsādhanādhīnatvaṃ heturasiddha ityuktam /
sādhanavaiyarthyatarko 'pi nirastaḥ /
śṛṇvannityādyanityajñānaśrutīnāṃ vṛttiviṣayatvaṃ vyākhyātam /
ātmā na jñānaṃ, dravyatvāt, ityāditarkāścāgamabādhitāḥ /
phalavatpradhānavākyāpekṣitasvaprakāśatvāgamasya balavattvāt /
kiñca niravayavātmano manaḥ-saṃyogānnānityajñānaguṇatā samavāyābhāvācca na svasamavetajñānavedyatā karmakartṛtvavirodhācca /
kiñca jñānatvasyaikavṛttitve lāghavādātmaiva jñānaṃ vṛtteśca manaḥpariṇāmatvaśrutyā 'kāmaḥ saṃkalpaḥ'ityādyayā jaḍatvānnāsmākaṃ jñānadvaividhyagauravamityanavadyamātmanaḥ svaprakāśatvamiti siddham //18//
END BsRp_2,3.12.18
START BsRp_2,3.13.19ḥ
utkrāntigatyāgatīnām
svaprakāśatvādātmasvarūpādīṣadbahiṣṭhaṃ parimāṇamevāśritāśrayatvenāntarbahirbhāvena vā saṃgatyā vicārayati-#utkrāntigatyāgatīnām /
viṣayasaṃśayau darśayati-#idānīmiti /
nātmāśruterityādinā gatārthatvamasyāśaṅkyātmāṇutvaśrutīnāṃ mahattvaśrutīnāṃ cāvirodhakathanārthamasyādhikaraṇasyārambha ityāha-#nanvityādinā /
na kevalaṃ śrutotkrāntyādyanupapattyātmano 'ṇutvaṃ kintveṣo 'ṇurātmeti śrutyāpītyāha-#svaśabdeneti /
pūrvapakṣe jīvasyāṇutvādbrahmaikyāsiddhiḥ, siddhānte tatsiddhiriti matvā sūtraṃ vyākurvanpūrvapakṣamāha-#tatra prāptamityādinā /
śruteraṇuriti uttarasūtrādākṛṣya sūtraṃ pūritam /
utkrāntiḥ śrūyata iti śeṣaḥ /
sa mumūrṣuḥ jīva etairbuddhyādibhistasmāccandralokādimaṃ lokaṃ prati karma kartumāyātītyarthaḥ //19//
END BsRp_2,3.13.19
START BsRp_2,3.13.20ḥ
svātmanā cottarayoḥ
utkrāntirātmano dehānnirgamo na bhavati yenāṇutvaṃ syāt kintu svāmitvanivṛttiriti kecit /
tadaṅgīkṛtyāpyaṇutvamāvaśyakamityāha-#svātmaneti /
utkrānteruttarayorgatyāgatyayoḥ svātmanā kartrā saṃbandhādaṇutvamiti sūtrayojanā /
pākānāśrayasya paktṛtvavadratyanāśrayasyāpi gantṛtvoktiḥ kiṃ na syādityata āha-#gameriti /
gamanasya kartari saṃyogavibhāgarūpātiśayahetutvātkrartrāśritatvaṃ lokasiddhamityarthaḥ /
jīvo 'ṇuramadhyamaparimāṇatve sati gatimattvātparamāṇuvadityāha-#amadhyameti /
aṅgīkāraṃ tyajati-#satyośceti /
na svāmyanivṛttimātramutkrāntirityarthaḥ /
dehānnirgama evotkrāntirityatra liṅgāntaramāha-#dehapradeśānāmiti /
apādānatvamavadhitvam /
anyebhyo vā mukhādibhya eṣa ātmā niṣkrāmatīti śeṣaḥ /
kiñca dehamadhye 'pi jīvasya gatyāgatiśruteraṇutvamityāha-#sa iti /
indriyāṇi gṛhṇansvāpādau hṛdayaṃ sa jīvo gacchati śukraṃ prakāśakamindriyagrāmamādāya punarjāgaritasthānamāgacchatītyarthaḥ //20//
END BsRp_2,3.13.20
START BsRp_2,3.13.21ḥ
nāṇuratacchruter iti cen netarādhikārāt
#itarādhikārāt /
brahmaprakaraṇāt /
nanu mahattvaśruteḥ kathaṃ paraprakaraṇasthatvamityata āha-#parasyeti /
yā vedāntaśrutiḥ sā paraprakaraṇasthetyutsargāttasyāstatsthatvaṃ brahmārabhyādhītatvāccetyāha-#viraja iti /
nirdeṣa ityarthaḥ /
vijñānamayaśrutyā prakaraṇaṃ bādhyamiti śaṅkate-#nanviti /
aṇorjīvasya brahmaṇā bhedabhedāṅgīkārācchāstrīyābhedadṛṣṭyā mahattvoktiḥ, yathā vāmadevasyāhaṃ manuriti sarvātmatvoktirityavirodhamāha-#śāstreti //21//
END BsRp_2,3.13.21
START BsRp_2,3.13.22ḥ
svaśabdonmānābhyāṃ ca
evamutkrāntyādiśrutyāṇutvamanumitaṃ, tatra śrutimapyāha-#svaśabdeti /
bālāgrāduddhṛtaḥ śatatamo bhāgastasmādapyuddhṛtaḥ śatatamo bhāgo jīva iti, uddhṛtya mānamunmānamatyantālpatvamityarthaḥ /
bālaḥ keśaḥ, totraprotāyaḥśalākāgramārāgram /
tasmāduddhṛtā mātrā mānaṃ yasya sa jīvastathā //22//
END BsRp_2,3.13.22
START BsRp_2,3.13.23ḥ
avirodhaś candanavat
ātmasaṃyuktāyāstvaco dehavyāpisparśopalabdhikaraṇasya mahimnātmanovyāpikāryakāritvamaviruddham /
#tvagātmanoriti /
saṃbandhasya tvagavayaviniṣṭhatvādavayavinaścaikatvādātmasaṃyogasya kṛtsnatvaṅniṣṭhatetyarthaḥ //23//
END BsRp_2,3.13.23
START BsRp_2,3.13.24ḥ
avasthitivaiśeṣyād iti cen nābhyupagamād dhṛdi hi
#siddhe hīti /
natu siddhamityatulyatetyarthaḥ /
viśeṣa eva vaiśeṣyam /
candanabindoralpatvasya pratyakṣatvāttvagvyāptyā vyāpikāryakāritvakalpanā yuktā, jīvasya tvaṇutve saṃdehāddhyāpikāryadṛṣṭyā vyāpitvakalpanameva yuktam /
vyāpikāryāśrayo vyāpītyutsargāditi sūtraśaṅkābhāgārthaḥ /
ātmālpaḥ, vyāpikāryakāritvāt, candanabinduvadityanumānamayuktaṃ, tvagādau vyabhicārādityāha-#na cātrānumānamiti /
pūrvoktaśrutibhirjīvasyāṇutvaniścayāddhṛdisthatvaśrutibhirekadeśasthatvaniścayācca na dṛṣṭāntavaiṣamyamiti parihārabhāgārthamāha-#atrocyata iti //24//
END BsRp_2,3.13.24
START BsRp_2,3.13.25ḥ
guṇādvā lokavat
ātmavattaddharmajñānasyāpyaṇutvaṃ svataḥ, kādācitkaṃ tu dehaparimāṇatvamityuktvā svata eva vyāpitvamiti matāntaramāha-#guṇādveti /
vāśabdena candanadṛṣṭāntāpariteṣaḥ sūcitastamāha-#syāditi //25//
END BsRp_2,3.13.25
START BsRp_2,3.13.26ḥ
vyatireko gandhavat
uttarasūtravyāvartyaṃ śaṅkate-#kathamiti /
jñānaṃ na guṇivyatiriktadeśavyāpi, guṇatvāt, rūpavat, naca prabhāyāṃ vyabhicārastasyā api dravyatvāditi prāpte gandhe vyabhicāramāha-#ata uttaramiti /
guṇasya dravyavyatireka āśrayaviśleṣaḥ /
nanu viśliṣṭāvayavānāmalpatvādravyakṣayo na bhātītyata āha-#akṣīyāmāṇamapīti /
apiravadhāraṇe pūrvāvasthāliṅgenākṣīyamāṇameva tadravyamanumīyata ityarthaḥ /
vimatamaviśliṣṭāvayavaṃ, pūrvāvasthāto gurutvādyapacayahīnatvāt, saṃmatavaditi bhāvaḥ /
śaṅkate-#syādetaditi /
viśliṣṭānāmalpatvādityupalakṣaṇaṃ, avayavāntarāṇāṃ praveśādityapi draṣṭavyam /
viśeṣo 'vayavānāṃ viśleṣapraveśarūpaḥ sannapi na jñāyate, tathāca gurutvāpacayo na bhavatīti hetoranyathāsiddhiriti śaṅkārthaḥ /
āgacchanto 'vayavāḥ paramāṇavastrasareṇavo vā, nādyaḥ, tadgatarūpavadgandhasyāpyanupalabdhiprasaṅgāditi pariharati-#neti /
dvitīyaṃ pratyāha-#sphuṭeti /
trasareṇugandhaścetsphuṭo na syādityarthaḥ /
ato gandhasya puṣpādisthasyaiva guṇavyatireko vācya iti bhāvaḥ /
gandho na guṇiviśliṣṭaḥ guṇatvāt, rūpavaditi śaṅkate-#rūpeti /
viśleṣasya pratyakṣatvādbādha ityāha-#neti //26//
END BsRp_2,3.13.25
START BsRp_2,3.13.27ḥ
tathā ca darśayati
ātmanaścaitanyaguṇenaiva dehavyāptirityatra śrutimāha sūtrakāraḥ-#tathāca darśayatīti /
tadvyācaṣṭe-#hṛdayeti //27//
END BsRp_2,3.13.27
START BsRp_2,3.13.28ḥ
pṛthagupadeśāt
tatraiva śrutyantarārthaṃ sūtram-#pṛthagiti /
vijñānamindriyāṇāṃ jñānaśaktiṃ vijñānena caitanyaguṇenādāya śeta ityarthaḥ /
etaṃ caitanyaguṇavyāptigocaramabhiprāyam //28//
END BsRp_2,3.13.28
START BsRp_2,3.13.29ḥ
tadguṇasāratvāt tu tadvyapadeśaḥ prājñavat
tatrātmāṇutvavibhutvaśrutīnāṃ virodhādaprāmāṇyaprāptāvaṇutvaṃ jīvasya vibhutvamīśvarasyetyavirodha ityekadeśipakṣo darśitaḥ /
taṃ dūṣayansiddhāntasūtraṃ vyācaṣṭe-#tuśabda ityādinā /
tasmādbrahmābhinnatvādvibhurjīvaḥ brahmavadityanumānānugṛhite śrutismṛti āha-#tathāca sa vā eṣa iti /
nityaḥ sarvagataḥ sthāṇurityādyāḥ smārtavādāḥ /
etena jīvasya brahmabedajñāne 'ṇutvābhāvadhīstasyāṃ tadityanyonyāśraya iti nirastam /
pradhānamahāvākyānuguṇaśrutismṛtibhiraṇutvābhāvaniścayānantaramabhedajñānātpradhānavākyavirodhe guṇabhūtāṇutvaśrutīnāmaupādhikāṇutvaviṣayatvakalpanāt /
'guṇe tvanyāyyakalpanā'iti nyāyāditi bhāvaḥ /
kiñca sarvadehavyāpiśaityānubhavānyathānupapattyāṇutvaśrutayo 'dhyastāṇutvavi ṣayatvena kathañcidarthavādā neyāḥ /
laukikanyāyādapi teṣāṃ durbalatvāditi matvāha-#na cāṇoriti /
śaṅkate-#tvagiti /
yadyaṇvātmasaṃbandhasya tvagvyāptyā dehavyāpinī vedanā syāttarhyatiprasaṅga iti dūṣayati-#neti /
prasaṅgasyeṣṭhatvaṃ nirasyati-#pādatala eveti /
tasmādalpamahatoḥ saṃyogo na mahadvyāpī, kaṇṭakasaṃyogasya dehavyāptyadarśanāt, tathācāṇvātmasaṃyogastvagekadeśastha eveti dehavyāpivedanānupapattiḥ /
naca siddhānte tvagātmasaṃbandhasya vyāpitvātkaṇṭakasaṃbandhe dehavyāpivedanāprasaṅga iti vācyam /
yāvatī viṣayasaṃbaddhā tvak tāvadvyāpyātmasaṃbandhastāvadvyāpivedanāheturiti niyamāt /
na caivaṃ viṣayatvaksaṃbandha eva taddheturastu kimātmavyāptyeti vācyam /
vedanā hi sukhaṃ duḥkhaṃ tadanubhavaśca, na caiṣāṃ vyāpakānāṃ kāryāṇāmalpamupādānaṃ saṃbhavati kāryasyopādānādviśleṣānupapatteḥ /
na caiṣāṃ vyāpakatvamasiddhaṃ, sūryataptasya gaṅgānimagnasya sarvāṅgavyāpiduḥkhasukhānubhavasya durapahnavatvāt /
yaduktaṃ guṇasyāpi guṇiviśleṣo gandhavaditi, tannetyāha-#na cāṇoriti /
gandho nāśrayādviśliṣṭaḥ, guṇatvāt, rūpavadityatrāgamamāha-#tathā coktamiti /
naca pratyakṣabādhaḥ, gandhasya pratyakṣatve 'pi nirāśrayatvasyāpratyakṣatvānmahatāṃ trasareṇūnāmanudbhūtasparśānāmudbhūtagandhānāmāgamanātsphuṭagandhopalambhasaṃbhavaḥ, avayavāntarapraveśānna sahasā mūladravyakṣaya iti bhāvaḥ /
pūrvaṃ caitanyasya guṇatvamupetya tadvyāptyā guṇyātmāṇutvaṃ nirastaṃ, saṃprati tasya guṇatvamasiddhamityāha-#yadi ca caitanyamiti /
utsūtraṃ vibhutvaṃ prasādhyāṇutvādyuktergatipradarśanārthaṃ sūtraṃ vyācaṣṭe-#kathamityādinā /
'antarā vijñānamanasī hṛdi hi'iti ca prakṛtā buddhiryogyatvāttacchabdena parāmṛśyate /
buddhiguṇānāmātmanyadhyāsādaṇutvādyuktirna svataḥ, ānantyaśrutivirodhādityāha-#tathāceti /
akāryakāraṇadravyasamānādhikaraṇatayā tattvamasīti vākyasya so 'yamiti vākyavadakhaṇḍābhedārthatvādānantyaṃ satyamaṇutvamadhyastamityarthaḥ /
uktaṃ caitadaṅguṣṭhādhikaraṇe 'pratipādyaviruddhamuddeśyagataviśeṣaṇamavivakṣitam'iti /
bālāgravākyamārāgravākyaṃ cetyunmānadvayamuktam /
tatrādyaṃ nirasya dvitīyaṃ nirasyati-#tathetarasminnapīti /
buddherguṇena nimittenātmanyadhyasto guṇo bhavati tenātmaguṇenādhyastenaivārāgraparimāṇo 'pakṛṣṭaśca jīvo dṛṣṭaḥ svatastvananta evetyarthaḥ /
'na cakṣuṣā gṛhyate nāpi vācā nānyairdevaistapasā karmaṇā vā /
jñānaprasādena viśuddhasattvastatastu taṃ paśyati niṣkalaṃ dhyāyamānaḥ'ityuktvā 'eṣo 'ṇurātmā'ityuktaḥ para eva, yadi jīvastathāpyadhyastāṇutvamaṇuśabdārtha ityāha-#jīvasyāpīti /
yaduktaṃ pṛthagupadeśāccaitanyaguṇenaivātmano dehavyāptiriti, tatrāha-#tathā prajñayeti /
buddhiḥ prajñetyarthaḥ /
yadi caitanyaṃ prajñā tadā bhedopacāra ityāha-#vyapadeśamātraṃ veti /
nanu caitanyaṃ guṇa iti bhedo mukhyo 'stu, netyāha-#na hyatreti /
nirguṇatvaśruterityarthaḥ /
anyadapi pūrvoktaṃ buddhyādyupādhikamityāha-#hṛdayetyādinā /
sautraṃ dṛṣṭāntaṃ vivṛṇoti-#yatheti /
asattvamityāpātataḥ /
asaṃsāritvamāpādyam /
śeṣaṃ subodham //29//
END BsRp_2,3.13.29
START BsRp_2,3.13.30ḥ
yāvadātmabhāvitvāc ca na doṣas taddarśanāt
nanu svataḥ saṃsāritvamastu kiṃ buddhyupādhinetyata āha-#yāvadeva cāyamiti /
samāno buddhitādātmyāpannaḥ san vijñānaṃ brahma tanmayo vikāro 'ṇurityarthaḥ /
kiṃ na syādityata āha-#pradeśāntara iti /
vijñānamayo buddhipracura ityarthaḥ /
kena samāna ityākāṅkṣāyāmiti śeṣaḥ /
śrutibalādbuddheryāvatsaṃsāryātmabhāvitvamuktaṃ, sati mūle kāryasya viyogāsaṃbhavācceti yuktyāpyāha-#apica mithyeti /
samyagjñānādeva buddhyādibandhadhvaṃsa ityatra śrutimāha-#darśayatīti /
mṛtyumatyetītyanvayaḥ /
ādityavarṇaṃ svaprakāśam /
tamasaḥ parastādajñānāspṛṣṭamityarthaḥ //30//
END BsRp_2,3.13.30
START BsRp_2,3.13.31ḥ
puṃstvādivat tv asya sato 'bhivyaktiyogāt
yāvadātmabhāvitvasyāsiddhiṃ śaṅkate-#nanviti /
suṣuptau buddhisattve brahmasaṃpattirna syāt /
pralaye tatsattve pralayavyāhatirityarthaḥ /
sthūlasūkṣmātmanā buddheryāvadātmabhāvitvamastītyāha-#puṃstveti /
puṃstvaṃ retaḥ /
ādipadena śmaśvādigrahaḥ /
asya buddhisaṃbandhasyetyarthaḥ /
svāpe bījātmanā sato buddhayādeḥ prabodhe 'bhivyaktirityatra śrutimāha-#darśayatīti /
na vidurityavidyātmakabījasadbhāvoktaḥ /
te vyāghrādayaḥ punarāvirbhavanti ityabhivyaktinirdeśaḥ //31//
END BsRp_2,3.13.31
START BsRp_2,3.13.32ḥ
nityopalabdhyanupalabdhiprasaṅgo 'nyataraniyamo vānyathā
buddhisadbhāve mānamāha sūtrakāraḥ-#nityeti /
'manasā hyeva paśyati, 'buddhiśca na viceṣṭati,'
'vijñānaṃ yajñaṃ tanute,' 'cetasā veditavyaḥ,' 'cittaṃ ca cetayitavyam'iti tatra tatra śrutiṣu manaādipadavācyaṃ tāvadbuddhidravyaṃ prasiddhamityarthaḥ /
kathamekasyānekadhoktiḥ, tatrāha-#kvacicceti /
garvavṛttiko 'haṅkāro vijñānaṃ citpradhānaṃ smṛtipradhānaṃ vā cittamityapi draṣṭavyam /
yadyapi sākṣipratyakṣasiddhamantaḥkaraṇaṃ śrutyanūditaṃ ca tathāpi pratyakṣaśrutyorvivadamānaṃ prati vyāsaṅgānupapattyā tatsādhayati-#taccetyādinā /
sūtraṃ yojayati-#anyatheti /
pañcendriyāṇāṃ pañcaviṣayasaṃbandhe sati nityaṃ yugapatpañcopalabdhayaḥ syuḥ, mano 'tiriktasāmagryāḥ sattvāt /
yadi satyāmapi sāmagryāmupalabdhyabhāvastarhi sadaivānupalabdhiprasaṅga ityarthaḥ /
ataḥ kādācitkopalabdhiniyāmakaṃ mana eṣṭavyamiti bhāvaḥ /
nanu satyapi kāragrisaṃyoge dāhakādācitkatvavadupalabdhikādācitkatvamastu kiṃ manasetyāśaṅkyānyataraniyamo vetyetadvyācaṣṭe-#athaveti /
satyāṃ sāmagryāṃ nityopalabdhirvāṅgīkāryā anyatarasya kāraṇasya kenapicchaktipratibandhaniyamo vāṅgīkāryaḥ, yathā maṇināgniśaktipratibandha iti vākārārthaḥ /
astu pratibandha ityata āha-#naceti /
na cendriyasyaivāstu śaktipratibandha iti vācyam /
pratibandhakābhāvāt /
naca dṛṣṭasāmagryāṃ satyāmadṛṣṭaṃ pratibandhakamiti yuktamatiprasaṅgāt /
naca vyāsaṅgaḥ, pratibandhakamano 'sattve tasyāsaṃbhavāt /
tathāhi-rasādīnāṃ sahopalabdhiprāptau rasabubhutsārūpo vyāsaṅgo rūpādyupalabdhipratibandhako vācyaḥ, sa ca guṇatvādrūpavadguṇyāśrayaḥ, tatrātmano 'saṅganirguṇakūṭasthasya guṇitvāyogānmana eva guṇitvenaiṣṭavyamiti vyāsaṅgānupapattyā manaḥsiddhiḥ /
etadabhipretyopasaṃharati-#tasmāditi /
avadhānaṃ bubhutsā /
na cānicchato 'pi durgandhādyupalambhānna bubhutsopalabdhirniyāmiketi vācyam, anekaviṣayasaṃnidhau kvacideva tasyā niyāmakatvāṅgīkārāt /
teṣāṃ mate punaricchādīnāmātmadharmatvaṃ teṣāṃ mano durlabhamiti mantavyam /
icchādidharmiṇevātmanā vyāsaṅgopapatteḥ /
saṃprati vyāsaṅgasya mānasatve śrutimāha-#tathāceti /
na kevalaṃ vyāsaṅgānmanaḥsiddhiḥ, kintu kāmādyāśrayatvenāpītyāha-#kāmādayaśceti /
buddheḥ prāmāṇiktavoktiphalamāha-#tasmāditi //32//
END BsRp_2,3.13.32
START BsRp_2,3.14.33ḥ
kartā śāstrārthavattvāt
evamātmanyaṇutvādhyāsoktyā svābhāvikaṃ mahattvaṃ sthāpitam /
saṃprati tato bahiṣṭhaṃ kartṛtvaṃ sādhayati-#kartā śāstrārthavattvāt /
sa nityaścidrūpo mahānātmā kartā na vetyasaṅgatvaśrutīnāṃ vidhyādiśrutīnāṃ ca vipratipattyā saṃśaye buddhikartṛtvenaiva vidhyādiśāstropapatterakartātmeti sāṃkhyapakṣaprāptau siddhāntayannaiva tadguṇasāratvoktyātmani kartṛtvādhyāsasyāpi siddhatvātpunaruktimāśaṅkya sāṃkhyapakṣanirāsārthamātmanikartṛtvādhyāsaprapañcanānna punaruktirityāha-#tadguṇeti /
adhikāraḥ prasaṅgaḥ /
vastuto 'saṅgatvam /
avidyātaḥ kartṛtvamityasaṅgatvakartṛtvaśrutīnāmavirodhokteḥ kartṛtvavicārātmakādhikaraṇatrayasya pādasaṃgatiḥ /
śrutīnāṃ mitho virodhāvirodhau pūrvottarapakṣayoḥ phalam /
yadvātra pūrvapakṣe bandhābhāvācchāstravaiyarthyaṃ phalaṃ, siddhānte kartṛtvādisaṃbandhasattvācchāstrārthavatteti bhedaḥ /
nanu buddhikartṛtvena śāstrārthavattāstu kiṃ jīvakartṛtvena tatrāha-#taddhi kartuḥ sata iti /
mayedaṃ kartavyamiti bodhasamarthasya cetanasyaiva kartṛtvaṃ vācyaṃ na tvacetanāyā buddheḥ /
kiṃ ca bhokturātmana eva kartṛtā vācyā 'śāstraphalaṃ prayoktari'iti nyāyāditi bhāvaḥ //33//
END BsRp_2,3.14.33
START BsRp_2,3.14.34ḥ
vihāropadeśāt
saṃdhyaṃ sthānaṃ svapnaḥ /
amṛtaḥ sa ātmā yatheṣṭamīyate gacchatīti vihāropadeśāt, ātmā kartā //34//
END BsRp_2,3.14.34
START BsRp_2,3.14.35ḥ
upādānāt
prāṇānāṃ madhye vijñānena buddhyā vijñānasamarthamindriyajātamādāya śete iti prāṇān gṛhītvā parivartata iti upādānakartṛtvamātmanaḥ akartṛtve upādānānupapatteriti bhāvaḥ //35//
END BsRp_2,3.14.35
START BsRp_2,3.14.36ḥ
vyapadeśāc ca kriyāyāṃ na cen nirdeśaviparyayaḥ
vijñānaśabdo jīvasya nirdeśo na cet tadā prathamānirdeśādviparyayaḥ /
karaṇadyotitṛtīyayā nirdeśaḥ syāt /
tasmādiha śrutau tanuta ityākhyātena kartṛvācinā vijñānapadasya sāmānādhikaraṇyanirdeśātkriyāyāmātmanaḥ kartṛtvaṃ sūcyata iti sūtrabhāṣyayorarthaḥ //36//
END BsRp_2,3.14.36
START BsRp_2,3.14.37ḥ
upalabdhivadaniyamaḥ
sūtrāntaramavatārayati-#atrāheti /
jīvaḥ svatantraścediṣṭameva kuryādasvatantraścenna kartā, 'svatantraḥ kartā'iti nyāyādityarthaḥ /
satyapi svātantrye kārakavaicitryādaniyatā pravṛttiriti sūtreṇa pariharati-#yatheti /
dṛṣṭāntāsaṃpratipattyā śaṅkate-#upalabdhāvapīti /
cakṣurādīnāṃ caitanyena viṣayasaṃbandhārthatvātsvasaṃbandhopalabdhau cātmanaścaitanyasvabhāvatvena svātantryāddṛṣṭāntasiddhirityāha-#neti /
nanvātmā viṣayasaṃbandhāya karaṇānyapekṣate cetkathaṃ svatantra ityāśaṅkyamāha-#apiceti /
svātantryaṃ nāma na svānyānapekṣatvam, īśvarasyāpi prāṇikarmāpekṣatvenāsvātantryaprasaṅgāt /
kiṃ tu svetarakārakaprayoktṛtve sati kārakāpreryatvaṃ svātantryaṃ tena svatantro 'pi jīva iṣṭasādhanatvabhrāntyaniṣṭasādhanamapyanutiṣṭhatītyaniyatā pravṛttiḥ svātantryaṃ cetyaviruddhamityarthaḥ //37//
END BsRp_2,3.14.37
START BsRp_2,3.14.38ḥ
śaktiviparyayāt
jīvasya kartṛtve hetvantarārthaṃ sūtram-#śaktīti /
buddheḥ karaṇaśaktiviparītā kartṛśaktiḥ syādityarthaḥ /
tataḥ kiṃ, tatrāha-#satyāṃ ca buddheriti /
yo 'handhīgamyaḥ /
sa kartā sa eva jīvo yattadapekṣitaṃ karaṇaṃ tanmana iti jīvakartṛtvasiddhiriti bhāvaḥ //38//
END BsRp_2,3.14.38
START BsRp_2,3.14.39ḥ
samādhyabhāvāc ca
jñānasādhanavidhyanyathānupapattyāpyātmanaḥ kartṛtvaṃ vācyamityāha-#samādhīti /
muktiphalabhoktureva tadupāyasamādhikartṛtvaṃ yuktam, anyathātmano 'kartṛtve buddherapi abhoktryāḥ kartṛtvāyogātsamādhyabhāvaprasaṅga ityarthaḥ //39//
END BsRp_2,3.14.39
START BsRp_2,3.15.40ḥ
yathā ca takṣobhayathā
#yathā ca takṣobhayathā /
uktamātmanaḥ kartṛtvamupajīvya saṃśayapūrvapakṣāvāha-#evaṃ tāvadityādinā /
sāṃkhyanirāsenātmanaḥ kartṛtve sādhite bādhakābhāvāt tatsatyamiti mīmāṃsakādipakṣaḥ prāptaḥ /
na cāsaṅgatvāgamena bādhaḥ, ahaṃ kartetyanubhavasahitakartṛtvaśrutibalena tasyāgamasya stāvakatvāditi prāpta utsūtrameva siddhāntayati-#na svābhāvikamiti /
yaduktaṃ bādhakābhāvāditi tadasiddhamityāha-#anirmokṣeti /
nanu kartṛtvaṃ nāma kriyāśaktirmuktāvapyasti tathāpi śaktikāryasya kriyārūpaśakyasyābhāvānmukteḥ puruṣārthatvasiddhiriti śaṅkate-#nanu sthitāyāmiti /
satyāṃ śaktau kathaṃ kāryaparihāraḥ, tatrāha-#tatparihāraśceti /
muktau śaktisattve kāryamapi syāt, śakyābhāve śaktyayogāt /
asti hi pralaye 'pi kāryaṃ punarudbhavayogyaṃ sūkṣmaṃ śakyaṃ, tathāca śaktyā dharmādinimitteḥ sahitakāryākṣepānmuktilopa iti pariharati-#na nimittānāmapīti /
sanimittasya kāryasya śakyatvena śaktyā saṃbandhānnamittānāmapi paramparayā śaktisaṃbandhitvamuktaṃ mantavyam /
saṃbandhena saṃbandhinetyarthaḥ /
yadvā śaktirlakṣaṇamākṣepakaṃ yasya kāryasya tena kāryeṇa yaḥ saṃbandhasteneti vyadhikaraṇe tṛtīye /
nanu narasya karmaṇā devatvavacchāstrabalātkarturevākartṛtāsiddhiriti śaṅkate-#nanviti /
jñānādakartṛtvākhyamokṣatkartṛtvamāvidyakaṃ svādyato jñānamajñānasyaiva nivartakam /
yadi karmaṇā mokṣaḥ. tatrāha-#neti /
ātmanaḥ svābhāvikaṃ kartṛtvamabhayupagamyānirmokṣa uktaḥ /
saṃpratyasaṅganirvikāratvānekaśrutivyākopāttanna svābhāvikamityāha-#apiceti /
nacābhyastānekaśrutīnāṃ stāvakatvakalpanaṃ yuktaṃ, na cāhaṃ kartetyanubhavo virudhyate, tasya satyamithyodāsīnakartṛtvāvagāhino 'dhyāsatvenāpyupapatterityarthaḥ /
kartṛtvasyādhyastatve śrutimāha-#tathāceti /
vidvadanubhavabādhitaṃ ca kartṛtvamityāha-#nahīti /
buddhyādisaṃghātādvyatirikto yadi parasmādanyaścetano na syāttadā para eva saṃsārī prasajyeta, taccāniṣṭaṃ, parasya nityamuktatvavyāghātāditi śaṅkate-#para eveti /
na vayaṃ śuddhasya ciddhātoḥ parasya bandhaṃ vadāmaḥ, kintu tasyaivāvidyābuddhyādiprativimbitasyāvidyayā bhinnasya jīvatvaṃ prāptasya bandhamokṣāviti brūmaḥ /
kalpitabhedo 'pi loke bimbapratibimbayordharmavyavasthāpako dṛṣṭa iti pariharati-#nāvidyeti /
avidyopahito bandho na śūddhātmanītyatra śrutimāha-#tathāceti /
kartṛtvasya buddhyupādhyanvayavyatirekānuvidhāyitvācchruteśca na svābhāvikatvamityāha-#tathā svapneti /
ātmaiva kāmyate ānandatvādityātmakāmaṃ svarūpaṃ svātiriktakāmyāsattvādakāmaṃ, ātmakāmatvādakāmatvāccāptakāmaṃ viśokatvāccetyāha-#śoketi /
śokāntaraṃ duḥkhāspṛṣṭamityarthaḥ /
tasyaiva suṣuptātmarūpasya paramapuruṣārthatāmāha-#eṣa iti //
gatiḥ prāpyaṃ, saṃpadaiśvaryaṃ loko bogyaṃ sukhaṃ, caitasmādanyatrāstītyarthaḥ /
ātmā svato 'kartā buddhyādyupādhinā tu kartetyubhayathābhāva uktaḥ /
tatrārthe sūtraṃ yojayati-#tadetadāhetyādinā /
saṃprasādaḥ suṣuptiḥ /
yathā sphaṭikasya lauhityaṃ kusumādyupādhikaṃ tathātmanaḥ kartṛtvaṃ buddhyādyupādhikamanvayavyatirekābhyāṃ siddham /
naca tau buddherātmakartṛtve karaṇatvaviṣayau nopādānatvaviṣayāviti yuktaṃ, karaṇatvāt kāryānvayyupādānatvasyāntaraṅgatayā citsaṃvalitabuddhestābyāmupādānatvasyaiva siddheḥ, evaṃ cidabhedenādhyastabuddhyākhyāhaṅkārasya kartṛtvopādānatvena mahāvākyasaṃmatiśceti bhāvaḥ /
nanu takṣā svahastādinā vāsyādipreraṇaśaktatvātsvataḥ kartā ātmā tu niravayavatvādaśakta iti dṛṣṭāntavaiṣamyamāśaṅkyaupādhikakartṛtvāṃśena vivakṣitena sāmyamāha-#takṣadṛṣṭāntaśceti /
śāstreṇānūdyamānaṃ kartṛtvaṃ svābhāvikameva kiṃ na syādityata āha-#naca svābhāvikamiti /
upādhyabhāvakāle śrutaṃ kartṛtvaṃ svābhāvikameveti śaṅkate-#nanu saṃdhya iti /
kiñca karaṇairviśiṣṭasya kartṛtve teṣāṃ kartrantarbhāvātteṣvapi kartṛvibhaktiḥ syāt /
na caivamasti tataḥ kevalātmanaḥ kartṛtvamityāha-#tatheti /
svapnavihāre tāvadupādhyabhāvo 'siddha ityāha-#na tāvatsaṃdhya iti /
vihārasya mithyātvāttatkartṛtvamapi mithyetyāha-#vihāro 'pīti /
jakṣat bhuñjāna iva /
kaṇatvaviśiṣṭasya kartṛtve karaṇeṣu kartṛvibhaktiḥ syāt, na karaṇavibhaktirityuktaṃ pratyāha-#bhavati ca loka iti /
kartṛṣvapi karaṇavibhaktirna virudhyate dṛṣṭatvāt /
asti ca kartṛtvaprayogaḥ, 'vijñānaṃ yajñaṃ tanute'ityādāviti bhāvaḥ /
upādānasya sakartṛkatvamaṅgīkṛtya kevalātmanaḥ kartṛtvaṃ nirastam /
idānīṃ tasyākriyatvānna kartrapekṣetyāha-#apiceti /
pūrvaṃ vijñānaṃ jīva ityaṅgīkṛtya jīvasya kartṛtve tanuta iti śrutiruktā, saṃprati tayā śrutyānupahitātmanaḥ kartṛtvamiti prāptau vijñānaṃ buddhireva tasyā evātra kartṛtvamucyate /
tadupahitātmanaḥ kartṛtvasiddhaya ityabhipretyāha-#yastviti /
'yo 'yaṃ vijñānamayaḥ'ityādiśrutiṣu vijñānabdasya buddhau prasiddhatvādatra ca manomayakośānantaraṃ paṭhitatvācchraddhādiliṅgācca buddhireva vijñānamityarthaḥ /
tatraiva liṅgāntaramāha-#vijñānaṃ devā iti /
'mahadyakṣaṃ prathamajam'ityādiśrutau hiraṇyagarbhabrahmātmakabuddherjyeṣṭhatvokteratra devairindriyairūpāsyamānaṃ jyeṣṭhaṃ brahma vijñānaṃ buddhirevetyarthaḥ /
yakṣaṃ pūjyam /
kiñca śrutyantare yajñasya buddhikāryatvokteratrāpi yajñakartṛvijñānaṃ buddhirityāha-#sa eṣa iti /
cittena dhyātvā vācā mantroktyā yajño jāyate tataścittasya vācaḥ pūrvottarabhāvo yajña ityarthaḥ /
yaccoktaṃ buddheḥ kartṛtve śaktivaiparītyaprasaṅga iti /
tanna viklidyante taṇḍulāḥ, jvalanti kāṣṭhāni, bibharti sthālīti svasvavyāpāreṣu sarvakārakāṇāṃ kartṛtvasvīkārādityāha-#naceti /
tarhi buddhyādīnāṃ kartṛtve karaṇatvavārtā teṣu na syādityata āha-#upalabdhīti /
yathā kāṣṭhānāṃ svavyāpāre kartṛtve 'pi pākāpekṣayā karaṇatvaṃ tathā buddhyādīnāmadhyavasāyasaṃkalpādikriyākartṛtve 'pyupalabdhyapekṣayā karaṇatvamityarthaḥ /
nanu tarhyupalabdhiḥ kasya vyāpāra ityāha-#sā ceti /
tarhi tasyāmātmā kevalaḥ kartā syāt, yasya yo vyāpāraḥ sa tasya karteti sthiterityata āha-#naceti /
upalabdhernityatve buddhyādīnāṃ kathaṃ karaṇatvamuktamiti ceducyate-akhaṇḍasākṣicaitanyaṃ buddhivṛttibhirbhinnaṃ sadviṣayāvācchinnatvena jāyate, tathāca viṣayāvacchinnacaitanyākhyopalabdhau buddhyādīnāṃ karaṇatvaṃ buddhyādyupahitātmanaḥ kartṛtvaṃ na kevalasya, naca buddhereva tatkartṛtvaṃ caitanyasya jaḍavyāpāratvāyogāditi bhāvaḥ /
yaccoktaṃ buddheḥ kartṛtve sa evāhandhīgamyo jīva iti tasya karaṇāntaraṃ kalpanīyaṃ, tathāca nāmamātre vivāda iti tatra kevalātmanaḥ kartṛtvamuktamiti bhrāntiṃ nirasyati-#ahaṅkāreti /
sāṃkhyanirāsārthaṃ buddhyabhedenādhyastacidātmakāhaṅkāragataṃ kartṛtvaṃ yaduktaṃ tadahandhīgamyasya buddhiviśiṣṭātmana eva na kevalasya sākṣiṇo bhavitumarhati, dṛśyadharmasya sākṣisvabhāvatvāyogāt /
evaṃ viśiṣṭātmanaḥ kartṛtve viśeṣaṇībhūtāyā jaḍabuddhereva karaṇatvopapatterna karaṇāntarakalpanāprasaṅgaḥ /
adhyāsaṃ vinā kevalabuddhikartṛtvavādinastu karaṇāntaraprasaṅgo durvāra ityarthaḥ /
evaṃ śāstrārthavattvādihetūnāmātmanaḥ kartṛtvamātrasādhakatve 'pi svābhāvikakartṛtvasādhanasāmarthyābhāvādadhyastameva kartṛtvaṃ vidhyādikartṛtvaśrutīnāmupajīvyam /
tasmādasaṅgatvavidhyādikartṛtvaśrutīnāmavirodha iti siddham //40//
END BsRp_2,3.15.40
START BsRp_2,3.16.41ḥ
parāt tu tacchruteḥ
#parāttu tacchruteḥ /
yathā sphaṭike lauhityādhyāse lohitadravyaṃ karaṇaṃ tenāyaṃ sphaṭiko lohita ityanubhavāt, tathā kāmādipariṇāmibuddhirātmani kartṛtvādyadhyāse karaṇamityuktam /
tadadhyastaṃ kartṛtvamupajīvya jīvasya kārakasaṃpannatvādīśvarasya kārayitṛtvaśruteśca saṃśayamāha-#yadidamiti /
atra 'eṣa hyeva'ityādiśrutīnāṃ kartṛsvātantryadyotakavidhyādiśrutibhirvirodhasamādhānātpādasaṃgatiḥ /
karmamīmāṃsakamatena pūrvapakṣayati-#tatretyādinā /
buddhyādikārakasaṃpattāvīśvaravyatireke kartṛtvavyatirekānupalabdherneśvaraḥ prayojakaḥ /
kiñca prayojakatve nairghṛṇyādiprasaṅga ityāha-#kleśātmakena ceti /
dattottaramidaṃ codyamiti śaṅkate-#nanviti /
pūrvaṃ jīvasya dharmādharmavattvaṃ siddhavatkṛtya tatsāpekṣatvādviṣamajagatkartṛtvamaviruddhamityuktaṃ saṃprati īśvarādhīnatve jīvasya kartṛtve siddhe dharmādharmavattvasiddhiḥ, tadvattvasiddhau tatsāpekṣakārayitṛtvasiddhiḥ, īśvarasya kārayitṛtve siddhe jīvasya kartṛtvasiddhiriti cakrakāpatteḥ karmasāpekṣatvaṃ na saṃbhavatītyucyata ityāha-#satyamiti /
astu karmānapekṣasya pravartakatvaṃ, tatrāha-#akṛteti /
anapekṣasya pravartakatve dharmavato narān duḥkhenādharmavataḥ sukhena yojayet, kāruṇikatve vā sarve sukhena ekarūpāḥ syuruti jagadvaicitryaṃ vidhyādiśāstraṃ ca na syāt /
tasmādvidhyādiśāstrārthavattvāya rāgadveṣāyattaṃ svata eva jīvasya kartṛtvaṃ vācyaṃ, tathāca kārayitṛtvaśrutivirodhaḥ /
īśvarastāvikā vā sā śrutiriti prāpte siddhāntayati-#etāmiti /
yathā candanādisāmagryāṃ satyāṃ dharmavyatirike sukhavyatirekagrahābhāve 'pi 'puṇyo vai puṇyena karmaṇā bhavati'ityādiśāstraprāmāṇyādeva dharmasya hetutvasiddhiḥ, evamīśvarasyāpi śāstrabalātkārayitṛtvasiddhiriti bhāvaḥ //41//
END BsRp_2,3.16.41
START BsRp_2,3.16.42ḥ
kṛtaprayatnāpekṣas tu vihitapratiṣiddhāvaiyarthyādibhyaḥ
dharmādharmābhyāmeva phalavaiṣamyasiddheralamīśvareṇetyāśaṅkya bījairevāṅkuravaiṣamyasiddheḥ parjanyavaiyarthyaṃ syāt /
yadi viśeṣahetūnāṃ sādhāraṇahetvapekṣatvānna vaiyarthyaṃ tarhi īśvarasyāpi sādhāraṇahetutvānna vaiyarthyamityāha-#parjanyavaditi /
dṛṣṭāntaṃ vivṛṇoti-#yatheti /
atidīrghavallīgranthayo gucchāḥ puṣpastabakā vā, gulmāstu hrasvavallya iti bhedaḥ /
kimīśvarasya kārayitṛtve jīvasya kartṛtvaṃ na syādityāpādyate uta cakrakāpattirvā /
nādya ityāha-#naiṣa doṣa iti /
adhyāpakādhīnasya baṭormukhyādhyayanakartṛtvadarśanāditi bhāvaḥ /
cakrakaṃ nirasyati-#apiceti /
anavadyaṃ jīvasya kartṛtvamīśvarasya kārayitṛtvaṃ ceti śeṣaḥ /
īśvarasya sāpekṣatve vidhyādiśāstraprāmāṇyānyathānupapattiṃ pramāṇayati-#kathamityādinā /
evaṃ sāpekṣatve satyavaiyarthyaṃ bhavati, anyathānapekṣatve vaiyarthyaṃ prapañcayati-#īśvara iti /
tayoḥ sthāne sa eva niyujyeta abhiṣicyeta /
tayoḥ kāryaṃ sa eva kuryāditi yāvat /
tathāca jīvasya nirapekṣeśvaraparatantratvādvidhyādiśāstramakiñcitkaramanarthakaṃ syāditi saṃbandhaḥ /
puruṣakāraḥ prayatnaḥ /
ādiśabdārthamāha-#tatheti /
pūrvoktadeṣo 'kṛtābhyāgamādiḥ /
tasmāt karmasāpekṣeśvarasya kārayitṛtvāt 'eṣa hyeva'ityādiśrutervidhyādiśrutyavirodha iti siddham //42//
END BsRp_2,3.16.42
START BsRp_2,3.17.43ḥ
aṃśo nānāvyapadeśād anyathā cāpi dāśakitavāditvam adhīyata eke
#aṃśa-eke /
nityaḥ svaprakāśo 'naṇurakartā jīva'iti śodhitatvaṃpadārthasyātra brahmaikyasādhanena bhedābhedaśrutīnāṃ virodhasamādhānātpādasaṃgatiḥ /
pūrvapakṣe pratyagabhinnabrahmasiddhiḥ, siddhānte tatsiddhiriti bhedaḥ /
pūrvoktopakāryopakārakabhāvākṣiptaṃ jīveśayoḥ saṃbandhaṃ viṣayīkṛtya dvividhadṛṣṭāntadarśanātsaṃśayamāha-#tataśceti /
prasiddhasvasvāmitvasaṃbandhasaṃbhavādyaḥ kaścit saṃbandha ityaniyamo na yukta ityarucerāha-#athaveti /
anena 'ya ātmani tiṣṭhan'ityādiśrutiprasiddhabhedakoṭirdarśitā /
evaṃ tattvamasītyādiśrutisiddhā bhedakoṭirdraṣṭavyā, tathāca bhedābhedaśrutīnāṃ samabalatvādvirodhe sati saṃbandhāniścayātsaṃbandhāpekṣasya pūrvoktopakāryāpakārakabhāvasyāsiddhirityākṣepātsaṃgatiḥ /
lokasiddhānarthātmakabhedānuvāditvena bhedaśrutīnāṃ durbalatvādajñātaphalavadabhedaśrutyanusāreṇa prakalpitabhedanibandhanoṃ'śāṃśibhāvaḥ saṃbandha iti siddhāntayati-#ata ityādinā /
agneḥ sāṃśatve 'pi niṣkaleśvarasya kathaṃ sāṃśatvamata āha-#aṃśa iveti /
jīva ityanuṣaṅgaḥ /
bheda eva cetsvasvāmibhāvo yukto nāṃśāṃśibhāva iti śaṅkate-#nanu ceti /
abhedasyāpi sattvādaṃśāṃśibhāva ityāha-#ata iti /
vañcasi gacchasi yadāste yo nāmarūpe nirmāya praviśya vyavaharanvartate taṃ vidvānamṛto bhavatīti śrutyarthaḥ /
śrutisiddhābhede yuktimāha-#caitanyaṃ ceti /
jīvo brahmaiva cetanatvāt brahmavadityarthaḥ //43//
END BsRp_2,3.17.43
START BsRp_2,3.17.44ḥ
mantravarṇāc ca
asya sahasraśīrṣapuruṣasya tāvānprapañco mahimā vibhūtiḥ puruṣastasmātprapañcāt jyāyānmahattaraḥ /
bhūtāni dehino jīvā ityatra niyāmakamāha-#ahiṃsanniti /
tīrthāni śāstroktakarmāṇi, tebhyo 'nyatra sarvaprāṇihiṃsāmakurvanbrahmalokamāpnotītyarthaḥ /
atra bhūtaśabdasya prāṇiṣu prayogātsūtroktamantre 'pi tatheti bhāvaḥ /
bhūtānāṃ pādatve 'pyaṃśatvaṃ kutaḥ, tatrāha-#aṃśaḥ pāda iti //44//
END BsRp_2,3.17.44
START BsRp_2,3.17.45ḥ
api ca smaryate
jīvasya puruṣasūktamantroktabhagavadaṃśatve bhagavadgītāmudāharati sūtrakāraḥ-#apiceti /
atyantabhinneśitrīśitavyabhāvaprasiddheḥ īśitavyajīvasya kathamīśvarāṃśatvamityāśaṅkya kalpitabhedenāpīśitavyatvopapatteḥ, ananyathāsiddhābhedaśāstrabalādaṃśatvamityāha-#yattvityādinā /
aupādhike īśvarasya niyantṛtve jīva eva tanniyantā kiṃ na syādityata āha-#niratiśayeti /
nitarāṃ hīnaḥ śarīrādyupādhiḥ, ājñānikopādhitāratamyādīśeśitavyavyavasthā, na vastutaḥ /
taduktaṃ sureśvarācāryaiḥ-'īśeśitavyasaṃbandhaḥ pratyagajñānahetujaḥ /
samyagjñāne tamodhvastāvīśvarāṇāmapīśvaraḥ //
'iti //45//
END BsRp_2,3.17.45
START BsRp_2,3.17.46ḥ
prakāśādivan naivaṃ paraḥ
uttarasūtramavatārayati-#atrāheti /
īśvaraḥ svāṃśaduḥkhairduḥkhī, aṃśitvāt, devadattavadityarthaḥ /
tataḥ kiṃ, tatrāha-#tataśceti /
jñānātsarvāṃśaduḥkhasamaṣṭiprāptyapekṣayā saṃsāro varaṃ tatra svaduḥkhamātrānubhavādityarthaḥ /
naivaṃpara iti pratijñānaṃ vibhajate-#yathā jīva iti /
devadattadṛṣṭānte bhrāntikāmakarmarūpaduḥkhasāmagrīmattvamupādhiḥ, tadabhāvānneśvarasya duḥkhitvaprāptiḥ /
uktaṃ caitadabhede 'pi bimbapratibimbayordharmavyavastheti bhāvaḥ /
duḥkhasya bhrāntikṛtatvaṃ prapañcayati-#jīvasyāpītyādinā /
bhrāntau satyāṃ duḥkhamityanvayamuktvā bhrāntyabhāve duḥkhābhāvadarśanācca bhrāntikṛtaṃ duḥkhamiti niścīyata ityāha-#vyatireketi /
itareṣvabhimānaśūnyeṣvityarthaḥ /
jīvasyāpi samyagjñāne duḥkhābhāvo dṛṣṭaḥ kimu vācyaṃ nityasarvajñeśvarasyetyāha-#ataśceti /
evamaṃśitve hetoḥ sopādhikatvamuktvā yoṃ'śī sa vastutaḥ svāṃśadharmavānitī vyāptiṃ sthalatraye vyabhicārayati-#prakāśādivaditi /
vastutaḥ svāṃśaduḥkhitvasādhyasya devadattadṛṣṭānte vaikalyamapyāha-#jīvasyeti /
kalpitaduḥkhitvasādhyaṃ tu bhrāntyādyabhāvādīśvare nāstītyuktam /
kiñca jīvasyeśvarasya vā vastuto duḥkhitvānumānaṃ na yuktamāgamabādhādityāha-#tathāceti /
duḥkhitve tadbhāvopadeśo na syādityarthaḥ //46//
END BsRp_2,3.17.46
START BsRp_2,3.17.47ḥ
smaranti ca
smṛtyāpyanumānaṃ bādhyamityāha-#smaranti ceti /
sūtraṃ vyācaṣṭe-#smārantīti /
tatra jīvaparayormadhye karmātmā karmāśrayo jīvaḥ /
daśendriyāṇi pañca prāṇāḥ mano buddhiśceti saptadaśasaṃkhyāko rāśirliṅgam /
sūtre caśabdaḥ /
śrutisamuccayārtha ityāha-#caśabdāditi /
yathādityaḥ prākāśyadoṣairna lipyate tathetyarthaḥ /
yato bāhyo 'saṅgastasmānna lipyate evamaṃśitvakṛtamīśvare doṣaṃ nirasyāṃśa ityuktaṃ jīvasyāṃśatvaṃ dehādyupādhikamiti sphuṭayitumatyantasvarūpaikyamādāyākṣipati-#atrāhetyādinā /
kathaṃ tarhi ityanvayaḥ /
tadbhedādaṃśabhedāt /
niravayavabrahmaṇo mukhyāṃśo na saṃbhavatīti vadatā siddhāntinā bhedo nāstītyuktaṃ bhavati, bhedābhāve cāṃśāṃśitvābhāvādanujñādibhedavyavahārānupapattirityākṣepābhiprāyaḥ /
na vayaṃ bhedasyāsattvaṃ naraśṛṅgavadbrūmaḥ, kintu mithyātvaṃ vadāmaḥ /
tathā ca dehādyupādhibhedenāṃśajīvānāmābrahmabodhātkalpitabhedādbhedavyavahāropapatti riti sūtreṇa samādhatte-#tāmityādinā //47//
END BsRp_2,3.17.47
START BsRp_2,3.17.48ḥ
anujñāparihārau dehasambandhāj jyotirādivat
nanu bhrānteḥ kutaścinnivṛttau vyavahāravicchedaḥ syādityata āha-#na hyasyā ityādinā /
pratatā saṃtatā, viśeṣo bhedaḥ /
aniyojyatvādbrahmavidaḥ śāstrānarthakyamiṣṭamityāha-#na tasyeti /
niyogaviṣayadvaitābhāvādātmanyasādhye niyogānupapatterna brahmavinniyojya ityarthaḥ /
nanvāmuṣmikaphalahetuke karmaṇi dehabhinnātmavivekina evādhikāro vācyaḥ /
tathāca brahmavinniyojyaḥ, vivekitvāt, karmādhikārivaditi śaṅkate-#śarīravyatireketi /
parokṣavivekasyāparokṣabhramāvirodhitvātkarmi ṇo dehābhedabhramo 'sti, tathāca bhrama upādhiriti pariharati-#netyādinā /
yathā vyoma dehādbhinnaṃ tadvadahamityapaśyataḥ bhrāntasyetyarthaḥ /
brahmavinna niyojyaḥ, abhrāntatvāt, suṣuptavadityāha-#nahīti /
dehādiṣvasaṃhatatvadarśinaḥ saṃhatatvadarśanaśūnyasya bhedabhrāntirahitasya suṣuptasyeti yāvat /
ajñasyāpi bhrāntyabhāvakāle niyojyatvaṃ na dṛṣṭaṃ kimu vācyamātmavida ityarthaḥ /
aniyojyatve bādhakamāśaṅkya pariharati-#naceti /
viṣayavairāgyasya jñānārthamabhyastasya jñānānantaramanuvṛttyā viṣayeṣu pravartakarāganivṛtternātiprasaṅga ityarthaḥ /
taduktaṃ bhagavatā 'raso 'pyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate'iti /
evamanujñādiprasaṅgenāniyojyaṃ, viduṣa uktvā prakṛtimupasaṃharati-#tasmāditi /
ekasyāpyupādhibhedādanujñāparihārayordṛṣṭāntamāha-#jyotiriti /
kravyaṃ māṃsamattīti kravyādaśuciḥ śmaśānāgnirityarthaḥ //48//
END BsRp_2,3.17.48
START BsRp_2,3.17.49ḥ
asantateś cāvyatikaraḥ
śaṅkottaratvena sūtraṃ vyācaṣṭe-#syātāmityādinā /
yadyapi sthūladehasaṃbandhādupādānaparityāgau syātāṃ tathāpyanyakṛtakarmaphalamitareṇāpi bhujyeteti karmaphalavyatikaraḥ sāṃkaryaṃ syāddehaviśiṣṭasya svargādibhogāyogenāviśiṣṭātmana ekasyaiva bhoktṛtvāt /
tasmātsvargī narakī ceti vyavasthāsiddhaye ātmasvarūpabhedo vācya iti śaṅkārthaḥ /
bhavettadā sāṃkaryaṃ yadyanupahitātmana eva bhoktṛtvaṃ syāt /
na tvetadasti /
'tadguṇasāratvāt'ityatra mokṣasyāpi, buddhyupahitasyaiva kartṛtvādisthāpanāt, tathāca buddheḥ paradehāsaṃbandhāttadupahitajīvasya nāsti paradehasaṃbandha iti buddhibhedena bhoktṛbhedānna karmādisāṃkaryamiti samādhānārthaḥ //49//
END BsRp_2,3.17.49
START BsRp_2,3.17.50ḥ
ābhāsa eva ca
aṃśetyādyasūtre jīvasyāṃśatvaṃ ghaṭākāśasyevopādhyavacchetabuddhyoktaṃ, saṃprati evakāreṇāvacchedapakṣāruciṃ sūcayan 'rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva'ityādiśrutisiddhaṃpratibimbapakṣamupanyasyati bhagavān sūtrakāraḥ-#ābhāsa eva ceti /
paramātmaivānupahito jīvo na bhavati, upādhyanubhavāt /
nāpi tato bhinnaḥ, 'sa eṣa iha praviṣṭaḥ'ityādyabhedaśrutismṛtivirodhāt /
tasmādavidyātatkāryabuddhyādipratibimba eva jīva ityarthaḥ /
asmin pakṣe buddhipratibimbabhedātsvargī nārakītyādivyavasthā jīvatvasyāvidyakatvādvidyayā mokṣaścetyupapadyata ityāha-#ataścetyādinā /
yastvayaṃ bhāskarasya pralāpaḥ pratibimbasya nopādhisaṃsṛṣṭatayā kalpitatvaṃ kintu svarūpeṇaiva, ataḥ kalpitapratibimbasya muktau sthityayogānna jīvatvamiti sa siddhāntarahasyājñānakṛta ityupekṣaṇīyaḥ /
yadi darpaṇe mukhaṃ śuktau rajatavatkalpitaṃ syāttadā nedaṃ rajatamiti svarūpabādhavannedaṃ mukhamiti bādhaḥ syāt /
ato nāsti darpaṇe mukhamiti saṃsargamātrabādhānmadīyaṃ mukhamevedamityabādhitamukhābhedānubhavātsaṃsṛṣṭatvenaiva kalpitatvaṃ praveśavākyaiścāvikṛtabrahmaṇa eva pratibimbabhāvākhyapraveśokterna svarūpakalpanā, parākrāntaṃ cātra darpaṇaṭīkāyāmācāryairityuparamyate /
evaṃ svamate svarūpaikye 'pyupahitajīvabhedādasāṃkaryamuktaṃ, saṃprati sūtre cakārasūcitaṃ pareṣāṃ, sāṃkaryaṃ vaktumupakramate-#yeṣamityādinā /
buddhisukhaduḥkhecchādveṣaprayatnadharmādhamrabhāvanā navātmaviśeṣaguṇāḥ, saṃnidhānādītyādipadādaudāsīnyamuktam /
sāṃkhyaḥ svābhiprāyaṃ śaṅkate-#syādetaditi /
sarveṣāṃ puṃsāṃ prakṛtisāṃnidhyādyaviśeṣe 'pi prakṛtireva pratipuruṣaṃ niyamena bhogāpavargārthaṃ pravartate, tathā coddeśyapuruṣārthaniyatā pradhānapravṛttiriti bhogādivyavasthā, anyathā niyatapravṛttyanaṅgīkāre svamāhātmyakhyāpanārthā pradhānasya pravṛttirityuddeśyavighātaḥ syādityarthaḥ /
jaḍapradhānasyoddeśyavivekābhāvātpuruṣārthasyāpyanāgatasyācetanasyāniyāmakatvānna vyavasthā, mānayuktiśūnyatvādityāha-#naitaditi /
yo hi niyāmakabhāvenoddeśyavighātamāpādayati taṃ prati tasyaivāpādanamiṣṭamiti bhāvaḥ /
tārkikamate 'pi bhogādisāṃkaryamityāha-#kāṇādānāmiti /
heturmanaḥsaṃyogaḥ, phalaṃ sukhādi, yadātmādṛṣṭakṛto yo manaḥsaṃyogaḥ sa tadātmana eva sukhādiheturiti vyavasthāṃ śaṅkate-#syādetaditi /
sūtreṇa pariharati-#netyāheti //50//
END BsRp_2,3.17.50
START BsRp_2,3.17.51ḥ
adṛṣṭāniyamāt
#pūrvavatmanaḥsaṃyogavadadṛṣṭasyāpi sarvātmasādharaṇatvānna vyavasthetyarthaḥ /
rāgādiniyamāttajjādṛṣṭaniyama ityāśaṅkyottaratvena sūtraṃ gṛhṇāti-#syādetadityādinā //51//
END BsRp_2,3.17.51
START BsRp_2,3.17.52ḥ
abhisandhyādiṣv api caivam
aniyama uktadoṣaḥ /
ātmāntarapradeśasya paradehe antarbhāvādvyavastheti śaṅkārthaḥ //52//
END BsRp_2,3.17.52
START BsRp_2,3.17.53ḥ
pradeśād iti cen nāntarbhāvāt
Original text: Brahmasūtra with Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā, a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0