બ્રહ્મસૂત્ર · અધ્યાય 2.3

ઇતશ્ચ જીવોત્પત્તિવાદ ઉપેક્ષ્ય ઇત્યાહ સૂત્રકારઃ-#વિપ્રતિષેધાચ્ચેતિ ।
સ્વસ્યૈવ ગુણત્વં ગુણિત્વં ચ વિરુદ્ધમ્ ।
આદિપદાત્ પ્રદ્યુમ્નાનિરુદ્ધૌ ભિન્નાવાત્મન ઇત્યુક્ત્વાત્મન એવૈતે ઇતિ વિરુદ્ધોક્તિગ્રહઃ ।
પૂર્વાપરવિરોધાદસાંગત્યમિતિ સૂત્રાર્થમુક્ત્વાર્થાન્તરમાહ-#વેદેતિ ।
એકસ્યાપિ તન્ત્રાક્ષરસ્યાધ્યેતા ચતુર્વેદિભ્યો ઽધિક ઇતિ નિન્દાદિપદાર્થઃ ।
તસ્માન્મિથો વિરુદ્ધાભિઃ પૌરુષેયકલ્પનાભિર્નાપૌરુષેયવેદાન્તસમન્વયવિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥45॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.8.45
ઇતિ શ્રીપરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યશ્રીગોવિન્દાનન્દભગવત્પાદકૃતૌ શારીરકમીમાંસાવ્યાખ્યાયાં ભાષ્યરત્નપ્રભાયાં દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ પાદઃ ॥2॥
#ઇતિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય સાંખ્યાદિમતાનાં દુષ્ટત્વપ્રદર્શનં નામ દ્વિતીયઃ પાદઃ
#દ્વિતીયાધ્યાયે તૃતીયઃ પાદઃ ।
વિયદાદિવિધાતારં સીતાસ્યાબ્જમધુવ્રતમ્ ।
નિત્યચિદ્ધિવશ્વકર્ત્રાત્માભિન્નં સર્વેશ્વરં ભજે ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.1.1ઃ
ન વિયદશ્રુતેઃ

જીવસ્યાનુત્પત્તિપ્રસઙ્ગેનાકાશસ્યાપ્યુત્પત્ત્યસંભવમાશઙ્ક્ય પરિહરન્નાદાવેકદેશિતમાહ-#ન વિયદશ્રુતેઃ ।
વિયત્પ્રાણાપાદયોરર્થં સંક્ષિપન્ પૂર્વપાદેન સંગતિમાહ-#વેદાન્તેષ્વિતિ ।
ભિન્નોપક્રમત્વમેવાહ-#કેચિદિત્યાદિના ।
ભૂતભોક્તૃશ્રુતીનાં મિથોવિરોધશઙ્કાનિરાસો વિયત્પાદાર્થઃ ।
લિઙ્ગશરીરશ્રુતીનાં તન્નિરાસઃ પ્રાણપદાર્થઃ ।
યથા મિથોવિરોધાત્ પૂર્વાપરવિરોધાચ્ચ પરપક્ષા ઉપેક્ષ્યાસ્તથા શ્રુતિપક્ષો ઽપિ ઉપેક્ષ્ય ઇતિ શઙ્કોત્થાને પાદદ્વયસ્યારમ્ભાત્ પૂર્વપાદેન દૃષ્ટાન્તસંગતિરિતિ સમુદાયાર્થઃ ।
આકાશવાય્વોરુત્પત્તિમામનન્તિ તૈત્તિરીયકાઃ ।
નામનન્તિ છન્દોગાઃ ।
જીવસ્ય પ્રાણાનાં ચોત્પત્તિં ઽસર્વ એત આત્મનો વ્યુચ્ચરન્તિઽઇતિ વાજિનઃ ।
ઽએતસ્માજ્જાયતે પ્રાણઃઽઇત્યાથર્વણિકાશ્ચામનન્તિ નાન્યે ।
એવમાકાશપૂર્વિકા ક્વચિચ્સૃષ્ટિઃ, ક્વચિત્તેજ પૂર્વિકેતિ ક્રમવિરોધઃ ।
આદિપદાત્ ઽસ ઇમાંલ્લોકાનસૃજતઽઇત્યક્રમઃ, ક્વચિત્સપ્ત પ્રાણાઃ, ક્વચિદષ્ટાવિત્યાદિ સંખ્યાદ્વારકશ્ચ વિરોધો ગ્રાહ્યઃ ।
પ્રપઞ્ચઃ પાદદ્વયમ્ ।
તથાચ પાદદ્વયસ્ય શ્રુતીનાં મિથોવિરોધનિરાસાર્થત્વાચ્છ્રુતિશાસ્ત્રાધ્યાયસંગતયઃ સિદ્ધાઃ ।
અત્રાકાશસ્યોત્પત્ત્યનુત્પત્તિશ્રુત્યોર્મિથોવિરિધો ઽસ્તિ ન વેતિ વાક્યભેદૈકવાક્યત્વાભ્યાં સંદેહે યદ્યુત્પત્તિસ્તદા વાક્યભેદેન વિરોધાદપ્રામાણ્યમનયોઃ શ્રુત્યોરિતિ પૂર્વપક્ષયિષ્યન્નાદાવનુત્પત્તિક્ષમેકદેશિ ગૃહ્ણાતીત્યાહ-#તત્ર તાવદિતિ ।
ઉત્પત્તિશ્રુતિર્મુખ્યા નાસ્તીતિ ગૂઢાભિસંધિઃ ॥1॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.1.1
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.1.2ઃ
અસ્તિ તુ

સંપ્રતિ પૂર્વપક્ષયતિ સૂત્રકારઃ-#અસ્તિ ત્વિતિ ।
એકવાક્યત્વેન પ્રામાણ્યસંભવે કિમિતિ શ્રુત્યોરપ્રામાણ્યમિતિ શઙ્કતે-#નન્વેકવાક્યતેતિ ।
એકવાક્યત્વાસંભવાદપ્રામાણ્યં યુક્તમિત્યાહ-#સત્યમિત્યાદિના ।
એકસ્ય યુગપત્કાર્યદ્વયાસંબન્ધે ઽપિ ક્રમેણ સંબન્ધસંભવાદેકવાક્યતેતિ મુખ્યસિદ્ધાન્તી શઙ્કતે-#નનુ સકૃદિતિ ।
અપ્રામાણ્યવાદી દૂષયતિ-#નૈવમિતિ ।
ક્રમો ન યુજ્યતે દ્વયોઃ શ્રુતપ્રાથમ્યભઙ્ગાપત્તેરિત્યર્થઃ ।
એકસ્માદ્દ્વિદલબીજાદ્દલદ્વયવદસ્તૂભયં પ્રથમજમિત્યત આહ-#નચેતિ ।
વાયોરગ્નિરિતિ ક્રમશ્રુતિભઙ્ગાદિતિ શેષઃ ।
છાન્દોગ્યશ્રુતેસ્તિત્તિરિશ્રુતિવિરુદ્ધાર્થત્વમુક્ત્વા તિત્તિરિશ્રુતેસ્તદ્વિરુદ્ધાર્થત્વમાહ-#એતેનેતિ ।
એતત્પદાર્થમાહ-#તસ્માદિતિ ।
છાન્દોગ્યે ઽપિ શ્રુતં તેજસઃ પ્રાથમ્યમત્ર દુર્યોજ્યમિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ સત્પદાર્થ આત્મા છાન્દોગ્યે તેજસ ઉપાદાનં શ્રૂયતે, અત્ર તુ વાયુરિતિ નૈકવાક્યતેત્યાહ-#વાયોરિતિ ॥2॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.1.2
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.1.3ઃ
ગૌણ્યસંભવાત્

એવં શ્રુત્યોર્વિરોધાદપ્રામાણ્યમિતિ પૂર્વપક્ષે પ્રાપ્તે સ એવ વિયદનુત્પત્તિવાદિ સ્વમતેન પ્રામાણ્યં બ્રૂત ઇત્યાહ-#અસ્મિન્નિતિ ।
એવમાધ્યાયસમાપ્તેરધિકરણેષુ પ્રથમં વિરોધાચ્છ્રુત્યપ્રામાણ્યમિતિ પૂર્વપક્ષફલં તત એકદેશિસિદ્ધાન્તઃ, પશ્ચાન્મુખ્યસિદ્ધાન્તે શ્રુતીનામવિરોધેનૈક વાક્યતયા બ્રહ્મણિ સમન્વયસિદ્ધિરિતિ ફલં ક્રમશ્ચેત્યવગન્તવ્યમ્ ।
તત્ર શ્રુત્યોર્વિરોધે સત્યધ્યયનવિધ્યુપાત્તયોરપ્રામાણ્યયોગાદ્વિયદુત્પત્ત્યસંભવરૂપતક્રાનુગૃહીતચ્છાન્દોગ્યશ્રુતિર્મુખ્યાર્થા ઇતરા ગૌણીત્યવિરોધ ઇત્યેકદેશિમતં વિવૃણોતિ-#નાસ્તીત્યાદિના ।
આકાશો નોત્પદ્યતે સામગ્રીશૂન્યત્વાત્, આત્મવત્ ।
ન ચાવિદ્યાબ્રહ્મણોઃ સત્ત્વાદ્ધેત્વસિદ્ધિઃ, વિજાતીયત્વેનાનયોરારમ્ભકત્વાયોગાદસંયુક્તત્વાચ્ચ ।
સંયોગ એવ હિ દ્રવ્યસ્યાસમવાયિકારણમતઃ સમવાય્યસમવાયિનોરભાવાન્ન હેત્વસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
પ્રાગભાવશૂન્યત્વાચ્ચાત્મવદાકાશો નોત્પદ્યત ઇત્યાહ-#ઉત્પત્તિમતાં ચેતિ ।
પ્રકાશશ્ચાક્ષુષાનુભવઃ ।
આદિપદાત્તમોધ્વંસપાકયોર્ગ્રહણમ્ ।
મૂર્તદ્રવ્યાશ્રયત્વં હ્યકાશસ્ય કાર્યં, તચ્ચ પ્રલયે ઽપ્યસ્તિ પરમાણ્વાશ્રયત્વાત્ ।
અતો ન પ્રાગભાવ ઇત્યર્થઃ ।
પ્રાગભાવસત્ત્વં સ્ફુટયતિ-#કિં હીતિ ।
સ્થૂલાશ્રયો ઽવકાશઃ સૂક્ષ્માશ્રયચ્છિદ્રમણ્વાશ્રયઃ સુષિરમિતિ ભેદઃ ।
કિઞ્ચાત્મવદાકાશો ન જાયતે, વિભુત્વાત્, અસ્પર્શદ્રવ્યત્વાચ્ચેત્યાહ-#પૃથિવ્યાદીતિ ।
તસ્માદુક્તતર્કબલાદ્ગૌણી દ્રષ્ટવ્યેત્યન્વયઃ ।
ભેદોક્તેર્ગૌણત્વે વૈદિકોદાહરણમાહ-#વેદે ઽપ્યારણ્યાનિતિ ।
આકાશેષ્વિતિ ભેદવ્યપદેશો ગૌણ ઇતિ સંબન્ધઃ ॥3॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.1.3
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.1.4ઃ
શબ્દાચ્ચ

ન કેવલં તર્કાદાકાશસ્યાનુત્પત્તિઃ, કિન્તુ શ્રુતિતો ઽપીત્યાહ-સૂત્રકારઃ-#શબ્દાચ્ચેતિ ।
નિત્યભાવસ્યાનાદિત્વાદિતિ ।
ભાવઃ ।
આત્મેતિ ચ શબ્દ ઇહોદાહરણમિત્યન્વયઃ ।
આકાશઃ શરીરમસ્યેતિ બહુવ્રીહિણાત્યન્તસામ્યભાનાદ્બ્રહ્મવદાકાશસ્યાનાદિત્વમિત્યર્થઃ ॥4॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.1.4
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.1.5ઃ
સ્યાચ્ ચૈકસ્ય બ્રહ્મશબ્દવત્

#પદોત્તરમિતિ ।
શઙ્કોત્તરમિતિ યાવત્ ।
તાન્યેવ શઙ્કાપદાનિ પઠતિ-#સ્યાદેતદિતિ ।
અધિકારે પ્રકરણે ।
યથૈકસ્મિન્બ્રહ્મપ્રકરણે ઽઅન્નં બ્રહ્મઽઽઆનન્દો બ્રહ્મઽઇતિ વાક્યયોર્બ્રહ્મશબ્દસ્યાન્ને ગૌણત્વમાનન્દે મુખ્યતા તથૈકવાક્યસ્થસ્યૈકસ્યાપિ સંભૂતશબ્દસ્ય ગુણમુખ્યાર્થભેદો યોગ્યતાબલાદિત્યાહ-#સ્યાચ્ચેતિ ।
ઉદાહરણાન્તરમાહ-#યથા ચેતિ ।
અભેદોપચારો ભક્તિઃ ।
મુખ્યસિદ્ધાન્ત્યાક્ષિપતિ-#કથં પુનરિતિ ।
સ એવાક્ષેપદ્વયં સ્પષ્ટયતિ-#નન્વિતિ ।
અદ્વિતીયત્વશ્રુતિબાધઃ સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞાબાધશ્ચેત્યર્થઃ ।
પ્રથમાક્ષેપં દૃષ્ટાન્તેન પરિહરતિ-#એકમેવેતિ ।
કાર્યરૂપદ્વિતીયશૂન્યત્વં પ્રાગવસ્થાયામવધારણશ્રુત્યાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
કુલે ગૃહે ।
અમત્રાણિ ઘટાદીનિ પાત્રાણિ ।
એકમેવેત્યવધારણવ્યાવર્ત્યં કાર્યમિતિ વ્યાખ્યાયાદ્વિતીયપદવ્યાવર્ત્યમાહ-#અદ્વિતીયશ્રુતિરિતિ ।
આકાશસ્ય દ્વિતીયત્વમઙ્ગીકૃત્યાદ્વિતીયાદિપદસંકોચઃ કૃતઃ, તદપિ નાસ્તીત્યાહ-#નચ નભસાપીતિ ।
ધર્મસામ્યે બ્રહ્મનભસોઃ કથં ભેદઃ, તત્રાહ-#સર્ગકાલે ત્વિતિ ।
ધર્મસામ્યાદદ્વિતીયત્વોપચાર ઇત્યર્થે શ્રુતિમાહ-#તથા ચાકશેતિ ।
દ્વિતીયમાક્ષેપં પરિહરતિ-#અત એવેતિ ।
અભેદોપચારાદેવેત્યર્થઃ ।
નભસો બ્રહ્મતત્કાર્યાભ્યાસભિન્નદેશકાલત્વાચ્ચ તજ્જ્ઞાને તજ્જ્ઞાનમિત્યાહ-#અપિચેતિ ॥5॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.1.5
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.1.6ઃ
પ્રતિજ્ઞાહાનિર્ અવ્યતિરેકાચ્ છબ્દેભ્યઃ

એવમાકાશસ્યાનુત્પત્તૌ સર્વશ્રુતીનામવિરોધ ઇત્યેકદેશિસિદ્ધાન્તઃ પ્રાપ્તસ્તં મુખ્યસિદ્ધાન્તી દૂષયતિ-#પ્રતિજ્ઞેતિ ।
અહાનિરબાધઃ ।
સામયજુરથર્વણશાખાભેદજ્ઞાપનાર્થા ઇતિ શબ્દાઃ ।
#ન કાચનેતિ ।
આત્મભિન્નં જ્ઞેયં નાસ્તીત્યર્થઃ ।
નનુ સર્વસ્ય બ્રહ્માવ્યતિરેકાત્પ્રતિજ્ઞાયા અહાનિરિત્યસ્તુ, તથાપિ જીવાદિવદનુત્પન્નસ્યાપિ નભસો બ્રહ્મણિ કલ્પિતત્વેનાવ્યતિરેકાત્પ્રતિજ્ઞાસિદ્ધિઃ કિં ન સ્યાત્, કિમુત્પત્ત્યેત્યત આહ-#શબ્દેભ્યશ્ચેતિ ।
અવ્યતિરેક એવ ન્યાયસ્તેનેત્યર્થઃ ।
અયં ભાવઃ-જીવસ્ય તાવદાત્મત્વાદ્બ્રહ્માવ્યતિરેકઃ ।
અજ્ઞાનતત્સંબન્ધયોઃ કલ્પિતત્વેનાવ્યતિરેકઃ ।
સ્વતન્ત્રાજ્ઞાનાયોગાદજ્ઞાનાન્યજડદ્રવ્યસ્ય તુ કાર્યત્વેનૈવાવ્યતિરેકસિદ્ધિઃ, તસ્યાકાર્યત્વે પ્રધાનવત્સ્વાતન્ત્ર્યાદવ્યતિરેકાયોગાત્ ।
તથાહુર્ન્યાયવિદઃ-ઽનિત્યદ્રવ્યાણિ સ્વતન્ત્રાણિ ભિન્નાન્યનાશ્રિતાનિઽઇતિ ।
તસ્માત્પ્રતિજ્ઞાસિદ્ધયે આકાશસ્ય કાર્યત્વેનૈવાવ્યતિરેકો વાચ્ય ઇતિ દૃષ્ટાન્તસૃષ્ટિસાર્વાત્મ્યશબ્દાનાહ-#તથા હીતિ ।
તેન તેન દૃષ્ટાન્તેનેતિ ।
યજુષિ દુન્દુભ્યાદિદૃષ્ટાન્તેનાથર્વણે ઊર્ણનાભ્યાદિદૃષ્ટાન્તેનેત્યર્થઃ ।
યજુષિ પ્રતિજ્ઞાસાધકા ઽઇદં સર્વમ્ઽઇતિશબ્દાઃ, આથર્વણે ઽબ્રહ્મૈવેદમ્ઽઇતિ શબ્દા ઇતિ ભાવઃ ।
એવમાકાશોત્પત્તિકથનાદેકદેશિમતે દૂષિતે શ્રુત્યપ્રામાણ્યવાદી સ્વોક્તં સ્મારયતિ-#સત્યં દર્શિતમિતિ ।
મુખ્યસિદ્ધાન્ત્યાહ-#ન ।
એકેતિ ।
ઽતત્તેજો ઽસૃજતઽઇતિ સકૃચ્છ્રુતસ્ય સ્રષ્ટુરાકાશતેજોભ્યાં યુગપત્સંબન્ધે તિત્તિરિક્રમબાધાત્, ક્રમેણાકાશં સૃષ્ટ્વા તેજો ઽસૃજતેતિ સંબન્ધે તેજઃપ્રાથમ્યભઙ્ગપ્રસઙ્ગાત્, વસ્તુનિ વિકલ્પાસંભવેન તયોઃ શાખાભેદેન પ્રાથમ્યવ્યવસ્થાયા અયોગાત્, નૈકવાક્યતેતિ પ્રાપ્તે મુખ્ય એવ દૂષયતિ-#નૈષ દોષ ઇતિ ।
અપ્રામાણ્યકલ્પનાદ્વરમપૌરુષેયશ્રુતીનામેકવાક્યત્વેન પ્રામાણ્યકલ્પનં, તચ્ચૈકવાક્યત્વં બલવચ્છ્રુત્યા દુર્બલશ્રુતેઃ કલ્પ્યં, બલવતી ચ તિત્તિરિશ્રુતિઃ, પ્રકૃતિપઞ્ચમ્યા પૌર્વાપર્યાખ્યક્રમસ્ય શ્રુતત્વાત્ ।
છાન્દોગ્યશ્રુતિસ્તુ દુર્બલા, તેજઃપ્રાથમ્યશ્રુત્યભાવાત્ ।
તેજઃસર્ગમાત્રં તુ શ્રુતં તૃતીયત્વેન પરિણેયમિત્યેકવાક્યતેત્યર્થઃ ।
યદુક્તમેકદેશિના છાન્દોગ્યશ્રુત્યાકાશોત્પત્તિર્વાર્યત ઇતિ તન્નિરસ્તમ્ ।
કિઞ્ચ સા શ્રુતિઃ કિં તેજોજન્મપરા, ઉત તેજોજન્મ વિયદનુચ્પત્તિશ્ચેત્યુભયપરા ।
આદ્યે ન તદ્વારણમિત્યાહ-#નહીતિ ।
અવિરોધાદિત્યર્થઃ ।
ન દ્વિતીયઃ, શ્રુત્યન્તરવિરોધેનોભયપરત્વકલ્પનાયોગાદ્વાક્યભેદાપત્તેશ્ચેત્યાહ-#એકસ્યેતિ ।
નન્વેકસ્ય સ્રષ્ટુરનેકાર્થસંબન્ધવદ્વાક્યસ્યાપ્યનેકાર્થતા કિં ન સ્યાદિત્યત આ-#સ્રષ્ટા ત્વિતિ ।
એકસ્ય કર્તુરનેકાર્થસંબન્ધો દૃષ્ટઃ ।
ન ત્વેકસ્ય વાક્યસ્ય નાનાર્થત્વં દૃષ્ટમ્ ।
નાનાર્થકપ્રયોગે તુ પય આનયેત્યાદાવાવૃત્ત્યા વાક્યભેદ એવ ।
આનયનસ્ય જલક્ષીરાભ્યાં પૃથક્સંબન્ધાદિત્યર્થઃ ।
ફલિતમાહ-#ઇત્યેકેતિ ।
એકસ્ય શબ્દસ્યાવૃત્તિં વિનાનેકાર્થત્વં નાસ્તિ ચેદસૃજતેતિ શબ્દસ્ય છાન્દોગ્ય ઉપસંહૃતાકાશાદિસંબન્ધાર્થમાવૃત્તિદોષઃ સ્યાદિત્યત આહ-#નચેતિ ।
છાન્દોગ્યસ્થતેજોજન્મ આકાશાદિજન્મપૂર્વકં, તેજોજન્મત્વાત્, તિત્તિરિસ્થતેજોજન્મવદિત્યાકાશાદિજન્મોપસંહારે ઽતદાકાશમસૃજતઽઇતિ વાક્યાન્તરસ્યૈવ કલ્પનાન્નાવૃત્તિદોષ ઇત્યર્થઃ ।
શ્રુત્યન્તરસ્થઃ ક્રમઃ શ્રુત્યન્તરે ગ્રાહ્ય ઇત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ-#યથાચેતિ ।
સૃષ્ટૌ તાત્પર્યાતાત્પર્યાભ્યાં દૃષ્ટાન્તશ્રુતિવૈષમ્યં શઙ્કતે-#નન્વિત્યાદિના ।
તેજઃપ્રાથમ્યસ્વીકારે આકાશસર્ગો ધર્મિ તદ્ધર્મઃ પ્રાથમ્યં ચેતિ દ્વયં શ્રુતં બાધનીયમિતિ ગૌરવમ્, આકાશપ્રાથમ્યે ત્વાર્થિકતેજઃ સર્ગપ્રાથમ્યમાત્રબાધ ઇતિ લાઘવમિતિ મત્વાહ-#નેત્યુચ્યત ઇતિ ।
કિઞ્ચ પ્રધાનધર્મિત્યાગાદ્વરં ગુણભૂતસ્ય તેજઃપ્રાથમ્યસ્ય ધર્મસ્ય ત્યાગ ઇત્યાહ-#નહીતિ ।
કિઞ્ચ કિં સૃષ્ટિપરશ્રુતિસિદ્ધત્વાત્તેજઃપ્રાથમ્યં ગૃહ્યત ઉત પ્રથમસ્થાને તેજસઃ સર્ગશ્રુત્યાર્થાત્પ્રાથમ્યભાનાત્ ।
નાદ્ય ઇત્યાહ-#અપિચેતિ ।
દ્વિતીયમનૂદ્ય દૂષયતિ-#અર્થાત્ત્વિતિ ।
યદુક્તં વસ્તુનિ વિકલ્પાસંભવાદુભયોઃ પ્રાથમ્યં શાખાભેદેન વ્યવસ્થિતં ન ભવતિ,
નાપ્યુભયોર્દ્વિદલાઙ્કુરવત્સમુચ્ચિત્યોત્પત્ત્યા પ્રાથમ્યં વાયોરગ્નિરિતિ ક્રમબાધાપાતાદિતિ, તદિષ્ટમેવેત્યાહ-#વિકલ્પેતિ ।
ન કેવલં શ્રુતિદેવ્યોરવિરોધઃ સૌહાર્દં ચાસ્તીત્યાહ-#અપિચેતિ ।
વિયદુપસંગ્રાહ્યમિત્યન્વયઃ ।
વિયદનુત્પત્તિવાદિનોક્તમનૂદ્ય પ્રતિજ્ઞાયા અદ્વિતીયશ્રુતેશ્ચ મુખ્યાર્થતાત્પર્યાવગમાન્ન ગૌણાર્થતેતિ દૂષયતિ-#યચ્ચોક્તમિત્યાદિના ।
પ્રકૃતિવિકારન્યાયસ્તદનન્યત્વન્યાયઃ ।
ઉદકં ક્ષીરસ્થમપિ ક્ષીરજ્ઞાનાન્ન ગૃહ્યતે ભેદાદિતિ ભાવઃ ।
માસ્તુ સમ્યગ્જ્ઞાનં શ્રુતેર્ભ્રાન્તિમૂલત્વસંભવાદિત્યાશઙ્ક્યાપૌરુષેયત્વાન્મૈવમિત્યાહ-#નચ વેદસ્યેતિ ।
માયા ભ્રાન્તિસ્તયાલીકં મિથ્યાભાષણં તેન વઞ્ચનમયથાર્થબોધનમ્ ।
આદિપદાદ્વિપ્રલિપ્સાપ્રમાદકરણાપાટવાનિ ગૃહ્યન્તે ।
પ્રતિજ્ઞામુખ્યત્વમભિધાયાદ્વિતીયશ્રુતિમુખ્યતામાહ-#સાવધારણેતિ ।
સર્વદ્વૈતનિષેધપરેત્યર્થઃ ।
ઉભયગૌણત્વે ઽદ્ભુતવદુપન્યાસો મૃદાદિદૃષ્ટાન્તૈસ્તત્સાધનં ચ ન સ્યાદિતિ દોષાન્તરમાહ-#નચેત્યાદિના ॥6॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.1.6
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.1.7ઃ
યાવદ્વિકારં તુ વિભાગો લોકવત્

કાર્યમેવ વસ્ત્વેકદેશ આકાશો નોત્પદ્યતે સામગ્રીશૂન્યત્વાદિત્યત્ર આકાશો વિકારઃ વિભક્તત્વાત્ ઘટાદિવદિતિ સત્પ્રતિપક્ષમાહ-#યત્પુનરિત્યાદિના ।
યો વિભક્તઃ સ વિકાર ઇત્યન્વયમુક્ત્વા યસ્ત્વવિકારઃ સ ન વિભક્તો યથાત્મેતિ વ્યતિરિકવ્યાપ્તિમાહ-#ન ત્વવિકૃતમિતિ ।
દિગાદિષુ વ્યભિચારમાશઙ્ક્ય પક્ષસમત્વાન્મૈવમિત્યાહ-#એતેનેતિ ।
વિભક્તત્વેનેત્યર્થઃ ।
આત્મનિ વ્યભિચારં શઙ્કતે-#નન્વિતિ ।
ધર્મિસમાનસત્તાકવિભાગસ્ય હેતુત્વાત્પરમાર્થાત્મનિ વિભાગસ્ય કલ્પિતત્વેન ભિન્નસત્તાકત્વાન્ન વ્યભિચાર ઇત્યાહ-#નેતિ ।
અત્ર ચાજ્ઞાનાન્યદ્રવ્યત્વં વિશેષણમ્, અતો નાજ્ઞાનતત્સંબન્ધાદૌ વ્યભિચારઃ ।
નન્વાત્મા કાર્યઃ, વિભક્તત્વાત્, વસ્તુત્વાદ્વા, ઘટવદિત્યાભાસતુલ્યમિદમનુમાનમિત્યાશઙ્ક્યાત્મનઃ પરમકારણત્વેન શ્રુતસ્ય કાર્યત્વે શૂન્યતાપ્રસઙ્ગ ઇતિ બાધકસત્ત્વાત્તસ્યાભાવત્વં, નાત્ર કિઞ્ચિદ્બાધકમસ્તિ પ્રત્યુત આકાશસ્યાકાર્યત્વે નિત્યાનેકદ્રવ્યકલ્પના શ્રૌતપ્રતિજ્ઞાહાન્યાદયો બાધકાઃ સન્તીતિ નાભાસતુલ્યતેત્યાહ-#આત્મન ઇતિ ।
ઇષ્ટપ્રસઙ્ગ ઇતિ વદન્તં પ્રત્યાહ-#આત્માત્વાદિતિ ।
આત્માભાવઃ કેનચિજ્જ્ઞાયતે ન વા ।
આદ્યે યો જ્ઞાતા સ પરિશિષ્યત ઇતિ ન શૂન્યતા ।
દ્વિતીયે ઽપિ ન શૂન્યતા માનાભાવાદિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ યદ્ધિ કાર્યં સત્તાસ્ફૂર્ત્યોરન્યાપેક્ષં તન્નિરાકાર્યમ્, આત્મા ત્વકાર્થો નિરપેક્ષત્વાન્ન બાધયોગ્ય ઇત્યાહ-#નહ્યાત્મેત્યાદિના ।
કસ્યચિત્કારણસ્યાગન્તુકઃ કાર્યો ન હિ ।
સત્તાસ્ફૂર્ત્યોઃ સિદ્ધ્યોરનન્યાયત્તત્વાદિત્યક્ષરાર્થઃ ।
તત્ર સ્ફૂર્તેરનન્યાયત્તત્વં વિવૃણોતિ-#નહીતિ ।
યદુક્તં સુરેશ્વરાચાર્યૈઃ-ઽપ્રમાતા ચ પ્રમાણં ચ પ્રમેયં પ્રમિતિસ્તથા ।
યસ્ય પ્રસાદાત્સિધ્યન્તિ તત્સિદ્ધૌ કિમપેક્ષ્યતે ।
ઽઇતિ ।
યથા શ્રુતિરાહ-ઽપુરુષઃ સ્વયં જ્યોતિઃઽ, ઽતસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિઽઇતિ ચ ।
નન્વાત્મનઃ સ્વતઃ સિદ્ધો પ્રમાણવૈયર્થ્યં, તત્રાહ-#તસ્યેતિ ।
નનુ પ્રમેયસ્યાપિ સ્વપ્રકાશત્વં કિં ન સ્યાદિત્યત આહ-#નહીતિ ।
અતો ન પ્રમાણવૈયર્થ્યમિતિ ભાવઃ ।
આત્માપિ માનાધીનસિદ્ધિકઃ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ-#આત્મા ત્વિતિ ।
અયમર્થઃ-નિશ્ચિતસત્તાકં હિ જ્ઞાનં પ્રમેયસત્તાનિશ્ચાયકં, ગેહે ઘટો દૃષ્ટો ન વેતિ જ્ઞાનસંશયે ન દૃષ્ટ ઇતિ વ્યતિરેકનિશ્ચયે ચાર્થસ્વરૂપનિશ્ચયાત્ ।
જ્ઞાનસત્તાનિશ્ચયશ્ચ ન સ્વતઃ, કાર્યસ્ય સ્વપ્રકાશત્વાયોગાત્ ।
નાપિ જ્ઞાનાન્તરાત્ અનવસ્થાનાત્ ।
અતઃ સાક્ષિણૈવ જ્ઞાનસત્તાનિશ્ચયો વાચ્યઃ ।
તત્ર સાક્ષિણશ્ચેજ્જ્ઞાનાધીનસત્તાનિશ્ચયઃ, અન્યોન્યાશ્રયઃ સ્યાત્ ।
અતઃ સર્વસાધકત્વાદાત્મા સ્વતઃ સિદ્ધ ઇતિ ।
સ્વપ્રકાશસ્યાપિ બાધઃ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ-#નચેતિ ।
જડં હિ પરાયત્તપ્રકાશત્વાદાગન્તુકં બાધયોગ્યં ન પ્રકાશાત્મસ્વરૂપં, તસ્ય સર્વબાધસાક્ષિસ્વરૂપસ્ય નિરાકર્ત્રન્તરાભાવાત્, સ્વસ્ય ચ સ્વનિરાકર્તૃત્વાયોગાત્ ।
નહિ સુનિપુણેનાપિ સ્વાભાવો દ્રષ્ટું શક્યત ઇત્યર્થઃ ।
એવં સ્વતઃ સ્ફૂર્તિત્વાદાત્મા ન બાધ્ય ઇત્યુક્ત્વા સ્વતઃ સત્તાકત્વાચ્ચ ન બાધ્ય ઇત્યાહ-#તથાહમેવેતિ ।
જ્ઞાનજ્ઞેયયોઃ સત્તાવ્યભિચારે ઽપિ જ્ઞાતુઃ સદૈકરૂપત્વાન્ન સત્તાવ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ ।
માસ્તુ જીવતો જ્ઞાતુરન્યથાસ્વભાવઃ, મૃતસ્ય તુ સ્યાદિત્યત આહ-#તથેતિ ।
ઉચ્છેદો વિનાશઃ ।
અન્યથાસ્વભાવત્વં મિથ્યાત્વં વા સંભાવયિતુમપિ ન શક્યમ્, અહમસ્મીત્યનુભવસિદ્ધસત્સ્વભાવસ્ય બાધકાભાવાદિત્યર્થઃ ।
એવમાત્મનઃ શૂન્યત્વવિરાસેન શૂન્યતાપ્રસઙ્ગસ્યાનિષ્ટત્વમુક્તં, તતશ્ચાત્મનઃ કાર્યત્વનુમાનમાભાસ ઇત્યાહ-#એવમિતિ ।
અકાર્યાત્મનઃ સિદ્ધૌ તસ્યાવિદ્યાસહિતસ્યોપાદાનસ્યદૃષ્ટાદિનિમિત્તસ્ય ચ સત્ત્વાદાકાશાનુત્પત્તિહેતોઃ સામગ્રીશૂન્યત્વસ્ય સ્વરૂપાસિદ્ધેરુક્તસત્પ્રતિપક્ષબાધાચ્ચાકાશસ્ય કાર્યત્વં નિરવદ્યમિત્યાહ-#કાર્યત્વં ચેતિ ।
આત્માવિદ્યયોર્વિજાતીયત્વાન્નાકાશારમ્ભકત્વમિત્યુક્તમનૂદ્ય નિરસ્યતિ-#યત્ત્વિત્યાદિના ।
કિં કારણમાત્રસ્ય સાજાત્યનિયમ ઉત સમવાયિનઃ ।
તત્રાદ્યં નિરસ્ય દ્વિતીયં શઙ્કતે-#સ્યાદેતદિતિ ।
કિં સમવાયિતાવચ્છેદકધર્મેણ સાજાત્યમુત સત્ત્વાદિના ।
નાદ્ય ઇત્યાહ-#તદપીતિ ।
નચ રજ્જવાદિ ન દ્રવ્યાન્તરમિતિ વાચ્યં, પટાદેરપિ તથાત્વાપાતાત્ ।
દ્વિતીયો ઽસ્મદિષ્ટઃ, આત્માવિદ્યયોર્વસ્તુત્વેન સાજાત્યાદિત્યાહ-#સત્ત્વેતિ ।
ઉપાદાનસ્ય સાજાત્યનિયમં નિરસ્ય સંયુક્તાનેકત્વનિયમમદ્વિતીયસ્યાસઙ્ગસ્યાપ્યાત્મન ઉપાદાનત્વસિદ્ધયે નિરસ્યતિ-#નાપીત્યાદિના ।
કિમારમ્ભકમાત્રસ્યાયં નિયમ ઉત દ્રવ્યારમ્ભકસ્ય ।
નાદ્ય ઇત્યાહ-#અણ્વિતિ ।
દ્ધ્વયણુકસ્ય જ્ઞાનસ્ય ચાસમવાયિકારણસંયોગજનકમાદ્યં કર્મ ।
યદ્યપ્યદૃષ્ટવદાત્મસંયુક્તે અણુમનસી આદ્યકર્મારમ્ભકે તથાપિ કર્મસમવાયિન એકત્વાદનેકત્વનિયમભઙ્ગ ઇત્યાહ-#એકૈકો હીતિ ।
દ્રવ્યાન્તરૈઃ ।
સમવાયિભિરિત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયમુત્થાપ્યારમ્ભવાદાનઙ્ગીકારેણ દૂષયતિ-#દ્રવ્યેત્યાદિના ।
ન ત્વભ્યુપગમ્યતે તસ્માન્નૈષ નિયમ ઇતિ શેષઃ ।
યત્તુ ક્ષીરપરમાણુષુ રસાન્તરોત્પત્તૌ તૈરેવ દધ્યારમ્ભ ઇતિ ।
તન્ન ।
ક્ષીરનાશે માનાભાવાત્, રસવદ્દધ્નો ઽપ્યેકદ્રવ્યારભ્યત્વસંભવાચ્ચ, દ્રવ્યગુણસંકેતસ્ય પૌરુષેયસ્ય શ્રુત્યર્થનિર્ણયાહેતતુત્વાદિતિ ભાવઃ ।
લોકે કર્તુ- સહાયદર્શનાદસહાયાદ્બ્રહ્મણઃ કથં સર્ગ ઇતિ, તત્રાહ-#તથાચોક્તમિતિ ।
પ્રાગભાવશૂન્યત્વહેતુરપ્યસિદ્ધ ઇત્યાહ-#યચ્ચોક્તમિત્યાદિના ।
શબ્દાશ્રયત્વં વિશેષઃ ।
શબ્દાદિમાનાકાશઃ પ્રલયે નાસ્તિ, ઽનાસીદ્રજો નો વ્યોમઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
નન્વાકાશાભાવે કાઠિન્યં સ્યાદિતિ ચેત્ ।
સુશિક્ષિતો ઽયં નૈયાયિકતનયઃ ।
ન હ્યાકાશાભાવસ્તદ્ધર્મો વા કાઠિન્યં કિન્તુ મૂર્તદ્રવ્યવિશેષસ્તસંયોગવિશેષો વા કાઠિન્યં, તચ્ચ પ્રલયે નાસ્તીતિ ભાવઃ ।
ઽઆકાશશરીરં બ્રહ્મઽઇતિ શ્રુતેરગ્ન્યૌષ્ણ્યવદ્બ્રહ્મસ્વભાવસ્યાકાશસ્ય સતિ બ્રહ્મણિ કથમભાવઃ, તત્રાહ-#યથાચેતિ ।
વિભુત્વાદાકાશસમં બ્રહ્મેતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
વિભુત્વાત્સ્પર્શદ્રવ્યત્વનિરવયવદ્રવ્યત્વલિઙ્ગાનાં વિભક્તત્વાદિલિઙ્ગસહિતાગમબાધમાહ-#યદપીત્યાદિના ।
ધર્મિવિકારભાવે ગુણનાશો ન સ્યાદિતિ તર્કાર્થમનિત્યપદમ્ ।
ગુણાશ્રયત્વમેવ હેતુઃ ।
તચ્ચ સ્વસમાનસત્તાકગુણવત્ત્વમ્, અતો નિર્ગુણાત્મનિ ન વ્યભિચારઃ ।
ભૂતત્વમાદિશબ્દર્થઃ ।
સ્વરૂપાસિદ્ધિમપ્યાહ-#વિભુત્વાદીનાં ચેતિ ।
સર્વમૂર્તદ્રવ્યસંયોગઃ પરિમાણવિશેષો વા વિભુત્વં નિર્ગુણાત્મનિ દૃષ્ટાન્તે નાસ્તિ ।
સંયોગસ્ય સાવયવત્વનિયતસ્યાજત્વસાધ્યવિરુદ્ધતા ચ ।
સ્વરૂપોપચયરૂપં તુ વિભુત્વમાત્માકાશયોર્ન સમં, ઽજ્યાયાનાકાશાત્ઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
ક્વચિદાકાશસામ્યં તુ બ્રહ્મણો યત્કિઞ્ચિદ્ધર્મસંબન્ધેન વ્યપદિશ્યતે ।
અસક્તત્વેન વા ।
પઞ્ચીકરણાદસ્પર્શત્વમસિદ્ધં, કાર્યદ્રવ્યત્વાન્નિરવયવત્વમપ્યસિદ્ધં, દ્રવ્યત્વજાતિશ્ચાત્મન્યસિદ્ધેત્યર્થઃ ।
નિત્ય ઇત્યંશેન સામ્યં ન વિવક્ષિતમ્ ।
નનુ ઽસ યથાનન્તો ઽયમાકાશ એવમનન્ત આત્માઽઇતિ શ્રુતિર્નિત્યત્વેનૈવ સામ્યં બ્રૂતે,
નેત્યાહ-#એતેનેતિ ।
આકાશસ્ય કાર્યત્વેનાનિત્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
શ્રુતિસ્ત્વાપેક્ષિકાનન્ત્યદ્વારા મુખ્યાનન્ત્યં બોધયતીતિ ભાવઃ ।

ન્યૂનત્વાચ્ચાકાશસ્ય ન મુખ્યોપમાનત્વમિત્યાહ-#જ્યાયાનિતિ ।
મુખ્યોપમાનાસત્ત્વે શ્રુતિઃ-ઽન તસ્યઽઇતિ ।
તસ્માદાકાશસ્યોપમાનત્વમાત્રેણ નિત્યત્વં નાસ્તીતિ ભાવઃ ।
અનિત્યત્વેનાસત્ત્વે શ્રુતિમાહ-#અતો ઽન્યદિતિ ।
યત્ત્વેકસ્યૈવ સંભૂતશબ્દસ્ય ગૌણત્વં મુખ્યત્વં ચેતિ ।
તન્ન ।
આકાશે ઽપિ તસ્ય મુખ્યત્વસંભવાદિત્યાહ-#તપસીતિ ।
બલવત્તિત્તિરિશ્રુત્યા છાન્દોગ્યશ્રુતેર્નયનાદેકવાક્યતયા સ્રષ્ટરિ બ્રહ્માત્મનિ સમન્વય ઇત્યુપસંહરતિ-#તસ્માદિતિ ॥7॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.1.7
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.2.8ઃ
એતેન માતરિશ્વા વ્યાખ્યાતઃ

#એતેન માતરિશ્વા વ્યાખ્યાતઃ ।
અતિદેશત્વાન્ન પૃથક્સંગત્યાદ્યપેક્ષા ।
ઽતત્તેજો ઽસૃજતઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
ઽઆકાશાદ્વાયુઃઽઇતિ શ્રુત્યા વિરોધો ઽસ્તિ ન વેતિ એકવાક્યત્વભાવાભાવભ્યાં સંશયે ગૌણપક્ષપૂર્વપક્ષસિદ્ધાન્તપક્ષાનતિદિશતિ-#તત્રાપીત્યાદિના ।
પૂર્વત્ર હ્યાકાશાનન્તર્યં તેજસઃ સ્થાપિતં, તત્ર વાયુતેજસોસ્તુલ્યવદાનન્તર્યે વાયોરગ્નિરિતિ ક્રમશ્રુતિબાધાત્પૌર્વાપર્યે તેજઃપ્રાથમ્યભઙ્ગાન્નૈકવાક્યતેતિ પૂર્વપક્ષે ગૌણવાદ્યભિપ્રાયમાહ-#તતશ્ચેતિ ।
અસ્તમયપ્રતિષેધો મુખ્યોત્પત્ત્યસંભવે લિઙ્ગમ્ ।
ઽવાયુશ્ચાન્તરિક્ષં ચૈતદમૃતમ્ઽઇતિ તસ્યૈવ લિઙ્ગસ્યાભ્યાસઃ ।
ઽવાયુરેવ વ્યષ્ટિઃ સમષ્ટિશ્ચઽઇતિ સર્વાત્મત્વલિઙ્ગાન્તરમાદિપદાર્થઃ ।
તથા સંવર્ગવિદ્યાયાં ઽવાયુર્હ્યેવૈતાન્સર્વાનગ્ન્યાદીન્સંહરતિઽઇતિ શબ્દમાત્રેણૈશ્વર્યશ્રવણં લિઙ્ગાન્તરં ગ્રાહ્યમ્ ।
એતૈર્લિઙ્ગૈર્વાયુરનાદ્યનન્ત ઇતિ પ્રતીતેરુત્પત્તિર્ગૌણીત્યવિરોધઃ શ્રુત્યોરિતિ પ્રાપ્તે પ્રતિપિપાદયિષિતપ્રતિજ્ઞાશ્રુતેર્બલીયસ્ત્વાત્તત્સાધકાનાં તત્ર તત્ર વાયૂત્પત્તિવાક્યાનાં ભૂયસ્ત્વાદુક્તવિભક્તત્વાદિલિઙ્ગાનુગ્રહાચ્ચ મુખ્યૈવ વાયોરુત્પત્તિઃ, તથાચાકાશં વાયું ચ સૃષ્ટ્વા તેજો ઽસૃજતેતિ શ્રુત્યોરેકવાક્યતયા બ્રહ્મણિ સમન્વયઃ ।
લિઙ્ગાનિ તૂપાસ્યવાયુસ્તાવકત્વાદાપેક્ષિકતયા વ્યાખ્યેયાનીતિ મુખ્યસિદ્ધાન્તમાહ-#પ્રતિજ્ઞેત્યાદિના ।
કૃતં પ્રતિવિધાનમાપેક્ષિકત્વેન સમાધાનં યસ્ય તત્તથા ।
અધિકરણારમ્ભમાક્ષિપ્યોક્તામધિકાશઙ્કમાહ-#નન્વિત્યાદિના ।
ઽવાયુર્હ્યેવૈતાન્સવાર્ન્સંવૃઙ્ક્તેઽઇત્યાદિશબ્દમાત્રં શઙ્કામૂલં નાર્થ ઇતિ દ્યોતનાર્થં માત્રપદમ્ ।
તામેવ શઙ્કામાહ-#સંવર્ગેતિ ।
વ્યષ્ટિસમષ્ટ્યુપાસ્તિઃ ઽવાયું દિશાં વત્સં વેદઽઇત્યુપાસ્તિશ્ચાદિશબ્દાર્થઃ ॥8॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.2.8
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.3.9ઃ
અસંભવસ્ તુ સતો ઽનુપપત્તેઃ

અસંભવસ્તુ સતો ઽનુપપત્તેઃ ।
ઽઅનાદ્યનન્તં મહતઃ પરં ધ્રુવમ્ઽ, ઽન ચાસ્ય કશ્ચિજ્જનિતાઽઇત્યાદિ બ્રહ્માનાદિત્વશ્રુતીનાં ઽત્વં જાતો ભવસિ વિશ્વતોમુખઃઽઇત્યુત્પત્તિશ્રુત્યા વિરોધો ઽસ્તિ ન વેત્યેકવાક્યત્વભાવાભાવાભ્યાં સંદેહે ઽસ્તિ વિરોધ ઇતિ પૂર્વપક્ષે યથા વાય્વાદેરમૃતત્વાદિકમુત્પત્તિશ્રુતિબલાદાપેક્ષિકં તથા બ્રહ્માનાદિત્વમાપેક્ષિકમિતિ દૃષ્ટાન્તસંગત્યા એકદેશિપક્ષં પ્રાપયતિ-#વિયદિતિ ।
બ્રહ્મ કુતશ્ચિજ્જાયતે, કારણત્વાત્, આકાશવાદિત્યનુમાનાનુગ્રહાજ્જન્મશ્રુતિર્બલીયસીત્યાહ-#તથેતિ ।
ન ચાનાદિકારણાભાવેનાનવસ્થા બીજાઙ્કુરવદનાદિત્વોપપત્તેઃ ।
તથાચ દીપાદ્દીપવદ્બ્રહ્માન્તરાદ્બ્રહ્માન્તરોત્પત્તિઃ, ઉત્પત્તિશ્રુત્યા ચાનાદિત્વશ્રુતિર્નેયેત્યનાદ્યનન્તબ્રહ્મસમન્વયાસિદ્ધિરિતિ પ્રાપ્તે મુખ્યસિદ્ધાન્તમાહ-#તામિતિ ।
બ્રહ્મ ન ચ જાયતે, કારણશૂન્યત્વાત્, નરવિષાણવત્, વ્યતિરેકેણ ઘટવચ્ચેત્યનુમાનાનુગ્રહાદ્વિપક્ષેચાકારણકકાર્યવાદપ્રસઙ્ગાદ્બ્રહ્માનાદિત્વશ્રુતયો બલીયસ્ય ઇતિ કારણત્વલિઙ્ગબાધાજ્જન્મશ્રુતિઃ કાર્યાભેદેન વ્યાખ્યેયેત્યનાદ્યનન્તબ્રહ્મસમન્વયસિદ્ધિરિતિ સિદ્ધાન્તફલમ્ ।
ન હેત્વસિદ્ધિઃ, કારણસ્યાનિરૂપણાત્ ।
તથાહિ-કિં સન્માત્રસ્ય બ્રહ્મણઃ સન્માત્રમેવ સામાન્યં કારણં સદ્વિશેષો વા અસદ્વા ।
ન ત્રેધાપીત્યાહ-#સન્માત્રં હીત્યાદિના ।
દીપસ્તુ દીપાન્તરે નિમિત્તમિત્યનુદાહરણમ્ ।
વિયત્પવનયોર્બ્રહ્મણશ્ચ વિભક્તત્વાવિભક્તત્વાભ્યાં કારણભાવાભ્યાં ચ વૈષમ્યમ્ ।
કારણત્વલિઙ્ગસ્યાપ્રામાણિકાનવસ્થા ।
તર્કેણાપિ બાધમાહ-#નચ વિકારેભ્ય ઇત્યાદિના ।
કારણસ્યાનભ્યુપગમે યદૃચ્છાવાદપ્રસઙ્ગઃ, અનાદિકારણાનભ્યુપગમે ઽનવસ્થાપ્રસઙ્ગઃ, તદભ્યુપગમે બ્રહ્મવાદપ્રસઙ્ગઃ, કારણાન્તરસ્ય પ્રધાનાદેર્નિરાસાદિતિ ભાવઃ ॥9॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.3.9
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.4.10ઃ
તેજો ઽતસ્ તથા હ્ય્ આહ

#તેજો ઽતસ્તથાહ્યાહ ।
ઽતત્તેજો ઽસૃજતઽઇતિ ઽવાયોરગ્નિઃઽઇતિ ચ શ્રુત્યોર્વિરોધો ઽસ્તિ ન વેતિ સંદેહે સામાન્યાત્સામાન્યોત્પત્ત્યસંભવે ઽપિ બ્રહ્મવાય્વોઃ સામાન્યોસ્તેજોરૂપવિશેષોપાદાનત્વસંભવાત્તુલ્યબલતયાસ્તિ વિરોધ ઇતિ પ્રત્યુદાહરણેન પૂર્વપક્ષઃ ।
સર્વત્રાધ્યાયસમાપ્તેરેકવાક્યત્વાસંભવાસંભવૌ સંશયબીજમ્ ।
પૂર્વપક્ષે શ્રુતીનાં વિરોધાદપ્રામાણ્યં ફલં, સિદ્ધાન્તે પ્રામાણ્યમિત્યુક્તં ન વિસ્મર્તવ્યમ્ ।
એવં પૂર્વપક્ષે કાર્યમાત્રસ્ય વિવર્તત્વાત્કલ્પિતસ્ય વાયોસ્તેજઃકલ્પનાધિષ્ઠાનત્વાયોગાદ્બ્રહ્મૈવ તેજસ ઉપાદાનં સર્વકાર્યાણાં બ્રહ્મૈવોપાદાનમિત્યર્થે શ્રુતીનાં ભૂયસ્ત્વાચ્ચ તદનુરોધાદ્વાયોરિતિ ક્રમાર્થા પઞ્ચમીત્યવિરોધ ઇત્યેકદેશિસિદ્ધાન્તં પ્રાપયતિ-#પ્રાપ્તં તાવદ્બ્રહ્મયોનિકં તેજ ઇત્યાદિના ।
શ્રુતીનાં વિરોધમાત્રોપન્યાસેન પૂર્વપક્ષઃ, અપસિદ્ધાન્તેવિરોધાત્તાવદેકદેશિપક્ષ ઇતિ જ્ઞેયમ્ ।
તદુભયમપિ મુખ્યસિદ્ધાન્તાપેક્ષયા પૂર્વપક્ષત્વેન વ્યવહ્રિયતે ।
સિદ્ધાન્તયતિ-#એવં પ્રાપ્ત ઇતિ ।
કદર્થિતા ।
બાધિતાર્થેતિ યાવત્ ।
વાયોસ્તેજઃપ્રકૃતિત્વં પઞ્ચમીશ્રુત્યા નિર્ધારિતં, નચ કલ્પિતસ્યોપાદાનત્વાસંભવઃ, અધિષ્ઠાનત્વાસંભવે ઽપિ મૃદાદિવત્પરિણામિત્વસંભવાત્, સ્વતસ્તુ બ્રહ્મણશ્છાન્દોગ્યે સ્રષ્ટૃત્વમાત્રં શ્રુતં નોપાદાનત્વમ્ ।
નચ ઽબહુ સ્યામ્ઽઇતિ કાર્યાભેદે ક્ષણિલિઙ્ગાદુપાદાનત્વસિદ્ધિઃ લિઙ્ગાચ્છ્રુતેર્બલીયસ્ત્વેન શ્રુત્યવિરોધેન લિઙ્ગસ્ય નેયત્વાત્ ।
નયનં ચેત્થં વાયોર્બ્રહ્માનન્યત્વાદ્વાયુજસ્યાપિ તેજસો બ્રહ્મપ્રકૃતિકત્વમવિરુદ્ધમિતિ સિદ્ધાન્તગ્રન્થાશયઃ ।
#ઇહાધિકારાદિતિ ।
વાયોરગ્નિઃ સંભૂત ઇતિ વાક્યે સંબન્ધાદિત્યર્થઃ ।
તદધિકારે સંભૂત્યધિકારે ।
નિરપેક્ષકારકવિભક્તેરૂપપદસાપેક્ષવિભક્ત્યપેક્ષયા પ્રબલત્વાચ્ચ ન ક્રમાર્થા પઞ્ચમીત્યાહ-#અપિચેતિ ।
ઊર્ધ્વમનન્તરમિતિ વોપપદં વિના પઞ્ચમીમાત્રાત્ક્રમો ન ભાતીતિ કલ્પ્ય ઉપપદાર્થયોગઃ ।
પ્રકૃત્યાખ્યાપાદાનકારકં તુ નિરપેક્ષપઞ્ચમ્યા ભાતિ ।
વિશેષતો ઽત્ર પ્રકરણાદપાદાનાર્થત્વં પઞ્ચમ્યાઃ કૢપ્તં કૢપ્તેન ચ કલ્પ્યં સતિ વિરોધે બાધ્યમિતિ સ્થિતિરિત્યર્થઃ ।
પારમ્પર્યજત્વમેવાહ-#યદાપીતિ ।
તસ્યા ધેનોઃ શૃતં તપ્તં ક્ષીરં સાક્ષાત્કાર્યં, દધ્યાદિકં તુ પારમ્પર્યજમિત્યર્થઃ ।
દધિસંસૃષ્ટં કઠિનક્ષીરમામિક્ષા ।
બ્રહ્મણે વાયુભાવે માનમાહ-#દર્શયતિ ચેતિ ।
પારમ્પર્યજસ્યાપિ તજ્જત્વવ્યપદેશે સ્મૃતિમાહ-#તથાચેતિ ।
અન્તઃકરણાદિભ્યો જાયમાનબુદ્ધ્યાદીનાં મત્ત એવેત્યવધારણં કથમિત્યાશઙ્ક્યાહ-#યદ્યપીત્યાદિના ।
પ્રનાડ્યા પરંપરયેશ્વરવંશ્યત્વાત્તજ્જત્વાત્પરમકારણાન્તરનિરાસાર્થમવધારણં યુક્તમિતિ શેષઃ ।
એતત્પદાર્થમાહ-#તાસામિતિ ।
ઽતજ્જલાન્ઽઇત્યાદ્યુક્તશ્રુતીનાં સાક્ષાત્પ્રનાડ્યા વા બ્રહ્મજત્વમાત્રેણોપપત્તેરિત્યર્થઃ ।
અક્રમશ્રુતીનાં બલવત્ક્રમશ્રુત્યનુસારેણેકવાક્યત્વાદ્વિયદ્વાયુદ્વારા તેજઃ-કારણે બ્રહ્મણિ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥10॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.4.10
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.5.11ઃ
આપઃ

#આપઃ ।
અતિદેશો ઽયમ્ ।
તથા હ્યાથર્વણે મુણ્ડકગ્રન્થે ઽએતસ્માજ્જાયતે પ્રાણો મનઃ સર્વેન્દ્રિયાણિચ ।
ખં વાયુર્જ્યોતિરાપઃ પૃથિવી વિશ્વસ્ય ધારિણીઽઇતિ મન્ત્રે ઽપાં બ્રહ્મજત્વં શ્રુતમ્ ।
ઽઅગ્નેરાપઃઽઇતિ શ્રુત્યા તસ્ય વિરોધો ઽસ્તિ ન વેતિ સંદેહે તુલ્યત્વાદસ્તિ વિરોધ ઇતિ પૂર્વપક્ષે અપામગ્નિદાહ્યત્વેન વિરોધાદગ્નિજત્વાસંભવાત્ક્રમાર્થા પઞ્ચમીત્યવિરોધ ઇત્યધિકાશઙ્ક્યામુક્તેજોન્યાયમતિદિશ્ય વ્યાચષ્ટે-#અત ઇતિ ।
પ્રત્યક્ષવિરોધે કથમપામગ્નિજત્વનિર્ણયઃ, તત્રાહ-#સતિ વચન ઇતિ ।
ત્રિવૃત્કૃતયોરપ્તેજસોર્વિરોધે ઽપ્યગ્નેરાપ ઇતિ વચનાદતીન્દ્રિયયોસ્તયોર્નાસ્તિ વિરોધ ઇતિ નિર્ણીયત ઇત્યર્થઃ ।
ન કેવલં શ્રુત્યવિરોધજ્ઞાનાયાયમતિદેશઃ કિન્તુ પઞ્ચભૂચતોત્પત્તિક્રમનિર્ણયાર્થં ચેત્યાહ-#તેજસસ્ત્વિતિ ।
તસ્માત્તેજોભાવાપન્ને બ્રહ્મણિ શ્રુતિસમન્વય ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥11॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.5.11
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.6.12ઃ
પૃથિવ્ય્ અધિકારરૂપશબ્દાન્તરેભ્યઃ

#પૃથિવ્યધિકારરૂપશબ્દાન્તરેભ્યઃ ।
વિષયમુક્ત્વાન્નશબ્દમહાભૂતપ્રકરણાભ્યાં સંશયમાહ-#તા ઇતિ ।
અભ્યવહાર્યં ભક્ષ્યમ્ ।
અત્ર શ્રુતૌ યદ્યન્નમોદનાદિકં તદા ઽઅદ્ભ્યઃ પૃથિવીઽઇતિ શ્રુત્યા વિરોધઃ, યદિ પૃથિવી તદા ન વિરોધ ઇતિ ફલં બોધ્યમ્ ।
અત્પૃથિવ્યોઃ કાર્યકારણભાવાદધિકરણસંગતિઃ ।
અન્નશ્રુતિવૃષ્ટિભવનત્વલિઙ્ગાભ્યાં પૂર્વપક્ષઃ ।
તદેવ તત્રૈવેતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
તથાચ ક્વચિદન્નં ક્વચિદદ્ભયઃ પૃથિવી તતો ઽન્નમિતિ વિરોધાન્નૈકવાક્યતેતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તયતિ-#એવં પ્રાપ્ત ઇતિ ।
અધિકારઃ પ્રકરણમ્ ।
રૂપં લિઙ્ગમ્ ।
પયઃ ક્ષીરં તદ્વત્પાણ્ડુરં શ્વેતમ્, અઙ્ગારવદ્રોહિતં રક્તમ્ ।
શબ્દાન્તરશબ્દિતં સ્થાનં વ્યાચષ્ટે-#શ્રુત્યન્તરમપીતિ ।
અબાનન્તર્યં પૃથિવ્યાઃ સ્થાનં શ્રુત્યન્તરસિદ્ધં તેનાપ્યન્નસ્ય પૃથિવીત્વમિત્યર્થઃ ।
તત્તત્ર સૃષ્ટિકાલે યદપાં શરઃ યો મણ્ડવદ્ધનીભાવ આસીત્સ એવ સમહન્યત કઠિનઃ સંઘાતો ઽભૂત્ સાપાં કઠિના પરિણતિઃ પૃથિવ્યભવદિતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
વ્રીહ્યાદ્યન્નસર્ગઃ કસ્મિન્સ્થાન ઇતિ વિવક્ષાયામાહ-#પૃથિવ્યાસ્ત્વિતિ ।
પઞ્ચમીયમ્ ।
વૃષ્ટિભવત્વલિઙ્ગસહિતાન્નશ્રુતેઃ કથં પ્રકરણલિઙ્ગસ્થાનૈર્બાધ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ-#વાક્યશેષો ઽપીતિ ।
પ્રબલદુર્બલપ્રમાણસંનિપાતે બહૂનાં દુર્બલાનામત્યન્તબાધાદ્વરં પ્રબલપ્રમાણસ્યાલ્પબાધેન કથઞ્ચિન્નયનમિતિ ન્યાયેન શ્રુતિલિઙ્ગયોરન્નમાત્રનિષ્ઠત્વં બાધિત્વાન્નાનન્નાત્મકપૃથિવીનિષ્ઠત્વં નીયતે ।
તાભ્યામન્નમાત્રગ્રહે પ્રકરણાદીનાં પૃથિવીમાત્રવિષયાણામત્યન્તબાધાપત્તેરિતિ ભાવઃ ।
અન્નસ્ય વૃષ્ટિજત્વોક્તિદ્વારા પૃથિવ્યા અબ્જન્યત્વં સૂચ્યતે ।
પૃથિવ્યબ્જા, પૃથિવીત્વાત્, અન્નવદિત્યનુમાનાદિત્યક્ષરાર્થઃ ।
એવં તિત્તિરિશ્રુત્યનુસારેણ છન્દોગશ્રુતેર્નયનાદવિરુદ્ધો ભૂતસૃષ્ટિશ્રુતીનાં બ્રહ્મણિ સમન્વય ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥12॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.6.12
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.7.13ઃ
તદભિધ્યાનાદ્ એવ તુ તલ્લિઙ્ગાત્ સઃ

સંપ્રતિ તાનિ ભૂતાન્યાશ્રિત્યાશ્રયાશ્રયિભાવસંગત્યા તેષાં સ્વાતન્ત્ર્યમાશઙ્ક્ય નિષેધતિ-#તદભિધ્યાનાદેવ તુ તલ્લિઙ્ગાત્સઃ ।
ઉક્તભૂતાન્યાશ્રિત્ય સંશયપૂર્વપક્ષૌ દર્શયતિ-#કિમિમાનીત્યાદિના ।
સંશયબીજાનુક્તૌ પૂર્વોત્તરપક્ષયુક્તયો બીજમિતિ જ્ઞેયમ્ ।
નન્વત્ર ભૂતાનાં કિં સ્વાતન્ત્ર્યેણોપાદાનત્વમાશઙ્ક્યતે કર્તૃત્વં વા ।
નાદ્યઃ, ઽરચનાનુપપત્તેઃઽઇત્યાદિન્યાયવિરોધાદિતિ શઙ્કતે-#નન્વિતિ ।
ન દ્વિતીયઃ, અચેતનત્વાદિતિ ભાવઃ ।
યથા મનુષ્યાદિશબ્દૈસ્તત્તદ્દેહાભિમાનિનો જીવા ઉચ્યન્તે તથા ઽઆકાશાદ્વાયુઃઽઇત્યાદિશ્રુતાવાકાશાદિશબ્દૈસ્તત્તદ્ભૂતાભિમાનિદેવતા ઉચ્યન્તે, તાસાં સ્વકાર્યે વાય્વાદૌ કર્તૃત્વસંભવાન્નિરપેક્ષનિમિત્તત્વં પઞ્ચમ્યર્થઃ ।
એવં ઽતદાત્માનં સ્વયમકુરુતઽઇતિ શ્રુતૌ સ્વયમિતિ વિશેષણાદ્બ્રહ્મણો ઽન્યાનપેક્ષસર્વકર્તૃત્વસંભવાન્નિરપેક્ષનિમિત્તત્વં શ્રુતમ્ ।
તથાચ મિથોનિરપેક્ષેશ્વરભૂતકર્તૃશ્રુત્યોર્વિરોધાન્ન બ્રહ્મણિ સમન્વય ઇતિ સફલં પૂર્વપક્ષમાહ-#નૈષ દોષ ઇતિ ।
ભૂતાનાં તદભિમાનિદેવતાનામિત્યર્થઃ ।
યથા આકાશાદિભાવાપન્નબ્રહ્મણઃ સર્વોપાદાનત્વં તથા તદભિમાનિદેવતાજીવભાવમાપન્નબ્રહ્મણઃ કર્તૃત્વમિતિ પરમ્પરયા ઈશ્વરકર્તૃત્વશ્રુત્યવિરોધઃ ।
સ્વયમિતિ વિશેષણમીશ્વરાન્તરનિરાસાર્થં ન જીવભાવાપેક્ષાનિરાસાર્થમિત્યેકદેશિસિદ્ધાન્ત ઊહનીયઃ ।
મુખ્યસિદ્ધાન્તમાહ-#એવં પ્રાપ્ત ઇતિ ।
આકાશાદિશબ્દૈર્ન દેવતાલક્ષણા મુખ્યાર્થે બાધકાભાવાત્ પઞ્ચમ્યશ્ચ પ્રકૃતિત્વાર્થાસ્તત્ર રૂઢતરત્વાત્, તથા ચાચેતનાનાં ભૂતાનાં કર્તૃત્વમેવ નાસ્તિ, કુત ઈશ્વરાનપેક્ષકર્તૃત્વમ્ ।
યદ્યપિ દેવતાનાં કર્તૃત્વં સંભવતિ તથાપીશ્વરનિયમ્યત્વશ્રવણાચ્ચેતનાનામપિ ન સ્વાતન્ત્ર્યં, કિમુ વાચ્યમચેતનાનાં ભૂતાનાં ન સ્વાતન્ત્ર્યમિતિ મત્વોક્તમ્-#તલ્લિઙ્ગાદિતિ ।
તત્તદચેતનાત્મનાવસ્થિતસ્ય બ્રહ્મણ ઉપાદાનત્વે ઽપિ જીવવ્યાવૃત્તેશ્વરત્વાકારેણૈવ સાક્ષાત્સર્વકર્તૃત્વં ન જીવત્વદ્વારા તસ્ય સર્વનિયન્તૃત્વાલ્લિઙ્ગાદિત્યર્થઃ ।
પ્રકરણાચ્ચ સાક્ષાત્સર્વકર્તૃત્વમિત્યાહ-#તથેતિ ।
પૂર્વોક્તમનૂદ્ય નિરસ્યતિ-#યત્ત્વિતિ ।
પરમેશ્વરસ્યાન્તર્યામિભાવેનાવેશઃ સંબન્ધસ્તદ્વશાદ્ભૂતેષ્વીક્ષણશ્રવણં નૈતાવતા તેષાં ચેતનત્વં સ્વાતન્ત્ર્યં વેત્યર્થઃ ।
અનેન ઽતદભિધ્યાનાત્ઽઇતિ પદં વ્યાખ્યાતમ્ ।
ઇત્થં સૂત્રયોજના-સ ઈશ્વરસ્તત્તદાત્મના સ્થિતો ઽપિ સાક્ષાદેવ સર્વકર્તા તસ્યાન્તર્યામિત્વલિઙ્ગાત્ ।
જીવત્વદ્વારા કર્તૃત્વં નામ જીવસ્યૈવ કર્તૃત્વમિત્યન્તર્યામિણઃ કર્તૃત્વાસિદ્ધેરન્તર્યામિત્વાયોગાત્તદભિધ્યાનાદીશ્વરેક્ષણાદેવ ભૂતેષુ શ્રુતેક્ષણોપપત્તેશ્ચેતિ ।
તત્તેજ ઐક્ષતેતિ શ્રુત ઈક્ષિતા પરમાત્મૈવેત્યત્ર શ્રુત્યન્તરં પ્રકરણં ચાહ-#નાન્ય ઇતિ ।
તસ્માદીશ્વરપદાર્થલોપપ્રસઙ્ગેનેશ્વરાદન્યસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યાભાવાન્નેશ્વરકર્તૃત્વશ્રુતેર્ભૂતશ્રુત્યા વિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥13॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.7.13
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.8.14ઃ
વિપર્યયેણ તુ ક્રમો ઽત ઉપપદ્યતે ચ

#વિપર્યયેણ તુ ।
યદ્યપ્યત્ર શ્રુતિવિરોધો ન પરિહ્રિયત ઇત્યસંગતિસ્તથાપ્યુત્પત્તિક્રમે નિરૂપિતે લયક્રમો બુદ્ધિસ્થો વિચાર્યત ઇતિ પ્રાસઙ્ગિક્યાવેવ પાદાવાન્તરસંગતી ઇતિ મત્વાહ-#ભૂતાનામિતિ ।
અત્રોત્પત્તિક્રમાદ્વિપરીતક્રમનિર્ણયાત્સિદ્ધાન્તે ભૂતાનાં પ્રાતિલેમ્યેન લયધ્યાનપૂર્વકં પ્રત્યગ્બ્રહ્મણિ મનઃસમાધાનં ફલં, પૂર્વપક્ષે તુ કારણનાશે સતિ કાર્યનાશ ઇતિ સર્વલયાધારબ્રહ્માસિદ્ધેરુક્તસમાધ્યસિદ્ધિરિતિ ભેદઃ ।
સતિ મહાભૂતાનાં લયે ક્રમચિન્તા સ એવ નાસ્તીતિ કેચિત્તાન્પ્રત્યાહ-#ત્રયો ઽપીતિ ।
અનિયમ ઇત્યનાસ્થયોક્તં શ્રૌતસ્ય પ્રલયસ્ય ક્રમાકાઙ્ક્ષાયાં શ્રૌત ઉત્પત્તિક્રમ એવ ગ્રાહ્યઃ, શ્રૌતત્વેનાન્તરઙ્ગત્વાદિત્યેવં પૂર્વપક્ષઃ ।
સતિ કારણે કાર્યં નશ્યતીતિ લોકે દૃશ્યતે ।
તથાચ શ્રૌતો ઽપ્યુત્પત્તિક્રમો લયે ન ગૃહ્યતે કિન્તુ લૌકિકક્રમ એવ ગૃહ્યતે શ્રુતેર્લોકદૃષ્ટપદાર્થબોધાધીનત્વેન શ્રૌતાદપિ લૌકિકસ્યાન્તરઙ્ગત્વાદ્યોગ્યત્વાચ્ચ ।
કારણમેવ હિ કાર્યસ્ય સ્વરૂપમિતિ તદનન્યત્વન્યાયેન સ્થાપિતમ્ ।
ન હિ સ્વરૂપનાશે કાર્યસ્ય ક્ષણમપિ સ્થિતિર્યુક્તા તસ્માદયોગ્ય ઉત્પત્તિક્રમો લયસ્ય ન ગ્રાહ્યઃ લૌકિકક્રમાવરોધેન નિરાકાઙ્ક્ષાત્વાદિતિ સિદ્ધાન્તયતિ-#તતો બ્રૂમ ઇત્યાદિના ।
ક્રમેણ પરમ્પરયા સર્વકાર્યલયાધારત્વં બ્રહ્મણઃ કિમિત્યાશ્રીયતે, સાક્ષાદેવ તત્કિં ન સ્યાદિત્યત આહ-#નહિ સ્વકારણવ્યતિક્રમેણેતિ ।
ઘટનાશે મૃદનુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગાદિત્યર્થઃ ।
ઽવાયુશ્ચ લીયતે વ્યોમ્નિ તચ્ચાવ્યક્તે પ્રલીયતેઽઇતિ સ્મૃતિશેષ આદિપદાર્થઃ ।
ઽયોગ્યતાધીનઃ સંબન્ધઃઽઇતિ ન્યાયાદયોગ્યક્રબાધ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥14॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.8.14
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.9.15ઃ
અન્તરા વિજ્ઞાનમનસી ક્રમેણ તલ્લિઙ્ગાદ્ ઇતિ ચેન્ નાવિશેષાત્

#અન્તરાવિશેષાત્ ।
ઉક્તભૂતોત્પત્તિલયક્રમમુપજીવ્ય સ કિં કરણોત્પત્તિક્રમેણ વિરુધ્યતે ન વેતિ કરણાનામભૌતિકત્વભૌતિકત્વાભ્યાં સંદેહે વૃત્તાનુવાદપૂર્વકં પૂર્વપક્ષમાહ-#ભૂતાનામિત્યાદિના ।
કરણાન્યેવ ન સન્તીતિ વદન્તં પ્રત્યાહ-#સેન્દ્રિયસ્યેતિ ।
ઽમનસસ્તુ પરા બુદ્ધિર્યો બુદ્ધેઃ પરતસ્તુ સઃઽ, ઽશ્રોત્રાદીનીન્દ્રિયાણ્યન્યેઽઇતિ સ્મૃતિર્દ્રષ્ટવ્યા ।
અન્યપરાઃ શબ્દાઃ લિઙ્ગાનીત્યુચ્યન્તે ।
કરણાનાં ક્રમાકાઙ્ક્ષામાહ-#તયોરિતિ ।
આકાઙ્ક્ષાયાંશ્રુતિસિદ્ધઃ ક્રમો ગ્રાહ્ય ઇત્યાહ-#અપિચેતિ ।
વિજ્ઞાયતે ઽનેનેતિ વિજ્ઞાનં સેન્દ્રિયા બુદ્ધિઃ ।
આત્મનો ભૂતાનાં ચાન્તરા મધ્યે તલ્લિઙ્ગાત્સૃષ્ટિવાક્યાત્ ઽએતસ્માજ્જાયતે પ્રાણો મનઃઽઇત્યાદિરૂપાદ્વિજ્ઞાનમનસી અનુક્રમ્યેતે ।
તથાચ કરણક્રમેણ પૂર્વોક્તક્રમભઙ્ગ ઇતિ શઙ્કાસૂત્રાંશાર્થઃ ।
નચ કરણાનાં ભૌતિકત્વાદ્ભૂતાનન્તર્યમિતિ વાચ્યં, તેષાં ભૌતિકત્વે માનાભાવાત્ ।
તથા ચાત્મનઃ પ્રથમમાકાશસ્ય જન્મ પશ્ચાદ્વાયોરિત્યુક્તક્રમસ્યાત્મનઃ કરણાનિ તતો ભૂતાનીતિ ક્રમેણ વિરોધ ઇતિ તિત્તિર્યથર્વણશ્રુત્યોર્વિરોધાન્ન બ્રહ્મણિ સમન્વય ઇતિ પૂર્વપક્ષફલમ્ ।
સિદ્ધાન્તયતિ-#નેતિ ।
ઽઆત્મન આકાશઃઽઇત્યાદિ તિત્તિરિશ્રુતૌ પઞ્ચમ્યાઃ કાર્યકારણભાવેનાર્થતઃ ક્રમો ભાતિ ।
ન તસ્યાથર્વણપાઠેન બાધઃ અર્થક્રમવિરોધિક્રમવિશેષસ્યાશ્રુતેઃ પાઠક્રમસ્યાર્થક્રમધીશેષસ્ય શેષિબાધકત્વાયોગાદિતઃ શ્રુત્યર્થક્રમાવિરોધેન પાઠસ્ય નેયત્વાદ્ભૂતાનન્તર્યં કરણાનામિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ ભૌતિકત્વાત્તેષાં તદાનન્તર્યમિત્યાહ-#યદીતિ ।
નચ પ્રાણસ્યાબ્વિકારત્વાયોગાદન્નમયમિત્યાદિમયટો ન વિકારાર્થતેતિ વાચ્યં, કરણાનાં વિભક્તત્વેન કાર્યતયા કારણાકાઙ્ક્ષાયામન્નમયમિત્યાદિશ્રુતેરાકાઙ્ક્ષિતોક્ત્યર્થમસતિ બાધકે મયટો વિકારાર્થતાયા યુક્તત્વાત્ ।
પ્રાચુર્યાર્થત્વે ત્વનાકાઙ્ક્ષિતોક્તિપ્રસઙ્ગાચ્છ્રુત્યૈવ તેજોબન્નપ્રાશેન વાક્પ્રાણમનસાં વૃદ્ધિસ્તદભાવે તન્નાશ ઇતિ વિકારત્વસ્ય દર્શિતત્વાન્ન વિવાદાવસરઃ ।
યદ્વા સ્થૂલભૂતાધીના તેષાં વૃદ્ધિર્વિકારો મયડર્થઃ શ્રૂયમાણો ભૌતિકત્વે લિઙ્ગં પ્રાણેન્દ્રિયમનાંસિ ભૌતિકાનિ ભૂતાધીનવૃદ્ધિમત્ત્વાદ્દેહવદિતિ ભાવઃ ।
નનુ તેષાં ભૌતિકત્વે કથમાથર્વણે પૃથક્ તજ્જન્મકથનં ભૂતજન્મોક્ત્યૈવ તજ્જન્મસિદ્ધેરિત્યત આહ-#વ્યપદેશો ઽપીતિ ।
પ્રૌઢવાદેન તેષામભૌતિકત્વમુપેત્યાપિ શ્રુત્યવિરોધમાહ-#અથ ત્વિતિ ।
કરણાનાં ભૂતાનાં ચ પૂર્વાપરત્વે માનાભાવાન્નોક્તભૂતક્રમભઙ્ગઃ ।
ન ચાથર્વણવાક્યં માનં પાઠમાત્રત્વાદિત્યર્થઃ ।
તર્હિ કથં ક્રમનિર્ણયઃ, તત્રાહ-#તથેતિ ।
ઇદં સ્થૂલમુત્પત્તેઃ પ્રાક્ પ્રજાપતિઃ સૂત્રાત્માસીત્ અત્ર સૂક્ષ્મભૂતાત્મકપ્રજાપત્તિસર્ગઃ પ્રથમસ્તતો મનઆદિસર્ગ ઇતિ ક્રમો ભાતીતિ ભાવઃ ।
એવઞ્ચ ભૂતકરણોત્પત્તિશ્રુત્યોરવિરોધાદ્બ્રહ્મણિ સમન્વયસિદ્ધિરિતિ સિદ્ધાન્તફલં નિગમયતિ-#તસ્માદિતિ ॥15॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.9.15
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.10.16ઃ
ચરાચરવ્યપાશ્રયસ્ તુ સ્યાત્ તદ્વ્યપદેશો ભાક્તસ્ તદ્ભાવભાવિત્વાત્

#ચરાચરભાવિત્વાત્ ।
એવં તાવત્તત્પદવાચ્યકારણનિર્ણયાય ભૂતશ્રુતીનાં વિરોધો નિરસ્તઃ ઇદાનીમા પાદમાપ્તેસ્ત્વંપદાર્થશુદ્ધ્યૈ જીવશ્રુતીનાં વિરોધો નિરસ્યતે ।
ઇહ જીવો ઽન જાયતે મ્રિયતેઽઇત્યાદિશ્રુતેર્જાતેષ્ટિશ્રાદ્ધશાસ્ત્રેણ વિરોધો ઽસ્તિ ન વેતિ સંદેહે વિરોધો ઽસ્તીતિ પ્રાપ્તે લૌકિકજન્માદિવ્યપદેશસહાયાજ્જાતેષ્ટ્યાદિશાસ્ત્રેણ જીવાજત્વાદિશ્રુતિર્બાધ્યત ઇતિ પૂર્વપક્ષયતિ-#સ્ત ઇતિ ।
તથાચ કરણોત્પત્તિક્રમેણ ભૂતક્રમસ્ય બાધાભાવે ઽપિ જીવોત્પત્તિક્રમેણ બાધઃ સ્યાદિતિ પ્રત્યુદાહરણસંગતિઃ ।
પૂર્વપક્ષે જીવબ્રહ્મૈક્યાસિદ્ધિઃ, સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ ભેદઃ ।
ચેતનજન્માદ્યુદ્દેશેન ચેતનસ્ય તસ્ય જન્માન્તરીયફલસાધનં જાતકર્માદિસંસ્કારો વિધીયતે ।
તથા ચોદ્દેશ્યવિધેયયોર્મિથોવિરોધે સતિ ઽવિધેયાવિરોધેનોદ્દેશ્યં નેયમ્ઽઇતિ ન્યાયાજ્જન્માદિકં દેહોપાધિકં ન સ્વત ઇતિ સિદ્ધાન્તયતિ-#તામિત્યાદિના ।
જીવાપેતં જીવેન ત્યક્તમિદં શરીરમ્ ।
જન્માદિવ્યપદેશશ્ચરાચરદેહવિષયો મુખ્યઃ ।
જીવે તુ ભાક્તો ગૌણ ઔપાધિકજન્માદિવિષયઃ સ્યાદુપાધિજન્મભાવે ભાવાદસત્યભાવાદિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
જીવસ્યૌપાધિકજન્મમૃત્યૌ શ્રુતિમપ્યાહ-#સ વા ઇતિ ।
જાયમાનપદાર્થમાહ-#શરીરમિતિ ।
મ્રિયમાણત્વં વ્યાચષ્ટે-#ઉત્ક્રામન્નિતિ ।
નનૂત્તરત્ર જીવસ્ય જન્માદિ નિરસ્યતે, અત્રાપિ તન્નિરાસે પુનરુક્તિરિત્યાશઙ્ક્યાહ-#જીવસ્યેતિ ।
તદેવં જાતેષ્ટ્યાદિશાસ્ત્રસ્યૌપાધિકજન્માદિવિષયત્વાન્ન જીવાદ્યજન્યત્વશ્રુતિવિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥16॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.10.16
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.11.17ઃ
નાત્મા શ્રુતેર્ નિત્યત્વાચ્ ચ તાભ્યઃ

#નાત્માશ્રુતેર્નિત્યત્વાચ્ચ તાભ્યઃ ।
અગ્નેર્વિસ્ફુલિઙ્ગવદેતસ્માપરમાત્મનઃ સર્વે જીવાત્માનો વ્યુચ્ચરન્તિ ઇત્યાદિજીવોત્પત્તિશ્રુતીનાં ઽસ એષ ઇહ પ્રવિષ્ટ આનખાગ્રેભ્યઃઽ ઽઅજ આત્માઽઇત્યાદ્યનુત્પત્તિશ્રુતીનાં ચ મિથોવિરોધાત્સંશયે મા ભૂતાં દેહજન્મનાશયોર્જીવજન્મનાશૌ, દેહાન્તરભોગ્યસ્વર્ગાદિહેતુવિધ્યાદ્યસંભવાત્, કલ્પાદ્યન્તયોર્નભસ ઇવ જીવસ્ય તૌ કિં ન સ્યાતાં તત્સંભવાદિતિ પ્રત્યુદાહરણેન પૂર્વપક્ષમાહ-#તત્ર પ્રાપ્તં તાવદિતિ ।
ફલં પૂર્વવત્ ।
ઉપરોધો બાધઃ ।
નન્વવિકૃતં બ્રહ્મૈવાત્ર પ્રવિષ્ટં જીવો ન તત્ત્વાન્તરમિતિ પ્રતિજ્ઞાસિદ્ધિઃ, તત્રાહ-#નચેતિ ।
જીવઃ પરસ્માદ્ભિન્નઃ, વિરુદ્ધધર્મવત્ત્વાદ્ભિન્નસ્યાવિકારત્વે પ્રતિજ્ઞાબાધ ઇતિ તર્કોપેતવિભક્તત્વલિઙ્ગાનુગૃહીતોત્પત્તિશ્રુતેર્બલીયસ્ત્વાત્પ્રવેશશ્રુતિર્જીવરૂપવિકારાત્મના પ્રવિષ્ટ ઈશ્વર ઇતિ વ્યાખ્યેયેતિ સમુદાયાર્થઃ ।
#સરૂપેતિ ।
દૃષ્ટાન્તશ્રુતેર્ભાવા જીવા ઇતિ નિશ્ચીયતે ।
નનુ ઽઆત્મન આકાશઃ સંભૂતઃઽઇત્યાદૌ જીવસ્યોત્પત્ત્યશ્રવણાદનુપત્તિઃ, તત્રાહ-#ન ચેતિ ।
એવં વિકારત્વે સતિ વિકારપ્રપઞ્ચાત્મના સ્વાત્માનમકુરુતેતિવદ્વિકારજીવાત્મના પ્રવેશ ઇત્યર્થઃ ।
અજત્વાદિશ્રુતિઃ કલ્પમધ્યે જીવસ્યાનુત્પત્ત્યાદિવિષયા, તત્ત્વમસીતિ શ્રુતિશ્ચ મૃદ, ઘટ ઇત્યભેદવાક્યવદ્વ્યાખ્યેયેતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તયતિ-#એવમિતિ ।
ધર્મિવત્સત્યો વિભાગો હેતુરૌપાધિકો વા ।
નાદ્યઃ, અસિદ્ધેરિત્યાહ-#અત્રોચ્યતે નાસ્યેતિ ।
દ્વિતીયે જીવસ્ય ન સ્વતો વિકારત્વસિદ્ધિઃ, અપ્રયોજકત્વાદિત્યાહ-#બુદ્ધ્યાદીતિ ।
ઔપાધિકભેદે માનમાહ-#તથાચેતિ ।
મયટો વિકારાર્થત્વમાશઙ્ક્યાહ-#તન્મયત્વં ચેતિ ।
જાલ્મઃ કામજડઃ સ્ત્રીપરતન્ત્રઃ ।
સ્ત્રીમય ઇતિવજ્જીવસ્ય સ્વરૂપાજ્ઞાનાદ્બુદ્ધ્યાદિપરતન્ત્રત્વેન ભેદકર્તૃત્વાદિભાક્ત્વાત્પ્રાચુર્યાર્થે મયટ્પ્રયોગ ઇત્યર્થઃ ।
લિઙ્ગં નિરસ્ય તદનુગ્રાહ્યશ્રુતેર્ગતિમાહ-#યદપીતિ ।
જીવસ્યૌપાધિકજન્મનાશયોઃ શ્રુતિમાહ-#તથેતિ ।
એતેભ્યો દેહાત્મન પરિણતેભ્યો ભૂતેભ્યઃ સામ્યેનોત્થાય જનિત્વા તાન્યેવ લીયમાનાન્યનુ પશ્ચાદ્વિનશ્યતિ ।
પ્રેત્યૌપાધિકમરણાનન્તરં સંજ્ઞા નાસ્તીત્યર્થઃ ।
નનુ પ્રજ્ઞાનઘનઃ, સંજ્ઞા નાસ્તીતિ ચ વિરુદ્ધમિત્યત આહ-#તથેતિ ।
ઉપાધિલયાદ્વિશેષજ્ઞાનાભાવ એવ સંજ્ઞાભાવો નાત્મસ્વરૂપવિજ્ઞાનાભાવ ઇત્યુત્તરં પ્રતિપાદયતિ શ્રુતિરિત્યન્વયઃ ।
અત્રૈવાત્મનિ વિજ્ઞાનઘને પ્રેત્યસંજ્ઞા નાસ્તીત્યુક્ત્યા મા મોહાન્તં મોહમધ્યં ભ્રાન્તિમાપીપદદાપાદિતવાનિમમર્થં ન જાનામિ બ્રૂહિ ત્વદુક્તેરર્થમિતિ મૈત્રેયીપ્રશ્નાર્થઃ ।
મુનિરાહ-#ન વા ઇતિ ।
મોહં મોહકરં વાક્યમુચ્છિત્તિઃ પૂર્વાવસ્થાનાશો ધર્મો ઽસ્યેત્યુચ્છિત્તિધર્મા પરિણામી સ નેત્યનુચ્છિત્તિધર્માપરિણામી, તસ્માદવિનાશીત્યર્થઃ ।
તર્હિ ન પ્રેત્ય સંજ્ઞેતિ કથમુક્તં, તત્રાહ-#માત્રેતિ ।
માત્રાભિર્વિષયૈરસંસર્ગાત્તથોક્તમિત્યર્થઃ ।
બિમ્બપ્રતિબિમ્બયોરિવ વિરુદ્ધાધર્મભેદો ઽધ્યસ્ત ઇત્યત્ર હેતુમાહ-#અત ઊર્ધ્વમિતિ ।
જીવસ્ય વિકારિત્વે મુક્ત્યયોગાત્તત્ત્વમસીતિ વાક્યમખણ્ડનાર્થમિતિ ચ વક્તવ્યં, તથાચ ફલવત્પ્રધાનવાક્યાપેક્ષિતજીવનિત્યત્વશ્રુતીનાં બલવત્ત્વાદુત્પત્ત્યાધિકમધ્યસ્તમનુવદન્ત્યુત્પત્ત્યાદિશ્રુતય ઇત્યવિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥17॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.11.17
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.12.18ઃ
જ્ઞો ઽત એવ

#જ્ઞો ઽત એવ ।
ઽઆત્મૈવાસ્ય જ્યોતિઃઽઇત્યાદ્યાત્મસ્વપ્રકાશત્વશ્રુતીનાં ઽપશ્યંશ્ચક્ષુઃ શૃણ્વઞ્ચ્છ્રોત્રમ્ઽઇત્યનિત્યજ્ઞાનવત્ત્વશ્રુતિભિર્વિરોધો ઽત્ર નિરસ્યતે ।
અસ્ય લોકસ્ય ચક્ષુર્દ્રષ્ટા શ્રોત્રં શ્રોતેત્યર્થઃ ।
પ્રાગુક્તજીવાનુત્પત્તિહેતુમાદાય સ્વપ્રકાશત્વસાધનાદ્ધેતુસાધ્યભાવઃ સંગતિઃ ।
અનુત્પત્તૌ હિ સ્વપ્રકાશં બ્રહ્મૈવોપહિતં જીવ ઇતિ જીવસ્ય સ્વપ્રકાશતા સિધ્યતિ ।
ન ચૈવં ગતાર્થતા, અનુત્પન્નસ્યાપિ જીવસ્ય સ્વપ્રકાશત્વે જ્ઞાનસાધનવૈયર્થ્યમિતિ તર્કસહિતાનિત્યજ્ઞાનશ્રુતિબલેન સ્વપ્રકાશત્વશ્રુતેર્બાધ્યતયા બ્રહ્માન્યત્વશઙ્કાયાં તદૈક્યયોગ્યતાયૈ સ્વપ્રકાશત્વસ્યાત્ર સાધનાત્ ।
તથાચ પૂર્વપક્ષે જીવસ્ય બ્રહ્મૈક્યાયોગ્યતા સિદ્ધાન્તે તદ્યોગ્યતેત્યાપાદસમાપ્તેઃ ફલમવગન્તવ્યમ્ ।
ઇષ્ટાપત્તિં નિરાચષ્ટે-#તે પૃષ્ટા ઇતિ ।
સાધનાધીનજ્ઞાનત્વાન્ન સ્વપ્રકાશો જીવો વ્યતિરેકેણેશ્વરવદિત્યાહ-#અતઃ કાદાચિત્કેતિ ।
યથાશ્રુતે ભાષ્યે હેતોઃ સાધ્યાવિશેષ ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।
અતો જીવસ્ય સ્વપ્રકાશત્વશ્રુતિર્બાધ્યેતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તયતિ-#એવમિતિ ।
ચેચ્છબ્દો નિશ્ચયાર્થઃ ।
ન કેવલ સ્વપ્રકાશબ્રહ્માભેદાજ્જીવસ્ય સ્વપ્રકાશતા કિન્તુ શ્રુતિતો ઽપીત્યાહ-#વિજ્ઞાનમયેતિ ।
યો ઽયં વિજ્ઞાનમય ઇતિ પ્રકરણ ઇત્યર્થઃ ।
અસુપ્તઃ સ્વયં ભાસમાન એવાત્મા સપ્તાંલ્લુપ્તવ્યાપારાન્વાગાદીનભિલક્ષ્ય ચાકશીતિ ।
સુપ્તાર્થાન્પશ્યતીતિ યાવત્ ।
અત્ર સ્વપ્ને વિજ્ઞાતુર્બુદ્ધિસત્ત્વસ્ય સાક્ષિણો વિજ્ઞાતેર્વિનાશો નાસ્તીત્યર્થઃ ।
ઘ્રાણાદિજન્યગન્ધાદિજ્ઞાનાનુસંધાનસિદ્ધયે આત્મનો જ્ઞાનરૂપત્વં વાચ્યમિતિ શ્રુત્યન્તરેણાહ-#અથેતિ ।
આત્મનો નિત્યચિદ્રૂપત્વે ઽપિ સ્વતો ઽસઙ્ગતયા ગન્ધાદ્યસંબન્ધાત્તત્સંબન્ધઘટનાત્મકવૃત્ત્યર્થાનિ જ્ઞાનસાધનાનીતિ ન તેષાં વૈયર્થ્યમિત્યાહ-#ન ગન્ધેતિ ।
પરિચ્છેદો વૃત્તિઃ ।
ગન્ધાય તદ્ગોચરાન્તઃ-કરણવૃત્તયે ઇત્યર્થઃ ।
સુપ્તાદ્યવસ્થાત્મસત્ત્વે ઽપિ ચૈતન્યાભાવાન્નાત્મા ચિદ્રૂપ ઇત્યુક્તં દૂષયતિ-#યત્વિતિ ।
તત્તદાસુષુપ્તૌ ન પશ્યતીતિ યત્તત્પશ્યન્નેવાલુપ્તજ્ઞાન એવ સન્ન પશ્યતીત્યત્ર હેતુઃ-#નહીતિ ।
નાશાયોગ્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
કિમિતિ ન પશ્યતીત્યત આહ-#ન ત્વિતિ ।
વૃત્તેઃ સાધનાધીનત્વોક્ત્યા સ્વરૂપજ્ઞાનસ્યાસાધનાધીનત્વં હેતુરસિદ્ધ ઇત્યુક્તમ્ ।
સાધનવૈયર્થ્યતર્કો ઽપિ નિરસ્તઃ ।
શૃણ્વન્નિત્યાદ્યનિત્યજ્ઞાનશ્રુતીનાં વૃત્તિવિષયત્વં વ્યાખ્યાતમ્ ।
આત્મા ન જ્ઞાનં, દ્રવ્યત્વાત્, ઇત્યાદિતર્કાશ્ચાગમબાધિતાઃ ।
ફલવત્પ્રધાનવાક્યાપેક્ષિતસ્વપ્રકાશત્વાગમસ્ય બલવત્ત્વાત્ ।
કિઞ્ચ નિરવયવાત્મનો મનઃ-સંયોગાન્નાનિત્યજ્ઞાનગુણતા સમવાયાભાવાચ્ચ ન સ્વસમવેતજ્ઞાનવેદ્યતા કર્મકર્તૃત્વવિરોધાચ્ચ ।
કિઞ્ચ જ્ઞાનત્વસ્યૈકવૃત્તિત્વે લાઘવાદાત્મૈવ જ્ઞાનં વૃત્તેશ્ચ મનઃપરિણામત્વશ્રુત્યા ઽકામઃ સંકલ્પઃઽઇત્યાદ્યયા જડત્વાન્નાસ્માકં જ્ઞાનદ્વૈવિધ્યગૌરવમિત્યનવદ્યમાત્મનઃ સ્વપ્રકાશત્વમિતિ સિદ્ધમ્ ॥18॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.12.18
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.13.19ઃ
ઉત્ક્રાન્તિગત્યાગતીનામ્

સ્વપ્રકાશત્વાદાત્મસ્વરૂપાદીષદ્બહિષ્ઠં પરિમાણમેવાશ્રિતાશ્રયત્વેનાન્તર્બહિર્ભાવેન વા સંગત્યા વિચારયતિ-#ઉત્ક્રાન્તિગત્યાગતીનામ્ ।
વિષયસંશયૌ દર્શયતિ-#ઇદાનીમિતિ ।
નાત્માશ્રુતેરિત્યાદિના ગતાર્થત્વમસ્યાશઙ્ક્યાત્માણુત્વશ્રુતીનાં મહત્ત્વશ્રુતીનાં ચાવિરોધકથનાર્થમસ્યાધિકરણસ્યારમ્ભ ઇત્યાહ-#નન્વિત્યાદિના ।
ન કેવલં શ્રુતોત્ક્રાન્ત્યાદ્યનુપપત્ત્યાત્મનો ઽણુત્વં કિન્ત્વેષો ઽણુરાત્મેતિ શ્રુત્યાપીત્યાહ-#સ્વશબ્દેનેતિ ।
પૂર્વપક્ષે જીવસ્યાણુત્વાદ્બ્રહ્મૈક્યાસિદ્ધિઃ, સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ મત્વા સૂત્રં વ્યાકુર્વન્પૂર્વપક્ષમાહ-#તત્ર પ્રાપ્તમિત્યાદિના ।
શ્રુતેરણુરિતિ ઉત્તરસૂત્રાદાકૃષ્ય સૂત્રં પૂરિતમ્ ।
ઉત્ક્રાન્તિઃ શ્રૂયત ઇતિ શેષઃ ।
સ મુમૂર્ષુઃ જીવ એતૈર્બુદ્ધ્યાદિભિસ્તસ્માચ્ચન્દ્રલોકાદિમં લોકં પ્રતિ કર્મ કર્તુમાયાતીત્યર્થઃ ॥19॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.13.19
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.13.20ઃ
સ્વાત્મના ચોત્તરયોઃ

ઉત્ક્રાન્તિરાત્મનો દેહાન્નિર્ગમો ન ભવતિ યેનાણુત્વં સ્યાત્ કિન્તુ સ્વામિત્વનિવૃત્તિરિતિ કેચિત્ ।
તદઙ્ગીકૃત્યાપ્યણુત્વમાવશ્યકમિત્યાહ-#સ્વાત્મનેતિ ।
ઉત્ક્રાન્તેરુત્તરયોર્ગત્યાગત્યયોઃ સ્વાત્મના કર્ત્રા સંબન્ધાદણુત્વમિતિ સૂત્રયોજના ।
પાકાનાશ્રયસ્ય પક્તૃત્વવદ્રત્યનાશ્રયસ્યાપિ ગન્તૃત્વોક્તિઃ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ-#ગમેરિતિ ।
ગમનસ્ય કર્તરિ સંયોગવિભાગરૂપાતિશયહેતુત્વાત્ક્રર્ત્રાશ્રિતત્વં લોકસિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
જીવો ઽણુરમધ્યમપરિમાણત્વે સતિ ગતિમત્ત્વાત્પરમાણુવદિત્યાહ-#અમધ્યમેતિ ।
અઙ્ગીકારં ત્યજતિ-#સત્યોશ્ચેતિ ।
ન સ્વામ્યનિવૃત્તિમાત્રમુત્ક્રાન્તિરિત્યર્થઃ ।
દેહાન્નિર્ગમ એવોત્ક્રાન્તિરિત્યત્ર લિઙ્ગાન્તરમાહ-#દેહપ્રદેશાનામિતિ ।
અપાદાનત્વમવધિત્વમ્ ।
અન્યેભ્યો વા મુખાદિભ્ય એષ આત્મા નિષ્ક્રામતીતિ શેષઃ ।
કિઞ્ચ દેહમધ્યે ઽપિ જીવસ્ય ગત્યાગતિશ્રુતેરણુત્વમિત્યાહ-#સ ઇતિ ।
ઇન્દ્રિયાણિ ગૃહ્ણન્સ્વાપાદૌ હૃદયં સ જીવો ગચ્છતિ શુક્રં પ્રકાશકમિન્દ્રિયગ્રામમાદાય પુનર્જાગરિતસ્થાનમાગચ્છતીત્યર્થઃ ॥20॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.13.20
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.13.21ઃ
નાણુરતચ્છ્રુતેર્ ઇતિ ચેન્ નેતરાધિકારાત્

#ઇતરાધિકારાત્ ।
બ્રહ્મપ્રકરણાત્ ।
નનુ મહત્ત્વશ્રુતેઃ કથં પરપ્રકરણસ્થત્વમિત્યત આહ-#પરસ્યેતિ ।
યા વેદાન્તશ્રુતિઃ સા પરપ્રકરણસ્થેત્યુત્સર્ગાત્તસ્યાસ્તત્સ્થત્વં બ્રહ્મારભ્યાધીતત્વાચ્ચેત્યાહ-#વિરજ ઇતિ ।
નિર્દેષ ઇત્યર્થઃ ।
વિજ્ઞાનમયશ્રુત્યા પ્રકરણં બાધ્યમિતિ શઙ્કતે-#નન્વિતિ ।
અણોર્જીવસ્ય બ્રહ્મણા ભેદભેદાઙ્ગીકારાચ્છાસ્ત્રીયાભેદદૃષ્ટ્યા મહત્ત્વોક્તિઃ, યથા વામદેવસ્યાહં મનુરિતિ સર્વાત્મત્વોક્તિરિત્યવિરોધમાહ-#શાસ્ત્રેતિ ॥21॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.13.21
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.13.22ઃ
સ્વશબ્દોન્માનાભ્યાં ચ

એવમુત્ક્રાન્ત્યાદિશ્રુત્યાણુત્વમનુમિતં, તત્ર શ્રુતિમપ્યાહ-#સ્વશબ્દેતિ ।
બાલાગ્રાદુદ્ધૃતઃ શતતમો ભાગસ્તસ્માદપ્યુદ્ધૃતઃ શતતમો ભાગો જીવ ઇતિ, ઉદ્ધૃત્ય માનમુન્માનમત્યન્તાલ્પત્વમિત્યર્થઃ ।
બાલઃ કેશઃ, તોત્રપ્રોતાયઃશલાકાગ્રમારાગ્રમ્ ।
તસ્માદુદ્ધૃતા માત્રા માનં યસ્ય સ જીવસ્તથા ॥22॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.13.22
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.13.23ઃ
અવિરોધશ્ ચન્દનવત્

આત્મસંયુક્તાયાસ્ત્વચો દેહવ્યાપિસ્પર્શોપલબ્ધિકરણસ્ય મહિમ્નાત્મનોવ્યાપિકાર્યકારિત્વમવિરુદ્ધમ્ ।
#ત્વગાત્મનોરિતિ ।
સંબન્ધસ્ય ત્વગવયવિનિષ્ઠત્વાદવયવિનશ્ચૈકત્વાદાત્મસંયોગસ્ય કૃત્સ્નત્વઙ્નિષ્ઠતેત્યર્થઃ ॥23॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.13.23
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.13.24ઃ
અવસ્થિતિવૈશેષ્યાદ્ ઇતિ ચેન્ નાભ્યુપગમાદ્ ધૃદિ હિ

#સિદ્ધે હીતિ ।
નતુ સિદ્ધમિત્યતુલ્યતેત્યર્થઃ ।
વિશેષ એવ વૈશેષ્યમ્ ।
ચન્દનબિન્દોરલ્પત્વસ્ય પ્રત્યક્ષત્વાત્ત્વગ્વ્યાપ્ત્યા વ્યાપિકાર્યકારિત્વકલ્પના યુક્તા, જીવસ્ય ત્વણુત્વે સંદેહાદ્ધ્યાપિકાર્યદૃષ્ટ્યા વ્યાપિત્વકલ્પનમેવ યુક્તમ્ ।
વ્યાપિકાર્યાશ્રયો વ્યાપીત્યુત્સર્ગાદિતિ સૂત્રશઙ્કાભાગાર્થઃ ।
આત્માલ્પઃ, વ્યાપિકાર્યકારિત્વાત્, ચન્દનબિન્દુવદિત્યનુમાનમયુક્તં, ત્વગાદૌ વ્યભિચારાદિત્યાહ-#ન ચાત્રાનુમાનમિતિ ।
પૂર્વોક્તશ્રુતિભિર્જીવસ્યાણુત્વનિશ્ચયાદ્ધૃદિસ્થત્વશ્રુતિભિરેકદેશસ્થત્વનિશ્ચયાચ્ચ ન દૃષ્ટાન્તવૈષમ્યમિતિ પરિહારભાગાર્થમાહ-#અત્રોચ્યત ઇતિ ॥24॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.13.24
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.13.25ઃ
ગુણાદ્વા લોકવત્

આત્મવત્તદ્ધર્મજ્ઞાનસ્યાપ્યણુત્વં સ્વતઃ, કાદાચિત્કં તુ દેહપરિમાણત્વમિત્યુક્ત્વા સ્વત એવ વ્યાપિત્વમિતિ મતાન્તરમાહ-#ગુણાદ્વેતિ ।
વાશબ્દેન ચન્દનદૃષ્ટાન્તાપરિતેષઃ સૂચિતસ્તમાહ-#સ્યાદિતિ ॥25॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.13.25
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.13.26ઃ
વ્યતિરેકો ગન્ધવત્

ઉત્તરસૂત્રવ્યાવર્ત્યં શઙ્કતે-#કથમિતિ ।
જ્ઞાનં ન ગુણિવ્યતિરિક્તદેશવ્યાપિ, ગુણત્વાત્, રૂપવત્, નચ પ્રભાયાં વ્યભિચારસ્તસ્યા અપિ દ્રવ્યત્વાદિતિ પ્રાપ્તે ગન્ધે વ્યભિચારમાહ-#અત ઉત્તરમિતિ ।
ગુણસ્ય દ્રવ્યવ્યતિરેક આશ્રયવિશ્લેષઃ ।
નનુ વિશ્લિષ્ટાવયવાનામલ્પત્વાદ્રવ્યક્ષયો ન ભાતીત્યત આહ-#અક્ષીયામાણમપીતિ ।
અપિરવધારણે પૂર્વાવસ્થાલિઙ્ગેનાક્ષીયમાણમેવ તદ્રવ્યમનુમીયત ઇત્યર્થઃ ।
વિમતમવિશ્લિષ્ટાવયવં, પૂર્વાવસ્થાતો ગુરુત્વાદ્યપચયહીનત્વાત્, સંમતવદિતિ ભાવઃ ।
શઙ્કતે-#સ્યાદેતદિતિ ।
વિશ્લિષ્ટાનામલ્પત્વાદિત્યુપલક્ષણં, અવયવાન્તરાણાં પ્રવેશાદિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
વિશેષો ઽવયવાનાં વિશ્લેષપ્રવેશરૂપઃ સન્નપિ ન જ્ઞાયતે, તથાચ ગુરુત્વાપચયો ન ભવતીતિ હેતોરન્યથાસિદ્ધિરિતિ શઙ્કાર્થઃ ।
આગચ્છન્તો ઽવયવાઃ પરમાણવસ્ત્રસરેણવો વા, નાદ્યઃ, તદ્ગતરૂપવદ્ગન્ધસ્યાપ્યનુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગાદિતિ પરિહરતિ-#નેતિ ।
દ્વિતીયં પ્રત્યાહ-#સ્ફુટેતિ ।
ત્રસરેણુગન્ધશ્ચેત્સ્ફુટો ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
અતો ગન્ધસ્ય પુષ્પાદિસ્થસ્યૈવ ગુણવ્યતિરેકો વાચ્ય ઇતિ ભાવઃ ।
ગન્ધો ન ગુણિવિશ્લિષ્ટઃ ગુણત્વાત્, રૂપવદિતિ શઙ્કતે-#રૂપેતિ ।
વિશ્લેષસ્ય પ્રત્યક્ષત્વાદ્બાધ ઇત્યાહ-#નેતિ ॥26॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.13.25
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.13.27ઃ
તથા ચ દર્શયતિ

આત્મનશ્ચૈતન્યગુણેનૈવ દેહવ્યાપ્તિરિત્યત્ર શ્રુતિમાહ સૂત્રકારઃ-#તથાચ દર્શયતીતિ ।
તદ્વ્યાચષ્ટે-#હૃદયેતિ ॥27॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.13.27
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.13.28ઃ
પૃથગુપદેશાત્

તત્રૈવ શ્રુત્યન્તરાર્થં સૂત્રમ્-#પૃથગિતિ ।
વિજ્ઞાનમિન્દ્રિયાણાં જ્ઞાનશક્તિં વિજ્ઞાનેન ચૈતન્યગુણેનાદાય શેત ઇત્યર્થઃ ।
એતં ચૈતન્યગુણવ્યાપ્તિગોચરમભિપ્રાયમ્ ॥28॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.13.28
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.13.29ઃ
તદ્ગુણસારત્વાત્ તુ તદ્વ્યપદેશઃ પ્રાજ્ઞવત્

તત્રાત્માણુત્વવિભુત્વશ્રુતીનાં વિરોધાદપ્રામાણ્યપ્રાપ્તાવણુત્વં જીવસ્ય વિભુત્વમીશ્વરસ્યેત્યવિરોધ ઇત્યેકદેશિપક્ષો દર્શિતઃ ।
તં દૂષયન્સિદ્ધાન્તસૂત્રં વ્યાચષ્ટે-#તુશબ્દ ઇત્યાદિના ।
તસ્માદ્બ્રહ્માભિન્નત્વાદ્વિભુર્જીવઃ બ્રહ્મવદિત્યનુમાનાનુગૃહિતે શ્રુતિસ્મૃતિ આહ-#તથાચ સ વા એષ ઇતિ ।
નિત્યઃ સર્વગતઃ સ્થાણુરિત્યાદ્યાઃ સ્માર્તવાદાઃ ।
એતેન જીવસ્ય બ્રહ્મબેદજ્ઞાને ઽણુત્વાભાવધીસ્તસ્યાં તદિત્યન્યોન્યાશ્રય ઇતિ નિરસ્તમ્ ।
પ્રધાનમહાવાક્યાનુગુણશ્રુતિસ્મૃતિભિરણુત્વાભાવનિશ્ચયાનન્તરમભેદજ્ઞાનાત્પ્રધાનવાક્યવિરોધે ગુણભૂતાણુત્વશ્રુતીનામૌપાધિકાણુત્વવિષયત્વકલ્પનાત્ ।
ઽગુણે ત્વન્યાય્યકલ્પનાઽઇતિ ન્યાયાદિતિ ભાવઃ ।
કિઞ્ચ સર્વદેહવ્યાપિશૈત્યાનુભવાન્યથાનુપપત્ત્યાણુત્વશ્રુતયો ઽધ્યસ્તાણુત્વવિ ષયત્વેન કથઞ્ચિદર્થવાદા નેયાઃ ।
લૌકિકન્યાયાદપિ તેષાં દુર્બલત્વાદિતિ મત્વાહ-#ન ચાણોરિતિ ।
શઙ્કતે-#ત્વગિતિ ।
યદ્યણ્વાત્મસંબન્ધસ્ય ત્વગ્વ્યાપ્ત્યા દેહવ્યાપિની વેદના સ્યાત્તર્હ્યતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ દૂષયતિ-#નેતિ ।
પ્રસઙ્ગસ્યેષ્ઠત્વં નિરસ્યતિ-#પાદતલ એવેતિ ।
તસ્માદલ્પમહતોઃ સંયોગો ન મહદ્વ્યાપી, કણ્ટકસંયોગસ્ય દેહવ્યાપ્ત્યદર્શનાત્, તથાચાણ્વાત્મસંયોગસ્ત્વગેકદેશસ્થ એવેતિ દેહવ્યાપિવેદનાનુપપત્તિઃ ।
નચ સિદ્ધાન્તે ત્વગાત્મસંબન્ધસ્ય વ્યાપિત્વાત્કણ્ટકસંબન્ધે દેહવ્યાપિવેદનાપ્રસઙ્ગ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
યાવતી વિષયસંબદ્ધા ત્વક્ તાવદ્વ્યાપ્યાત્મસંબન્ધસ્તાવદ્વ્યાપિવેદનાહેતુરિતિ નિયમાત્ ।
ન ચૈવં વિષયત્વક્સંબન્ધ એવ તદ્ધેતુરસ્તુ કિમાત્મવ્યાપ્ત્યેતિ વાચ્યમ્ ।
વેદના હિ સુખં દુઃખં તદનુભવશ્ચ, ન ચૈષાં વ્યાપકાનાં કાર્યાણામલ્પમુપાદાનં સંભવતિ કાર્યસ્યોપાદાનાદ્વિશ્લેષાનુપપત્તેઃ ।
ન ચૈષાં વ્યાપકત્વમસિદ્ધં, સૂર્યતપ્તસ્ય ગઙ્ગાનિમગ્નસ્ય સર્વાઙ્ગવ્યાપિદુઃખસુખાનુભવસ્ય દુરપહ્નવત્વાત્ ।
યદુક્તં ગુણસ્યાપિ ગુણિવિશ્લેષો ગન્ધવદિતિ, તન્નેત્યાહ-#ન ચાણોરિતિ ।
ગન્ધો નાશ્રયાદ્વિશ્લિષ્ટઃ, ગુણત્વાત્, રૂપવદિત્યત્રાગમમાહ-#તથા ચોક્તમિતિ ।
નચ પ્રત્યક્ષબાધઃ, ગન્ધસ્ય પ્રત્યક્ષત્વે ઽપિ નિરાશ્રયત્વસ્યાપ્રત્યક્ષત્વાન્મહતાં ત્રસરેણૂનામનુદ્ભૂતસ્પર્શાનામુદ્ભૂતગન્ધાનામાગમનાત્સ્ફુટગન્ધોપલમ્ભસંભવઃ, અવયવાન્તરપ્રવેશાન્ન સહસા મૂલદ્રવ્યક્ષય ઇતિ ભાવઃ ।
પૂર્વં ચૈતન્યસ્ય ગુણત્વમુપેત્ય તદ્વ્યાપ્ત્યા ગુણ્યાત્માણુત્વં નિરસ્તં, સંપ્રતિ તસ્ય ગુણત્વમસિદ્ધમિત્યાહ-#યદિ ચ ચૈતન્યમિતિ ।
ઉત્સૂત્રં વિભુત્વં પ્રસાધ્યાણુત્વાદ્યુક્તેર્ગતિપ્રદર્શનાર્થં સૂત્રં વ્યાચષ્ટે-#કથમિત્યાદિના ।
ઽઅન્તરા વિજ્ઞાનમનસી હૃદિ હિઽઇતિ ચ પ્રકૃતા બુદ્ધિર્યોગ્યત્વાત્તચ્છબ્દેન પરામૃશ્યતે ।
બુદ્ધિગુણાનામાત્મન્યધ્યાસાદણુત્વાદ્યુક્તિર્ન સ્વતઃ, આનન્ત્યશ્રુતિવિરોધાદિત્યાહ-#તથાચેતિ ।
અકાર્યકારણદ્રવ્યસમાનાધિકરણતયા તત્ત્વમસીતિ વાક્યસ્ય સો ઽયમિતિ વાક્યવદખણ્ડાભેદાર્થત્વાદાનન્ત્યં સત્યમણુત્વમધ્યસ્તમિત્યર્થઃ ।
ઉક્તં ચૈતદઙ્ગુષ્ઠાધિકરણે ઽપ્રતિપાદ્યવિરુદ્ધમુદ્દેશ્યગતવિશેષણમવિવક્ષિતમ્ઽઇતિ ।
બાલાગ્રવાક્યમારાગ્રવાક્યં ચેત્યુન્માનદ્વયમુક્તમ્ ।
તત્રાદ્યં નિરસ્ય દ્વિતીયં નિરસ્યતિ-#તથેતરસ્મિન્નપીતિ ।
બુદ્ધેર્ગુણેન નિમિત્તેનાત્મન્યધ્યસ્તો ગુણો ભવતિ તેનાત્મગુણેનાધ્યસ્તેનૈવારાગ્રપરિમાણો ઽપકૃષ્ટશ્ચ જીવો દૃષ્ટઃ સ્વતસ્ત્વનન્ત એવેત્યર્થઃ ।
ઽન ચક્ષુષા ગૃહ્યતે નાપિ વાચા નાન્યૈર્દેવૈસ્તપસા કર્મણા વા ।
જ્ઞાનપ્રસાદેન વિશુદ્ધસત્ત્વસ્તતસ્તુ તં પશ્યતિ નિષ્કલં ધ્યાયમાનઃઽઇત્યુક્ત્વા ઽએષો ઽણુરાત્માઽઇત્યુક્તઃ પર એવ, યદિ જીવસ્તથાપ્યધ્યસ્તાણુત્વમણુશબ્દાર્થ ઇત્યાહ-#જીવસ્યાપીતિ ।
યદુક્તં પૃથગુપદેશાચ્ચૈતન્યગુણેનૈવાત્મનો દેહવ્યાપ્તિરિતિ, તત્રાહ-#તથા પ્રજ્ઞયેતિ ।
બુદ્ધિઃ પ્રજ્ઞેત્યર્થઃ ।
યદિ ચૈતન્યં પ્રજ્ઞા તદા ભેદોપચાર ઇત્યાહ-#વ્યપદેશમાત્રં વેતિ ।
નનુ ચૈતન્યં ગુણ ઇતિ ભેદો મુખ્યો ઽસ્તુ, નેત્યાહ-#ન હ્યત્રેતિ ।
નિર્ગુણત્વશ્રુતેરિત્યર્થઃ ।
અન્યદપિ પૂર્વોક્તં બુદ્ધ્યાદ્યુપાધિકમિત્યાહ-#હૃદયેત્યાદિના ।
સૌત્રં દૃષ્ટાન્તં વિવૃણોતિ-#યથેતિ ।
અસત્ત્વમિત્યાપાતતઃ ।
અસંસારિત્વમાપાદ્યમ્ ।
શેષં સુબોધમ્ ॥29॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.13.29
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.13.30ઃ
યાવદાત્મભાવિત્વાચ્ ચ ન દોષસ્ તદ્દર્શનાત્

નનુ સ્વતઃ સંસારિત્વમસ્તુ કિં બુદ્ધ્યુપાધિનેત્યત આહ-#યાવદેવ ચાયમિતિ ।
સમાનો બુદ્ધિતાદાત્મ્યાપન્નઃ સન્ વિજ્ઞાનં બ્રહ્મ તન્મયો વિકારો ઽણુરિત્યર્થઃ ।
કિં ન સ્યાદિત્યત આહ-#પ્રદેશાન્તર ઇતિ ।
વિજ્ઞાનમયો બુદ્ધિપ્રચુર ઇત્યર્થઃ ।
કેન સમાન ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયામિતિ શેષઃ ।
શ્રુતિબલાદ્બુદ્ધેર્યાવત્સંસાર્યાત્મભાવિત્વમુક્તં, સતિ મૂલે કાર્યસ્ય વિયોગાસંભવાચ્ચેતિ યુક્ત્યાપ્યાહ-#અપિચ મિથ્યેતિ ।
સમ્યગ્જ્ઞાનાદેવ બુદ્ધ્યાદિબન્ધધ્વંસ ઇત્યત્ર શ્રુતિમાહ-#દર્શયતીતિ ।
મૃત્યુમત્યેતીત્યન્વયઃ ।
આદિત્યવર્ણં સ્વપ્રકાશમ્ ।
તમસઃ પરસ્તાદજ્ઞાનાસ્પૃષ્ટમિત્યર્થઃ ॥30॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.13.30
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.13.31ઃ
પુંસ્ત્વાદિવત્ ત્વ્ અસ્ય સતો ઽભિવ્યક્તિયોગાત્

યાવદાત્મભાવિત્વસ્યાસિદ્ધિં શઙ્કતે-#નન્વિતિ ।
સુષુપ્તૌ બુદ્ધિસત્ત્વે બ્રહ્મસંપત્તિર્ન સ્યાત્ ।
પ્રલયે તત્સત્ત્વે પ્રલયવ્યાહતિરિત્યર્થઃ ।
સ્થૂલસૂક્ષ્માત્મના બુદ્ધેર્યાવદાત્મભાવિત્વમસ્તીત્યાહ-#પુંસ્ત્વેતિ ।
પુંસ્ત્વં રેતઃ ।
આદિપદેન શ્મશ્વાદિગ્રહઃ ।
અસ્ય બુદ્ધિસંબન્ધસ્યેત્યર્થઃ ।
સ્વાપે બીજાત્મના સતો બુદ્ધયાદેઃ પ્રબોધે ઽભિવ્યક્તિરિત્યત્ર શ્રુતિમાહ-#દર્શયતીતિ ।
ન વિદુરિત્યવિદ્યાત્મકબીજસદ્ભાવોક્તઃ ।
તે વ્યાઘ્રાદયઃ પુનરાવિર્ભવન્તિ ઇત્યભિવ્યક્તિનિર્દેશઃ ॥31॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.13.31
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.13.32ઃ
નિત્યોપલબ્ધ્યનુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગો ઽન્યતરનિયમો વાન્યથા

બુદ્ધિસદ્ભાવે માનમાહ સૂત્રકારઃ-#નિત્યેતિ ।
ઽમનસા હ્યેવ પશ્યતિ, ઽબુદ્ધિશ્ચ ન વિચેષ્ટતિ,ઽ
ઽવિજ્ઞાનં યજ્ઞં તનુતે,ઽ ઽચેતસા વેદિતવ્યઃ,ઽ ઽચિત્તં ચ ચેતયિતવ્યમ્ઽઇતિ તત્ર તત્ર શ્રુતિષુ મનઆદિપદવાચ્યં તાવદ્બુદ્ધિદ્રવ્યં પ્રસિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
કથમેકસ્યાનેકધોક્તિઃ, તત્રાહ-#ક્વચિચ્ચેતિ ।
ગર્વવૃત્તિકો ઽહઙ્કારો વિજ્ઞાનં ચિત્પ્રધાનં સ્મૃતિપ્રધાનં વા ચિત્તમિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યદ્યપિ સાક્ષિપ્રત્યક્ષસિદ્ધમન્તઃકરણં શ્રુત્યનૂદિતં ચ તથાપિ પ્રત્યક્ષશ્રુત્યોર્વિવદમાનં પ્રતિ વ્યાસઙ્ગાનુપપત્ત્યા તત્સાધયતિ-#તચ્ચેત્યાદિના ।
સૂત્રં યોજયતિ-#અન્યથેતિ ।
પઞ્ચેન્દ્રિયાણાં પઞ્ચવિષયસંબન્ધે સતિ નિત્યં યુગપત્પઞ્ચોપલબ્ધયઃ સ્યુઃ, મનો ઽતિરિક્તસામગ્ર્યાઃ સત્ત્વાત્ ।
યદિ સત્યામપિ સામગ્ર્યામુપલબ્ધ્યભાવસ્તર્હિ સદૈવાનુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ।
અતઃ કાદાચિત્કોપલબ્ધિનિયામકં મન એષ્ટવ્યમિતિ ભાવઃ ।
નનુ સત્યપિ કારગ્રિસંયોગે દાહકાદાચિત્કત્વવદુપલબ્ધિકાદાચિત્કત્વમસ્તુ કિં મનસેત્યાશઙ્ક્યાન્યતરનિયમો વેત્યેતદ્વ્યાચષ્ટે-#અથવેતિ ।
સત્યાં સામગ્ર્યાં નિત્યોપલબ્ધિર્વાઙ્ગીકાર્યા અન્યતરસ્ય કારણસ્ય કેનપિચ્છક્તિપ્રતિબન્ધનિયમો વાઙ્ગીકાર્યઃ, યથા મણિનાગ્નિશક્તિપ્રતિબન્ધ ઇતિ વાકારાર્થઃ ।
અસ્તુ પ્રતિબન્ધ ઇત્યત આહ-#નચેતિ ।
ન ચેન્દ્રિયસ્યૈવાસ્તુ શક્તિપ્રતિબન્ધ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
પ્રતિબન્ધકાભાવાત્ ।
નચ દૃષ્ટસામગ્ર્યાં સત્યામદૃષ્ટં પ્રતિબન્ધકમિતિ યુક્તમતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચ વ્યાસઙ્ગઃ, પ્રતિબન્ધકમનો ઽસત્ત્વે તસ્યાસંભવાત્ ।
તથાહિ-રસાદીનાં સહોપલબ્ધિપ્રાપ્તૌ રસબુભુત્સારૂપો વ્યાસઙ્ગો રૂપાદ્યુપલબ્ધિપ્રતિબન્ધકો વાચ્યઃ, સ ચ ગુણત્વાદ્રૂપવદ્ગુણ્યાશ્રયઃ, તત્રાત્મનો ઽસઙ્ગનિર્ગુણકૂટસ્થસ્ય ગુણિત્વાયોગાન્મન એવ ગુણિત્વેનૈષ્ટવ્યમિતિ વ્યાસઙ્ગાનુપપત્ત્યા મનઃસિદ્ધિઃ ।
એતદભિપ્રેત્યોપસંહરતિ-#તસ્માદિતિ ।
અવધાનં બુભુત્સા ।
ન ચાનિચ્છતો ઽપિ દુર્ગન્ધાદ્યુપલમ્ભાન્ન બુભુત્સોપલબ્ધિર્નિયામિકેતિ વાચ્યમ્, અનેકવિષયસંનિધૌ ક્વચિદેવ તસ્યા નિયામકત્વાઙ્ગીકારાત્ ।
તેષાં મતે પુનરિચ્છાદીનામાત્મધર્મત્વં તેષાં મનો દુર્લભમિતિ મન્તવ્યમ્ ।
ઇચ્છાદિધર્મિણેવાત્મના વ્યાસઙ્ગોપપત્તેઃ ।
સંપ્રતિ વ્યાસઙ્ગસ્ય માનસત્વે શ્રુતિમાહ-#તથાચેતિ ।
ન કેવલં વ્યાસઙ્ગાન્મનઃસિદ્ધિઃ, કિન્તુ કામાદ્યાશ્રયત્વેનાપીત્યાહ-#કામાદયશ્ચેતિ ।
બુદ્ધેઃ પ્રામાણિક્તવોક્તિફલમાહ-#તસ્માદિતિ ॥32॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.13.32
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.14.33ઃ
કર્તા શાસ્ત્રાર્થવત્ત્વાત્

એવમાત્મન્યણુત્વાધ્યાસોક્ત્યા સ્વાભાવિકં મહત્ત્વં સ્થાપિતમ્ ।
સંપ્રતિ તતો બહિષ્ઠં કર્તૃત્વં સાધયતિ-#કર્તા શાસ્ત્રાર્થવત્ત્વાત્ ।
સ નિત્યશ્ચિદ્રૂપો મહાનાત્મા કર્તા ન વેત્યસઙ્ગત્વશ્રુતીનાં વિધ્યાદિશ્રુતીનાં ચ વિપ્રતિપત્ત્યા સંશયે બુદ્ધિકર્તૃત્વેનૈવ વિધ્યાદિશાસ્ત્રોપપત્તેરકર્તાત્મેતિ સાંખ્યપક્ષપ્રાપ્તૌ સિદ્ધાન્તયન્નૈવ તદ્ગુણસારત્વોક્ત્યાત્મનિ કર્તૃત્વાધ્યાસસ્યાપિ સિદ્ધત્વાત્પુનરુક્તિમાશઙ્ક્ય સાંખ્યપક્ષનિરાસાર્થમાત્મનિકર્તૃત્વાધ્યાસપ્રપઞ્ચનાન્ન પુનરુક્તિરિત્યાહ-#તદ્ગુણેતિ ।
અધિકારઃ પ્રસઙ્ગઃ ।
વસ્તુતો ઽસઙ્ગત્વમ્ ।
અવિદ્યાતઃ કર્તૃત્વમિત્યસઙ્ગત્વકર્તૃત્વશ્રુતીનામવિરોધોક્તેઃ કર્તૃત્વવિચારાત્મકાધિકરણત્રયસ્ય પાદસંગતિઃ ।
શ્રુતીનાં મિથો વિરોધાવિરોધૌ પૂર્વોત્તરપક્ષયોઃ ફલમ્ ।
યદ્વાત્ર પૂર્વપક્ષે બન્ધાભાવાચ્છાસ્ત્રવૈયર્થ્યં ફલં, સિદ્ધાન્તે કર્તૃત્વાદિસંબન્ધસત્ત્વાચ્છાસ્ત્રાર્થવત્તેતિ ભેદઃ ।
નનુ બુદ્ધિકર્તૃત્વેન શાસ્ત્રાર્થવત્તાસ્તુ કિં જીવકર્તૃત્વેન તત્રાહ-#તદ્ધિ કર્તુઃ સત ઇતિ ।
મયેદં કર્તવ્યમિતિ બોધસમર્થસ્ય ચેતનસ્યૈવ કર્તૃત્વં વાચ્યં ન ત્વચેતનાયા બુદ્ધેઃ ।
કિં ચ ભોક્તુરાત્મન એવ કર્તૃતા વાચ્યા ઽશાસ્ત્રફલં પ્રયોક્તરિઽઇતિ ન્યાયાદિતિ ભાવઃ ॥33॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.14.33
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.14.34ઃ
વિહારોપદેશાત્

સંધ્યં સ્થાનં સ્વપ્નઃ ।
અમૃતઃ સ આત્મા યથેષ્ટમીયતે ગચ્છતીતિ વિહારોપદેશાત્, આત્મા કર્તા ॥34॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.14.34
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.14.35ઃ
ઉપાદાનાત્

પ્રાણાનાં મધ્યે વિજ્ઞાનેન બુદ્ધ્યા વિજ્ઞાનસમર્થમિન્દ્રિયજાતમાદાય શેતે ઇતિ પ્રાણાન્ ગૃહીત્વા પરિવર્તત ઇતિ ઉપાદાનકર્તૃત્વમાત્મનઃ અકર્તૃત્વે ઉપાદાનાનુપપત્તેરિતિ ભાવઃ ॥35॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.14.35
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.14.36ઃ
વ્યપદેશાચ્ ચ ક્રિયાયાં ન ચેન્ નિર્દેશવિપર્યયઃ

વિજ્ઞાનશબ્દો જીવસ્ય નિર્દેશો ન ચેત્ તદા પ્રથમાનિર્દેશાદ્વિપર્યયઃ ।
કરણદ્યોતિતૃતીયયા નિર્દેશઃ સ્યાત્ ।
તસ્માદિહ શ્રુતૌ તનુત ઇત્યાખ્યાતેન કર્તૃવાચિના વિજ્ઞાનપદસ્ય સામાનાધિકરણ્યનિર્દેશાત્ક્રિયાયામાત્મનઃ કર્તૃત્વં સૂચ્યત ઇતિ સૂત્રભાષ્યયોરર્થઃ ॥36॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.14.36
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.14.37ઃ
ઉપલબ્ધિવદનિયમઃ

સૂત્રાન્તરમવતારયતિ-#અત્રાહેતિ ।
જીવઃ સ્વતન્ત્રશ્ચેદિષ્ટમેવ કુર્યાદસ્વતન્ત્રશ્ચેન્ન કર્તા, ઽસ્વતન્ત્રઃ કર્તાઽઇતિ ન્યાયાદિત્યર્થઃ ।
સત્યપિ સ્વાતન્ત્ર્યે કારકવૈચિત્ર્યાદનિયતા પ્રવૃત્તિરિતિ સૂત્રેણ પરિહરતિ-#યથેતિ ।
દૃષ્ટાન્તાસંપ્રતિપત્ત્યા શઙ્કતે-#ઉપલબ્ધાવપીતિ ।
ચક્ષુરાદીનાં ચૈતન્યેન વિષયસંબન્ધાર્થત્વાત્સ્વસંબન્ધોપલબ્ધૌ ચાત્મનશ્ચૈતન્યસ્વભાવત્વેન સ્વાતન્ત્ર્યાદ્દૃષ્ટાન્તસિદ્ધિરિત્યાહ-#નેતિ ।
નન્વાત્મા વિષયસંબન્ધાય કરણાન્યપેક્ષતે ચેત્કથં સ્વતન્ત્ર ઇત્યાશઙ્ક્યમાહ-#અપિચેતિ ।
સ્વાતન્ત્ર્યં નામ ન સ્વાન્યાનપેક્ષત્વમ્, ઈશ્વરસ્યાપિ પ્રાણિકર્માપેક્ષત્વેનાસ્વાતન્ત્ર્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
કિં તુ સ્વેતરકારકપ્રયોક્તૃત્વે સતિ કારકાપ્રેર્યત્વં સ્વાતન્ત્ર્યં તેન સ્વતન્ત્રો ઽપિ જીવ ઇષ્ટસાધનત્વભ્રાન્ત્યનિષ્ટસાધનમપ્યનુતિષ્ઠતીત્યનિયતા પ્રવૃત્તિઃ સ્વાતન્ત્ર્યં ચેત્યવિરુદ્ધમિત્યર્થઃ ॥37॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.14.37
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.14.38ઃ
શક્તિવિપર્યયાત્

જીવસ્ય કર્તૃત્વે હેત્વન્તરાર્થં સૂત્રમ્-#શક્તીતિ ।
બુદ્ધેઃ કરણશક્તિવિપરીતા કર્તૃશક્તિઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
તતઃ કિં, તત્રાહ-#સત્યાં ચ બુદ્ધેરિતિ ।
યો ઽહન્ધીગમ્યઃ ।
સ કર્તા સ એવ જીવો યત્તદપેક્ષિતં કરણં તન્મન ઇતિ જીવકર્તૃત્વસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ ॥38॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.14.38
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.14.39ઃ
સમાધ્યભાવાચ્ ચ

જ્ઞાનસાધનવિધ્યન્યથાનુપપત્ત્યાપ્યાત્મનઃ કર્તૃત્વં વાચ્યમિત્યાહ-#સમાધીતિ ।
મુક્તિફલભોક્તુરેવ તદુપાયસમાધિકર્તૃત્વં યુક્તમ્, અન્યથાત્મનો ઽકર્તૃત્વે બુદ્ધેરપિ અભોક્ત્ર્યાઃ કર્તૃત્વાયોગાત્સમાધ્યભાવપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ॥39॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.14.39
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.15.40ઃ
યથા ચ તક્ષોભયથા

#યથા ચ તક્ષોભયથા ।
ઉક્તમાત્મનઃ કર્તૃત્વમુપજીવ્ય સંશયપૂર્વપક્ષાવાહ-#એવં તાવદિત્યાદિના ।
સાંખ્યનિરાસેનાત્મનઃ કર્તૃત્વે સાધિતે બાધકાભાવાત્ તત્સત્યમિતિ મીમાંસકાદિપક્ષઃ પ્રાપ્તઃ ।
ન ચાસઙ્ગત્વાગમેન બાધઃ, અહં કર્તેત્યનુભવસહિતકર્તૃત્વશ્રુતિબલેન તસ્યાગમસ્ય સ્તાવકત્વાદિતિ પ્રાપ્ત ઉત્સૂત્રમેવ સિદ્ધાન્તયતિ-#ન સ્વાભાવિકમિતિ ।
યદુક્તં બાધકાભાવાદિતિ તદસિદ્ધમિત્યાહ-#અનિર્મોક્ષેતિ ।
નનુ કર્તૃત્વં નામ ક્રિયાશક્તિર્મુક્તાવપ્યસ્તિ તથાપિ શક્તિકાર્યસ્ય ક્રિયારૂપશક્યસ્યાભાવાન્મુક્તેઃ પુરુષાર્થત્વસિદ્ધિરિતિ શઙ્કતે-#નનુ સ્થિતાયામિતિ ।
સત્યાં શક્તૌ કથં કાર્યપરિહારઃ, તત્રાહ-#તત્પરિહારશ્ચેતિ ।
મુક્તૌ શક્તિસત્ત્વે કાર્યમપિ સ્યાત્, શક્યાભાવે શક્ત્યયોગાત્ ।
અસ્તિ હિ પ્રલયે ઽપિ કાર્યં પુનરુદ્ભવયોગ્યં સૂક્ષ્મં શક્યં, તથાચ શક્ત્યા ધર્માદિનિમિત્તેઃ સહિતકાર્યાક્ષેપાન્મુક્તિલોપ ઇતિ પરિહરતિ-#ન નિમિત્તાનામપીતિ ।
સનિમિત્તસ્ય કાર્યસ્ય શક્યત્વેન શક્ત્યા સંબન્ધાન્નમિત્તાનામપિ પરમ્પરયા શક્તિસંબન્ધિત્વમુક્તં મન્તવ્યમ્ ।
સંબન્ધેન સંબન્ધિનેત્યર્થઃ ।
યદ્વા શક્તિર્લક્ષણમાક્ષેપકં યસ્ય કાર્યસ્ય તેન કાર્યેણ યઃ સંબન્ધસ્તેનેતિ વ્યધિકરણે તૃતીયે ।
નનુ નરસ્ય કર્મણા દેવત્વવચ્છાસ્ત્રબલાત્કર્તુરેવાકર્તૃતાસિદ્ધિરિતિ શઙ્કતે-#નન્વિતિ ।
જ્ઞાનાદકર્તૃત્વાખ્યમોક્ષત્કર્તૃત્વમાવિદ્યકં સ્વાદ્યતો જ્ઞાનમજ્ઞાનસ્યૈવ નિવર્તકમ્ ।
યદિ કર્મણા મોક્ષઃ. તત્રાહ-#નેતિ ।
આત્મનઃ સ્વાભાવિકં કર્તૃત્વમભયુપગમ્યાનિર્મોક્ષ ઉક્તઃ ।
સંપ્રત્યસઙ્ગનિર્વિકારત્વાનેકશ્રુતિવ્યાકોપાત્તન્ન સ્વાભાવિકમિત્યાહ-#અપિચેતિ ।
નચાભ્યસ્તાનેકશ્રુતીનાં સ્તાવકત્વકલ્પનં યુક્તં, ન ચાહં કર્તેત્યનુભવો વિરુધ્યતે, તસ્ય સત્યમિથ્યોદાસીનકર્તૃત્વાવગાહિનો ઽધ્યાસત્વેનાપ્યુપપત્તેરિત્યર્થઃ ।
કર્તૃત્વસ્યાધ્યસ્તત્વે શ્રુતિમાહ-#તથાચેતિ ।
વિદ્વદનુભવબાધિતં ચ કર્તૃત્વમિત્યાહ-#નહીતિ ।
બુદ્ધ્યાદિસંઘાતાદ્વ્યતિરિક્તો યદિ પરસ્માદન્યશ્ચેતનો ન સ્યાત્તદા પર એવ સંસારી પ્રસજ્યેત, તચ્ચાનિષ્ટં, પરસ્ય નિત્યમુક્તત્વવ્યાઘાતાદિતિ શઙ્કતે-#પર એવેતિ ।
ન વયં શુદ્ધસ્ય ચિદ્ધાતોઃ પરસ્ય બન્ધં વદામઃ, કિન્તુ તસ્યૈવાવિદ્યાબુદ્ધ્યાદિપ્રતિવિમ્બિતસ્યાવિદ્યયા ભિન્નસ્ય જીવત્વં પ્રાપ્તસ્ય બન્ધમોક્ષાવિતિ બ્રૂમઃ ।
કલ્પિતભેદો ઽપિ લોકે બિમ્બપ્રતિબિમ્બયોર્ધર્મવ્યવસ્થાપકો દૃષ્ટ ઇતિ પરિહરતિ-#નાવિદ્યેતિ ।
અવિદ્યોપહિતો બન્ધો ન શૂદ્ધાત્મનીત્યત્ર શ્રુતિમાહ-#તથાચેતિ ।
કર્તૃત્વસ્ય બુદ્ધ્યુપાધ્યન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિત્વાચ્છ્રુતેશ્ચ ન સ્વાભાવિકત્વમિત્યાહ-#તથા સ્વપ્નેતિ ।
આત્મૈવ કામ્યતે આનન્દત્વાદિત્યાત્મકામં સ્વરૂપં સ્વાતિરિક્તકામ્યાસત્ત્વાદકામં, આત્મકામત્વાદકામત્વાચ્ચાપ્તકામં વિશોકત્વાચ્ચેત્યાહ-#શોકેતિ ।
શોકાન્તરં દુઃખાસ્પૃષ્ટમિત્યર્થઃ ।
તસ્યૈવ સુષુપ્તાત્મરૂપસ્ય પરમપુરુષાર્થતામાહ-#એષ ઇતિ ॥
ગતિઃ પ્રાપ્યં, સંપદૈશ્વર્યં લોકો બોગ્યં સુખં, ચૈતસ્માદન્યત્રાસ્તીત્યર્થઃ ।
આત્મા સ્વતો ઽકર્તા બુદ્ધ્યાદ્યુપાધિના તુ કર્તેત્યુભયથાભાવ ઉક્તઃ ।
તત્રાર્થે સૂત્રં યોજયતિ-#તદેતદાહેત્યાદિના ।
સંપ્રસાદઃ સુષુપ્તિઃ ।
યથા સ્ફટિકસ્ય લૌહિત્યં કુસુમાદ્યુપાધિકં તથાત્મનઃ કર્તૃત્વં બુદ્ધ્યાદ્યુપાધિકમન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં સિદ્ધમ્ ।
નચ તૌ બુદ્ધેરાત્મકર્તૃત્વે કરણત્વવિષયૌ નોપાદાનત્વવિષયાવિતિ યુક્તં, કરણત્વાત્ કાર્યાન્વય્યુપાદાનત્વસ્યાન્તરઙ્ગતયા ચિત્સંવલિતબુદ્ધેસ્તાબ્યામુપાદાનત્વસ્યૈવ સિદ્ધેઃ, એવં ચિદભેદેનાધ્યસ્તબુદ્ધ્યાખ્યાહઙ્કારસ્ય કર્તૃત્વોપાદાનત્વેન મહાવાક્યસંમતિશ્ચેતિ ભાવઃ ।
નનુ તક્ષા સ્વહસ્તાદિના વાસ્યાદિપ્રેરણશક્તત્વાત્સ્વતઃ કર્તા આત્મા તુ નિરવયવત્વાદશક્ત ઇતિ દૃષ્ટાન્તવૈષમ્યમાશઙ્ક્યૌપાધિકકર્તૃત્વાંશેન વિવક્ષિતેન સામ્યમાહ-#તક્ષદૃષ્ટાન્તશ્ચેતિ ।
શાસ્ત્રેણાનૂદ્યમાનં કર્તૃત્વં સ્વાભાવિકમેવ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ-#નચ સ્વાભાવિકમિતિ ।
ઉપાધ્યભાવકાલે શ્રુતં કર્તૃત્વં સ્વાભાવિકમેવેતિ શઙ્કતે-#નનુ સંધ્ય ઇતિ ।
કિઞ્ચ કરણૈર્વિશિષ્ટસ્ય કર્તૃત્વે તેષાં કર્ત્રન્તર્ભાવાત્તેષ્વપિ કર્તૃવિભક્તિઃ સ્યાત્ ।
ન ચૈવમસ્તિ તતઃ કેવલાત્મનઃ કર્તૃત્વમિત્યાહ-#તથેતિ ।
સ્વપ્નવિહારે તાવદુપાધ્યભાવો ઽસિદ્ધ ઇત્યાહ-#ન તાવત્સંધ્ય ઇતિ ।
વિહારસ્ય મિથ્યાત્વાત્તત્કર્તૃત્વમપિ મિથ્યેત્યાહ-#વિહારો ઽપીતિ ।
જક્ષત્ ભુઞ્જાન ઇવ ।
કણત્વવિશિષ્ટસ્ય કર્તૃત્વે કરણેષુ કર્તૃવિભક્તિઃ સ્યાત્, ન કરણવિભક્તિરિત્યુક્તં પ્રત્યાહ-#ભવતિ ચ લોક ઇતિ ।
કર્તૃષ્વપિ કરણવિભક્તિર્ન વિરુધ્યતે દૃષ્ટત્વાત્ ।
અસ્તિ ચ કર્તૃત્વપ્રયોગઃ, ઽવિજ્ઞાનં યજ્ઞં તનુતેઽઇત્યાદાવિતિ ભાવઃ ।
ઉપાદાનસ્ય સકર્તૃકત્વમઙ્ગીકૃત્ય કેવલાત્મનઃ કર્તૃત્વં નિરસ્તમ્ ।
ઇદાનીં તસ્યાક્રિયત્વાન્ન કર્ત્રપેક્ષેત્યાહ-#અપિચેતિ ।
પૂર્વં વિજ્ઞાનં જીવ ઇત્યઙ્ગીકૃત્ય જીવસ્ય કર્તૃત્વે તનુત ઇતિ શ્રુતિરુક્તા, સંપ્રતિ તયા શ્રુત્યાનુપહિતાત્મનઃ કર્તૃત્વમિતિ પ્રાપ્તૌ વિજ્ઞાનં બુદ્ધિરેવ તસ્યા એવાત્ર કર્તૃત્વમુચ્યતે ।
તદુપહિતાત્મનઃ કર્તૃત્વસિદ્ધય ઇત્યભિપ્રેત્યાહ-#યસ્ત્વિતિ ।
ઽયો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃઽઇત્યાદિશ્રુતિષુ વિજ્ઞાનબ્દસ્ય બુદ્ધૌ પ્રસિદ્ધત્વાદત્ર ચ મનોમયકોશાનન્તરં પઠિતત્વાચ્છ્રદ્ધાદિલિઙ્ગાચ્ચ બુદ્ધિરેવ વિજ્ઞાનમિત્યર્થઃ ।
તત્રૈવ લિઙ્ગાન્તરમાહ-#વિજ્ઞાનં દેવા ઇતિ ।
ઽમહદ્યક્ષં પ્રથમજમ્ઽઇત્યાદિશ્રુતૌ હિરણ્યગર્ભબ્રહ્માત્મકબુદ્ધેર્જ્યેષ્ઠત્વોક્તેરત્ર દેવૈરિન્દ્રિયૈરૂપાસ્યમાનં જ્યેષ્ઠં બ્રહ્મ વિજ્ઞાનં બુદ્ધિરેવેત્યર્થઃ ।
યક્ષં પૂજ્યમ્ ।
કિઞ્ચ શ્રુત્યન્તરે યજ્ઞસ્ય બુદ્ધિકાર્યત્વોક્તેરત્રાપિ યજ્ઞકર્તૃવિજ્ઞાનં બુદ્ધિરિત્યાહ-#સ એષ ઇતિ ।
ચિત્તેન ધ્યાત્વા વાચા મન્ત્રોક્ત્યા યજ્ઞો જાયતે તતશ્ચિત્તસ્ય વાચઃ પૂર્વોત્તરભાવો યજ્ઞ ઇત્યર્થઃ ।
યચ્ચોક્તં બુદ્ધેઃ કર્તૃત્વે શક્તિવૈપરીત્યપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
તન્ન વિક્લિદ્યન્તે તણ્ડુલાઃ, જ્વલન્તિ કાષ્ઠાનિ, બિભર્તિ સ્થાલીતિ સ્વસ્વવ્યાપારેષુ સર્વકારકાણાં કર્તૃત્વસ્વીકારાદિત્યાહ-#નચેતિ ।
તર્હિ બુદ્ધ્યાદીનાં કર્તૃત્વે કરણત્વવાર્તા તેષુ ન સ્યાદિત્યત આહ-#ઉપલબ્ધીતિ ।
યથા કાષ્ઠાનાં સ્વવ્યાપારે કર્તૃત્વે ઽપિ પાકાપેક્ષયા કરણત્વં તથા બુદ્ધ્યાદીનામધ્યવસાયસંકલ્પાદિક્રિયાકર્તૃત્વે ઽપ્યુપલબ્ધ્યપેક્ષયા કરણત્વમિત્યર્થઃ ।
નનુ તર્હ્યુપલબ્ધિઃ કસ્ય વ્યાપાર ઇત્યાહ-#સા ચેતિ ।
તર્હિ તસ્યામાત્મા કેવલઃ કર્તા સ્યાત્, યસ્ય યો વ્યાપારઃ સ તસ્ય કર્તેતિ સ્થિતેરિત્યત આહ-#નચેતિ ।
ઉપલબ્ધેર્નિત્યત્વે બુદ્ધ્યાદીનાં કથં કરણત્વમુક્તમિતિ ચેદુચ્યતે-અખણ્ડસાક્ષિચૈતન્યં બુદ્ધિવૃત્તિભિર્ભિન્નં સદ્વિષયાવાચ્છિન્નત્વેન જાયતે, તથાચ વિષયાવચ્છિન્નચૈતન્યાખ્યોપલબ્ધૌ બુદ્ધ્યાદીનાં કરણત્વં બુદ્ધ્યાદ્યુપહિતાત્મનઃ કર્તૃત્વં ન કેવલસ્ય, નચ બુદ્ધેરેવ તત્કર્તૃત્વં ચૈતન્યસ્ય જડવ્યાપારત્વાયોગાદિતિ ભાવઃ ।

યચ્ચોક્તં બુદ્ધેઃ કર્તૃત્વે સ એવાહન્ધીગમ્યો જીવ ઇતિ તસ્ય કરણાન્તરં કલ્પનીયં, તથાચ નામમાત્રે વિવાદ ઇતિ તત્ર કેવલાત્મનઃ કર્તૃત્વમુક્તમિતિ ભ્રાન્તિં નિરસ્યતિ-#અહઙ્કારેતિ ।
સાંખ્યનિરાસાર્થં બુદ્ધ્યભેદેનાધ્યસ્તચિદાત્મકાહઙ્કારગતં કર્તૃત્વં યદુક્તં તદહન્ધીગમ્યસ્ય બુદ્ધિવિશિષ્ટાત્મન એવ ન કેવલસ્ય સાક્ષિણો ભવિતુમર્હતિ, દૃશ્યધર્મસ્ય સાક્ષિસ્વભાવત્વાયોગાત્ ।
એવં વિશિષ્ટાત્મનઃ કર્તૃત્વે વિશેષણીભૂતાયા જડબુદ્ધેરેવ કરણત્વોપપત્તેર્ન કરણાન્તરકલ્પનાપ્રસઙ્ગઃ ।
અધ્યાસં વિના કેવલબુદ્ધિકર્તૃત્વવાદિનસ્તુ કરણાન્તરપ્રસઙ્ગો દુર્વાર ઇત્યર્થઃ ।
એવં શાસ્ત્રાર્થવત્ત્વાદિહેતૂનામાત્મનઃ કર્તૃત્વમાત્રસાધકત્વે ઽપિ સ્વાભાવિકકર્તૃત્વસાધનસામર્થ્યાભાવાદધ્યસ્તમેવ કર્તૃત્વં વિધ્યાદિકર્તૃત્વશ્રુતીનામુપજીવ્યમ્ ।
તસ્માદસઙ્ગત્વવિધ્યાદિકર્તૃત્વશ્રુતીનામવિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥40॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.15.40
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.16.41ઃ
પરાત્ તુ તચ્છ્રુતેઃ

#પરાત્તુ તચ્છ્રુતેઃ ।
યથા સ્ફટિકે લૌહિત્યાધ્યાસે લોહિતદ્રવ્યં કરણં તેનાયં સ્ફટિકો લોહિત ઇત્યનુભવાત્, તથા કામાદિપરિણામિબુદ્ધિરાત્મનિ કર્તૃત્વાદ્યધ્યાસે કરણમિત્યુક્તમ્ ।
તદધ્યસ્તં કર્તૃત્વમુપજીવ્ય જીવસ્ય કારકસંપન્નત્વાદીશ્વરસ્ય કારયિતૃત્વશ્રુતેશ્ચ સંશયમાહ-#યદિદમિતિ ।
અત્ર ઽએષ હ્યેવઽઇત્યાદિશ્રુતીનાં કર્તૃસ્વાતન્ત્ર્યદ્યોતકવિધ્યાદિશ્રુતિભિર્વિરોધસમાધાનાત્પાદસંગતિઃ ।
કર્મમીમાંસકમતેન પૂર્વપક્ષયતિ-#તત્રેત્યાદિના ।
બુદ્ધ્યાદિકારકસંપત્તાવીશ્વરવ્યતિરેકે કર્તૃત્વવ્યતિરેકાનુપલબ્ધેર્નેશ્વરઃ પ્રયોજકઃ ।
કિઞ્ચ પ્રયોજકત્વે નૈર્ઘૃણ્યાદિપ્રસઙ્ગ ઇત્યાહ-#ક્લેશાત્મકેન ચેતિ ।
દત્તોત્તરમિદં ચોદ્યમિતિ શઙ્કતે-#નન્વિતિ ।
પૂર્વં જીવસ્ય ધર્માધર્મવત્ત્વં સિદ્ધવત્કૃત્ય તત્સાપેક્ષત્વાદ્વિષમજગત્કર્તૃત્વમવિરુદ્ધમિત્યુક્તં સંપ્રતિ ઈશ્વરાધીનત્વે જીવસ્ય કર્તૃત્વે સિદ્ધે ધર્માધર્મવત્ત્વસિદ્ધિઃ, તદ્વત્ત્વસિદ્ધૌ તત્સાપેક્ષકારયિતૃત્વસિદ્ધિઃ, ઈશ્વરસ્ય કારયિતૃત્વે સિદ્ધે જીવસ્ય કર્તૃત્વસિદ્ધિરિતિ ચક્રકાપત્તેઃ કર્મસાપેક્ષત્વં ન સંભવતીત્યુચ્યત ઇત્યાહ-#સત્યમિતિ ।
અસ્તુ કર્માનપેક્ષસ્ય પ્રવર્તકત્વં, તત્રાહ-#અકૃતેતિ ।
અનપેક્ષસ્ય પ્રવર્તકત્વે ધર્મવતો નરાન્ દુઃખેનાધર્મવતઃ સુખેન યોજયેત્, કારુણિકત્વે વા સર્વે સુખેન એકરૂપાઃ સ્યુરુતિ જગદ્વૈચિત્ર્યં વિધ્યાદિશાસ્ત્રં ચ ન સ્યાત્ ।
તસ્માદ્વિધ્યાદિશાસ્ત્રાર્થવત્ત્વાય રાગદ્વેષાયત્તં સ્વત એવ જીવસ્ય કર્તૃત્વં વાચ્યં, તથાચ કારયિતૃત્વશ્રુતિવિરોધઃ ।
ઈશ્વરસ્તાવિકા વા સા શ્રુતિરિતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તયતિ-#એતામિતિ ।
યથા ચન્દનાદિસામગ્ર્યાં સત્યાં ધર્મવ્યતિરિકે સુખવ્યતિરેકગ્રહાભાવે ઽપિ ઽપુણ્યો વૈ પુણ્યેન કર્મણા ભવતિઽઇત્યાદિશાસ્ત્રપ્રામાણ્યાદેવ ધર્મસ્ય હેતુત્વસિદ્ધિઃ, એવમીશ્વરસ્યાપિ શાસ્ત્રબલાત્કારયિતૃત્વસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ ॥41॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.16.41
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.16.42ઃ
કૃતપ્રયત્નાપેક્ષસ્ તુ વિહિતપ્રતિષિદ્ધાવૈયર્થ્યાદિભ્યઃ

ધર્માધર્માભ્યામેવ ફલવૈષમ્યસિદ્ધેરલમીશ્વરેણેત્યાશઙ્ક્ય બીજૈરેવાઙ્કુરવૈષમ્યસિદ્ધેઃ પર્જન્યવૈયર્થ્યં સ્યાત્ ।
યદિ વિશેષહેતૂનાં સાધારણહેત્વપેક્ષત્વાન્ન વૈયર્થ્યં તર્હિ ઈશ્વરસ્યાપિ સાધારણહેતુત્વાન્ન વૈયર્થ્યમિત્યાહ-#પર્જન્યવદિતિ ।
દૃષ્ટાન્તં વિવૃણોતિ-#યથેતિ ।
અતિદીર્ઘવલ્લીગ્રન્થયો ગુચ્છાઃ પુષ્પસ્તબકા વા, ગુલ્માસ્તુ હ્રસ્વવલ્લ્ય ઇતિ ભેદઃ ।
કિમીશ્વરસ્ય કારયિતૃત્વે જીવસ્ય કર્તૃત્વં ન સ્યાદિત્યાપાદ્યતે ઉત ચક્રકાપત્તિર્વા ।
નાદ્ય ઇત્યાહ-#નૈષ દોષ ઇતિ ।
અધ્યાપકાધીનસ્ય બટોર્મુખ્યાધ્યયનકર્તૃત્વદર્શનાદિતિ ભાવઃ ।
ચક્રકં નિરસ્યતિ-#અપિચેતિ ।
અનવદ્યં જીવસ્ય કર્તૃત્વમીશ્વરસ્ય કારયિતૃત્વં ચેતિ શેષઃ ।
ઈશ્વરસ્ય સાપેક્ષત્વે વિધ્યાદિશાસ્ત્રપ્રામાણ્યાન્યથાનુપપત્તિં પ્રમાણયતિ-#કથમિત્યાદિના ।
એવં સાપેક્ષત્વે સત્યવૈયર્થ્યં ભવતિ, અન્યથાનપેક્ષત્વે વૈયર્થ્યં પ્રપઞ્ચયતિ-#ઈશ્વર ઇતિ ।
તયોઃ સ્થાને સ એવ નિયુજ્યેત અભિષિચ્યેત ।
તયોઃ કાર્યં સ એવ કુર્યાદિતિ યાવત્ ।
તથાચ જીવસ્ય નિરપેક્ષેશ્વરપરતન્ત્રત્વાદ્વિધ્યાદિશાસ્ત્રમકિઞ્ચિત્કરમનર્થકં સ્યાદિતિ સંબન્ધઃ ।
પુરુષકારઃ પ્રયત્નઃ ।
આદિશબ્દાર્થમાહ-#તથેતિ ।
પૂર્વોક્તદેષો ઽકૃતાભ્યાગમાદિઃ ।
તસ્માત્ કર્મસાપેક્ષેશ્વરસ્ય કારયિતૃત્વાત્ ઽએષ હ્યેવઽઇત્યાદિશ્રુતેર્વિધ્યાદિશ્રુત્યવિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥42॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.16.42
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.17.43ઃ
અંશો નાનાવ્યપદેશાદ્ અન્યથા ચાપિ દાશકિતવાદિત્વમ્ અધીયત એકે

#અંશ-એકે ।
નિત્યઃ સ્વપ્રકાશો ઽનણુરકર્તા જીવઽઇતિ શોધિતત્વંપદાર્થસ્યાત્ર બ્રહ્મૈક્યસાધનેન ભેદાભેદશ્રુતીનાં વિરોધસમાધાનાત્પાદસંગતિઃ ।
પૂર્વપક્ષે પ્રત્યગભિન્નબ્રહ્મસિદ્ધિઃ, સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ ભેદઃ ।
પૂર્વોક્તોપકાર્યોપકારકભાવાક્ષિપ્તં જીવેશયોઃ સંબન્ધં વિષયીકૃત્ય દ્વિવિધદૃષ્ટાન્તદર્શનાત્સંશયમાહ-#તતશ્ચેતિ ।
પ્રસિદ્ધસ્વસ્વામિત્વસંબન્ધસંભવાદ્યઃ કશ્ચિત્ સંબન્ધ ઇત્યનિયમો ન યુક્ત ઇત્યરુચેરાહ-#અથવેતિ ।
અનેન ઽય આત્મનિ તિષ્ઠન્ઽઇત્યાદિશ્રુતિપ્રસિદ્ધભેદકોટિર્દર્શિતા ।
એવં તત્ત્વમસીત્યાદિશ્રુતિસિદ્ધા ભેદકોટિર્દ્રષ્ટવ્યા, તથાચ ભેદાભેદશ્રુતીનાં સમબલત્વાદ્વિરોધે સતિ સંબન્ધાનિશ્ચયાત્સંબન્ધાપેક્ષસ્ય પૂર્વોક્તોપકાર્યાપકારકભાવસ્યાસિદ્ધિરિત્યાક્ષેપાત્સંગતિઃ ।
લોકસિદ્ધાનર્થાત્મકભેદાનુવાદિત્વેન ભેદશ્રુતીનાં દુર્બલત્વાદજ્ઞાતફલવદભેદશ્રુત્યનુસારેણ પ્રકલ્પિતભેદનિબન્ધનોંઽશાંશિભાવઃ સંબન્ધ ઇતિ સિદ્ધાન્તયતિ-#અત ઇત્યાદિના ।
અગ્નેઃ સાંશત્વે ઽપિ નિષ્કલેશ્વરસ્ય કથં સાંશત્વમત આહ-#અંશ ઇવેતિ ।
જીવ ઇત્યનુષઙ્ગઃ ।
ભેદ એવ ચેત્સ્વસ્વામિભાવો યુક્તો નાંશાંશિભાવ ઇતિ શઙ્કતે-#નનુ ચેતિ ।
અભેદસ્યાપિ સત્ત્વાદંશાંશિભાવ ઇત્યાહ-#અત ઇતિ ।
વઞ્ચસિ ગચ્છસિ યદાસ્તે યો નામરૂપે નિર્માય પ્રવિશ્ય વ્યવહરન્વર્તતે તં વિદ્વાનમૃતો ભવતીતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
શ્રુતિસિદ્ધાભેદે યુક્તિમાહ-#ચૈતન્યં ચેતિ ।
જીવો બ્રહ્મૈવ ચેતનત્વાત્ બ્રહ્મવદિત્યર્થઃ ॥43॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.17.43
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.17.44ઃ
મન્ત્રવર્ણાચ્ ચ

અસ્ય સહસ્રશીર્ષપુરુષસ્ય તાવાન્પ્રપઞ્ચો મહિમા વિભૂતિઃ પુરુષસ્તસ્માત્પ્રપઞ્ચાત્ જ્યાયાન્મહત્તરઃ ।
ભૂતાનિ દેહિનો જીવા ઇત્યત્ર નિયામકમાહ-#અહિંસન્નિતિ ।
તીર્થાનિ શાસ્ત્રોક્તકર્માણિ, તેભ્યો ઽન્યત્ર સર્વપ્રાણિહિંસામકુર્વન્બ્રહ્મલોકમાપ્નોતીત્યર્થઃ ।
અત્ર ભૂતશબ્દસ્ય પ્રાણિષુ પ્રયોગાત્સૂત્રોક્તમન્ત્રે ઽપિ તથેતિ ભાવઃ ।
ભૂતાનાં પાદત્વે ઽપ્યંશત્વં કુતઃ, તત્રાહ-#અંશઃ પાદ ઇતિ ॥44॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.17.44
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.17.45ઃ
અપિ ચ સ્મર્યતે

જીવસ્ય પુરુષસૂક્તમન્ત્રોક્તભગવદંશત્વે ભગવદ્ગીતામુદાહરતિ સૂત્રકારઃ-#અપિચેતિ ।
અત્યન્તભિન્નેશિત્રીશિતવ્યભાવપ્રસિદ્ધેઃ ઈશિતવ્યજીવસ્ય કથમીશ્વરાંશત્વમિત્યાશઙ્ક્ય કલ્પિતભેદેનાપીશિતવ્યત્વોપપત્તેઃ, અનન્યથાસિદ્ધાભેદશાસ્ત્રબલાદંશત્વમિત્યાહ-#યત્ત્વિત્યાદિના ।
ઔપાધિકે ઈશ્વરસ્ય નિયન્તૃત્વે જીવ એવ તન્નિયન્તા કિં ન સ્યાદિત્યત આહ-#નિરતિશયેતિ ।
નિતરાં હીનઃ શરીરાદ્યુપાધિઃ, આજ્ઞાનિકોપાધિતારતમ્યાદીશેશિતવ્યવ્યવસ્થા, ન વસ્તુતઃ ।
તદુક્તં સુરેશ્વરાચાર્યૈઃ-ઽઈશેશિતવ્યસંબન્ધઃ પ્રત્યગજ્ઞાનહેતુજઃ ।
સમ્યગ્જ્ઞાને તમોધ્વસ્તાવીશ્વરાણામપીશ્વરઃ ॥
ઽઇતિ ॥45॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.17.45
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.17.46ઃ
પ્રકાશાદિવન્ નૈવં પરઃ

ઉત્તરસૂત્રમવતારયતિ-#અત્રાહેતિ ।
ઈશ્વરઃ સ્વાંશદુઃખૈર્દુઃખી, અંશિત્વાત્, દેવદત્તવદિત્યર્થઃ ।
તતઃ કિં, તત્રાહ-#તતશ્ચેતિ ।
જ્ઞાનાત્સર્વાંશદુઃખસમષ્ટિપ્રાપ્ત્યપેક્ષયા સંસારો વરં તત્ર સ્વદુઃખમાત્રાનુભવાદિત્યર્થઃ ।
નૈવંપર ઇતિ પ્રતિજ્ઞાનં વિભજતે-#યથા જીવ ઇતિ ।
દેવદત્તદૃષ્ટાન્તે ભ્રાન્તિકામકર્મરૂપદુઃખસામગ્રીમત્ત્વમુપાધિઃ, તદભાવાન્નેશ્વરસ્ય દુઃખિત્વપ્રાપ્તિઃ ।
ઉક્તં ચૈતદભેદે ઽપિ બિમ્બપ્રતિબિમ્બયોર્ધર્મવ્યવસ્થેતિ ભાવઃ ।
દુઃખસ્ય ભ્રાન્તિકૃતત્વં પ્રપઞ્ચયતિ-#જીવસ્યાપીત્યાદિના ।
ભ્રાન્તૌ સત્યાં દુઃખમિત્યન્વયમુક્ત્વા ભ્રાન્ત્યભાવે દુઃખાભાવદર્શનાચ્ચ ભ્રાન્તિકૃતં દુઃખમિતિ નિશ્ચીયત ઇત્યાહ-#વ્યતિરેકેતિ ।
ઇતરેષ્વભિમાનશૂન્યેષ્વિત્યર્થઃ ।
જીવસ્યાપિ સમ્યગ્જ્ઞાને દુઃખાભાવો દૃષ્ટઃ કિમુ વાચ્યં નિત્યસર્વજ્ઞેશ્વરસ્યેત્યાહ-#અતશ્ચેતિ ।
એવમંશિત્વે હેતોઃ સોપાધિકત્વમુક્ત્વા યોંઽશી સ વસ્તુતઃ સ્વાંશધર્મવાનિતી વ્યાપ્તિં સ્થલત્રયે વ્યભિચારયતિ-#પ્રકાશાદિવદિતિ ।
વસ્તુતઃ સ્વાંશદુઃખિત્વસાધ્યસ્ય દેવદત્તદૃષ્ટાન્તે વૈકલ્યમપ્યાહ-#જીવસ્યેતિ ।
કલ્પિતદુઃખિત્વસાધ્યં તુ ભ્રાન્ત્યાદ્યભાવાદીશ્વરે નાસ્તીત્યુક્તમ્ ।
કિઞ્ચ જીવસ્યેશ્વરસ્ય વા વસ્તુતો દુઃખિત્વાનુમાનં ન યુક્તમાગમબાધાદિત્યાહ-#તથાચેતિ ।
દુઃખિત્વે તદ્ભાવોપદેશો ન સ્યાદિત્યર્થઃ ॥46॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.17.46
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.17.47ઃ
સ્મરન્તિ ચ

સ્મૃત્યાપ્યનુમાનં બાધ્યમિત્યાહ-#સ્મરન્તિ ચેતિ ।
સૂત્રં વ્યાચષ્ટે-#સ્મારન્તીતિ ।
તત્ર જીવપરયોર્મધ્યે કર્માત્મા કર્માશ્રયો જીવઃ ।
દશેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ પ્રાણાઃ મનો બુદ્ધિશ્ચેતિ સપ્તદશસંખ્યાકો રાશિર્લિઙ્ગમ્ ।
સૂત્રે ચશબ્દઃ ।
શ્રુતિસમુચ્ચયાર્થ ઇત્યાહ-#ચશબ્દાદિતિ ।
યથાદિત્યઃ પ્રાકાશ્યદોષૈર્ન લિપ્યતે તથેત્યર્થઃ ।
યતો બાહ્યો ઽસઙ્ગસ્તસ્માન્ન લિપ્યતે એવમંશિત્વકૃતમીશ્વરે દોષં નિરસ્યાંશ ઇત્યુક્તં જીવસ્યાંશત્વં દેહાદ્યુપાધિકમિતિ સ્ફુટયિતુમત્યન્તસ્વરૂપૈક્યમાદાયાક્ષિપતિ-#અત્રાહેત્યાદિના ।
કથં તર્હિ ઇત્યન્વયઃ ।
તદ્ભેદાદંશભેદાત્ ।
નિરવયવબ્રહ્મણો મુખ્યાંશો ન સંભવતીતિ વદતા સિદ્ધાન્તિના ભેદો નાસ્તીત્યુક્તં ભવતિ, ભેદાભાવે ચાંશાંશિત્વાભાવાદનુજ્ઞાદિભેદવ્યવહારાનુપપત્તિરિત્યાક્ષેપાભિપ્રાયઃ ।
ન વયં ભેદસ્યાસત્ત્વં નરશૃઙ્ગવદ્બ્રૂમઃ, કિન્તુ મિથ્યાત્વં વદામઃ ।
તથા ચ દેહાદ્યુપાધિભેદેનાંશજીવાનામાબ્રહ્મબોધાત્કલ્પિતભેદાદ્ભેદવ્યવહારોપપત્તિ રિતિ સૂત્રેણ સમાધત્તે-#તામિત્યાદિના ॥47॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.17.47
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.17.48ઃ
અનુજ્ઞાપરિહારૌ દેહસમ્બન્ધાજ્ જ્યોતિરાદિવત્

નનુ ભ્રાન્તેઃ કુતશ્ચિન્નિવૃત્તૌ વ્યવહારવિચ્છેદઃ સ્યાદિત્યત આહ-#ન હ્યસ્યા ઇત્યાદિના ।
પ્રતતા સંતતા, વિશેષો ભેદઃ ।
અનિયોજ્યત્વાદ્બ્રહ્મવિદઃ શાસ્ત્રાનર્થક્યમિષ્ટમિત્યાહ-#ન તસ્યેતિ ।
નિયોગવિષયદ્વૈતાભાવાદાત્મન્યસાધ્યે નિયોગાનુપપત્તેર્ન બ્રહ્મવિન્નિયોજ્ય ઇત્યર્થઃ ।
નન્વામુષ્મિકફલહેતુકે કર્મણિ દેહભિન્નાત્મવિવેકિન એવાધિકારો વાચ્યઃ ।
તથાચ બ્રહ્મવિન્નિયોજ્યઃ, વિવેકિત્વાત્, કર્માધિકારિવદિતિ શઙ્કતે-#શરીરવ્યતિરેકેતિ ।
પરોક્ષવિવેકસ્યાપરોક્ષભ્રમાવિરોધિત્વાત્કર્મિ ણો દેહાભેદભ્રમો ઽસ્તિ, તથાચ ભ્રમ ઉપાધિરિતિ પરિહરતિ-#નેત્યાદિના ।
યથા વ્યોમ દેહાદ્ભિન્નં તદ્વદહમિત્યપશ્યતઃ ભ્રાન્તસ્યેત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મવિન્ન નિયોજ્યઃ, અભ્રાન્તત્વાત્, સુષુપ્તવદિત્યાહ-#નહીતિ ।
દેહાદિષ્વસંહતત્વદર્શિનઃ સંહતત્વદર્શનશૂન્યસ્ય ભેદભ્રાન્તિરહિતસ્ય સુષુપ્તસ્યેતિ યાવત્ ।
અજ્ઞસ્યાપિ ભ્રાન્ત્યભાવકાલે નિયોજ્યત્વં ન દૃષ્ટં કિમુ વાચ્યમાત્મવિદ ઇત્યર્થઃ ।
અનિયોજ્યત્વે બાધકમાશઙ્ક્ય પરિહરતિ-#નચેતિ ।
વિષયવૈરાગ્યસ્ય જ્ઞાનાર્થમભ્યસ્તસ્ય જ્ઞાનાનન્તરમનુવૃત્ત્યા વિષયેષુ પ્રવર્તકરાગનિવૃત્તેર્નાતિપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ।
તદુક્તં ભગવતા ઽરસો ઽપ્યસ્ય પરં દૃષ્ટ્વા નિવર્તતેઽઇતિ ।
એવમનુજ્ઞાદિપ્રસઙ્ગેનાનિયોજ્યં, વિદુષ ઉક્ત્વા પ્રકૃતિમુપસંહરતિ-#તસ્માદિતિ ।
એકસ્યાપ્યુપાધિભેદાદનુજ્ઞાપરિહારયોર્દૃષ્ટાન્તમાહ-#જ્યોતિરિતિ ।
ક્રવ્યં માંસમત્તીતિ ક્રવ્યાદશુચિઃ શ્મશાનાગ્નિરિત્યર્થઃ ॥48॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.17.48
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.17.49ઃ
અસન્તતેશ્ ચાવ્યતિકરઃ

શઙ્કોત્તરત્વેન સૂત્રં વ્યાચષ્ટે-#સ્યાતામિત્યાદિના ।
યદ્યપિ સ્થૂલદેહસંબન્ધાદુપાદાનપરિત્યાગૌ સ્યાતાં તથાપ્યન્યકૃતકર્મફલમિતરેણાપિ ભુજ્યેતેતિ કર્મફલવ્યતિકરઃ સાંકર્યં સ્યાદ્દેહવિશિષ્ટસ્ય સ્વર્ગાદિભોગાયોગેનાવિશિષ્ટાત્મન એકસ્યૈવ ભોક્તૃત્વાત્ ।
તસ્માત્સ્વર્ગી નરકી ચેતિ વ્યવસ્થાસિદ્ધયે આત્મસ્વરૂપભેદો વાચ્ય ઇતિ શઙ્કાર્થઃ ।
ભવેત્તદા સાંકર્યં યદ્યનુપહિતાત્મન એવ ભોક્તૃત્વં સ્યાત્ ।
ન ત્વેતદસ્તિ ।
ઽતદ્ગુણસારત્વાત્ઽઇત્યત્ર મોક્ષસ્યાપિ, બુદ્ધ્યુપહિતસ્યૈવ કર્તૃત્વાદિસ્થાપનાત્, તથાચ બુદ્ધેઃ પરદેહાસંબન્ધાત્તદુપહિતજીવસ્ય નાસ્તિ પરદેહસંબન્ધ ઇતિ બુદ્ધિભેદેન ભોક્તૃભેદાન્ન કર્માદિસાંકર્યમિતિ સમાધાનાર્થઃ ॥49॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.17.49
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.17.50ઃ
આભાસ એવ ચ

અંશેત્યાદ્યસૂત્રે જીવસ્યાંશત્વં ઘટાકાશસ્યેવોપાધ્યવચ્છેતબુદ્ધ્યોક્તં, સંપ્રતિ એવકારેણાવચ્છેદપક્ષારુચિં સૂચયન્ ઽરૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બભૂવઽઇત્યાદિશ્રુતિસિદ્ધંપ્રતિબિમ્બપક્ષમુપન્યસ્યતિ ભગવાન્ સૂત્રકારઃ-#આભાસ એવ ચેતિ ।
પરમાત્મૈવાનુપહિતો જીવો ન ભવતિ, ઉપાધ્યનુભવાત્ ।
નાપિ તતો ભિન્નઃ, ઽસ એષ ઇહ પ્રવિષ્ટઃઽઇત્યાદ્યભેદશ્રુતિસ્મૃતિવિરોધાત્ ।
તસ્માદવિદ્યાતત્કાર્યબુદ્ધ્યાદિપ્રતિબિમ્બ એવ જીવ ઇત્યર્થઃ ।
અસ્મિન્ પક્ષે બુદ્ધિપ્રતિબિમ્બભેદાત્સ્વર્ગી નારકીત્યાદિવ્યવસ્થા જીવત્વસ્યાવિદ્યકત્વાદ્વિદ્યયા મોક્ષશ્ચેત્યુપપદ્યત ઇત્યાહ-#અતશ્ચેત્યાદિના ।
યસ્ત્વયં ભાસ્કરસ્ય પ્રલાપઃ પ્રતિબિમ્બસ્ય નોપાધિસંસૃષ્ટતયા કલ્પિતત્વં કિન્તુ સ્વરૂપેણૈવ, અતઃ કલ્પિતપ્રતિબિમ્બસ્ય મુક્તૌ સ્થિત્યયોગાન્ન જીવત્વમિતિ સ સિદ્ધાન્તરહસ્યાજ્ઞાનકૃત ઇત્યુપેક્ષણીયઃ ।
યદિ દર્પણે મુખં શુક્તૌ રજતવત્કલ્પિતં સ્યાત્તદા નેદં રજતમિતિ સ્વરૂપબાધવન્નેદં મુખમિતિ બાધઃ સ્યાત્ ।
અતો નાસ્તિ દર્પણે મુખમિતિ સંસર્ગમાત્રબાધાન્મદીયં મુખમેવેદમિત્યબાધિતમુખાભેદાનુભવાત્સંસૃષ્ટત્વેનૈવ કલ્પિતત્વં પ્રવેશવાક્યૈશ્ચાવિકૃતબ્રહ્મણ એવ પ્રતિબિમ્બભાવાખ્યપ્રવેશોક્તેર્ન સ્વરૂપકલ્પના, પરાક્રાન્તં ચાત્ર દર્પણટીકાયામાચાર્યૈરિત્યુપરમ્યતે ।
એવં સ્વમતે સ્વરૂપૈક્યે ઽપ્યુપહિતજીવભેદાદસાંકર્યમુક્તં, સંપ્રતિ સૂત્રે ચકારસૂચિતં પરેષાં, સાંકર્યં વક્તુમુપક્રમતે-#યેષમિત્યાદિના ।
બુદ્ધિસુખદુઃખેચ્છાદ્વેષપ્રયત્નધર્માધમ્રભાવના નવાત્મવિશેષગુણાઃ, સંનિધાનાદીત્યાદિપદાદૌદાસીન્યમુક્તમ્ ।
સાંખ્યઃ સ્વાભિપ્રાયં શઙ્કતે-#સ્યાદેતદિતિ ।
સર્વેષાં પુંસાં પ્રકૃતિસાંનિધ્યાદ્યવિશેષે ઽપિ પ્રકૃતિરેવ પ્રતિપુરુષં નિયમેન ભોગાપવર્ગાર્થં પ્રવર્તતે, તથા ચોદ્દેશ્યપુરુષાર્થનિયતા પ્રધાનપ્રવૃત્તિરિતિ ભોગાદિવ્યવસ્થા, અન્યથા નિયતપ્રવૃત્ત્યનઙ્ગીકારે સ્વમાહાત્મ્યખ્યાપનાર્થા પ્રધાનસ્ય પ્રવૃત્તિરિત્યુદ્દેશ્યવિઘાતઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
જડપ્રધાનસ્યોદ્દેશ્યવિવેકાભાવાત્પુરુષાર્થસ્યાપ્યનાગતસ્યાચેતનસ્યાનિયામકત્વાન્ન વ્યવસ્થા, માનયુક્તિશૂન્યત્વાદિત્યાહ-#નૈતદિતિ ।
યો હિ નિયામકભાવેનોદ્દેશ્યવિઘાતમાપાદયતિ તં પ્રતિ તસ્યૈવાપાદનમિષ્ટમિતિ ભાવઃ ।
તાર્કિકમતે ઽપિ ભોગાદિસાંકર્યમિત્યાહ-#કાણાદાનામિતિ ।
હેતુર્મનઃસંયોગઃ, ફલં સુખાદિ, યદાત્માદૃષ્ટકૃતો યો મનઃસંયોગઃ સ તદાત્મન એવ સુખાદિહેતુરિતિ વ્યવસ્થાં શઙ્કતે-#સ્યાદેતદિતિ ।
સૂત્રેણ પરિહરતિ-#નેત્યાહેતિ ॥50॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.17.50
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.17.51ઃ
અદૃષ્ટાનિયમાત્

#પૂર્વવત્મનઃસંયોગવદદૃષ્ટસ્યાપિ સર્વાત્મસાધરણત્વાન્ન વ્યવસ્થેત્યર્થઃ ।
રાગાદિનિયમાત્તજ્જાદૃષ્ટનિયમ ઇત્યાશઙ્ક્યોત્તરત્વેન સૂત્રં ગૃહ્ણાતિ-#સ્યાદેતદિત્યાદિના ॥51॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.17.51
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.17.52ઃ
અભિસન્ધ્યાદિષ્વ્ અપિ ચૈવમ્

અનિયમ ઉક્તદોષઃ ।
આત્માન્તરપ્રદેશસ્ય પરદેહે અન્તર્ભાવાદ્વ્યવસ્થેતિ શઙ્કાર્થઃ ॥52॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,3.17.52
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,3.17.53ઃ
પ્રદેશાદ્ ઇતિ ચેન્ નાન્તર્ભાવાત્