Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brahmasūtra with Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā, a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya · Chapter 2.2

2.2.1

#sarvadharmopapatteśca /
nirguṇasya brahmaṇo jagadupādanatvavādivedāntasamanvayo viṣayaḥ sa kiṃ yannirguṇaṃ tannopādānaṃ yathā rūpamiti nyāyena virudhyate na veti saṃdehe, bhavatvīśvarasya viṣamasṛṣṭinimittatvaṃ tatprayojakasya karmaṇaḥ sattvāt, natūpādānatvaṃ tadvyāpakasya saguṇatvasyābhāvāditi pratyudāharaṇena prāpte siddhāntasūtratātparyamāha-#cetanamiti /
vivartopādānatvaṃ nirguṇasyāpyaviruddhaṃ, ajñātatvasya bhramādhiṣṭhānatvaprayojakasya sattvāt, saguṇatvaṃ tvavyāpakaṃ śabdādiguṇeṣu nityatvādibhramadarśanāditi bhāvaḥ /
yadyapi sarvajñatvaṃ sarvaśaktitvaṃ ca loke kāraṇadharmatvenāprasiddhaṃ tathāpi yo yasya kartā sa tasya sarvasya jñātā śaktaśceti prasiddham, īśvarasyapi sarvakartṛtvaśravaṇātprasiddhyanusāreṇārthānniratiśayasarvajñatvaṃ sarvaśaktitvaṃ ca sidhyatītyabhisaṃdhāyāha-#sarvajñaṃ sarvaśaktīti /
mahāmāyamiti /
kartṛtvopādānatvakathane sarvaśaṅkāpaṅkakṣālanāyoktam /
tasmādaupaniṣadasiddhānte na kaściddoṣa iti siddham //37//
END BsRp_2,1.13.37
iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryaśrīgovindānandabhagavatpādakṛtau śārīrakamīmāṃsāvyākhyāyāṃ bhāṣyaratnaprabhāyāṃ dvitīyasyādhyāyasya prathamapādaḥ samāptaḥ //1//
#// iti dvitīyādhyāyasya sāṃkhyayogakāṇādādismṛtibhiḥ sāṃkhyādiprayuktatarkaiśca vedāntasamanvayavirodhaparihārākhyaḥ prathamaḥ pādaḥ //
#dvitīyādhyāye dvitīyaḥ pādaḥ //
sāṃkhyatārkikabauddhāśca jaināḥ pāśupatādayaḥ /
yasya tattvaṃ na jānanti taṃ vande raghupuṅgavam //1//
START BsRp_2,2.1.1ḥ
racanānupapatteś ca nānumānaṃ

2.2.2

brahmaṇi sarvadharmopapattivat pradhāne 'pi tadupapattimāśaṅkya nirācaṣṭe-#racanānupapatteśca nānumānam /
nanu mumukṣūṇāṃ vākyārthanirṇayapratibandhanirāsāya vedāntānāṃ tātparyaṃ niścetumidaṃ śāstramārabdhaṃ tacca nirdeṣatayā niścitaṃ, tataḥ parapakṣanirāsātmako 'yaṃ pādo 'smin śāstre na saṃgataḥ, tannirāsasya mumakṣvanapekṣitatvādityākṣipati-#yadyapīti /
parapakṣanirākaraṇaṃ vināsvapakṣasthairyāyogāttatkartavyamityāha-#tathāpīti /
tarhi svapakṣasthāpanātprāgeva parapakṣapratyākhyānaṃ kāryamityata āha-#vedāntārtheti /
vedāntatātparyanirṇayasya phalavajjñānakaraṇāntarbhāvādabhyarhitatvam /
nanu rāgadveṣakaraṇatvāt paramatanirākaraṇaṃ na kāryamiti śaṅkate-#nanviti /
tattvanirṇayapradhānā khalviyaṃ kathārabdhā,
tattvanirṇayaśca paramateṣvaśraddhāṃ vinā na sidhyati, sā ca teṣu bhrāntimūlatvaniścayaṃ vinā na sidhyati, sa ca imaṃ pādaṃ vinā neti svasiddhāntasaṃrakṣaṇārthatvātpradhānasidhyarthatvādayaṃ pādo 'smin śāstre saṃgataḥ, saṃgatatvādvītarāgeṇāpi kartavya ityabhisaṃdhāyoktāṅgīkāreṇa samādhatte-#bāḍhamityādinā /
apadeśena vyājena /
mandamatīnām teṣu śraddhānimittāni bahūni santīti tannirāsāya yatnaḥ kriyata ityarthaḥ /
svamataśraddhāparamatadveṣau tu pradhānasiddhyarthatvādaṅgīkṛtau /
nāpyayaṃ dveṣaḥ /
parapakṣatvabuddhyā hi nirāso dveṣamāvahati na tu tattavanirṇayecchayā kṛta iti mantavyam /
paunaruktyam śaṅkate-#nanvīkṣateriti /
pūrvaṃ sāṃkhyādīnāṃ śrutyarthānugrāhakartakanirāsādaśrautatvamuktam, saṃprati śrutyanapekṣāstadīyāḥ svatantrā yuktayo nirasyanta ityarthabhedānna punaruktirityāha-#taducyataiti /
pradhānamacetanaṃ jagadupādānamiti sāṃkhyasiddhānto 'tra viṣayaḥ sa kiṃ pramāṇamūlo bhrāntimūlo veti saṃdehe 'sarvadharmopapatteśca'ityuktadharmāṇāṃ pradhāne saṃbhavāttadevopādānamityākṣepasaṃgatyā pramāṇamūlatvaṃ darśayan pūravapakṣamāha-#tatra sākhyāiti /
svasiddhāntajñānasya paramatanirāsaṃ pratyupajīvyatvāt pādayoḥsaṃgatiḥ /
paramatanirāsātmakatmātsarveṣāmadhikaraṇānāmetatpādasaṃgatiḥ /
pūrvapakṣe pramāṇamūlamatavirodhāduktaśrutyarthasamanvayāsiddhiḥ phalaṃ, siddhānte tatsiddhirityāpādaṃ draṣṭavyam /
mūlaśrautasamanvayadārḍhyārthatvādasya pādasya śrutisaṃgatiriti vivekaḥ /
bhidyanta iti bhedā vikārāḥ, ye vikārā yenānvitāste tatprakṛtikā iti vyāptimāha-#yatheti /
sarvaṃ kāryaṃ sukhaduḥkhamohātmakavastuprakṛtikaṃ, tadanvitatvāt, ghaṭādivadityanumānamāha-#tatheti /
kimarthaṃ pradhānaṃ pariṇamate, tatrāha-#cetanasyeti /
artho bhogāpavargarūpaḥ, tadarthaṃ svabhāvata eva pravartate na tu kenaciccetanena preryata ityarthaḥ /
taduktam-'puruṣārtha eva heturna kenacitkāryate karaṇam'iti /
anumānāntarāṇi tairuktāni smārayati-#tatheti /
uktaṃ hi-'bhedānāṃ parimāṇāt samanvayācchaktitaḥ pravṛtteśca /
kāraṇakāryavibhāgādavibhāgādvaiśvarūpyasya //
'iti /
atra kārikāyāṃ samanvayāditi liṅgaṃ vyākhyātam /
śiṣṭāni vyākhyāyante /
tathā hi-kṣityādīnāṃ bhedānāṃ kāraṇamavyaktamasti, parimitatvāt, ghaṭavat /
na ca dṛṣṭānte sādhyavaikalyaṃ, ghaṭotpatteḥ prāganabhivyaktaghaṭādirūpakāryaviśiṣṭatvena mṛdo 'pyavyaktatvāt /
tathā ghaṭādīnāṃ kāraṇaśaktitaḥ pravṛttermahadādikāryāṇāmapi kāraṇaśaktitaḥ pravṛttirvācyā, tacchaktimatkāraṇamavyaktam /
kiñca kāraṇātkāryasya vibhāgo janma dṛśyate kṣitermṛttikā jāyate tato ghaṭa iti /
evamavibhāgaḥ prātilomyena pralayo dṛśyate ghaṭasya mṛttikāyāṃ layaḥ tasyāḥ kṣitau kṣiterapsu apāṃ tejasīti /
etau vibhāgāvibhāgau vaiśvarūpyasya vicitrasya bhāvajātasya dṛśyamānau pṛthakpakṣīkṛtau kvacitkāraṇe viśrāntau vibhāgatvādavibhāgatvācca mṛdi ghaṭavibhāgāvibhāgavadityarthaḥ /
siddhāntayati-#tatra vadāma iti /
kimanumānairacetanaprakṛtikatvaṃ jagataḥ sādhyate, svatantrācetanaprakṛtikatvaṃ vā /
ādye siddhasādhanatā, asmābhiranāditriguṇamāyāṅgīkārāt /
dvitīye ghaṭādidṛṣṭānte sādhyāprasiddhirityāha-#yadīti /
svatantramacetanaṃ prakṛtirityetaddṛṣṭāntabalena tadā nirūpyeta yadi dṛṣṭāntaḥ kvacitsyāt /
nanu dṛṣṭaḥ kvacidityanvayaḥ /
svatantrapadārthamāha-#cetanānadhiṣṭitamiti /
parakīyasya sādhyasyāprasiddhimuktvā satpratipakṣaṃ vaktuṃ yadvicitraracanātmakaṃ kāryaṃ taccetanādhiṣṭhitācetanaprakṛtikamiti vyāptimāha-#geheti /
idaṃ jagadccetanādhiṣcitācetanaprakṛtikaṃ, kāryatvāt, gehavaditi prayogaḥ /
vipakṣe vicitraracanānupapattirūpaṃ sūtroktaṃ bādhakatarkaṃ vaktuṃ jagato vaicitryamāha-#tatheti /
bāhyaṃ pṛthivyādi bhogyam, ādhyātmikaṃ śarīrādi ca bhogādhiṣchānamiti vibhāgaḥ /
pratiniyato 'sādhāraṇo 'vayavānāṃ vinyāso racanā yasya tadityarthaḥ /
itthaṃ vicitraṃ jagaccetanānadhiṣṭhitā jaḍaprakṛtiḥ kathaṃ racayet /
na kathamapītyarthaḥ /
yaccetanānadhiṣṭhitamacetanaṃ tanna kāryakārīti vyāptimuktatarkamūlabhūtāmāha-#loṣṭeti /
cetanāpreriteṣu loṣṭādiṣu kāryakāritvādarśanādityarthaḥ /
kiñcānādijaḍaprakṛtiścetanādhiṣṭitā, pariṇāmitvāt, mṛdādivadityāha-#mṛditi /
nanu mṛdādidṛṣṭānte dvayamapyastyacetanatvaṃ cetanādhiṣṭhitatvaṃ ceti, tatra pariṇāmitvahetoracetanatvameva vyāpakaṃ mṛdādisvarūpatvenāntaraṅgatvāt, natu cetanādhiṣṭhitatvaṃ vyāpakaṃ, tasya mṛdādibāhyakulālādisāpekṣatvena bahiraṅgatvāt, tathā ca pariṇāmitve 'pi mūlaprakṛteracetanatvadharmeṇaiva yogo na cetanādhiṣṭitatvenetyāśaṅkya niṣedhati-#naceti /
mahānasadṛṣṭānte 'ntaraṅgasyāpi mahānasasvarūpasya dhūmavyāpakatvaṃ nāsti tadbhinnasya bahiraṅgasyāpi vahnestadastītyantaraṅgatvaṃ vyāpakatve prayojakaṃ na bhavatīti bhāvaḥ /
kiñca yadacetanaṃ taccetanādhiṣṭhitameva pariṇamata ityaṅgīkāre bādhakābhāvāt pratyuta śrutyanugrahācca tathāṅgīkāryamityāha-#na caivaṃ satīti /
sukhaduḥkhamohānvayāditi hetorasiddhidyotanārthaṃ sūtre cakāra ityāha-#anvayādyanupapatteśceti /
nānumānaṃ yuktamityarthaḥ /
ādiśabdaḥ parimāṇādigrahārthaḥ /
śbdādīnāṃ bāhyatvānubhavādāntarasukhādyātmakatvamasiddhaṃ tannimittatvācca /
nahi nimittanaimittikayorabhedena yogo 'sti, daṇḍaghaṭayoradarśanādityarthaḥ /
kiñca yadi ghaṭe mṛdvatsukhādikaṃ śabdādyanvitaṃ syāt tarhi sarvairaviśeṣeṇa sukhādikamupalabhyeta ghaṭe mṛdvat /
na tathopalabdhirastīti yogyānupalabdhyā hetvabhāvaniścaya ityāha-#śabdādīti /
viṣayasyaikatve 'pi puruṣavāsanāvaicitryāt kasyacitsukhabuddhiḥ kasyacidduḥkhabuddhiḥ kasyacinmohabuddhirdṛśyate 'to viṣayāḥ sukhādyātmakā na bhavantītyarthaḥ /

evaṃ samanvayāditi hetuṃ dūṣayitvā parimāṇādihetūn dūṣayati-#tatheti /
buddhyādīnāṃ parimitatvena saṃsargapūrvakatvasiddhau saṃsṛṣṭānyanekāni sattvarajastamāmasi siddhyanti, ekasmin saṃsargāsaṃbhavānna brahmasiddhiriti sāṃkhyasya bhāvaḥ /
kimidaṃ parimitatvaṃ, na tāvaddeśataḥ paricchedaḥ, pakṣāntargatākāśe tasyābhāvena bhāvāsiddheḥ /
nāpi kālataḥ paricchedaḥ, sāṃkhyaiḥ kālasyānaṅgīkārāt,
avidyāguṇasaṃsargeṇa siddhasādhanācca /
nāpi vastutaḥ paricchedaḥ, sattvādīnāṃ parasparaṃ bhinnatve satyapi sādhyābhāvena vyabhicārādityāha-#sattveti /
yaduktaṃ kāryakāraṇavibhāgo yatra samāpyate tatpradhānamiti /
tanna /
brahmaṇi māyāyāṃ vā samāptisaṃbhavāt /
naca yaḥ kāryasya vibhāgaḥ sa cetanānadhiṣṭhitācetane samāpta iti vyāptirasti, sarvatrācetaneṣu cetanādhiṣṭānadarśanādityāha-#kāryeti /
etenāvibhāgo 'pi vyākhyātaḥ /
yattu yatparimitaṃ tadavyaktaprakṛtipūrvakamiti vyāptyantaraṃ, tasyāpi guṇeṣvanādiṣu parimiteṣu vyabhicāraḥ /
etena sadṛśayoreva prakṛtivikārabhāvādacetanavikārāṇānacetanameva prakṛtiriti nirastam /
cetanādhiṣṭhitācetanaprakṛtikatve 'pi sādṛśyopapatteḥ, 'na vilakṣaṇatvāt'ityatra sādṛśyaniyamasya nirastatvācca /
evaṃ cetanādhīnakāraṇaśaktitaḥ kāryapravṛttisaṃbhavāt śaktitaḥ pravṛttiliṅgamanyathāsiddhamiti bhāvaḥ //1//
END BsRp_2,2.1.1
START BsRp_2,2.1.2ḥ
pravṛtteś ca

2.2.3

svatantramacetanaṃ kāraṇatvena nānumātavyaṃ, tasya sṛṣṭyarthaṃ-#pravṛtteḥanupapatteriti cakāreṇānupapattipadamanuṣajya sūtraṃ yojanīyam /
racanāpravṛttyoḥ ko bheda ityāśaṅkya pravṛttisvarūpamāha-#sāmyeti /
guṇānāṃ kila sāmyāvasthā tattvānāṃ pralayaḥ, tadā na kiñcit kāryaṃ bhavati pralayābhāvaprasaṅgāt /
kintvādau sāmyapracyutirūpaṃ vaiṣamyaṃ bhavati, tataḥ kasyacidguṇasyāṅgitvamudbhūtatvena prādhānyaṃ kasyacidaṅgatvaṃ śeṣatvamityaṅgāṅgibhāvo bhavati, tasmin sati mahadādikāryotpādanātmikā pravṛttiḥ, tayā vividhakāryavinyāso racaneti bheda ityarthaḥ /
guṇānāṃ pravṛttiścetanādhiṣṭhānapūrvikā, pravṛttitvāt, rathādipravṛttivadityāha-#sāpīti /
vipakṣe svatantre pravṛtyanupapattirityarthaḥ /
kecittu bhedānāṃ pravṛttiśaktimatvāccetanānadhiṣṭhatācetanaprakṛtikatvamiti śaktitaḥ pravṛttiriti liṅgaṃ vyācakṣate /
asyāpi guṇeṣu vyabhicāraḥ /
kāryatvaviśeṣaṇe ca viruddhatā, pravṛttiśaktimatve sati kāryatvasya ghaṭādiṣu cetanādhiṣṭitaprakṛtikatvenoktasādhyaviruddhena vyāptidarśanāditi 'pravṛtteśca'iti sūtreṇa jñāpitam /
nanu loke svatantrācetanānāṃ pravṛtyadarśane 'pi pradhāne sā pravṛttiḥ sidhyatu, tatrāha-#dṛṣṭācceti /
anumānaśaraṇasya tava dṛṣṭantaṃ vinātīndriyārthasiddhyayogāditi bhāvaḥ /
nanu pradhānasya pravṛttiṃ khaṇḍayatā cetanasya sṛṣṭau pravṛttirvācyā sā na yukteti sāṃkhyaḥ śaṅkate-#nanviti /
śuddhacetanasya pravṛttyayogamaṅgīkaroti-#satyamiti /
tarhi kevalasyācetanasya pravṛttisiddhiranyathā sṛṣṭyayogāt /
, tatrāha-#tathāpīti /
kevalasya cetanasyāpravṛttāvapi cetanācetanayormithaḥ saṃbandhātsṛṣṭipravṛttiriti bhāvaḥ /
imaṃ vedāntasiddhāntaṃ sāṃkhyo dūṣayati-#na tviti /
sarvā pravṛttiracetanāśrayaiva dṛṣṭā /
na tvacetanasaṃbandhenāpicetanasya kvacitpravṛttirdṛṣṭā /
tasmānna cetanātsṛṣṭirityarthaḥ /
matadvayaṃ śrutvā madhyasthaḥ pṛcchati-#kiṃ #punariti /
yasminnacetane rathādau pravṛttirdṛṣṭā tasyaiva sā na cetanastatra heturiti kiṃ sāṃkhyamataṃ sādhu uta yena cetanenāśvādinā pravṛttistatprayuktā seti vedāntimataṃ vā sādhviti praśnārthaḥ /
sāṃkhya āha-#nanviti /
#ubhayoḥ /
pravṛttitadāśrayayorityarthaḥ /
dṛṣṭāśrayeṇaiva pravṛtterupapattāvadṛṣṭacetanapravṛttirna kalpyeti bhāvaḥ /
ātmano 'pratyakṣatve kathaṃ siddhiḥ, tatrāha-#pravṛttīti /
jīvaddehasya rathādibhyo vailakṣaṇyaṃ prāṇādisatvaṃ liṅgaṃ dṛṣṭamiti kṛtvā cetanasya siddhirityanvayaḥ /
jīvaddehaḥ sātmakaḥ prāṇādimatvāt, vyatirekeṇa rathādivadityātmasiddhirityarthaḥ /
dehapravṛttiḥ svāśrayādanyena jñānavatā sahabhūtā, pravṛttitvāt,
rathapravṛttivadityanumānāntarasūcanāya pravṛttyāśrayetyuktam,
sadbhāvasiddhireva na pravartakatvamityevakārārthaḥ /
anumitasya sadbhāvamātreṇa pravṛttihetutve sarvatrākāśasyāpi hetutvaprasaṅgāditi bhāvaḥ /
ātmano 'pratyakṣatve cārvākāṇāṃ bhramo 'pi liṅgamityāha-#ata eveti /
apratyakṣatvādevetyarthaḥ /
dehānyātmanaḥ pratyakṣatve bhramāsaṃbhavāditi bhāvaḥ /
#darśanāt /
pravṛtticaitanyayoriti śeṣaḥ /
pravṛttiṃ pratyāśrayatvamacetanasyaivetyuktamaṅgīkṛtya cetanasya prayojakatvaṃ siddhāntī sādhayati-#tadabhidhīyata iti /
rathādipravṛttāvaśvādicetanasyānvayavyatireko sphuṭau tābhyāṃ cetanasya pravartakatvaṃ bāhyānāmapi saṃmatamityāha-#laukāyatikānāmapīti /
yaḥ pravartakaḥ saḥ svayaṃ pravṛttimānaśvādivaditi vyāpterātmani vyāpakābhāvānna pravartakatvamiti kaścicchaṅkate-#nanviti /
maṇyādau vyabhicārānna vyāptiriti pariharati-#neti /
vastuta ekatve 'pi kalpitaṃ dvaitaṃ pravartyamastītyāha-#na /
#avidyeti /
avidyakalpite nāmarūpaprapañce tayaivāvidyārūpayā māyayā ya āveśaścidātmanaḥ kalpitaḥ saṃbandhastasya vaśaḥ sāmarthyaṃ tenāntaryāmitvādikamīśvasyetyuktatvānna codyāvasara ityarthaḥ //2//
END BsRp_2,2.1.2
START BsRp_2,2.1.3ḥ
payo 'mbuvac cet tatrāpi

2.2.4

anādijaḍasya pravṛttiścetanādinā, pravṛttitvāt, rathādipravṛttivaditi sthitam /
tatra kṣīrādau vyabhicāramāśaṅkya tasyāpi pakṣasamatvenoktānumānādāgamena ca sādhyasiddhirna vyabhicāra iti sūtraṃ vyācaṣṭe-#syādetadityādinā /
#sādhyapakṣeti /
sādhyavatā pakṣeṇatulyatvādityarthaḥ /
#anupanyāsaḥ /
na vyabhicārabhūmiriti yāvat /
kṣīre pravartakatvena dhenvādeḥ sattvācca na vyabhicāra ityāha-#cetanāyāśceti /
#upadarśitam /
anumānāgamābhyāmiti śeṣaḥ /
sūtrakārasya 'kṣīravaddhi' 'tatrāpi'iti ca vaktuḥ pūrvāparavirodhamāśaṅkya lokadṛṣṭyā śāstradṛṣṭyā ca sūtradvayamityavirodhamāha-#upasaṃhāreti //3//
END BsRp_2,2.1.3
START BsRp_2,2.1.4ḥ
vyatirekānavasthiteś cānapekṣatvāt

2.2.5

astu pradhānasyāpi dharmādi karma puruṣo vā pravartaka ityāśaṅkya sūtraṃ pravṛttaṃ, tadvyācaṣṭe-#sāṃkhyānāmityādinā /
pradhānavyatirekeṇa karmaṇo 'navasthiteḥ puruṣasyodāsīnatvāt kadācitsṛṣṭipravṛttiḥ kadācitpralaya ityayuktamityarthaḥ /
karmaṇo 'pi pradhānātmakasyācetanatvāt sadāsatvācca na kādācitkapravṛttiniyāmakatvamiti bhāvaḥ //4//
END BsRp_2,2.1.4
START BsRp_2,2.1.5ḥ
anyatrābhāvāc ca na tṛṇādivat

2.2.6

punarapi dṛṣṭāntabalāt pradhānasya svata eva kādācitkapravṛttirityāśaṅkya niṣedhati sūtrakāraḥ-#anyatretyādinā /
pṛcchati-#kathamiti /
uttaram-#nimittāntareti /
dhenvādinimittāntaramastīti siddhāntayati-#atrocyata #iti /
prahīṇaṃ naṣṭam /
yaduktaṃ kṣīrasya svecchayā saṃpādayitumaśakyatvātsvābhāvikatvamiti, tatrāha-#naca yathākāmamiti //5//
END BsRp_2,2.1.5
START BsRp_2,2.1.6ḥ
abhyupagame 'py arthābhāvāt

2.2.7

pradhānasya na svataḥpravṛttiḥ, svataḥprabhṛtyabhyupagame puruṣārthasyāpekṣābhāvaprasaṅgādityekor'thaḥ /
tatreṣṭāpattiṃ nirasyati-#ityataḥ pradhānamiti /
uktaprasaṅgasyeṣṭatve pratijñāhāniḥ syādityarthaḥ /
arthāsaṃbhavānna svataḥpravṛttirityarthāntaraṃ śaṅkāpūrvakamāha-#sa yadītyādinā /
prayojanamapekṣitaṃ cedvaktavyamityāha-#tathāpīti /
kūṭasthe puruṣe svataḥsukhādirūpasyātiśayasyādhātumaśakyatvādadhyāsānaṅgīkārācca bhogo na yuktaḥ /
kiṃ ca pradhānapravṛtterbhogārthatve mokṣahetuvivekakhyātyabhāvādanirmokṣaprasaṅgaśca, apavargārthatve svarūpāvasthānarūpamukteḥ svataḥsiddhatvāt pravṛttivaiyarthyaṃ, bhogābhāvaprasaṅgaścetyarthaḥ /
tṛtīyaṃ dūṣayati-#ubhayārthateti /
mīyante bhujyanta iti mātrā bhogyāḥ /
autsukyanivṛttyarthaṃ yathā kriyāsu pravartate lokaḥ puruṣasya vimokṣārthaṃ pravartate tadvadavyaktamiti kārikoktaṃ dūṣayati-#naceti /
autsukyamicchāviśeṣaḥ kevalajaḍasyātmano vā na yukta ityarthaḥ /
asti puruṣasya dṛkśaktiścidrūpatvāt, asti ca pradhānasya sargaśaktistriguṇatvāt, tayoḥ śaktyordṛśyasṛṣṭī vinā sārthakyāyogāt pradhānasya sṛṣṭau pravṛttiriti cet /
na /
śaktyornityatvāt sṛṣṭinityatvāpattirityāha-#dṛkśaktīti //6//
END BsRp_2,2.1.6
START BsRp_2,2.1.7ḥ
puruṣāśmavad iti cet tathāpi

2.2.8

puruṣasya pravartakatvaṃ nirastamapi dṛṣṭāntena punarāśaṅkya niṣedhati-#puruṣāśmavaditi cettathāpi /
pradhānasya svātantryaṃ puruṣasyaudāsīnyaṃ cābhyupetaṃ tyajyata iti vadantaṃ sāṃkhyaṃpratyāha-#kathaṃ ceti /
puruṣasya parispandaḥ prayatnaguṇo vā nāstīti vaktuṃ hetudvayam /
pradhānapuruṣayornityatvādvyāpitvācca nityaḥ saṃnidhiḥ, aśmanastu parimārjanamṛjutvena sthāpanamanityasaṃnidhiśceti vyāpāro 'stītyanupanyāsaḥ, samadṛṣṭāntopanyāso na bhavatītyarthaḥ /
nanu cijjaḍayordraṣṭṛdṛśyabhāvayogyatāsti, tayā tadbhāvaḥ saṃbandha ityata āha-#yogyateti /
cijjaḍatvarūpāyā yogyatāyā nityatvātsaṃbandhanityatvāpattirityarthaḥ /
yathā svatantrapradhānapravṛttipakṣo bhogo 'pavarga ubhayaṃ vā phalamiti vikalpya dūṣitaḥ, evaṃ puruṣādhīnapradhānapravṛttipakṣo 'pi phalābhāvena dūṣaṇīya ityāha-#pūrvavacceti /
siddhānte paramātmana udāsīnasya kathaṃ pravartakatvamityāśaṅkyāha-#paramātmeti /
sāṃkhyamate ubhayaṃ viruddhaṃ satyatvāt /
asmanmate kalpitākalpitayoravirodha ityatiśayaḥ //7//
END BsRp_2,2.1.7
START BsRp_2,2.1.8ḥ
aṅgitvānupapatteś ca

2.2.9

kiṃ pradhānāvasthā kūṭasthavannityā, uta vikāriṇī /
ādye doṣamāha-#tasyāmiti /
aṅgāṅgibhāve sāmyasvarūpanāśaḥ syāt, tataḥ kauṭasthyabhaṅga iti bhayādaṅgāṅgitvānupapatteḥ sṛṣṭyanupapattirityarthaḥ /
dvitīyaṃ dūṣayati-#bāhyasyeti /
cirakālasthitasya sāmyasya cyutau nimittaṃ vācyaṃ tannāstītyarthaḥ //8//
END BsRp_2,2.1.8
START BsRp_2,2.1.9ḥ
anyathānumitau ca jñaśaktiviyogāt

2.2.10

guṇānāṃ mitho 'napekṣasvabhāvatvānna svato vaiṣamyamityuktam, tatra hetvasiddhimāśaṅkya sūtrakāraḥ pariharati-#anyatheti /
anapekṣasvabhāvādanyathā sāpekṣatvena guṇānāmanumānātpūrvasūtrokto doṣo na prasajyate /
na caivamapasiddhāntaḥ, kāryānusāreṇa guṇasvabhāvāṅgīkārādityāha-#calaṃ guṇavṛttamiti /
pūrvasūtroktāṅgāṅgitvānupapattidoṣābhāvamaṅgīkṛtya pariharati-#evamapīti /
kāryārthaṃ jñānaśaktikalpane brahmavādaḥ syādityarthaḥ /
aṅgīkāraṃ tyajati-#vaiṣamyeti //9//
END BsRp_2,2.1.9
START BsRp_2,2.1.10ḥ
vipratiṣedhāc cāsamañjasam

2.2.11

sūtraṃ vyācaṣṭe-#paraspareti /
tvaṅmātrameva jñānendriyamekamanekaśabdādijñānakāraṇaṃ, pañca karmendriyāṇi manaśceti saptendriyāṇi, jñānendriyāṇi pañca karmendriyāṇi pañṭamanaścetyekādaśa /
buddhirahaṅkāro mana iti trīṇi /
ekamiti buddhireva /
evaṃ pūrvāparavirodhāditi vyākhyāya śrutismṛtivipratiṣedhāccetyarthāntaramāha-#prasiddha iti /
tasmādbhrāntimūlatvātsāṃkhyaśāstrasya tena nirdeṣavedāntasamanvayasya na virodha iti siddham /
svamatāsāmañjasyamasahamānaḥ sāṃkhyaḥ pratyavatiṣṭhate-#atrāheti /
tapyo jīvastāpakaḥ saṃsārastayorbhedānaṅgīkārāllokaprasiddhastapyatāpakabhāvo lupyetetyarthaḥ /
vivṛṇoti-#ekaṃ hīti /
tathā ca bhedavyavahāralopa ityasamañjasamityarthaḥ /
nanu tayorupādānaikye 'pi mitho bhedo 'styeva yathaikavahnyātmakayorauṣṇyaprakāśayoḥ, ato na vyavahāralopa ityāśaṅkya vahneriva tābhyāmātmanomokṣo na syādityāha-#yadi cetyādinā /
nanu satyapi dharmiṇi svabhāvanāśo mokṣa upapadyate, satyeva jale vīcyādināśadarśanādityāśaṅkya dṛṣṭāntāsiddhimāha-#yo 'pīti /
kiñca bhedāṅgīkāre 'pasiddhāntaḥ, anaṅgīkāre lekaprasiddhibādha ityāha-#prasiddhaśceti /
artho hyarjanālābhādinārthinaṃ tāpayatīti tāpakaḥ, arthī tapyastayorabhede bādhakamāha-#yadīti /
arthino 'nyasyārthasyābhāvādarthitvābhāvavadarthādanyasyārthino 'sattvādarthatvābhāvaḥprasajyetetyāha-#tathārthasyāpīti /
prasaṅgasyeṣṭatvaṃ nirākaroti-#na caitadastīti /
arthatvaṃ hi kāmanāviṣayatvaṃ, tacca kāmyādanyasya kāmayiturasatvānna syāt /
na hi svasya svārthatvamasti kāmyasyaiva kāmayitṛtvāyogāt /
tasmādbhedo 'ṅgīkārya ityarthaḥ /
itaśca bheda ityāha-#saṃbandhīti /
tathānarthānarthināvapi bhinnāvityanvayaḥ /
arthānarthayoḥ svarūpoktipūrvakaṃ tāpakatvaṃ sphuṭayati-#arthino 'nukūla iti /
advaitamate mukterayogamuktvā svamate yogamāha-#jātyantareti /
tayā tapyayā buddhyā puruṣasya saṃyogaḥ svasvāmibhāvastasya heturanādiravivekastasya parihāro vivekastasmānnityamuktasyāpi puruṣasya kathañcidupacārānmokṣopapattirityarthaḥ /
yathā yoddhṛgatau jayaparājayau rājanyupacaryete tathā puruṣādatyantabhinnabuddhigatau bandhamokṣau puruṣe upacaryete /
taduktam-'saiva ca badhyate mucyate ca'iti /
siddhāntayati-#atreti /
kiṃ paramārthadṛṣṭyā tapyatāpakabhāvānupapattirucyate, vyavahāradṛṣṭyā vā /
nādya ityādyāha-#na /
#ekatvādeveti /
doṣatvamiti śeṣaḥ /
tasyā adoṣatvaṃ vivṛṇoti-#bhavedityādinā /
etattvāttvikaṃ viṣayaviṣayitvaṃ na tvastītyarthaḥ /
yatra tapyatāpakabhāvo dṛṣṭastatraiveti vyavahārapakṣamādāya siddhāntī brūte-kiṃ#na #paśyasīti /
dehasya tapyatve dehātmavādāpattiriti śaṅkate-#nanviti /
acetanasyaiva dehasya taptirneti vadatā sāṃkhyena vaktavyaṃ kiṃ cetanasya kevalasya taptiḥ, kiṃvā dehasaṃhatasya, uta tapteḥ, āhosvit sattvasya /
nādya ityāha-#ucyata iti /
na dvitīyatṛtīyavityāha-#nāpītyādinā /
caturthaṃ śaṅkate-#sattvamiti /
sattavarajasostapyatāpakatve puruṣasya bandhābhāvācchāstrārambhavaiyarthyamiti pariharati-#na /
#tābhyāmiti /
asaṅgatve 'pi puruṣasya tapyasattvapratibimbatvāttaptiriti śaṅkate-#sattveti /
tarhi jalacandrasya calanavanmithyaiva taptirityasmatpakṣa āgata ityāha-#paramārthata iti /
ivaśabdamātreṇa kathaṃ mithyā taptyavagama iti cettaducyate-ivaśabdastapyabuddhisattvasādṛśyaṃ brūte, tacca sādṛśyaṃ puruṣasya tapyatvarūpaṃ cet kalpitameva vastutastaptyabhāvādityupapādayati-#na cediti /
puruṣo vastutastaptiśūnyaścedivaśabdo na doṣāya mithyātaptiparatvādityarthaḥ /
mithyāsādṛśyameva doṣa iti cet, netyāha-#nahīti /
saviṣayatvaṃ nirviṣayatvaṃ cevaśabdārthaḥ kalpita eva draṣṭavyaḥ /
sāṃkhyasyāvidyake tapyatāpakatve sati mamāpi kiñcinna duṣyati kintu dṛṣṭameva saṃpannamityarthaḥ /
yadi mithyātapyatvāṅgīkāre 'pasiddhāntaḥ syāditi bhītyā satyaṃ tapyatvaṃ puruṣasyocyate tathāpyapasiddhāntaḥ, kauṭasthyahānāt /
anirmokṣaśca, satyasyātmavannivṛttayogādityāha-#athetyādinā /
kiñca rajaso nityatvādduḥkhasātatyamityāha-#nityatveti /
atra sāṃkhyaḥ śaṅkate-#tapyeti /
sattvaṃ puruṣo vā tapyaśaktiḥ, tāpakaśaktistu rajaḥ, nimittamavivekātmakadarśanaṃ tamastena sahitaḥ sanimittaḥ saṃyegaḥ puruṣasya guṇasvāmitvarūpastadapekṣatvādityarthaḥ /
mokṣastaptyabhāvaḥ /
nimittasya nivṛttyabhāvānna mokṣa iti siddhāntī pariharati-#neti /
tamaso nivṛttyabhāve 'pivivekenoparamānmokṣa ityata āha-#guṇānāṃ ceti /
'calaṃ guṇavṛttam'ityaṅgīkārāditi bhāvaḥ /
parapakṣe bandhamokṣānupapattimuktvā svapakṣamupasaṃharati-#aupaniṣadasya tviti /
vastuta ekatvena bandhābhāvānna muktyabhāvaśaṅkāvasaraḥ /
vyavahārastu bhedāṅgīkārāttapyatāpakabhāvo bandhaḥ tattvajñānāttannivṛttiścopapadyata iti na codyāvasara ityarthaḥ //10//
END BsRp_2,2.1.10
START BsRp_2,2.2.11ḥ
mahaddīrghavad vā hrasvaparimaṇḍalābhyām

2.2.12

vṛttānuvādena 'mahaddīrghavat'iti svamatasthāpanātmakādhikaraṇasya saṃgatimāha-#pradhāneti /
yadyapi sāṃkhyamatanirāsānantaraṃ paramāṇuvādo nirākartavyaḥ svamatasthāpanasya smṛtipāde saṃgatatvāt tathāpi pūrvatra pradhānaguṇānāṃ sukhādīnāṃ jagatyananvayātpradhānasyānupādānatvamuktaṃ, tathā brahmaguṇacaitanyānanvayādbrahmaṇo 'pi nopādānatvamiti doṣo dṛṣṭāntasaṃgatilābhādatra samādhīyata ityarthaḥ /
cetanādbrahmaṇo jagatsargavādī vedāntasamanvayo viṣayaḥ /
sa kiṃ yaḥ samavāyikāraṇaguṇaḥ sa kāryadravye svasamānajātīyaguṇārambhakastantuśauklyavaditi nyāyena virudhyate na veti saṃdehe nyāyasyāvyabhicārādvirudhyata iti prāpte vyabhicārānna tadvirodha iti siddhāntasūtraṃ vyācaṣṭe-#eṣetyādinā /
yadyapi 'na vilakṣaṇatvāt'ityatra cetanādacetanasargaḥ sādhitastathāpi vaiśeṣikanyāyasya tadīyaprakriyayā vyabhicāroktyarthatvādasya sūtrasya na gatārthatā /
pralayakāle paramāṇavo niścalā asaṃyuktāstiṣṭhanti sargakāle cādṛṣṭavadātmasaṃyogātteṣu karma bhavati, tena saṃyogāddravyāntarasṛṣṭirbhavati, kāraṇaguṇāḥ kārye guṇāntaramānabhanta iti sāmānyena prakriyāmuktvā viśeṣatastāmāha-#yadā dvāviti /
paramāṇuḥ parimaṇḍalaḥ, tadgataṃ parimāṇaṃ pārimāṇḍalyamityucyate, tacca svasamānajātīyaguṇārambhakaṃ na bhavatītyuktanyāyasya vyabhicāra iti bhāvaḥ /
vyabhicārasthalāntaramāha-#yadāpi dve iti /
dve dve iti śabdadvayaṃ paṭhitavyam, evaṃ sati caturbhirdvyaṇukaiścaturaṇukārambha upapadyate, yathāśrute tu dvābhyāṃ dvyaṇukābhyāṃ mahataścaturaṇukasyārambho na yujyate, kāraṇagataṃ mahatvaṃ bahutvaṃ vā vinā kārye mahatvāyogāditi mantavyam /
prakaṭārthakārāstu yaddvābhyāṃ dvyaṇukābhyāmārabdhaṃ kārye mahatvaṃ dṛśyate tasya hetuḥ pracayo nāma praśithilāvayavasaṃyoga iti rāvaṇapraṇīte bhāṣye dṛśyata iti cirantanavaiśeṣikadṛṣṭyedaṃ bhāṣyamityāhuḥ /
sarvathāpi dvyaṇukagatahrasvatvāṇutvaparimāṇayoranārambhakatvādvyabhicaraḥ /
yadyapi tārkikā dvābhyāmeva paramāṇubhyāṃ dvyaṇukaṃ tribhirdvyaṇukaistryaṇukamiti kalpayanti tathāpi tarkasyāpratiṣṭhānānna niyama iti matvā brūte-#yadāpi bahava iti /
kārakaguṇāḥ śuklādayaḥ samānajātīyaguṇārambhakāḥ, kāryadravyaparimāṇaṃ tu na kāraṇaparimāṇārabhyaṃ kintu kāraṇagatasaṃkhyārabhyamiti prakriyā tulyetyarthaḥ /
evaṃ prakriyāṃ darśayayitvā sūtraṃ yojayan vyabhicāramāha-#tadevamiti /
paramāṇubhya eva mahaddīrghaṃ cetyaniyataprakriyāmāśrityoktam /
niyataprakriyāmāśritya vyabhicāramāha-#yathā veti /
aṇuhrasvebhyo dvyaṇukebhyo 'ṇudravyaṃ na jāyate hrasvamapi na jāyata iti vyabhicāra ityarthaḥ /
sūtre vāśabdaścārtho 'nuktāṇusamuccayārthaḥ /
tathā ca hrasvaparimaṇḍalābhyāṃ dvyaṇukaparamāṇubhyāṃ mahaddīrghāṇuvaccetanādacetanaṃ jāyata iti sūtrayojanā /
tatra hrasvānmahaddīrghaṃ tryaṇukaṃ parimaṇḍalādaṇu dvyaṇukamiti vibhāgaḥ /
dṛṣcāntavaiṣamyaṃ śaṅkate-#atha manyasa iti /
acetanaiva virodhiguṇa ityata āha-#na hyacetaneti /
kāryadravyasya parimāṇāntarākrāntatvamaṅgīkṛtya vivakṣitāṃśasāmyamāha-#maivamiti /
aṅgīkāraṃ tyajati-#naceti /
utpannaṃ hi parimāṇāntaraṃ virodhi bhavati, tadutpatteḥ prāgvirodhyabhāvāt dvyaṇuke pārimāṇḍalyārambhaḥ kiṃ na syādityarthaḥ /
nanu virodhiparimāṇena sahaiva dravyaṃ jāyata ityata āha-#ārabdhamapīti /
sahotpattāvapasiddhāntaḥ /
ato virodhyabhāvaḥ siddha iti bhāvaḥ /
aṇutvādyārambhe vyagratvāt pārimāṇḍalyādeḥ svasamānaguṇānārambhakatvamityāśaṅkya niṣedhati-#naceti /
vyagratvamanyathāsiddham /
tatra hetuḥ-#parimāṇantarasyeti /
anyahetukatve sūtrāṇyudāharati-#kāraṇeti /
kāraṇānāṃ dvyaṇukānāṃ bahutvāt tryaṇuke mahatvaṃ mṛdo mahatvāt ghaṭe mahatvaṃ, dvitūlapiṇḍārabdhe 'tisthūlatūlapiṇḍe pracayādavayavasaṃyogaviśeṣānmahatvamityarthaḥ /
mahatvaviruddhamaṇutvaṃ paramāṇugatadvitvasaṃkhyayā dvyaṇuke bhavatītyāha-#taditi /
yanmahatvasyāsamavāyikāraṇaṃ tadeva mahatvasamānādhikaraṇasya dīrghatvasya, yaccāṇutvasyāsamavāyi kāraṇaṃ tadevāṇutvāvinābhūtahṛsvatvasyāsamavāyikāraṇamityatidiśati-#eteneti /
ato mahatvādāvahetutvātpārimāṇḍalyādīnāṃ vyagratvasiddhamiti bhāvaḥ /
teṣāṃ saṃnidhiviśeṣābhāvānna samānaguṇārambhakatvamityapi na vācyamityāha-#naceti /
pārimāṇḍalyādīnāmapi bahutvādivatsamavāyikāraṇagatatvāviśeṣādityarthaḥ /
teṣāmanārambhakatve kāryadravyasya virodhiguṇākrāntatvaṃ vyagratvamasaṃnidhirvā na heturityuktiphalamāha-#tasmāditi /
yattu kāraṇaguṇaḥ svasamānaguṇārambhaka iti vyāpteḥ sāmānyaguṇeṣu pārimāṇḍalyādiṣu vyabhicāre 'pi yo dravyasamavāyikāraṇagato viśeṣaguṇaḥ sa svasamānajātīyaguṇārambhaka iti vyāpteścaitanyasya viśeṣaguṇatvādārambhakatvaṃ durvāramiti, tanmandaṃ, citrapaṭahetutantugateṣu nīlādirūpeṣuvijātīyacitrarūpahetuṣu vyabhicārāccaitanyasyātmatvena guṇatvābhāvācceti mantavyam /
tasmāccetanādvijātīyārambho yukta iti sthitam /
tatrodāhaṇāntaramāha-#saṃyogācceti /
nanu cetanaṃ brahma kāryopādānatvāddravyaṃ, tanna vilakṣaṇasyopādānamiti prakṛte kiñciddravyameva vilakṣaṇakāryakaramudāhartavyam, na saṃyogasya guṇasyodāharaṇamiti śaṅkate-#dravya iti /
guṇāt dravyavaccetanādacetanārambha iti vilakṣaṇārambhakatvāṃśe 'yaṃ dṛṣṭānta iti pariharati-#neti /
aniyamaḥ kaṇādasaṃmata ityāha-#sūtrakāro 'pīti /
etāvatā kathamaniyamaḥ, tatrāha-#etaduktamiti /
navilakṣaṇatvanyāyena punaruktyabhāve 'tideśādhikaraṇena punaruktiriti śaṅkate-#nanvatideśa iti /
samānaguṇārambhaniyamasya pārimāṇḍalyādidṛṣṭāntena bhaṅgārthamasyārambha ityāha-#satyamiti /
tasyaivātideśasyetyarthaḥ //11//
END BsRp_2,2.2.11
START BsRp_2,2.3.12ḥ
ubhayathāpi na karmātastadabhāvaḥ

2.2.13

vaiśeṣikamataparīkṣāmārabhate-#ubhayathāpi na karmātastadabhāvaḥ /
nāsya prāsaṅgikena pūrvādhikaraṇena saṃgatirapekṣiteti manvānaḥ pradhānasyeśvarānadhiṣṭhitasyākāraṇatve 'pi paramāṇūnāṃ tadadhiṣṭhitānāṃ kāraṇatvamastviti pratyudāharaṇasaṃgatyā sāṃkhyādhikaraṇānantaryamasya vadaṃstātparyamāha-#itānīmiti /
dvyaṇukādikrameṇa paramāṇubhirjagadārabhyata iti vaiśeṣikarāddhānto 'tra viṣayaḥ /
sa kiṃ mānamūlo bhrāntimūlo veti saṃdehe pūrvapakṣayati-#sa ceti /
taiḥ paṭādibhiḥ sāmānyaṃ kṣityādeḥ kāryardravyatvaṃ tenetyarthaḥ /
vimataṃ sāvayavaṃ kṣityādikaṃ svanyūnaparimāṇasaṃyogasacivānekadravyārabdhaṃ, kāryadravyatvāt, paṭādivaditi prayogaḥ /
sveṣṭaparamāṇusiddhyarthāni sādhyaviśeṣaṇāni /
nanvetāvatā kathaṃ paramāṇusiddhiḥ, tatrāha-#sa cāyamiti /
vimataṃ sāvayavatvaṃ pakṣatāvacchedakaṃ yato nivartate sa nyūnaparimāṇasyāpakarṣasya paryantatvenāvasānabhūmitvenāvagataḥ paramāṇurityarthaḥ /
yāvatsāvayavamanumānapravṛtteḥ dvyaṇukanyūnadryaṃ niravayavaṃ siddhyatīti bhāvaḥ /
jagannityatvavādāt kāryadravyatvahetvasiddhiriti vadantaṃ pratyāha-#sarvaṃ ceti /
vimatamādyantavat, sāvayavatvāt, paṭavadityarthaḥ /
hetorasiddhiṃ nirasyāprayojakatvaṃ nirasyati-#naceti /
te katividhā ityākāṅkṣāyāṃmāha-#tānīti /
pralaye caiṣāmapi nāśānna jagatkāraṇatvamityāśaṅkyāha-#teṣāṃ ceti /
avayavānāṃ vibhāgānnāśānnāvayavino nāśaḥ /
paramāṇūnāṃ niravayavatvenāvayavavibhāgādernāśahetorasaṃbhavānna nāśa ityarthaḥ /
teṣāṃ nityatve phalitaṃ sṛṣṭikramamāha-#tata iti /
evaṃ kāṇādamatasya mānamūlatvāttena vedāntasamanvayasya virodhādasiddhiriti pūrvapakṣe phalam /
tasya bhrāntimūlatvādavirodha iti siddhāntayati-#tatredamiti /
pralaye vibhaktānāṃ paramāṇūnāmanyatarakarmaṇo 'bhayakarmaṇā vā saṃyogo vācyaḥ, karmaṇaśca nimittaṃ prayatnādikaṃ dṛṣṭaṃ, yathā prayatnavadātmakasaṃyogāddehaceṣṭā, vāyvādyabhighātādvṛkṣādicalanaṃ, hastanodanādiṣvādigamanaṃ, tadvadaṇukarmaṇo dṛṣṭaṃ nimittamabhyupagamyate na vā /
dvitīye karmānutpattiḥ nādyaḥ, prayatnādeḥ sṛṣṭyuttarakālīnatvādityubhayathāpi na karma saṃbhavati /
ataḥ karmāsaṃbhavāttasya saṃyogapūrvakadvyaṇukādisargasyābhāva iti sūtrārthaḥ /
sthirasya vegavaddravyasaṃyogāviśeṣo 'bhighātaḥ sa eva calasya nodanamiti bhedaḥ /
dṛṣṭanimittābhāve 'pyadṛṣṭavadātmasaṃyogādaṇuṣu karmeti śaṅkate-#athādṛṣṭamiti /
vikalpapuraḥsaraṃ dūṣayati-#tatpunariti /
jaḍātmavadaṇorāśrayatvaṃ ki na syāditi matvā vikalpaḥ kṛta iti mantavyam /
atrāpi sūtraṃ yojayati-#ubhayatheti /
jīvādhiṣṭhitamadṛṣṭaṃ nimittamastvityata āha-#ātmanaśceti /
acetanatvānnādhiṣṭhātṛtvamiti śeṣaḥ /
bhinneśvarasyādhiṣṭhātṛtvamagre nirākariṣyate /
acetanatvamadṛṣṭasyakarmanimittatvābhāve heturuktaḥ /
hetvantaramāha-#ātmasamavāyitveti /
gurutvavadadṛṣṭamapi svāśrayasaṃyukte kriyāheturiti śaṅkate-#adṛṣṭavadeti /
vibhusaṃyogasyāṇuṣu sadā sattvāt kriyāsātatye pralayābhāvaḥ syāditi dūṣayati-#saṃbandheti /
kādācitkapravṛtteradṛṣṭaniyamyatvāyoge 'pīśvarānniyama ityata āha-#niyāmakāntareti /
yajjñānaṃ taccharīrajanyamiti vyāptivirodhena nityajñānāsiddhestadguṇa īśvaro nāsti, astitve 'pi sadā sattvānna niyāmakatvamiti bhāvaḥ /
sūtrārthaṃ nigamayati-#tadevamiti /
saṃyogasya hetutvaṃ khaṇḍayitvā svarūpaṃ khaṇḍayati-#saṃyogaścāṇoriti /
saṃyogasya vyāpyavṛttitve ekasminnitarasyāntarbhāvātkāryasya pṛthutvāyogāt sarvaṃ kāryaṃ paramāṇumātraṃ syādityarthaḥ /
kiñca sāṃśadravye saṃyogasyaikāṃśavṛttitvaṃ dṛṣṭaṃ tadvirodhādvyāpyavṛttitvaṃ na kalpyamityāha-#dṛṣṭeti /
paramāṇoḥ saṃyoga ekadeśena cediti saṃbandhaḥ /
digbhedena kalpitapradeśasthasaṃyogasyāpi kalpitatvāttataḥ kāryaṃ notpadyeta, utpannaṃ vā mithyā syādityapasiddhānta ityarthaḥ /
kāṇādānāṃ sargapratyuktau sūtraṃ yojayitvā pralayanirāse 'pi sūtraṃ yojayati-#thā ceti /
paramāṇūnāṃ karmaṇā saṃyogātsargaḥ, vibhāgātpralaya iti prakriyā na yuktā, yugapadanantaparamāṇūnāṃ vibhāge niyatasyābhighātāderdṛṣṭasya nimittasyāsattvāt dharmādharmarūpādṛṣṭasya sukhaduḥkhārthatvena sukhaduḥkaśūnyapralayaprayojakatvāyogānnādṛṣṭanimittena karmaṇā vibhāgaḥ saṃbhavati /
tathā ca dṛṣṭādṛṣṭanimittayorasattvādubhayathāpi saṃyogārthatvena vibhāgārthatvena ca karma nāsti, ataḥ karmābhāvāttayoḥ saṃyogavibhāgapūrvakayoḥ sargapralayayorabhāva iti sūtrayojanā //12//
END BsRp_2,2.3.12
START BsRp_2,2.3.13ḥ
samavāyābhyupagamāc ca sāmyād anavasthiteḥ

2.2.14

#samavāyābhyupagamācca tadabhāvaḥ /
aṇuvādāsaṃbhava iti yogyatayā saṃbadhyate dvyaṇukasamavāyayoḥ paramāṇubhinnatvasāmyāt dvyaṇukavatsamavāyasyāpi samavāyāntaramityanavasthitirityarthaḥ /
nanviha tantuṣu paṭa ityādiviśiṣṭadhīniyāmakaḥ samavāyo na saṃbandhāntaramapekṣate, svarūpeṇaiva nityasaṃbaddhatvāditi śaṅkate-#nanviheti /
saṃyogasyāpi svarūpasaṃbandhopapatteḥ samavāyo na syāditi dūṣayati-#neti /
saṃbandhibhinnatvāccedapekṣā samavāyasyāpi tulyā /
#guṇaparibhāṣāyāśceti /
guṇatvābhāve 'pi karmasāmānyādīnāṃ samavāyāṅgīkārādguṇatvaṃ samavāyitve na vyāpakam /
nāpi vyāpyaṃ, guṇasyāpi samavāyavatsvarūpasaṃbandhasaṃbhavena vyāptyanukūlatarkābhāvāt /
tasmāt saṃbandhibhinnatvameva saṃbandhāntarāpekṣāyāṃ kāraṇaṃ, tasya samavāye 'pi tulyatvādanavasthā durvārā /
sā ca mūlakṣayakārī /
tayā samavāyāsiddhau samavetadvyaṇukāsiddhirityarthaḥ //13//
END BsRp_2,2.3.13
START BsRp_2,2.3.14ḥ
nityam eva ca bhāvāt

2.2.15

sūtraṃ vyācaṣṭe-#apiceti /
anubhavasvabhāvatve naimittikī pravṛttirvācyā, nimittaṃ ca kālādṛṣṭādikaṃ nityasaṃnihitamiti nityameva pravṛttiprasaṅgaḥ, tasyānimittatve pravṛttyabhāva ityarthaḥ //14//
END BsRp_2,2.3.14
START BsRp_2,2.3.15ḥ
rūpādimattvāc ca viparyayo darśanāt

2.2.16

kiṃ ca paramāṇavaḥ samavāyikāraṇavantaḥ kāraṇāpekṣayā sthūlā anityāśca, rūpavattvāt rasavattvādgandhavattvāt sparśavattvāt ghaṭavaditi sūtraṃ yojayituṃ paraprakriyāmāha-#sāvayavānāmityādinā /
nanvatra paramāṇutvaṃ pakṣatāvacchedakaṃ tadviruddhaṃ sthūlatvaṃ kathaṃ sādhyata iti cet /
na /
vāyutvatejastvādeḥ pṛthagavacchedakatvāt /
na cāprayojakatā, kāraṇaśūnyatve nityatve cātmavadrūpādimattvāyogāt /
naca tarhi vāyuḥ kāraṇavāniti pṛthaksādhane rūpādihetūnāṃ bhāgāsiddhyabhāve 'pi siddhasādhanatā syāditi vācyaṃ, yatra sparśastatkāraṇaṃ, yatra rūpaṃ tatsakāraṇamiti vyāptigrahakāle vāyutvādyavacchedena sādhyasiddhyabhāvāditi bhāvaḥ /
paramāṇavo nityāḥ, sattve satyakāraṇavattvāt /
ātmavaditi satpratipakṣamutthāpya viśeṣyāsiddhyā dūṣayati-#yacca nityatva iti /
sattvaṃ bhāvatvaṃ prāgabhāvanirāsārtham /
nityatvapratiṣedhaḥ sapratiyogikaḥ, abhāvatvāt, ghaṭābhāvāvaditi nityasya kvacitsiddhau kāryamanityamiti viśeṣataḥ kārye nityatvapratiṣedhāt kāraṇabhūtaparamāṇuṣu nityatvaṃ sidhyati, anyathā pratiyogyabhāve pratiṣedhānupapatteriti kaṇādoktamanūdyānyathāsiddhyā dūṣayati-#yadapīti /
kārye nityatvapratiṣedhavyavahāramaṅgīkṛtya brahmaṇi pratiyogiprasiddhiruktā /
vastutastu viśeṣavyavahāra evāsiddhaḥ, kāraṇanityatvasya pramāṇāntareṇa jñānaṃ vinā kāryamanityamiti vyavahārayogādityāha-#naca śabdeti /
yadi pramāṇāntaraṃ kāraṇanityatve syāttadāyaṃ vyavahāraḥ samūlo bhavati, tato mūlajñānātprāgvyavahāramātrānna vastusiddhiḥ, vaṭe yakṣavyavahārādapi tatsiddhiprasaṅgāt mūlajñāne tu tenaiva aśeṣasiddhervyavahāropanyāsavaiyarthyamiti bhāvaḥ /
evaṃ paramāṇunityatve kāṇādasūtradvayaṃ nirasya tṛtīyaṃ nirasyati-#yadapīti /
satāmaṇūnāṃ dṛśyamānasathūlakāryāṇāṃ pratyakṣeṇa kāraṇajñānamavidyeti yadi sūtrārthaḥ, tarhyapratyakṣakāraṇatvaṃ nityatve hetuḥ syāt /
tanna dvyaṇuke vyabhicārādityarthaḥ /
yadyārambhakadravyaśūnyatvaṃ hetuviśeṣeṇaṃ tadā viśeṣyavaiyarthyamāpadyeta, punaruktiścetyāha-#athetyādinā /
paramāṇavo nityāḥ, nāśakānupalambhāt, ātmavaditi sūtrārthamāśaṅkate-#athāpīti /
tantvādyavayavānāṃ vibhāgānnāśādvā paṭhādināśo dṛṣṭaḥ, tacca dvayaṃ niravayavāṇūnāṃ nāstīti nityatvamityarthaḥ /
pariṇāmavādamāśrityāṇūnāṃ nāśakaṃ kiñcitsaṃbhavatīti pariharati-#neti /
avayavānāṃ saṃyogena dravyāntarotpattirāraṃbha iti yadi mataṃ syāt, tadā dravyavināśo dvābhyāmevetiniyamaḥ syāt /
nārambhe mānamasti saṃyuktatantvanyavapaṭādarśanāt /
ataḥ kāraṇameva svato nirviśeṣaṃ viśeṣavadavasthātmanā kāryamityanubhavabalādāstheyam /
tathā cāṇūnāmapyavidyāpariṇāmarūpāṇāṃ pralayanimittena kālādinā piṇḍātmakasvarūpatirobhāvena kāraṇabhāvāpattirvināśa upapadyate /
yathāgnisaṃparkādghṛtakāṭhinyamavayavasaṃyogasyāvayavānāṃ ca nāśaṃ vinaiva līyate tadvat /
naca kāṭhinyasya saṃyogaviśeṣaṇatvena guṇatvādravyanāśe 'nudāharaṇatvamiti śaṅkyaṃ, guṇavaddravyasyāpi kutaścidvināśa ityaṃśenodaharaṇāt, guṇaparibhāṣāyāścātantratvāt /
vastutastu ghṛtaṃ kaṭhinaṃ dravamityanusyūtaghṛtapariṇāmaviśeṣo dravyameva kāṭhinyam /
naca dravyatve 'pyavayavavibhāgādeva tasya nāśa iti vācyaṃ, ghṛtasya pariṇāmina ekatvena vibhāgāsaṃbhavāt, paramāṇukāṭhinyanāśe tadasaṃbhavācceti bhāvaḥ /
kiñca pralaye nāsīdrajo nānyat kiñcanetyaṇūnāṃ nāśasiddhiḥ /
tasmānna teṣāṃ paramakāraṇatvamityupasaṃharati-#tasmāditi //15//
END BsRp_2,2.3.15
START BsRp_2,2.3.16ḥ
ubhayathā ca doṣāt

2.2.17

yadyasmādadhikaguṇavattattasmātsthūlamiti vyāptimuktvā vikalpayati-#tadvaditi /
pārthivaḥ paramāṇūradhikaguṇastata ekaikanyūnaguṇā jalādiparamāṇava iti kalpyate, na vā /
ādye doṣamāha-#kalpyamāna iti /
mūrtyupacayāt sthaulyādityarthaḥ /
pārthivo 'ṇurāpyāt sthūlaḥ, adhikaguṇatvāt, ghaṭavadityevaṃ prayoktavyaḥ /
aprayojakatvaṃ nirasyati-#na cāntareṇeti /
dṛṣṭavirodhaḥ syāditi bhāvaḥ /
neti pakṣe sarveṣāmāṇūnāṃ sāmyārthamekaikaguṇavattvaṃ vā syāccaturguṇavatvaṃ vā /
ubhayathāpi doṣamāha-#akalpyamāne tvityādinā //16//
END BsRp_2,2.3.16
START BsRp_2,2.3.17ḥ
aparigrahāc cātyantam anapekṣā

2.2.18

na kevalamaṇuvādasyāyuktatvādupekṣā kintu śiṣṭabahiṣkṛtatvādgranthator'thataścāgrāhyatvamityāha-#aparigrahācceti /
cakārārthaṃ prapañcayitumupakramate-#api ceti /
atyantabhedajñāpakamāha-#bhinnalakṣaṇāniti /
dravyaguṇakarmaṇāṃ dravyaguṇatvakarmatvajātayo lakṣaṇāni, guṇāśrayatvādyupādhayo vā, nirguṇatve sati jātimadakriyatvaṃ guṇalakṣaṇam, saṃyogavibhāgayornirapekṣakāraṇaṃ karma, nityamekamanekasamavetaṃ sāmānyam, nityadravyavṛttayo viśeṣāḥ, nityaḥ saṃbandhaḥ samavāya iti bhinnāni lakṣaṇāni /
tairmitho 'tyantabhedasiddhirityarthaḥ /
#tathātvamatyantabhinnatvam /
tena viruddho yo dharmadharmibhāvaḥ /
guṇādayo nadravyadharmāḥ syuḥ, tato 'tyantabhinnatvāt, śaśakuśādivadityarthaḥ /
bhedābādhakatvamupanyasyābhedamāha-#atha bhavatīti /
guṇādiṣu tadadhīnatvaṃ tāvadanvayavyatirekasiddhaṃ, tathā ca guṇādayo dravyābhinnāḥ, dravyādhīnatvāt, yadyasmādbhinnaṃ tanna tadadhīnaṃ, yathā śaśabhinnaḥ kuśa ityarthaḥ /
abhede dravyaṃ guṇa iti śabdapratyayabhedaḥ kathaṃ, tatrāha-#dravyamiti /
kalpitabhedo 'pyastītyāśayaḥ /
anyathātyantabhedavadatyantābhede 'pi dharmadharmitvāyogāditi mantavyam /
astu guṇādīnāṃ dravyatādātmyamiti vadantaṃ tārkikamanyaṃ pratyāha-#tathā satīti /
sāṃkhyo 'tra vedāntī grāhyaḥ /
yadvā kāpilasyāpi tādātmyasiddhānta iti sāṃkhyagrahaṇam /
yadyapi tadadhīnatvaṃ taddharmatvaṃ, tacca dhūme nāsti, agniṃ vināpi bhāvāt, tathāpi tatkāryatvaṃ tadadhīnatvaṃ matvā vyabhicāraṃ śaṅkate-#nanviti /
kāryatvamanyatvaṃ cāṅgīkaroti-#satyamiti /
tathāpi tādātmyena pratīyamānatvasya hetorvivakṣitatvānna vyabhicāra ityāśayaḥ /
asya hetoranyathāsiddhimāśaṅkate-#guṇādīnāmiti /
guṇādīnāṃ dravyeṇābhedābhāve 'pyayutasiddhatvena tādātmyapratītisiddhirityarthaḥ /
dūṣayituṃ vikalpayati-#tatpunariti /
śauklyasya paṭaniṣṭhatvāt paṭasya tantudeśatvāt paṭaśauklyayorapṛthagdeśatvābhāvācchuklaḥ paṭa iti sāmānādhikaraṇyapratītirna syādityādyaṃ dūṣayati-#apṛthagdeśatva #iti /
kāṇādasūtradvayaṃ vyācaṣṭe-#tantavo hīti /
svabhāvo hi svarūpaṃ tasyāpṛthaktve 'smadiṣṭābhedasiddhirityāha-#apṛthaktvabhāvatva iti /
abhede yuktimāha-#tasyeti-guṇasyetyarthaḥ /
evaṃ ṣaṭpadārthā atyantabhinnā iti siddhānto 'nubhavavirodhena dūṣitaḥ /
siddhāntāntaraṃ dūṣayati-#yuteti /
ayutasiddhatvaṃ kimubhayorutānyatarasya /
nādya ityāha-#prāgiti /
dvitīyamāśaṅkya dūṣayati-#athetyādinā /
kāraṇasya pṛthaksiddhatve 'kāryamapṛthaksiddhamityuktamupetya saṃbandho 'siddhasya siddhasya veti vikalpyādyaṃ dvitīyaṃ śaṅkate-#siddhaṃ bhūtveti /
satoraprāptayoḥ prāptiḥ saṃyoga ityabhyupagamāttantupaṭayorapi saṃyogāpattirityapasiddhāntaḥ syādityarthaḥ /
sadyojātapaṭasya kriyābhāvāt kathaṃ saṃyogaḥ, tatrāha-#yatheti /
kiñca saṃbandhasyāpi saṃbandhe 'navasthānādasaṃbaddhasyāniyāmakatvāt saṃbandho 'pi durnirūpa ityāha-#nāpīti /
saṃbandhaḥ saṃbandhibhinnaḥ, tadvilakṣaṇaśabdadhīgamyatvāt, vastvantaravaditi śaṅkate-#saṃbandhīti /
kalpitabhedasādhane siddhasādhanatā, vastubhedasādhane tu vyabhicāra iti samādhatte-#na /
ekatve 'pīti /
svarūpeṇaiva manuṣyādiśabdabhāgeva putrādyapekṣayā pitetyādivilakṣaṇaśabdadhīgamyo bhavati, naca bhidyata iti vyabhicāra ityarthaḥ /
phalitamāha-#ityupalabdhīti /
vilakṣaṇaśabdadhīgamyatvādityupalabdhighaṭitena-lakṣaṇena siṅgena prāptasya vastvantarasya saṃyogādeḥ saṃbandhivyatirekeṇānupalabdherabhāvo niścīyata ityarthaḥ /
na hyaṅgulidvayasya nairantaryātirekeṇa saṃyoga upalabhyate /
samavāyastu na kasyāpi kvacidapyanubhavamārohatīti bhāvaḥ /
saṃbandhasya saṃbandhyabhede saṃbandhinaḥ sadā sattvātsarvadā saṃbandhabuddhiprasaṅga iti śaṅkāṃ niṣedhati-#nāpīti /
parāpekṣayā nairantaryāvasthāyāmaṅgulyoḥ rūparūpiṇośca saṃbandhidhīḥ na svata ityuktamityarthaḥ /
pūrvaṃ paramāṇvoḥ saṃyoganirāsena dvyaṇukādisṛṣṭirnirastā, saṃpratyadṛṣṭavadātmanāṇūnāṃ saṃyogo 'ṇuṣu kriyāhetuḥ ātmamanoḥ saṃyogo buddhyādyasamavāyikāraṇaṃ nirasyate-#tathāṇvātmeti /
nirastamapi kalpitapradeśapakṣamatiprasaṅgākhyadoṣāntaraṃ vaktuṃ punarudbhāvayati-#kalpitā iti /
kalpanamūhaḥ /
ūhitārthāḥ santo 'santo vā /
dvitīye na saṃyogasiddhiḥ svasvābhāvayorekatra vṛttyavacchedakāsattvāt /
ādye tūhamātreṇa sarvārthasiddhiprasaṅgaḥ, ūhasya svādhīnatvāt /
prabhūtatvaṃ niravadhitvaṃ tatsaṃbhavāccetyarthaḥ /
yadyūhātsarvasiddhistadā padārthabandhamuktiniyamā lupyerannityāha-#na cetyādinā /
saṃyogaṃ dūṣayitvā samavāyaṃ dūṣayati-#kiñcānyaditi /
tanmate dūṣaṇāntaramucyata ityarthaḥ /
saṃśleṣaḥ saṃgrahaḥ /
yata ekākarṣaṇenāparākarṣaṇaṃ tasyānupapattirityarthaḥ /
dvyaṇukaṃ niravayavāsamavetaṃ, sāvayavatvāt, ākāśāsamavetabhūmivaditi bhāvaḥ /
nanu dvyaṇukasyāsamavetatve tadāśritatvaṃ na syāt, saṃbandhaṃ vinā tadayogāt /
naca saṃyogādāśritatvaṃ kāryadravyasya prakṛtyasaṃyogāditi śaṅkate-#kāryeti /
prakṛtivikārayorabhedādāśrayāśrayibhāvānupapattiriṣṭeti pariharati-#neti /
bhedāttadbhāva iti vadantaṃ pratyāha-#itaretarāśrayatvāditi /
kathaṃ tarhi kāryasya kāraṇāśritatvavyavahāraḥ kalpitabhedādityāha-#kāraṇasyaiveti /
paramāṇūnāṃ niravayavatvamapyayuktamityāha-#kiñceti /
paramāṇavaḥ sāvayavāḥ, alpatvāt, ghaṭavat /
vipakṣe teṣāṃ digbhedāvadhitvaṃ na syādātmavadityarthaḥ /
nanuparamāṇvapekṣayā yo 'yaṃ prācī dakṣiṇetyādidigbhedavyavahārastadavadhitvena ye 'vayavāstvayocyante ta eva mama paramāṇavaste 'pi sāvayavāścet tadavayavā eveti evaṃ yataḥ paraṃ na vibhāgaḥ sa eva niravayavaḥ paramāṇuriti śaṅkati-#yāṃstvamiti /
pariharati-#na /
#sthūleti /
ayamarthaḥ-yatsavātmanāvibhāgāyogyaṃ vastu sa paramāṇuriti yadyucyeta tarhi brahmaṇa eva paramāṇusaṃjñā kṛtā syāt, tadanyasyālpasya digvibhāgārhatvenāvayavavibhāgāvaśyaṃ bhāvāt /
yadi pṛthivyādijātīyo 'lpaparimāṇaviśrāntibhūmiryaḥ sa paramāṇurityucyeta tarhi tasya na mūlakāraṇatvaṃ, vināśitvāt, ghaṭavat /
naca hetvasiddhiḥ, aṇavo vināśinaḥ, pṛthivyādijātīyatvāt, ghaṭavaditi sādhanāditi /
saṃprati niravayavadravyasya nāśahetvabhāvādātmavadavināśa ityāśaṅkya pūrvoktaṃ parihāraṃ smārayati-#vinaśyanta ityādinā /
brahmātiriktasyājñānikatvācca dravyasya niravayavatvamasiddham /
nimittādṛṣṭādināśādvināśaḥ pralaye saṃbhavati, muktau jñānādajñānanāśe tatkāryāṇunāśasaṃbhava iti bhāvaḥ /

yaduktaṃ yatkāryadravyaṃ tatsaṃyogasacivānekadravyārabdhamiti, tannetyāha-#tathā kāryārambho 'pīti /
kaivalyaṃ pradhānyam /
kāryadravyasthitāvapi hetvātsaṃyogasya kṣīrāraṃbhakasaṃyogāddadhyārambhakaṃ na saṃyogāntaraṃ, tathā ca dadhyādau vyabhicārānna vyāptirityarthaḥ /
kiñca yatkāryadravyaṃ taddravyārambhamityeva vyāptirastu lāghavāt, na tu saṃyogasacivasvanyūnaparimāṇenekadravyārambhamiti, gauravāt, dīrghavistṛtadukūlārabdharajjau nyūnaparimāṇāyāṃ vyabhicārācca /
naca rajjurna dravyāntaramiti vācyam, avayavimātraviplavāpātāt /
kiñca niravayavadravyatvasyaikātmavṛttitve lāghavānna niravayavānekāṇusiddhiḥ /
yattvaṇutvatāratamyaviśrāntibhūmitvena tatsiddhiriti /
tanna /
tryaṇukatvenoktatruṭiṣu viśrānteḥ /
naca ta eva truṭināmāno jagaddhateva iti vācyam, pṛthivītvādinā sāvayavatvānityatvayoranumānāt /
na cāvayavatvasya kvacidviśrāntau paramāṇusiddhiraviśrāntāvanavastheti vācyam, māyāyāṃ brahmaṇi vāvayavatvaviśrāntisaṃbhavāt /
ato na kiñcidaṇusadbhāve pramāṇam /
niravayavānāṃ saṃyogasamavāyayorasaṃbhavātsamavetadvyaṇukādyārambhakatvāyoga ityādi bādhakamuktameva /
saṃprati 'aparigrahācca'iti sūtravākyaśeṣaṃ pūrayannadhikaraṇārthamupasaṃharati-#tadevamiti /
tasmādbhrāntimūlena vaiśeṣikamatenavedāntatātparyasyāvirodha iti siddham //17//
END BsRp_2,2.3.17
START BsRp_2,2.4.18ḥ
samudāya ubhayahetuke 'pi tadaprāptiḥ

2.2.19

vaiśeṣikaṃ nirasya vaināśikaṃ nirasyati-#samudāya iti /
parimāṇabhedena dehāderāśutaravināśāṅgīkārādardhavaināśiko vaiśeṣikastasya nirāsānantaraṃ sarvakṣaṇikavādī buddhistho nirasyata iti prasaṅgasaṃgatimāha-#vaiśeṣiketi /
'nābhāva upalabdheḥ'iti nirasanīyasiddhāntādatra nirasyasiddhāntasya bhedaṃ vaktuṃ tatsiddhāntaṃ vibhajate-#sa ceti /
nanu sugataproktāgamasyaikyāt kuto bahuprakāratā, tatrāha-#pratipattīti /
ekasyaivāgamavyākhyātuḥ śiṣyasyāvasthābhedena vuddhibhedāt, mandamadhyamottamadhiyāṃ śiṣyāṇāṃ vā bhedādbahuprakāratetyarthaḥ /
tāneva prakārānāha-#tatreti /
sautrāntiko vaibhāṣiko yogācārī mādhyamikaśceti catvāraḥ śiṣyāḥ /
teṣvādyayorbāhyārthānāṃ parokṣatvāparokṣatvavivāde 'pyastitvasaṃpratipattestayoḥ siddhāntamekīkṛtya nirasyata ityāha-#tatra ye sarvāstitveti /
bhūtaṃ bhautikaṃ bāhyaṃ, cittaṃ caittaṃ ca kāmādyāntaramiti vibhāgaḥ /
tatra saṃdihyate kiṃ mānamūlo bhrāntimūlo vāyaṃ siddhānta iti /
tatra pramāṇamūla iti pūrvapakṣayan siddhāntaṃ tadīyaṃ darśayati-#tatra bhūtamiti /
sthiraḥ prapañco brahmahetuka iti vedāntasiddhāntasya mānamūlakṣaṇikasiddhāntavirodhādasiddhiḥ pūrvapakṣe phalaṃ, siddhānte tadavirodha iti jñeyam /
pṛthivyādibhūtacatuṣṭayaṃ viṣayendriyātmakaṃ bhautikaṃ ca paramāṇusamudāya eva nāvayavyantaramiti matvā paramāṇūn vibhajate-#catuṣṭaye ceti /
caturvidhā ityarthaḥ /
kharaḥ kaṭhinastatsvabhāvāḥ pārthivāḥ paramāṇavaḥ, snigdhā āpyāḥ, uṣṇāstaijasāḥ, īraṇaṃ calanasvabhāvo vāyavyānāmiti /
bāhyasamudāyamuktvādhyātmikasamudāyamāha-#tatheti /
saviṣayendriyāṇi rūpaskandhaḥ viṣayāṇāṃ bāhyatve 'pi dehasthendriyagrāhyatvādādhyātmikatvam, ahamahamityālayavijñānapravāho vijñānaskandhaḥ, sukhādyanubhavo vedanāskandhaḥ, gauraśva ityevaṃ nāmaviśiṣṭasavikalpakapratyayaḥ saṃjñāskandhaḥ, rāgadveṣamohadharmādharmāḥ saṃskāraskandhaḥ /
tatra vijñānaskandhaścittamātmeti gīyate /
anye catvāraḥ skandhāścaittāsteṣāṃ saṃghāta ādhyātmikaḥ /
sakalalokayātrānirvāhaka ityarthaḥ /
avayavātiriktāvayavyanupalabdheravayavāḥ śiṣyante, yatsat tatkṣaṇikaṃ, yathā vidyuditi teṣāṃ kṣaṇikatvamiti mānamūlo 'yaṃ siddhānta iti prāpte siddhāntasūtraṃ yojayati-#yo 'yamiti /
sargādau paramāṇūnāṃ ca skandhānāṃ ca svataḥsaṃghātastāvanna saṃbhavati, acetanatvāt /
nāpi cittākhyamabhijvalanaṃ vijñānaṃ samudāyahetuḥ, saṃghāte dehākāre jāte vijñānaṃ vijñāne jāte saṃghāta ityanyonyāśrayāt /
naca kṣaṇikavijñānādanyaḥ kaścijjīva īśvaro vā tvayābhyupagamyate yaḥ saṃghātakartā bhavet /
naca kartāramanapekṣyāṇavaḥ skandhāśca svayameva saṃghātārthaṃ pravartanta iti vācyam, anirmokṣaprasaṅgāt /
nanvālayavijñānasaṃtānaḥ saṃhantāstvityata āha-#āśayasyeti /
āśerate 'smin rāgādaya ityāśayaḥ saṃtānaḥ, sa kiṃ saṃtānibhyo 'nyo vijñānibhyo 'nyo 'nanyo vā /
ādye 'pi sthiraḥ kṣaṇiko vā /
nādyaḥ, asmadiṣṭanityātmavādaprasaṅgāt /
dvitīye doṣamāha-#kṣaṇikatveti /
kṣaṇikasya janmātiriktavyāpāro nāsti, tasmāttasya paramāṇvādimelanārthaṃ pravṛttiranupapannā /
kṣaṇikatvavyāghātdityarthaḥ /
etenānanyaḥ saṃtāna iti pakṣo nirastaḥ, kṣaṇikasya melakatvānupapatteḥ /
tasmāt saṃhanturasattvāt saṃghātānupapattirityarthaḥ //18//
END BsRp_2,2.4.18
START BsRp_2,2.4.19ḥ
itaretarapratyayatvād iti cen notpattimātranimittatvāt

2.2.20

saṃhanturabhāve 'pi saṃghātopapattimāśaṅkya niṣedhati-#itareti /
kāryaṃ pratyayate gacchatīti pratyayaḥ kāraṇam /
avidyādibhirevārthāt saṃghātasiddhau vyavahāropapattirityarthaḥ /
avidyādīnāha-#te ceti /
kṣaṇikeṣu sthiratvabuddhiravidyā, tato rāgadveṣamohāḥ saṃskārā bhavanti, tebhyo garbhasthasyādyaṃ vijñānamutpadyate, tasmāccālayavijñānāt pṛthivyādicatuṣṭayaṃ nāmāśrayatvānnāma bhavati /
tato rūpaṃ sitāsitātmakaṃ śukraśoṇitaṃ niṣpadyate /
garbhasya kalakalabudbudāvasthā nāmarūpaśabdārtha iti niṣkarṣaḥ /
vijñānaṃ pṛthivyādicatuṣṭayaṃ rūpaṃ ceti ṣaḍāyatanāni yasyendriyajātasya tat ṣaḍāyatanaṃ, nāmarūpendriyāṇāṃ mithaḥ saṃyogaḥ sparśaḥ, tataḥ sukhādikā vedanā, tayā punarviṣayatṛṣṇā, tayā pravṛttirūpādānaṃ, tena bhavatyasmājjanmeti bhavo dharmādiḥ, tato jātirdehajanma pañcaskandhasamudāya iti yāvat /
jātānāṃ skandhānāṃ paripāko jarāskandhaḥ, maraṇaṃ nāśaḥ, mriyamāṇasya putrādisnehādantardāhaḥ śokaḥ, tena hā putretyādivilāpaḥ paridevanā, aniṣṭānubhavo duḥkhaṃ, tenaṃ durmanastā mānasī vyathā, itiśabdo mānāpamānādikleśasaṃgrahārthaḥ /
na kevalaṃ sugatānāmevāvidyādayaḥ saṃmatāḥ, kintu sarvavādināmapītyāha-#sarveṣāmiti /
avidyādihetukā janmādayo janmādihetukāścāvidyādaya iti mitho hetuhetumadbhāvādarthātsaṃghātasiddhiriti śaṅkāmupasaṃharati-#tadevamiti /
siddhāntabhāgaṃ vyācaṣṭe-#tanneti /
avidyādīnāmuttarottarahetutvamaṅgīkṛtya saṃghātahetvabhāvāt saṃghāto na syādityukte pūrvoktaṃ smārayati-#nanviti /
kimavidyādayaḥ saṃghātasya gamakā utotpādakā iti vikalpyādye saṃghātasyotpādakaṃ kiñcidvācyaṃ, tannāstītyāha-#atrocyate, yadīti /
āśrayāśrayibhūteṣviti bhoktṛviśeṣaṇam /
adṛṣṭāśrayeṣvityarthaḥ /
yadā sthireṣvaṇuṣu saṃghātayogyeṣu kartṛṣu cādṛṣṭasahāyeṣu satsu jñānābhāvamātreṇa saṃhatikartṛtvāyogātsaṃghātāpatternimittaṃ nāstītyuktaṃ tadā kṣaṇikapakṣe tannāstīti kimu vaktavyamityāha-#kimiti /
āśrayāśrayaḥ saṃghātakartā tacchūnyeṣvityarthaḥ /
'āśrayāśrayiśūnyeṣu'iti pāṭhe upakāryopakārakatvaśūnyeṣvityarthaḥ /
dvitīyaṃ śaṅkate-#athāyamiti /
saṃghātasyāvidyādīnāṃ cotpattāvanyonyāśrayaḥ syāditi dūṣayati-#kathamiti /
svābhāvikaḥ khalvayaṃ saṃghātānāṃ hetuhetumadbhāvena pravāho na saṃhantāramapekṣate, pūrvasaṃghātāśrayā avidyādaya uttarasaṃghātapravartakā iti nānyonyāśrayadoṣo 'pītyāśaṅkate-#atha manyasa iti /
svabhāvasya niyamāniyamayorapasiddhāntāpātaḥ syāditi parihārārthaḥ /
pūryate galati ceti pudgalo dehaḥ /
kiñca bhoktuḥ kṣaṇikatvapakṣe bhogāpavargavyavahāro 'pi durghaṭa ityāha-#api ceti /
yo yadicchati sa tatkāle nāsti cedicchāvyarthā, asti cet kṣaṇikatvabhaṅga ityarthaḥ /
prakṛtaṃ saṃghātanirāsamupasaṃharati-#tasmāditi //19//
END BsRp_2,2.4.19
START BsRp_2,2.4.20ḥ
uttarotpāde ca pūrvanirodhāt

2.2.21

dvividho hi kāryasamutpādaḥ sugatasaṃmato hetvadhīnaḥ kāraṇasamudāyādhīnaśceti /
tatrāvidyātaḥ saṃskārastato vijñānamityevaṃrūpaḥ prathamaḥ, pṛthivyādisamudāyātkāya ityevaṃ dvitīyaḥ /
tatrādyamaṅgīkṛtya dvitīyaḥ saṃghātakartrabhāvena dūṣitaḥ /
saṃpratyādyaṃ dūṣayati sūtrakāraḥ-#uttareti /
kṣaṇikor'thaḥ kṣaṇika ityucyate /
nirudhyamānatvaṃ vināśakasāṃnidhyaṃ, niruddhatvamatītatvam /
nanu kāryakāle vināśavyāptatve 'pi pūrvakṣaṇe sattvāt kṣaṇikārthasya hetutvamakṣatamiti śaṅkate-#ayaṃ bhāveti /
sadrūpa ityarthaḥ /
kiṃ hetorutpattyatiriktaḥ kāryotpādanākhyo vyāpāraḥ, anatirikto vā /
nādya ityuktyā dvitīyaṃ śaṅkate-#atheti /
bhāva utpattiḥ /
uktaṃ hi 'bhūtiryeṣāṃ kriyā saiva kārakaṃ saiva cocyata'iti /
yeṣāṃ kṣaṇikābhāvānāṃ yā bhūtiḥ saiva kriyā kārakaṃ cetyarthaḥ /
naṣṭasyāpi nimittattvaṃ syānvopādānatvaṃ, tathā ca mṛdāderghaṭādikālāsattve ghaṭādyanutpattiḥ /
sattve ca kṣaṇikatvahāniriti pariharati-#tathāpītyādinā /
prathamapakṣektadoṣaṃ draḍhayati-#vinaiveti /
vastuno janmadhvaṃsānirūpāṇācca na kṣaṇikatvamityāha-#api ceti /
tayoḥ svarūpatve vastunyantarbhāvādvastuno 'nādyanantatvamityapi draṣṭavyam /
dvitīyaṃ śaṅkate-#athāstīti /
viśeṣamevāha-#utpādeti /
dūṣayati-#evamapīti /
tābhyāṃ saṃsarge vastunaḥ kṣaṇikatvabhaṅgaḥ syāt /
saṃsarga eva nāstīti tṛtīyakalpamutthāpya dūṣayati-#athātyanteti //20//
END BsRp_2,2.4.20
START BsRp_2,2.4.21ḥ
asati pratijñoparodho yaugapadyamanyathā

2.2.22

sūtraṃ vyākhyātuṃ vṛttaṃ smārayati-#kṣaṇabhaṅgeti /
kiṃ kāryotpattirnirhetukā sahetukā vā /
ādye pratijñāhānirityāha-#athāsatyevetyādinā /
viṣayakaraṇasahakārisaṃskārāścaturvidhā hetavastān pratītya prāpya cittaṃ rūpādivijñānaṃ caittāścittātmakāḥ sukhādayaśca jāyanta iti pratijñārthaḥ /
yathā nīlavijñānasya nīlavastvālambanapratyayo viṣayaḥ, cakṣuḥ karaṇamadhipatipratyayaḥ, sahakāripratyaya ālokaḥ, samanantarapūrvapratyayaḥ saṃskāra iti bhedaḥ /
pratijñāhāniṃ puruṣadoṣamuktvā vastudoṣamapyāha-#nirhetukāyāṃ ceti /
sahetukatvapakṣe 'nvayikāraṇasya mṛdādeḥ kāryasahabhāvāpattyā kṣaṇikatvapratijñāhāniriti sūtraśeṣaṃ vyācaṣṭe-#athottarakṣaṇetyādinā /
samyak kriyanta iti saṃskārāḥ /
ādyantavanto bhāvā ityarthaḥ //21//
END BsRp_2,2.4.21
START BsRp_2,2.4.22ḥ
pratisaṃkhyāpratisaṃkhyānirodhāprāptir avicchedāt

2.2.23

evamādyasūtrābhyāṃ samudāyo nirastaḥ /
uttarasūtrābhyāṃ kāryakāraṇabhāvakṣaṇikatve niraste /
saṃprati tadabhimataṃ dvividhaṃ vināśaṃ dūṣayati-#pratisaṃkhyeti /
saṃskṛtamutpādyaṃ buddhibodhyaṃ prameyamātraṃ, trayāttuccharūpādanyadityarthaḥ /
kiṃ tatrayaṃ, tadāha-#tadapīti /
nirupākhyaṃ niḥsvarūpam /
pratīpā pratikūlā saṃkhyā santaṃ bhāvamasantaṃ karomītyevaṃrūpā buddhiḥ pratisaṃkhyā, tayā nirodhaḥ kasyacidbhāvasya bhavati /
abuddhipūrvakastu stambhādīnāṃ svarasabhaṅgurāṇāmityāha-#tadviparīta iti /
parakriyāmuktvā sūtraṃ vyācaṣṭe-#teṣāmiti /
bhāvāḥ saṃtāninaḥ /
saṃtāno nāma bhāvānāṃ hetuphalabhāvena pravāhaḥ, tasmin saṃtāne caramakṣaṇaḥ kṣaṇāntaraṃ karoti vā na vā /
ādye caramatvavyāghātaḥ, saṃtānāvicchedāt /
dvitīye caramasyāsattvaprasaṃgaḥ, arthakriyākāritvaṃ sattvamiti svasiddhāntāt, caramasyāsattve pūrveṣāmapyasattvaprasaṅgaḥ, arthakriyāśūnyatvāt /
tasmāt saṃtānasya vicchedāsaṃbhavānnirodhāprāptirityāha-#na tāvaditi /
na dvitīya ityāha-#nāpīti /
ghaṭakapālacūrṇādyavasthāsuseyaṃ mṛditi pratyabhijñānādanvayibhāvasya mṛdādernātyantikavināśa ityarthaḥ /
bījasyāṅkurādiṣu pratyabhijñānādarśanādanvayino viccheda ityata āha-#aspaṣṭeti /
aṅkurādayo 'nusyūtānvayibhāvasthāḥ, kāryatvātpaṭavadityanvayyavicchedasiddhirityarthaḥ /
yasmādbhāvānāṃ sthāyitvaṃ tasmātpratikṣaṇa(?)nirodhāsaṃbhava ityupasaṃhāraḥ //22//
END BsRp_2,2.4.22
START BsRp_2,2.4.23ḥ
ubhayathā ca doṣāt

2.2.24

avidyādīnāṃ pratisaṃkhyānirodhaṃ tadabhimataṃ dūṣayati-#ubhayatheti /
yamaniyamādayaḥ parikarāḥ /
sarvaṃ duḥkhaṃ kṣaṇikamiti bhāvanopadeśo mārgopadeśaḥ //23//
END BsRp_2,2.4.23
START BsRp_2,2.4.24ḥ
ākāśe cāviśeṣāt

2.2.25

#āgamaprāmāṇyāditi /
tatrākāśasya kāryatvoktyā ghaṭādivadvastutvaṃ prasidhyatītyarthaḥ /
nanvāgamaprāmāṇye vipratipannānsugatānpratyākāśasya vastutvaṃ kathaṃ sidhyatītyata āha-#vipratipannāniti /
śabdo vastuniṣṭhaḥ guṇatvāt, gandhādivadityanumānādākāśasya vastutvaṃ sidhyati /
pṛthivyādyaṣṭadravyāṇāṃ śrotragrāhyaguṇāśrayatvāyogādityarthaḥ /
ākāśasya bhāvatvaṃ prasādhyābhāvatvaṃ dūṣayati-#api ceti /
yathaikaghaṭasattve 'pi ghaṭasāmānyābhāvo nāsti tathaikapakṣisattve 'pi mūrtadravyasāmānyābhāvātmakākāśo nāstyeveti pakṣyantarasaṃcāro na syādityarthaḥ /
deśaviśeṣāvacchedenāvaraṇābhāvo 'stītyāśaṅkyābhāvāvacchedakadeśaviśeṣa evākāśo nābhāva ityāha-#yatretyādinā /
patiṣyati /
pakṣī saṃcariṣyatītyarthaḥ /
ākāśasyāvastutvaṃ svagranthaviruddhaṃ cetyāha-#api ceti /
kiṃ samyak niśraya āśrayo 'syā iti kiṃsaṃniśrayā /
avastunaḥ śaśaviṣāṇasyāśrayatvādarśanāditi /
vyāghātāntaramāha-#apiceti /
dhvaṃsāpratiyogitākhyo dharmo nityatvaṃ nāsati saṃbhavati /
dharmiṇo 'sattvavyāghātādityarthaḥ //24//
END BsRp_2,2.4.24
START BsRp_2,2.4.25ḥ
anusmṛteś ca

2.2.26

ātmanaḥ kṣaṇikatvaṃ dūṣayati-#anusmṛteriti /
anubhavajanyasmṛtiranusmṛtistasyāmanubhavasamānāśrayatvāttadubhayāśrayātmanaḥ sthāyitvamityarthaḥ /
kṣaṇikatve jñānadvayānusaṃdhānaṃ ca na syādityāha-#kathaṃ hyahamiti /
pūrvadarśanakarturadrākṣamitismaraṇakartaikyapratyabhijñānāccātmānaḥ sthāyitvamityāha-#api ceti /
yo 'hamadaḥ pūrvamadrākṣaṃ sa evāhamadya tatsmarāmīti pratyabhijñānākāro draṣṭavyaḥ /
#idaṃ paśyāmīti jñānāntarasaṃbandhakathanaṃ, yo 'hamadrākṣaṃ so 'haṃ paśyāmīti pratyabhijñāntaradyotanārtham /
vipakṣe bādhakamāha-#yadi hīti /
draṣṭṛsmartrorbhede 'haṃ smarāmi anyo 'drākṣīditi pratītiḥ syādityatra dṛṣṭāntamāha-#yatraivamiti /
pratyayamāha-#smarāmīti /
smarāmyahamanyo 'drākṣīditi pratyayo yatra tatra bhinnameva kartāraṃ loko 'vagacchatītyavivādamityarthaḥ /
prakṛtapratyabhijñāyāṃ tādṛśabhedapratyayasya bādhakasyādarśanādātmasthāyitvaṃ durvāramityāha-#iha tvahamada iti /
yathāgnerauṣṇyādikaṃ na bādhate kaścittathā nāhamadrākṣamiti pūrvadarśanaṃ na nihnuta ityanena bādhābhāvāt pratyabhijñā prametyuktaṃ bhavati /
tathā draṣṭṛsmartroraikye sati sthāyitvaṃ phalitamityāha-#tatraivaṃ satīti /
kṣaṇadvayasaṃbandhe 'pyātmanastṛtīyakṣaṇe bhaṅgo 'stviti vadantaṃ pratyāha-#tatheti /
vartamānadaśāmārabhyottamāducchvāsādāmaraṇādanantarāmanantarāṃ svasyaiva pratipattimātmaikakartṛkāṃ pratyabhijānannā janmanaścāvartamānadaśāparyantamatītāḥ pratipattīḥ svakartṛkāḥ#pratisaṃdadhānaḥsanniti yojanā /
dīpajvālāsvivātmani pratyabhijñānaṃ sādṛśyadoṣāditi śaṅkate-#sa iti /
sādṛśyajñānasya dharmipratiyogijñānādhīnatvāt sthirasya jñāturasattvānna sādṛśyajñānaṃ saṃbhavati, sattve vāpasiddhāntaḥ syāditi pariharati-#tamityādinā /
syādetat /
na sādṛśyapratyayaḥ pūrvottaravastūdayajñānajanyastaddvayasādṛśyāvagāhī, kiṃ tarhi kaścideṣa vikalpaḥ svākārameva bāhyatvena viṣayīkurvāṇaḥ kṣaṇāntarāsparśī, ato na sthiradraṣṭrapekṣeti śaṅkate-#tenedamiti /
atra vaktavyaṃ sādṛśyapratyaye tenedaṃ sadṛśamiti vastutrayaṃ bhāsate na veti /
neti vadataḥ svānubhavavirodhaḥ /
kiñcārthabhedābhāvāt padatrayaprayogo na syāt /
tasmāt padatrayeṇa mithaḥsaṃsṛṣṭabhinnārthabhānādabhānamasiddhamiti pariharati-#na teneti /
atha bhāsate vastutrayaṃ tacca pratyayābhinnameva na bāhyamiti cet /
na /
trayāṇāmekapratyayābhede mitho 'pyabhedāpatteḥ /
iṣṭāpattiriti bruvāṇaṃ vijñānavādinaṃ pratyāha-#yadā hīti /
vastutrayaṃ jñeyaṃ sādṛśyapratyayādbhinnaṃ sarvalokaprasiddhaṃ taccennāṅgīkriyate sthāyidraṣṭṛprasaṅgabhayena, tarhi tattadākārāṇāṃ kṣaṇikavijñānānāṃ mitho vārtānabhijñatvādekasmin dharmiṇi viruddhānekapakṣasphuraṇātmakavipratipattyasaṃbhavāt svapakṣasādhanādivyavahāro lupyeta, ato yathānubhavaṃ jñānajñeyabhedo 'ṅgīkāryaḥ /
tathā ca tenedaṃ sadṛśamiti bāhyārthayorjñānapūrvakaṃ sādṛśyaṃ jānata ātmanaḥ sthāyitvaṃ durvāramityarthaḥ /
nanu santyeva bāhyārthāḥ kṣaṇikasvalakṣaṇā nirvikalpakagrāhyāḥ, savikalpādhyavaseyāstu sthāyitvasādṛśyādayo bāhyāḥ kalpitā avabhāsante, ato vipratipattyādivyavahāra iti bāhyārthavādamāśaṅkya nirasyati-#evameveti /
yat pramāṇasiddhaṃ tadeva vaktavyam /
na hi kṣaṇikatve kiñcit pramāṇamasti /
na cedānīṃ ghaṭa iti pratyakṣamavartamānakālāsattvaṃ ghaṭasya gocarayadvartamānakṣaṇamātrasatvarūpe kṣaṇikatve mānamiti vācyam, tasya vartamānatvamātragocaratvena kālāntarāsattvāsiddheḥ /
naca yatsat tatkṣaṇikamiti vyāptirasti, vidyudāderapi dvitrikṣaṇasthāyitvena dṛṣṭāntābhāvāt /
naca sthāyinamanumātāramantareṇānumānaṃ saṃbhavati /
tasmādamānasiddhārthavaktā tathāgato 'śraddheyavacana ityarthaḥ /
kiñca sādṛśyaṃ pratyabhijñāyāṃ doṣayatā nimittaṃ viṣayatayā vā /
ādye 'pi svarūpasat jñātaṃ vā /
nādyaḥ, mandāndhakāre śuktimātragrahe śvaityājñāne 'pi rūpyābhedabhramāpatteḥ /
na dvitīyaḥ, sthāyijñātāraṃ vinā tajjñānāsaṃbhavasyoktatvāt /
nāpi viṣayatayā nimittamityāha-#naceti /
so 'hamityullekhāttenāhaṃ sadṛśa ityanullekhādityarthaḥ /
so 'hamiti pratyabhijñāyā bhramatvaṃ nirasya saṃśayatvaṃ nirasyati-#bhavediti /
jaḍārthe pratyabhijñāte 'pi bādhasaṃbhāvanayā saṃśayaḥ kadācit syānnātmanītyarthaḥ /
asaṃdigghāviparyastapratyabhijñāvirodhādātmakṣaṇikatvamatamatyantāsaṃgatamityupasaṃharati-#tasmāditi //25//
END BsRp_2,2.4.25
START BsRp_2,2.4.26ḥ
nāsato 'dṛṣṭatvāt

2.2.27

abhāvaḥ śaśaviṣāṇavadatyantāsannityaṅgīkṛtya mṛdādināśādasato ghaṭādikaṃ jāyate iti sugatā vadanti, taddūṣayati-#nāsata iti /
na kevalaṃ balādāpadyate kintu svayaṃ darśayanti ca /
dvau nañau prakṛtārthaṃ gamayataḥ /
mṛdādikamupamṛdya ghaṭādeḥ prādurbhāvāditīmamarthamāha-#vinaṣṭāditi /
kāraṇavināśāt kāryajanmetyatra yuktimāha-#kūṭasthāditi /
vināśaśūnyāt /
nityādityarthaḥ /
nityasya niratiśayasya kāryaśaktatve tatkāryāṇi sarvāṇyekasminneva kṣaṇe syuḥ, tathā cottarakṣaṇe kāryābhāvādasattvāpattiḥ /
naca sahakārikṛtātiśayakramātkāryakrama iti yuktam /
atiśayasyātiśayāntarāpekṣāyāmanavasthānāt /
anapekṣāyāṃ kāryasyāpyatiśayānapekṣatvena sahakārivaiyarthyāt /
tasmānna sthāyibhavāt kāryajanmetyarthaḥ /
kṣaṇikabhāvasya hetutvam 'uttarotpāde ca'ityatra nirastam /
abhāvasya hetutvanirāsārthaṃ sūtraṃ vyācaṣṭe-#tatredamiti /
yadi bījābhāvasyābhāvāntarādviśeṣaḥ syāt, tadā viśeṣavadabhāvadvārā bījādevāṅkura iti laukāyatikānāmabhyupagamor'thavānsyāt, na so 'stītyāha-#yeneti /
sūtraṃ yojayati-#nirviśeṣasyeti /
śaśaviṣāṇādeḥ kāryakāritvasyādṛṣṭatvānnābhāvasyāsato hetutvamityarthaḥ /
astvabhāvasyāpi viśeṣa ityata āha-#yadīti /
abhāvasya hetutve 'tiprasaṅga iti tarkamuktvānumānamāha-#nāpīti /
abhāvo na hetuḥ, asattvāt /
saṃmatavadityarthaḥ /
abhāvo na prakṛtiḥ, kāryānanvitatvāt, yathā śarāvādyananvitastanturna śarāvādiprakṛtiriti tarkapūrvakamāha-#abhāvācceti /
ato 'nvitatvānmṛdādirbhāva eva prakṛtirityāha-#mṛditi /
sthāyinaḥ kāraṇatvāyogamuktamanūdya dūṣayati-#yattūktamityādinā /
anubhavabalātsthirasvabhāvānāmeva sahakārisaṃnidhikrameṇa kāryakramahetutvamaṅgīkāryam /
naca śaktasya sahakāryapekṣā na yukteti vācyaṃ, yato 'śaktasyāpi nāpekṣetyasahakāri viśvaṃ syāt /
tataḥ svarṇādau svato 'tiśayaśūnye 'gnitāpādisahakārikṛtātiśayakramādrucakādikāryakramaḥ /
na cātiśayasyātiśayāntarānapekṣatve kāryasyāpyanapekṣeti vācyaṃ, paṭasya mṛdanapekṣatve kāryatvāviśeṣādghaṭasyāpi mṛdanapekṣāprasaṅgādanvayavyatirekābhyāmapekṣā sahakāriṣvapi tulyā /
yaduktaṃ kāryābhāvadaśāyāṃ kāraṇasyāsattvāpattiriti /
tanna /
akāraṇasyāpi bādhābhāvena sattvopapatteḥ /
na hyarthakriyākāritvameva sattvam, asatastadayogena sattvasya tato bhedāt /
sate hyarthakriyākāritvaṃ nāsataḥ /
ataḥ kāraṇatāvacchedakamabādhitasvarūpātmakaṃ sattvaṃ kāraṇatvādbhinnameva /
tasmādanusyūtasthirabhāvānāṃ hetutvamupapannamiti bhāvaḥ /
pūrvāparavirodhamapyāha-#apiceti //26//
END BsRp_2,2.4.26
START BsRp_2,2.4.27ḥ
udāsīnānām api caivaṃ siddhiḥ

2.2.28

abhāvādutpattau śaśaviṣāṇādapyutpattiḥ syādityuktam /
atiprasaṅgāntaramāha-#udāsīnānāmiti /
#anīhamānānāṃ prayatnaśūnyānām /
#amatraṃ ghaṭādipātram /
#tanvānasyavyāpārayataḥ /
tasmādbhrāntimūlena kṣaṇikabāhyārthavādena kūṭasthanityabrahmasamanvayasya na virodha iti siddham //27//
END BsRp_2,2.4.27
START BsRp_2,2.5.28ḥ
nābhāva upalabdheḥ

2.2.29

#nābhāva upalabdheḥ /
akhaṇḍanirviśeṣaṃ brahma vijñānaṃ bāhyārthopādānaṃ vadatāṃ vedāntānāṃ bhinnaṃ sākāraṃ kṣaṇikaṃ vijñānaṃ na tato 'nyor'tho 'stīti yogācāramatena virudhyate na veti tanmatasya mānabhrāntimūlatvābhyāṃ saṃśaye pūrvoktabāhyārthavādanirāsamupajīvya pūrvapakṣamāha-#evamityādinā /
pūrvottarapakṣayorvirodhāvirodhau phalam /
nanvekasya sugatāgamasya kathaṃ bāhyārthasattvāsattvayostātparyaṃ virodhādityāśaṅkyādhikāribhedādavirodha iti vadan vijñānavādinaḥ sugatābhiprāyajñatvena mandādhikāribhyo bāhyārthavādibhyaḥ śraiṣṭhyamāha-#keṣāñciditi /
uktaṃ ca dharmakīrtinā-'deśanā lokanāthānāṃ sattvāśayavaśānugāḥ'iti /
sugatānāmupadeśāḥ śiṣyamatyanusāriṇa ityarthaḥ /
nanvasati bāhyārthe mānameyavyavahāraḥ kathaṃ, tatrāha-#tasminniti /
vijñānameva kalpitanīlādyākāratvena prameyam, avabhāsātmanā mānaphalaṃ, śaktyātmanā mānaṃ, śaktyāśrayatvākāreṇa pramāteti bhedakalpanayā vyavahāra ityarthaḥ /
mukhya eva bhedaḥ kiṃ na syādata āha-#satyapīti /
nahi buddhyanārūḍhasya nīlādeḥ prameyatvavyavahāro 'sti /
ato buddhyārūḍhākāra eva prameyaṃ na bāhyamityarthaḥ /
bāhyārthāsattve praśnapūrvakaṃ yuktīrupanyasyati-#kathamityādinā /
jñeyaṃ jñānātirekeṇāsat, tadatirekeṇāsaṃbhavāt, naraśṛṅgavadityāha-#tadasaṃbhavāditi /
asaṃbhavaṃ vivṛṇoti-#sa hīti /
paramāṇavaścedekasthūlastambha iti jñānaṃ na syāt /
samūhastvasannityarthaḥ /
avayavyabhāve 'pi jātyādayo bāhyārthāḥ syuḥ, tatrāha-#evamiti /
jātiguṇakarmaṇāṃ dharmiṇaḥ sakāśādabhede 'tyantabhede vā dharmivaddharmyantaravacca na dharmadharmibhāvaḥ /
bhedābhedau ca viruddhāviti na santi jātyādyarthā ityarthaḥ /
kiñca jñānasya jñeyasārūpyarūpaviśeṣasaṃbandhābhāve sarvaviṣayatvāpatterviśeṣo 'ṅgīkāryaḥ, tathāca jñānagataviśeṣasyaiva jñānena viṣayīkaraṇānna bāhyārthasiddhirmānābhāvādgauravāccetyāha-#apiceti /
pakṣapāto viṣayaviśeṣavaiśiṣṭyavyavahāraḥ /
kiñca jñeyaṃ jñānābhinnaṃ, jñānopalambhakṣaṇaniyatopalambhagrāhyatvāt, jñānavadityāha-#apiceti /
jñānārthayovāstavabhede 'pi sahopalambhanaṃ syāt, graihyagrāhakabhāvādityata āha-#na caitaditi /
kṣaṇikajñānasyārthena saṃbandhahetvabhāvānna grāhyagrāhakabhāva ityarthaḥ /
kiñca jāgradvijñānaṃ na bāhyālambanaṃ, vijñānatvāt, svapnādijñānavadityāha-#svapneti /
vijñānānāṃ vaicitryānupapattibādhitamanumānamiti śaṅkate-#kathamiti /
anyathopapattyā pariharati-#vāsaneti /
anādisaṃtānāntargatapūrvajñānameva vāsanā, tadvaśādanekakṣaṇavyavadhāne 'pi nīlādyākārajñānavaicitryaṃ bhavati, yathā bījavāsanayā kārpāsaraktatvaṃ tadvadityarthaḥ /
ubhayavādisaṃmatatvācca vāsanā eva jñānavaicitryahetavo na bāhyārthā ityāha-#apiceti /
kṣaṇikavijñānamātravādasya mānamūlatvāttena nityavijñānavādo virudhyata iti prāpte siddhāntasūtraṃ vyācaṣṭe-#nābhāva ityādinā /
kiṃ bāhyārthasyānupalabdherabhāva uta jñānādbhedenānupalabdheḥ /
nādya ityukta#mupalabdheriti /
dvitīyaṃ śaṅkate-#nanu nāhamiti /
jñānajñeyayorviṣayiviṣayabhāvena bhedasya sākṣipratyakṣasiddhatvātpratyakṣaviruddhamabhedābhidhānamityāha-#bāḍhamityādinā /
tvadvacanādapi jano bāhyārthaṃ jñānādbhedenaivopalabhata ityāha-#ataśceti /
bāhyārthasyātyantāsattve pratyakṣopalambhāyogāt, dṛṣṭāntatvātsaṃbhavācca bahirvacchabdo na syādityāha-#itaratheti /
abādhitabhedānubhavādevakāro yukto na vatkāra ityāha-#tasmāditi /
jñeyārtho jñānātirekeṇāsannasaṃbhavādityuktabādhādvatkaraṇamiti śaṅkate-#nanviti /
ko 'sāvasaṃbhavaḥ, asattvaṃ vā asattvaniścayo vā ayuktatvaṃ vā utkaṭakoṭikasaṃśayātmakasaṃbhavasyābhāvo vā /
nādyaḥ, sādhyābhedāt /
na dvitīyaḥ, sthūlau ghaṭastambhāviti samūhālambane sthūlatvadvitvaghaṭatvastambhatvarūpaviruddhadharmavatorarthayorasthūlādekasmādvayāvagāhivijñānādbhedasattvaniścaye nāsaṃbhavāsiddharityāha-#nāyaṃ sādhuriti /
saṃbhavaḥ sattāniścayaḥ pramāṇādhīnaḥ /
asaṃbhavo 'sattvaniścayaḥ pramāṇābhāvādhīno na vaiparītyamiti vyavasthāmeva sphuṭayati-#yaddhīti /
uktavyavasthāyāḥ phalaṃ bāhyārthasya pratyakṣādibhiḥ saṃbhavaṃ vadanneva tṛtīyaṃ dūṣayati-#iheti /
pramāṇaniścitabāhyārthasya stambhādeḥ paramāṇubhyo bhedābhedavikalpairayuktatvamātreṇāsattvaniścayo na yuktaḥ, tvatpakṣe 'pyayuktatvasya tulyatvāt /
na hyasthūlasyaikasya vijñānasya sthūlānekasamūhālambanasya viṣayābhedo yuktaḥ, sthūlatvānekaprasaṅgāt /
na ceṣṭāpattiḥ, samūhālambanocchede vijñānānāṃ mitho vārtānabhijñatayā viṣayadvitvādivyavahāralopāpatteḥ /
tasmādayuktatve 'pi yathānubhavaṃ vyavahārayogyor'thaḥ svīkāryaḥ /
na caturthaḥ, niścite tādṛśasaṃbhavasyānupayogāt /
tasya kvacit pramāṇapravṛtteḥ pūrvāṅgatvāditi bhāvaḥ /
yaccoktaṃ jñānagatārthasārūpyasyaiva jñānālambanatvopapatterbahirarthābhāva iti, tatrāha-#naceti /
yattu gauravamuktaṃ, tanna dūṣaṇaṃ, prāmāṇikatvādityāha-#vahiriti /
yata eva jñānārthayorbhedaḥ sarvaloke sākṣyanubhavasiddhaḥ, ata eva sahopalambhaniyamo 'pi nābhedasādhaka ityāha-#ata eveti /
yathā cākṣuṣadravyarūpasyālokopalambhaniyatopalabdhikatve 'pi nālokābhedaḥ, tathārthasya na jñānābhedaḥ, bhede 'pi grāhyagrāhakabhāvena niyamepapatteḥ /
naca jñānasya kṣaṇikatvāt svabhinnagrāhyasaṃbandhāyogaḥ, sthāyitvāditi bhāvaḥ /
vijñānamanekārthebhyo bhinnam, ekatvāt, gotvavaditi satpratipakṣamāha-#api ceti /
naca hetvasiddhaḥ, jñānaṃ jñānamityekākārapratīterjñānaikyaniścayāt /
naca sā jātiviṣayā, vyaktibhedāniścayādityāha-#naviśeṣyasyeti /
ghaṭādeścaitanyādbhedamuktvā vṛttijñānādbhedamāha-#tatheti /
ghaṭo dvābhyāṃ bhinnaḥ ekatvāt, kṣīravadityarthaḥ /
jñānabhinnārthānaṅgīkāre svaśāstravyavahāralopaṃ bādhakamāha-#api ceti /
kramikayoḥ svaprakāśayoḥ kṣaṇikajñānayormitho grāhyagrāhakatvamayuktamanabhyupagataṃ ca /
tathā ca tayorbhedapratijñā na yuktā, dharmipratiyoginormithaḥ pareṇa cāgraheṇa bhedagrahāyogāt /
tathāca tayorbhedagrāhakaḥ sthāyyātmā tadbhinna evaiṣṭavyaḥ /
evaṃ pakṣasādhyahetudṛṣṭāntabhedābhāve idaṃ kṣaṇikamasaditi pratijñā na yuktā /
sarvato vyāvṛttaṃ vyaktimātratvaṃ svalakṣaṇam, anekānugataṃ sāmānyamatadvyāvṛttirūpamiti pratijñā na yuktā, sarvānekārthānāṃ jñānamātratve mithaḥ pareṇavā durjñānatvāt uttaranīlajñānaṃ vāsyaṃ pūrvanīlajñānaṃ vāsakamiti pratijñā na yuktā, tayorbhinnasya jñāturabhāvāt /

kicāvidyopaplavo 'vidyāsaṃsargaḥ, tena nīlamiti saddharmaḥ, naraviṣāṇamityasaddharmaḥ, amūrtamiti sadasaddharmaḥ, sato vijñānasyāsato naraviṣāṇasya vāmūrtatvādipratijñā durlabhā, anekārthajñānasādhyatvāt /
ajñānenāsya bandho jñānenāsya mokṣa iti ca pratijñā bahvarthajñānasādhyā /
ādipadena sāmānyata iṣṭaṃ grāhyamaniṣṭaṃ tyājyamiti śiṣyahitepadeśo 'nekajñānasādhyo gṛhītaḥ /
tasmāt pratijñādivyavahārāya grāhyagrāhakabhedo 'ṅgīkārya ityarthaḥ /
jñānārthayobhede yuktayantaramastītyāha-#kiñcānyaditi /
jñānavadarthasyāpyanubhavāviśeṣātsvīkāro yukta ityarthaḥ /
svaviṣayatvādvijñānaṃ svīkriyate nārthaḥ paragrāhyatvāditi śaṅkate-#atha vijñānamiti /
viruddhaṃ svīkṛtyāviruddhaṃ tyajatā bauddhatanayena mauḍhyaṃ darśitamityāha-#atyanteti /
jñānaṃ svavedyamityaṅgīkṛtya maurkhyamāpāditaṃ, vastutaḥ svavedyatvamayuktamityāha-#naceti /
kartari kriyāṃ prati guṇabhūte pradhānatvākhyakarmatvāyogātsvakartṛkavedanakarmatvamasadityarthaḥ /
naca svaviṣayatvamātraṃ svavedyatvamiti vācyam, abhede viṣayaviṣayitvasyāpyasaṃbhavāditi bhāvaḥ /
jñānasya svavedyatvābhāve doṣadvayaṃ syāditi śaṅkate-#nanviti /
anavasthā ca sāmyaṃ ceti doṣadvayaṃ pariharati-#tadubhayamapīti /
anityajñānasya janmādimatvena ghaṭavajjaḍasya svena svīyajanmādigrahāyogādasti grāhakākāṅkṣā, sākṣiṇastu sattāyāṃ sphūrtau ca nirapekṣatvānnānavasthā /
nāpi sāmyam /
cijjaḍatvavaiṣamyādityarthaḥ /
sākṣī kvetyata āha-#svayaṃsiddhasyeti /
nirapekṣasya sākṣiṇo 'sattve kṣaṇikavijñānabhedāsiddheḥ so 'ṅgīkārya ityarthaḥ /
anityajñānasvarūpasādhakatvācca sākṣī svīkārya ityāha-#kiñceti /
vijñānaṃ jñānāntarāpekṣamiti bruvatā tasyāprāmāṇikatvamuktaṃ syāt, svayaṃ prathata iti bruvatā jñātṛśūnyatvaṃ coktā syāt, tathāca jñātṛjñānāviṣayatvācchilāsthapradīpavadasadeva vijñānaṃ syāt /
atastatsākṣyeṣṭavya ityarthaḥ /
vijñānasya svānyajñātṛśūnyatvamiṣṭameva tvayāpādyate na cāsattvāpattiḥ jñātrabhāvāditi vācyaṃ, svasyaiva jñātṛtvāditi śākyaḥ śaṅkate-#bāḍhamiti /
abhede jñātṛjñeyatvāyogājjñātrantaramāvaśyakamiti pariharati-#neti /
vimataṃ vijñānaṃ svātiriktavedyaṃ, vedyatvāt, dehavadityarthaḥ /
atiriktaḥ sākṣī kimanyavedyaḥ svavedyo vā /
ādye 'navasthā /
dvitīye vijñānavāda eva bhaṅgyantareṇoktaḥ syāditiśaṅkate-#sākṣiṇa iti /
tvayā vijñānaṃ janmavināśayuktamucyate /
ataḥ kāryasya jaḍatvaniyamātsvātiriktavedyatvamasmābhiḥ sādhitaṃ, kūṭasthacidātmano grāhakānapekṣatvānnānavastheti coktamato mahadvailakṣaṇyamāvayoreti pariharati-#na /
#vijñānasyeti //28//
END BsRp_2,2.5.28
START BsRp_2,2.5.29ḥ
vaidharmyāc ca na svapnādivat

2.2.30

evaṃ vedyavijñānavadarthasyāpyupalabdherna bāhyārthābhāva ityuktam /
saṃprati jāgradvijñānaṃ svapnādivijñānavanna bāhyālambanamityanumānaṃ dūṣayati-#vaidharmyācceti /
kimatra nirviṣayatvaṃ sādhyamuta pāramārthikaviṣayaśūnyatvam, athavā vyāvahārikaviṣayaśūnyatvam /
nādyaḥ, svapnādivibhramāṇāmapi mithyārthālambanatvena dṛṣṭānte sādhyavaikalyāt /
na dvitīyaḥ, siddhasādhanāditi sūtrasthacakārārthaḥ /
tṛtīye tu vyavahāradaśāyāṃ bādhitārthagrāhitvamupādhirityāha-#bādhyate hītyādinā /
#nidrāglānamiti /
karaṇadoṣoktiḥ /
sādhanavyāpakatvanirāsāyāha-#nacaivamiti /
kiñca pramāṇajānubhava upalabdhiḥ pakṣo 'pramāṇajaṃ svapnajñānaṃ dṛṣṭānta iti vaidharmyāntaram /
paramatena svapnasya smṛtitvamaṅgīkṛtyāha-#api ceti /
smṛtipratyakṣopalabdhyorvaidharmyāntaramāha-#arthaviprayoreti /
asaṃbandhaścāvartamānaśca smṛterartho viṣaya iti nirālambanatvamapyasyāḥ kadācidbhavet, na saṃprayuktavaryamānārtamātragrāhiṇyā upalabdheriti bhāvaḥ /
pūrvoktapramāṇāpramāṇajatvavaidharmyoktiphalamāha-#tatraivaṃsatīti /
vaidharmye satītyarthaḥ /
apramāṇajatvopādhernirālambanatvānumānaṃ na yuktamiti bhāvaḥ /
vaidharmyāsiddhiṃ nirasyati-#naceti /
bādhamapyāha-#apiceti /
vastuto ghaṭādyanubhavasya nirālambanatvaṃ dharmo di syāttadā kiṃ dṛṣṭāntāgraheṇa, pratyakṣato 'pi vaktuṃ śakyatvāt /
nahi vahnerauṣṇyaṃ dṛṣṭāntena vaktavyam /
yadi na vastuto dharmo 'sti tadā kiṃ dṛṣṭāntena, bādhitasya dṛṣṭāntasahasreṇāpi duḥsādhyatvāt /
ataḥ svato nirālambanatvoktau sālambanatvānubhavabādhabhiyā tvayānumātumārabdhaṃ tathāpi bādho na muñcatītyarthaḥ /
uktopādhirapi na vismartavya ityāha-#darśitaṃ tviti //29//
END BsRp_2,2.5.29
START BsRp_2,2.5.30ḥ
na bhāvo 'nupalabdheḥ

2.2.31

sūtravyāvartyaṃ smārayitvā dūṣayati-#yadapyuktamityādinā /
bhāva utpattiḥ sattā vā /
nanu bāhyārthānupalabdhāvapi pūrvapūrvavāsanābalāduttarottaravijñānavaicitryamastu bījāṅkuravadanāditvādityata āha-#anāditve 'pīti /
bījādaṅkuro dṛṣṭa ityadṛṣṭe 'pi tajjātīyayoḥ kāryakāraṇabhāvakalpanā yuktā, iha tvarthānubhavanirapekṣavāsanotpatterādāveva kalpyatvādanāditvakalpanā nirmūleti nābhipretadhīvaicitryasiddhirityarthaḥ /
nanu nirapekṣavāsanānāṃ sattve dhīvaicitryamasattve tu neti svapne dṛṣṭamiti samūlānavasthetyata āha-#yāviti /
vāsanānāṃ bāhyārthānubhavakāryatve sati nairapekṣyāsiddhernānvayādidṛṣṭirityarthaḥ /
kāryatvagrāhakaṃ vyatirekamāha-#vineti /
arthānubhavakāryāṇāṃ vāsanānāṃ tadanapekṣatvāyogānna tvaduktānvayādidṛṣṭirityuktam /
abhinavārthopalabdhivaicitryasya vāsanāṃ vināpi bhāvena vyatirekavyabhicārācca na kvāpi vāsanāmātrakṛtaṃ dhīvaicitryaṃ kintvarthānubhave sati vāsanāsati netyanvayavyatirekābhyāṃ vāsanāmūlānubhavāvacchedakārthakṛtameveti bāhyārthasadbhāvasiddhirityāha-#apiceti /
yaḥ saṃskāraḥ sa sāśrayo loke dṛṣṭaḥ yathā vegādiriṣvādyāśrayaḥ, ato vijñānasaṃskārāṇāṃ na bhāva āśrayānupalabdherityarthāntaramāha-#apiceti //30//
END BsRp_2,2.5.30
START BsRp_2,2.5.31ḥ
kṣaṇikatvāc ca

2.2.32

astvālayavijñānamāśraya ityata āha-#kṣaṇikatvācceti /
sūtraṃ vyācaṣṭe-#yadapīti /
sahotpannayoḥ savyetaraviṣāṇavadāśrayāśrayibhāvāyogāt, paurvāparye cādheyakṣaṇe 'sata ādhāratvāyogāt, sattve kṣaṇikatvavyāghātānnādhāratvamālayavijñānasya kṣaṇikatvānnīlādivijñānavadityarthaḥ /
astu tarhyālayavijñānasaṃtānāśrayā vāsanetyata āha-#nahīti /
savikāraḥ kūṭastho vā sthāyyātmā yadi nāsti tadā saṃtānasyāvastutvāddeśādyapekṣayā yadvāsanānāmādhānaṃ nikṣepo ye ca smṛtipratyabhijñe yaśca tanmūlo vyavahāraḥ, tatsarvaṃ na saṃbhavatītyarthaḥ /
yadi vyavahārārthamātmasthāyitvaṃ tadāpasiddhānta ityāha-#sthireti /
sūtramatideśārthatvenāpi vyācaṣṭe-#apiceti /
matadvayanirāsamupasaṃharati-#evamiti /
jñānajñeyātmakasya sarvasya sattvāsattvābhyāṃ vicārāsahatvācchūnyatāvaśiṣyata iti mādhyamikapakṣasyāpi mānamūlatvamāśaṅkaya sūtrakāraḥ kimiti na nirācakāretyata āha-#śūnyeti /
ādaraḥ pṛthaksūtrārambho na kriyate /
etānyeva tanmatanirāsārthatvenāpi yojyanta ityarthaḥ /
tathāhi-jñānārthayornābhāvaḥ, pramāṇata upalabdheḥ /
nanu jāgratsvapnau jñānārthaśūnyau, avasthātvāt, suṣuptivadityata āha-'vaidharmyācca na svapnādivat' /
svapna ādiryasyāḥ suṣuptestadannetarāvasthayoḥ śūnyatvam, upalabdhyanupalabdhivaidharmyalakṣaṇābādhitajñānārthopalabdhibādhāt /
suṣuptāvapyātmajñānasattvena sādhyavaikalyācca nānumānamityarthaḥ /
kiñca niradhiṣṭhānaniṣedhāyogādadhiṣṭhānameva tattvaṃ vācyaṃ, tasya tvante na bhāvaḥ /
mānato 'nupalabdherityāha-'na bhāvo 'nupalabdheḥ' /
tadarthamāha-#na hyayamiti /
yadbhāti tannāsadityutsargataḥ prapañcasya na śūnyatvam /
bādhābhāvādityarthaḥ /
naca sattvāsattvābhyāṃ vicārāsahatvācchūnyatvam /
mithyātvasaṃbhavāditi bhāvaḥ /
'kṣaṇikatvācca'iti sūtraṃ 'kṣaṇikatvopadeśācca'iti paṭhanīyam /
śūnyatvaviruddhakṣaṇikatvopadeśādasaṃgatapralāpī sugata ityarthaḥ //31//
END BsRp_2,2.5.31
START BsRp_2,2.5.32ḥ
sarvathānupapatteś ca

2.2.33

sugatamatāsāṃgatyamupasaṃharati-#sarvatheti /
sarvajñasya kathaṃ viruddhapralāpaḥ, tatrāha-#pradveṣo veti /
vedabāhyā atra prajā grāhyāḥ /
ato bhrāntyekamūlasugatasiddhāntena vedāntasiddhāntasya na virodha iti siddham //32//
END BsRp_2,2.5.32
START BsRp_2,2.6.33ḥ
naikasminn asaṃbhavāt

2.2.34

#naikasminnasaṃbhavāt /
muktakacchamate niraste muktāmbarāṇāṃ mataṃ buddhisthaṃ bhavati tannirasyata iti prasaṅgasaṅgatimāha-#nirasta iti /
ekarūpaṃ brahmeti vaidikasiddhāntasyānaikāntavādena virodho 'sti na veti tadvādasya mānabhrāntimūlatvābhyāṃ saṃdehe mānamūlatvādvirodha iti pūrvapakṣaphalamabhisaṃdhāyatanmatamupanyasyati-#sapta ceti /
jīvājīvau bhoktṛbhogyau, viṣayābhimukhyenendriyāṇāṃ pravṛttirāśravaḥ, tāṃ saṃvṛṇoti iti saṃvaro yamaniyamādiḥ, nirjarayati nāśayati kalmaṣamiti nirjarastaptaśilārohaṇādiḥ, bandhaḥ karma, mokṣaḥ karmapāśanāśe satyalokākāśapraviṣṭasya satatordhvagamanam /
nanvāstravādīnāṃ bhogyāntarbhāvātkathaṃ saptatvamityata āha-#saṃkṣepatastviti /
saṃkṣepavistarābhyāmuktārtheṣu madhyamarītyā vistarāntaramāha-#tayoriti /
astikāyaśabdaḥ sāṃketikaḥ padārthavācī /
jīvaścāsāvastikāyaścetyevaṃ vigrahaḥ /
pūryante glantīti pudgalāḥ paramāṇusaṃghāḥ kāyāḥ, samyakpravṛttyanumeyo dharmaḥ, ūrdhvagamanaśīlasya jīvasya dehe sthitiheturadharmaḥ, āvaraṇābhāva ākāśa ityarthaḥ /
pañcapadārthānāmavāntarabhedamāha-#sarveṣāmiti /
ayamarthaḥ-jīvāstikāyastrividhaḥ-kaścijjīvo nityasiddhor'hanmukhyaḥ, kecitsāṃpratikamuktāḥ, kecidbaddhā iti /
pudgalāstikāyaḥ ṣoḍhā-pṛthivyādīni catvāri bhūtāni, sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ceti /
pravṛttisthitiliṅgau dharmādharmāvuktau /
ākāśāstikāyo dvividhaḥ-lokākāśaḥ sāṃsārikaḥ, alokākāśo muktāśraya iti /
bandhākhyaṃ karmāṣṭavidham-catvāri ghātikarmāṇi catvāryaghātīni /
tatra jñānāvaraṇīyaṃ darśanāvaraṇīyaṃ mohanīyamantarāyaṃ ceti ghātikarmāṇi /
tattvajñānānna muktiriti jñānamādyaṃ karma, ārhatatantraśravaṇānna muktiriti jñānam dvitīyaṃ, bahuṣu tīrthakarapradarśiteṣu mokṣamārgeṣu viśeṣānavadhāraṇaṃ mohanīyaṃ, mokṣamārgapravṛttivighnakaraṇamantarāyam, imāni catvāri śreyohantṛtvāghātikarmāṇi /
athāghātīni catvāri karmāṇi vedanīyaṃ nāmikaṃ gotrikamāyuṣkamiti /
mama veditavyaṃ tattvamastītyabhimāno vedanīyam, etannāmāhamasmītyabhimāno nāmikam, ahamatra bhavato deśikasyārhataḥ śiṣyavaṃśe praviṣṭo 'smītyabhimāno gotrikam, śarīrasthityarthaṃ karma āyuṣkam /
athavā śukraśoṇitamiśritamāyuṣkaṃ, tasya tattvajñānānukūladehapariṇāmaśaktirgotrikaṃ, śaktasya tasya dravībhāvātmakakalalāvasthāyā budbudāvasthāyāścārambhakaḥ kriyāviśeṣo nāmikaṃ, sakriyasya bījasya jāṭharāgnivāyubhyāmīṣadghanībhāvo vedanīyaṃ, tattvavedanānukūlatvāt /
tānyetāni tattvāvedakaśuklapudgalārthatvāghātīni /
tadetatkarmāṣṭakaṃ janmārthatvādbandha āsravādidvāreti /
iyaṃ prakriyā mānyaśūnyeti dyotayati-#svasamayaparikalpitāniti /
svīyatantrasaṃketamātrakalpitānityarthaḥ padārthānāmuktānāmanaikāntatvaṃ vadantītyāha-#sarvatreti /
astitvanāstitvādiviruddhadharmadvayamādāya vastumātre nyāyaṃ yojayanti /
saptānāmastitvādīnāṃ bhaṅgānāṃ samāhāraḥ saptabhaṅgī, tasyā nayo nyāyaḥ /
ghaṭāderhi sarvātmanā sadaikarūpatve prāpyātmanāpyastyeva sa iti tatprāptaye yatno na syāt /
ato ghaṭatvādirūpeṇa kathañcidasti, prāpyatvādirūpeṇa kathañcinnāstītyevamanekarūpatvaṃ vastumātrasyāstheyamiti bhāvaḥ /
ke te saptabhaṅgāḥ, tānāha-#syādastīti /
syādityavyayaṃ tiṅantapratirūpakaṃ kathañcidarthakam /
syādasti /
kathañcidastītyarthaḥ /
evamagne 'pi /
tatra vastuno 'stitvavāñchāyāṃ syādastītyādyo bhaṅgaḥ pravartate /
nāstitvavāñchāyāṃ syānnāstīti dvitīyo bhaṅgaḥ /
krameṇobhayavāñchāyāṃ syādasti ca nāsti ceti tṛtīyo bhaṅgaḥ /
yugapadubhayavāñchāyāmasti nāstīti śabdadvayasya sakṛdvakttumaśakyatvāt syādavaktavya iti caturtho bhaṅgaḥ /
ādyacaturthabhaṅgayorvāñchāyāṃ syādasti cāvaktavyaśceti pañcamo bhaṅgaḥ /
dvitīyacaturthecchāyāṃ syānnāsti cāvaktavyaśceti ṣaṣṭho bhaṅgaḥ /
tṛtīyacaturthecchāyāṃ syādasti cāvaktavyaśceti saptamo bhaṅga iti vibhāgaḥ /
evamekatvamanekatvaṃ ceti dvayamādāya syādekaḥ syādeko 'nekaśca syādavaktavyaḥ syādeko vaktavyaḥ syādaneko 'vaktavyaḥ syādeko 'nekaścāvaktavyaśceti, tathā syānnityaḥ syādanitya ityādyūhyam /
evamanekarūpatve vastuni prāptityāgādivyavahāraḥ saṃbhavati, ekarūpatve sarvaṃ sarvatra sarvadāstyeveti vyavahāravilopāpattiḥ syāt, tasmādanaikāntaṃ sarvamityekarūpabrahmavādabādha iti prāpte siddhāntayati-#atreti /
yadasti tat sarvatra sarvadāstyeva yathā brahmātmā /
na caivaṃ tatprāptaye yatno na syāditi vācyam, aprāptibhrāntyā yatnasaṃbhavāt /
yannāsti tannāstyeva, yathā śaśaviṣāṇādi /
prapañcastūbhayavilakṣaṇa evetyekāntavāda eva yukto nānaikāntavādaḥ /
tathāhi-kiṃ yenākāreṇa vastunaḥ sattvaṃ tenaivākāreṇāsattvamutākārāntareṇa /
dvitīye vastuna ākārāntaramevāsaditi vastunaḥ sadaikarūpatvameva /
nahi dūrasthagrāmasya prāpterasattve grāmo 'pyasan bhavati, prāpyāsattve prāptiyatnānupapatteḥ /
ato yathāvyavahāraṃ prapañcasyaikarūpatvamāstheyam /
nādya ityāha-#nāyamiti /
nanu vimatamanaikātmakaṃ, vastutvāt, nārasiṃhavaditi cet /
na /
ghaṭa idānīmastyevetyanubhavabādhāt /
kiñca jīvādipadārthānāṃ saptatvaṃ jīvatvādirūpaṃ cāstyeva nāstyeveti ca niyatamutāniyatam /
ādye vyabhicāra ityāha-#ya iti /
dvitīye padārthaniścayo na syādityāha-#itaratheti /
anaikāntaṃ sarvamityeva niścaya iti śaṅkate-#nanviti /
tasya niścayarūpatvaṃ niyatamaniyataṃ vā /
ādye vastutvasya tasminnevaikarūpe niścaye vyabhicāraḥ /
dvitīye tasya saṃśayatvaṃ syādityāha-#neti brūma iti /
pramāyāmuktanyāyaṃ pramātrādāvatidiśati-#evamiti /
nirdhāraṇaṃ phalaṃ yasya pramāṇādestasyetyarthaḥ /
ityevaṃ sarvatrānirdhāraṇe satyupadeśo niṣkampapravṛttiśca na syādityāha-#evaṃsatīti /
anaikāntavāde astikāyapañcatvamapi na syādityāha-#tathā pañcānāmiti /
yaduktamavaktavyatvaṃ tat kiṃ kenāpi śabdenāvācyatvamuta sakṛdanekaśabdāvācyatvam /
nādyaḥ, vyāghātādityāha-#na caiṣāmiti /
ucyante ca /
avaktavyādipadairiti śeṣaḥ /
na dvitīyaḥ, sakṛdekavaktṛmukhajānekaśabdānāmaprasiddherniṣedhāyogāt, śeṣasyāpi mukhabhedāt /
na cārthasya yugapadviruddhadharmavāñchāyāṃ vakturmūkatvamātramavaktavyapadena vivakṣitamiti vācyaṃ, tādṛśavāñchāyā evānutpattiriti /
kiñca viruddhānekapralāpitvādarhannanāpta ityāha-#ucyamānāścetyādinā /
iti ca pralapannityanvayaḥ /
arhanniti śeṣaḥ /
anāptapakṣasyaivāntargataḥ syānnāptapakṣasyetyarthaḥ /
itaścāsaṃgato 'naikāntavāda ityāha-#svargeti /

kiñcānādisiddhor'hanmuniḥ, anye tu hetvanuṣṭhānānmucyante, ananuṣṭhānādbadhyanta ityārhatatantrāvadhṛtasvabhāvānāṃ trividhajīvānāṃ traividhyaniyamo 'pi na syādityāha-#anādīti /
prapañcitaṃ sūtrārthaṃ nigamayati-#evamiti /
#eteneti /
sattvāsattvayorekatra nirāsenetyarthaḥ /
paramāṇusaṃghātāḥ pṛthivyādaya iti /
digambarasiddhāntaḥ kimiti sūtrakṛtopekṣitaḥ, tatrāha-#yattviti //33//
END BsRp_2,2.6.35
START BsRp_2,2.6.34ḥ
evaṃ cātmākārtsnyam

2.2.35

jīvasya dehaparimāṇatāṃ dūṣayati-#evaṃ ceti /
akārtsnyaṃ madhyamaparimāṇatvam /
tenānityatvaṃ syādityarthaḥ /
arthāntaramāha-#śarīrāṇāṃ ceti /
vipākaḥ karmaṇāmabhivyaktiḥ /
jīvasya kṛtsnagajaśarīravyāpitvamakārtsnyam /
śarīraikadeśo nirjīvaḥ syādityarthaḥ /
puttikādehe kṛtsno jīvo na praviśet /
dehādbahirapi jīvaḥ syādityarthaḥ /
kiñca bāladehamātra ātmā tataḥ sthūle yuvadehe kvacit syāditi kṛtsnadehaḥ sajīvo na syādityāha-#samāna iti /
yathā dīpāvayavānāṃ ghaṭe saṃkoco gehe vikāsastathā jīvāvayavānāmiti dehamānatvaniyamaṃ śaṅkate-#syāditi /
dīpāṃśavajjīvāṃśā bhinnadeśā ekadeśā veti vikalpyādye 'lpadehādbahirapi jīvaḥ syāditi dūṣayati-#teṣāmityādinā /
dīpasya tu na ghaṭādbahiḥ sattvamadhikāvayavānāṃ vināśāt /
dvitīyaṃ dūṣayati-#apratighāta iti /
avayavānāṃ nityatvaṃ cāsiddhamalpatvāddīpāṃśavadityāha-#apiceti //34//
END BsRp_2,2.6.34
START BsRp_2,2.6.35ḥ
na ca paryāyād apy avirodho vikārādibhyaḥ

2.2.36

evaṃ jīvāvayavā nityā itimate dehamānatvaṃ nirastam /
saṃprati jīvasya kecideva kūṭasthā avayavā anye tvāgamāpāyina iti śaṅkate-#atheti /
bṛhattanukāyāptau jīvasyāvayavāgamāpāyābhyāṃ dehamānatvamityarthaḥ /
sūtreṇa pariharati-#naceti /
āgamāpāyau paryāyaḥ /
kimāgamāpāyināmavayavānāmātmatvamasti na vā /
ādye āha-#vikārādidoṣeti /
ko 'sau bandhamokṣābhyupagama ityata āha-#karmāṣṭaketi /
vyākhyātametat /
ādye kalpe doṣāntaraṃ vadan kalpāntaramādāya dūṣayati-#kiñceti /
avaśiṣṭakūṭasthāvayavasya durjñānatvādātmajñānābhāvānna muktirityarthaḥ /
yathā dīpāvayavanāmākārastejastathātmāvayavanāmākārakāraṇābhāvānnāgamāpāyau yuktāvityāha-#kiñceti /
sarvajīvasādhāraṇaḥ pratijīvamasādhāraṇo vetyarthaḥ /
kiñcātmana āgamāpāyiśīlāvayavatve sati kiyanta āyāntyavayavāḥ kiyanto 'payantītyajñānādātmaniścayābhāvādanirmokṣaḥ syādityāha-#kiñceti /
api cāvayavārabdhāvayavitve jīvasyānityatvam, avayavasamūhatve cāsattvaṃ, ātmatvasya yāvadavayavavṛttitve yatkiñcidavayavāpāye 'pi sadyaḥ śarīrasyācetanatvaṃ, gotvavatpratyekaṃ samāptāvekasmiñcharīra ātmanānātvaṃ syādato na dehaparimāṇatvasāvayavatve ātmana ityupasaṃharati-#ata iti /
sūtrasyārthāntaramāha-#athaveti /
sthūlasūkṣmaśarīraprāptāvakārtsnyoktidvāreṇātmānityatāyāmuktāyāṃ sugatavatsaṃtānarūpeṇātmanityatāmāśaṅkyānenottaramucyata ityanvayaḥ /
paryāyeṇetyasya vyākhyā#srota iti /
dehabhedena parimāṇasyātmanaścānavasthāne 'pi nāśe 'pi /
srotaḥ pravāhaḥ /
tadātmakasyātmavyaktisaṃtānasya nityatayātmanityatā syādityatra dṛṣṭāntamāha-#yatheti /
sig vastraṃ vigataṃ yebhyaste visico digambarāsteṣāmityarthaḥ /
paryāyāt saṃtānādapyātmanityatvasyāvirodha iti na ca /
kutaḥ /
vikārādibhyaḥ /
saṃtānasyāvastunaḥ ātmatve śūnyavādaḥ, saṃtānasya vastutve saṃtānyatireke ca kūṭasthātmavādaḥ, anatireke janmādivikāro vināśo muktyabhāva ityuktadoṣaprasaṅgāt saṃtānātmapakṣo 'nupapanna iti sūtrārthaḥ //35//
END BsRp_2,2.6.35
START BsRp_2,2.6.36ḥ
antyāvasthiteś cobhayanityatvād aviśeṣaḥ

2.2.37

yaṃ sthūlaṃ vā sūkṣmaṃ vā dehaṃ gṛhṇāti taddehaparimāṇa eva jīva iti niyamaṃ dūṣayati-#antyeti /
antyaśarīraparimāṇasyāvasthiternityatvadarśanādubhayorādyamadhyamaparimāṇayornityatvaprasaṅgādaviśeṣastrayāṇāṃ nityaparimāṇānāṃ sāmyaṃ syādviruddhaparimāṇānāmekatrāyogāditi sūtrayojanā /
ādyamadhyamaparimāṇe nitye, ātmaparimāṇatvāt, antyaparimāṇavat /
na cāprayojakatā, parimāṇanāśe satyātmano 'pi nāśādantyaparimāṇanityatvāyogāditi bhāvaḥ /
parimāṇatrayasāmyāpādānaphalamāha-#eketi /
antyaśarīrasāmānyeva pūrvaśarīrāṇi syuḥ, viṣamaśarāraprāptāvātmanaḥstatparimāṇatve parimāṇatrayasāmyānumānavirodhādityarthaḥ /
pūrvaṃ kālatraye parimāṇatrayamaṅgīkṛtyāntyadṛṣṭāntena nityatvamanumāya sāmyamāpāditam /
saṃpratyantyasya muktaparimāṇasyāṇutvasthūlatvayoranyataratvenāvasthitestadevāntyamādyamadhyamakālayorapi nityatvātsyāt prāgasato nityatvāyogāt, tathā cāviśeṣaḥ kālatraye 'pi jīvaparimāṇābheda ityāha-#athaveti /
tasmādbhrāntyekaśaraṇakṣapaṇakasiddhāntenāvirodhaḥ samanvayasyeti siddham //36//
END BsRp_2,2.6.36
START BsRp_2,2.7.37ḥ
patyur asāmañjasyāt

2.2.38

#patyurasāmañjasyāt /
luñcitakeśamatanirasanānantaraṃ jaṭādhāriśaivamataṃ buddhisthaṃ nirākriyata iti prasaṅgasaṃgatimāha-#idānīmiti /
sāmānyata īśvaranirāsa evātra kiṃ na syāditi śaṅkate-#taditi /
svoktivirodhānmaivamityāha-#prakṛtiścetyādinā /
pratiṣṭhāpitatvāt kevalanimitteśvarapratiṣedho 'vagamyata ityanvayaḥ /
vyāhatoviruddho 'bhivyāhāra uktiryasya sa tathā /
advitīyabrahmaprakṛtikaṃ jagaditi vadato vedāntasamanvayasya kartaiveśvaro naprakṛtiriti śaivādimatena virodho 'sti na veti saṃdehe tanmatasya mānamūlatvādvirodhe sati vedāntoktadvayabrahmāsiddhiriti phalamabhipretya satvāsatvayorekatrāsaṃbhavavat kartṛtvopādānatvayorapyekatrāsaṃbhavāt kartaiveśvara iti pūrvapakṣaṃ kurvannavāntaramatabhedamāha-#sā ceti /
seśvaraḥ sāṃkhyāḥ sāṃkhyaśabdārthaḥ /
catvāro mādeśvarāḥ-śaivāḥ pāśupatāḥ kāruṇikasiddhāntinaḥ kāpālikāśceti /
sarvo 'pyamī maheśvaraproktāgamānugāmitvānmāheśvarā ucyante /
kāryaṃ mahadādikaṃ, kāraṇaṃ pradhānamīśvaraśca, yogaḥ samādhiḥ, vidhistriṣavaṇasnānādiḥ , duḥkhānto mokṣa iti pañca padārthāḥ /
paśavo jīvāsteṣāṃ pāśo bandhastannāśāyetyarthaḥ /
pāśupatāgamapramāṇyāt paśupatirnimittameveti matamuktvānumānikeśvaramatamāha-#tatheti /
vimataṃ sakartṛkaṃ, kāryatvāt, ghaṭavaditi vaiśeṣikāḥ kartāramīśvaraṃ sādhayanti /
karmaphalaṃ saparikarābhijñadātṛkaṃ, kālāntarabhāviphalatvāt, sevāphalavaditi gautamā digambarāśca /
jñānaiśvaryotkarṣaḥ kvacidviśrāntaḥ, sātiśayatvāt, parimāṇavaditi sāṃkhyasaugatapātañjalā iti matvoktam-#kecitkathañciditi /
siddhāntayati-#ata iti /
āgamādinā nirdeṣeśvarasiddheḥ kathaṃ doṣavatvamityāha-#kimiti /
na tāvat svasvāgamādīśvaranirṇayaḥ, āgamānāṃ nirmūlatvenāprāmāṇyāt /
naca sarvajñānaṃ mūlaṃ, tatra mānābhāvāt /
na cāgama eva mānam, āgamamānatvaniścaye mūlaniścayastanniścaye tanniścaya ityanyonyāśrayāt /
naca puruṣavacasāṃ svatomānatvaṃ yuktaṃ, mitho virodhena tattvāvyavasthānācca /
nāpyanumānādīśvaraḥ sarvajñaḥ kartaiveti nirṇayaḥ saṃbhavati, anumānasya dṛṣṭānusāritvena dṛṣṭaviparītārthāsādhakatvāt /
tathāca loke yādṛśāḥ kartāro dṛṣṭāntādṛśā eva jagatkartāro rāgadveṣādimantaḥ sidhyeyuḥ /
yadi loke vicitraprāsādādikarturekatvādyadarśane 'pi jagatkartari lāghavādekatvaṃ nityajñānaṃ nirdeṣatvaṃ ca kalpyeta, tarhi dravyopādānatvamapi kalpyatāṃ, karturevopādānatvena lāghavāt, anyathā svatantrapradhānaparamāṇvādyupādānakalpanāgauravāt /
adṛṣṭatvāccetkarturdravyopādānatvāsiddhirekatvādikamapi na sidhyet /
asmākaṃ tvapauruṣeyatayā svataḥsiddhapramāṇabhāvayā śrutyā svaprameyabodhane dṛṣṭāntānapekṣayā bhavatyeva laukikakartṛviparītādvitīyakartrupādānātmakasarvajñanirdeṣeśvaranirṇayaḥ /
nirṇīte ca tasmin dharmigrāhakamānabādhānna rāgādidoṣāpādānasyāvakāśa ityānumānikeśvaravādibhyo vaiṣamyaṃ, tadabhipretyāśrautasyeśvarasyāsāmañjasyamāha-#hīneti /
yadi karturupādānatvamadṛṣṭatvānna kalpyate tarhi nirdeṣatvasyāpyadṛṣṭatvādyo viṣamakārī sa doṣavāniti vyāptidṛṣṭeśca jagatkartā doṣavān syāt /
na cātra dharmigrāhakānumānabādhaḥ, kāryatvaliṅgasya kartṛmātrasādhakatvena nirdeṣatvādāvudāsīnatvāt /
na cotkarṣasamā jātiḥ, vyāpakadharmāpādānāt, doṣābhāve tadvyāpyaviṣamakartṛtvāyogācca /
dṛṣṭāntasthāvyāpakadharmāṇāṃ pakṣe āpādanaṃ hyutkarṣasamā jātiḥ /
yathā śabdo yadi kṛtakatvena hetunā ghaṭavadanityaḥ syāttarhi tenaiva hetunā sāvayavo 'pi syāditi /
na hyanityatvasya vyāpakaṃ sāvayavatvaṃ gandhādau vyabhicārāditi bhāvaḥ /
nanu prāṇikarmaprerita īśvaro viṣamaphalān prāṇinaḥ karoti na svecchayeti śaṅkate-#prāṇīti /
jaḍasya karmaṇaḥ prerakatvāyogānmaivamityāha-#neti /
na ceśvarapreritaṃ karmeśvarasya prerakamiti vācyamityāha-#karmeti /
atītakarmaṇā prerita īśvaro vartamānaṃ karma tatphalāya prerayatītyanāditvātpreryaprerakabhāvasya nānupapattiriti śaṅkate-#nānāditvāditi /
atītakarmaṇo 'pi jaḍatvānneśvaraprerakatā /
naca tadapīśvareṇa preritaṃ sadīśvaraṃ prerayati, uktānyonyāśrayāt /
tato 'pyatītakarmapreriteśvarapreritaṃ tadeveśvaraṃ vartamāne karmaṇi phaladānāya prerayati cet /
na /
mānahīnāyā mūlakṣayāvahāyā anavasthāyāḥ prasaṅgāt /
ataḥ karmanirapekṣa eveśvaro viṣamasraṣṭetyasāmañjasyaṃ durvāramityarthaḥ /
yattu phaladāne īśvarasya karma nimittamātraṃ na prerakamiti noktadoṣa iti /
tanna /
viṣamakarmakārayiturīśvarasya doṣavattvānapāyāt, pūrvakarmāpekṣayā karmakārayitṛtve coktāprāmāṇikānavasthānāt /
asmākaṃ tu 'eṣa hyeva sādhvasādhu kārayati'iti, 'niravadyam'iti ca śrutimūlaṃ pūrvakarmāpekṣākalpanamiti vaiṣamyam /
kiñca paramatānusāreṇāpīśvarasya rāgādimattvaṃ prāpnotītyāha-#apiceti /
pravartakatvaliṅgāddoṣā iti tārkikāṇāṃ sthitiḥ, tathāceśvaraḥ svārthe rāgādimān, pravartakatvāt, saṃmatavat /
naca kāruṇike vyabhicāraḥ, paraduḥkhaprayuktasvaduḥkhanivṛttyarthitvāttasyetyarthaḥ /
udāsīnaḥ pravartaka iti ca vyāhṛtamiti yogānpratyāha-#puruṣeti //37//
END BsRp_2,2.7.37
START BsRp_2,2.7.38ḥ
saṃbandhānupapatteś ca

2.2.39

pradhānavāde doṣāntaramāha sūtrakāraḥ-#saṃbandheti /
īśvareṇāsaṃbaddhasya pradhānādeḥ preryatvāyogātsaṃbandho vācyaḥ /
sa ca saṃyegaḥ samavāyo vā nāstītyarthaḥ /
kāryabalāt preraṇayogyātvākhyaḥ saṃbandhaḥ kalpyatāmityata āha-#nāpyanya iti /
īśvarapreritapradhānakāryaṃ jagaditi siddhaṃ cet saṃbandhakalpanā syāt /
taccādyāpyasiddhamityarthaḥ /
māyābrahmaṇostvanirvācyatādātmyasaṃbandhaḥ, 'devātmaśaktim'iti śruteḥ /
kiñca vedasyāpūrvārthatvānna lokadṛṣṭamṛtkulālasaṃbandho vaidikenānusartavyaḥ /
ānumānikena tvanusartavya iti viśeṣamāha-#apiceti /
sarvajñasyāgamaprāmāṇyasya ca jñaptāvanyonyāśrayaḥ, anumānātsarvajñasiddhernirastatvāt /
na hyamanaskasya jñānaṃ saṃbhavati, jñānaṃ manojanyamiti vyāptivirodhānnityajñānakalpanānavakāśāditi bhāvaḥ /
pradhānavatparamāṇūnāmapi niravayaveśvareṇa saṃyogādyasattvātpreryatvāyogaḥ , prerakatve ceśvarasya doṣavattvamityāha-#evamanyāsvapīti //38//
END BsRp_2,2.7.38
START BsRp_2,2.7.39ḥ
adhiṣṭhānānupapatteś ca

2.2.40

īśvarasya pradhānādipreraṇānupapatteścāsāmañjasyamityāha sūtrakāraḥ-#adhiṣṭhāneti /
pradhānādikaṃ cetanasyānadhiṣṭheyaṃ, apratyakṣatvāt, īśvaravat, vyatirekeṇa mṛgādivaccetyarthaḥ //39//
END BsRp_2,2.7.39
START BsRp_2,2.7.40ḥ
karaṇavac cen na bhogādibhyaḥ

2.2.41

cakṣurādau vyabhicāramāśaṅkya niṣedhati-#karaṇavaditi /
rūpamudbhūtaṃ nāstītyapratyakṣatvaṃ sphuṭayati-#rūpeti /
svabhogāhetutve satīti viśeṣaṇānna vyabhicāra ityāha-#tathāpīti /
bhogaḥ sukhaduḥkhānubhavaḥ /
ādipadādviṣayānubhavagrahaḥ /
naca yadyenādhiṣṭheyaṃ tattadīyabhogahetutve sati pratyakṣamiti vyatirekavyāptau karaṇeṣu vyabhicāratādavasthyamiti vācyaṃ, bhogāhetutvaviśiṣṭāpratyakṣatvasya hetutvāt, karaṇeṣu ca viśeṣaṇābhāvena viśiṣṭasya hetorabhāvāt /
naca viśeṣyavaiyarthyaṃ, parārthapācakādhiṣṭheyakāṣṭhādau vyabhicārāt /
naca pradhānāderīśvarapratyakṣatvādviśeṣyāsiddhiḥ, atīndriyatvarūpāpratyakṣatvasya sattvādityabhiprāyaḥ /
jīve karaṇakṛtā bhogadayo dṛśyante, īśvare tu pradhānakṛtāste na dṛśyanta ityakṣarārthaḥ /
vipakṣe doṣaṃ vadannaprayojakatvaṃ hetornirasyati-#karaṇeti /
pradhānādeḥ preryatvāṅgīkāre prerakabhogahetutvaṃ syāt /
atīndriyasya preryasya bhogahetutvaniyamādityarthaḥ /
sūtradvayasyārthāntaramāha-#anyathā veti /
yaḥ pravartakaścetanaḥ sa śarīrīti loke vyāptidṛṣṭerīśvarasya ca śarīrānupapatterna pravartakatvamiti sūtrārthamāha-#itaśceti /
kimataṃ seśvaraṃ, kāryatvāt, rāṣṭravaditi kalpayato rājavatsaśarīra eveśvaraḥ syādityuktam /
tatreṣṭāpattiṃ nirasyati-#naca tadvarṇayitumiti /
naca nityaṃ śarīraṃ sargātprāgapi saṃbhavatīti vācyaṃ, śarīrasya bhautikatvaniyamādityarthaḥ /
astvaśarīra eveśvara ityata āha-#niradhiṣṭhānatve #ceti /
jīvasyaiva śarīraṃ bhautikamīśvarasya tu svecchānirmitaṃ prāgapi syādityāśaṅkāṃ nirasyati-#karaṇavaditi /
karaṇānyatra santīti karaṇavaccharīram /
icchāmayaśarīrakalpanaivānupapannā, mānābhāvāddṛṣṭabhautikatvaniyamavirodhācceti mantavyam //40//
END BsRp_2,2.7.40
START BsRp_2,2.7.41ḥ
antavattvam asarvajñatā vā

2.2.42

evamīśvarasya śuṣkatarkeṇa kartṛtvanirṇayo netyupapādya nityatvasarvajñatvanirṇayo 'pi na saṃbhavatītyāha sūtrakāraḥ-#antavatvamiti /
pradhānapuruṣeśvaratrayamanityaṃ, iyattāparicchinnatvāt ghaṭavadityāha-#pūrvasminniti /
saṃkhyā vā parimāṇaṃ veyattā /
tathāca niścitasaṃkhyatvānniścitaparimāṇatvācceti hetudvayam /
yadyapi saṃkhyāvatvamātraṃ hetuḥ saṃbhavati tathāpi sarvajñaniścayena hetvasiddhinirāsaṃ dyotayituṃ niścitapadam /
tatrādyahetorasiddhirnāstītyāha-#saṃkhyāparimāṇamiti /
saṃkhyāsvarūpamityarthaḥ /
dvitīyahetuṃ sādhayati-#svarūpeti /
pradhānādayo niścitaparimāṇāḥ, vastuto bhinnatvāt, ghaṭavadityarthaḥ /
nanu pradhānapuruṣeśvarāstraya iti jñāte 'pi jīvānāmānantyātkathaṃ saṃkhyāniścayaḥ, tatrāha-#puruṣeti /
jīvasaṃkhyāpīśvareṇa niścīyate /
aniścaye sarvajñatvāyogādityarthaḥ /
hetusiddheḥ phalamāha-#tataśceti /
māṣarāśivatkeṣāñcijjīvānāṃ saṃghastadbandhaśca naśyedityevaṃ sarvamukteridānīṃ śūnyaṃ jagatsyādityarthaḥ /
nityasyānavaśeṣāditi bhāvaḥ /
nanu īśvaraḥ śiṣyatāmiti cet /
na /
tasyāpi bhinnitvenāntavattvāt /
kiñceśitavyābhāvādīśvarābhāvaḥ syādityāha-#pradhānamiti /
doṣāntaramāha-#pradhāneti /
iyattāniścayābhāvānna śūnyateti dvitīyaṃ śaṅkate-#atheti /
iyattā nāsti na niścīyate cetyarthaḥ /
pradānādayaḥ saṃkhyāparimāṇavantaḥ, dravyatvāt, māṣādivadityanumānādādastīyattā, tadajñāne syādasarvajñatā, iyattāyāṃ cāntavattvamapyakṣatamiti pariharati-#tata iti /
tasmāt kevalakartrīśvaravādasya nirmūlatvānna tartrupādānādvayeśvarasamanvayavirodha iti siddham //41//
END BsRp_2,2.7.41
START BsRp_2,2.8.42ḥ
utpattyasaṃbhavāt

2.2.43

pañcapadārthavādimāheśvaramatanirāsānantaraṃ caturvyūhavādaṃ buddhisthaṃ nirasyati-#utpattyasaṃbhavāt /
adhikaraṇatātparyamāha-#yeṣāmiti /
adhikaraṇārambhamākṣipati-#nanviti /
vedāviruddhāṃśamaṅgīkṛtya vedaviruddhaṃ jīvotpattyaṃśaṃ nirākartumadhikaraṇārambha ityāha-#ucyata iti /
atra bhāgavatapañcarātrāgamo viṣayaḥ /
sa kiṃ jīvotpattyādyaṃśe mānaṃ naveti saṃdehe bādhānupalambhānmānamiti pūrvapakṣayati-#tatreti /
pūrvapakṣe tadāgamavirodhājjīvābhinnabrahmasamanvayāsiddhiḥ, siddhānte tadaṃśe tasyāmānatvādavirodhāttatsiddhiriti phalabhedaḥ /
sāvayavatvaṃ nirasyati-#nirañjaneti /
kathaṃ tarhyadvitīye vāsudeve mūrtibhedaḥ, tatrāha-#sa iti /
vyūho mūrtiḥ /
saviśeṣaṃ śāstrārthamuktvā sahetuṃ puruṣārthamāha-#tamitthaṃbhūtamiti /
yathoktavyūhavantaṃ sarvaprakṛtiṃ nirañjanaṃ vijñānarūpaṃ paramātmānamiti yāvat /
vākkāyacetasāmavadhānapūrvakaṃ devatāgṛhagamanamabhigamanam /
pūjādravyāṇāmarjanamupādānam /
ijyā pūjā /
svādhyāyo 'ṣṭākṣarādi japaḥ /
yogo dhyānam /
tatrāviruddhāṃśamupādatte-#tatreti /
'samāhitaḥ śraddhāvitto bhūtvā'iti, 'taṃ yathā yathopāsate'ityādyā ca śrutiḥ /
'matkarmakṛnmatparamaḥ'ityādyā smṛtiḥ /
viruddhāṃśamanūdya dūṣayati-#yatpunariti /
kṛtahānyādidoṣa ādiśabdārthaḥ /
nyāyopetayā 'aja ātmā'ityādiśrutyā pañcarātrāgamasyotpattyaṃśe mānatvābhāvaniścayājjīvābhinnabrahmasamanvayasthairyamiti bhāvaḥ //42//
END BsRp_2,2.8.42
START BsRp_2,2.8.43ḥ
na ca kartuḥ karaṇam

2.2.44

jīvasyotpattiṃ nirasya jīvānmanasa utpattiṃ nirasyati-#naca karturiti /
yasmāt kartuḥ karaṇotpattirna dṛśyate tasmādasaṃgatā kalpanetyanvayaḥ /
siddhānāṃ karaṇānāṃ prayoktā karteti prasiddhyartho hiśabdaḥ /
varṇanaṃ nirmūlamityāha-#naveti /
nanu loke kaścicchilpivaraḥ kuṭhāraṃ nirmāya tena vṛkṣaṃ chinattīti dṛṣṭamiti cet /
satyam /
śilpno hastādikaraṇāntarasattvātkuṭhārakartṛtvaṃ yuktaṃ, jīvasya tu karaṇāntarāsattvānna manasaḥ kartṛtvam /
vinaiva karaṇaṃ kartṛtve vā manovaiyarthyamiti bhāvaḥ //43//
END BsRp_2,2.8.43
START BsRp_2,2.8.44ḥ
vijñānādibhāve vā tadapratiṣedhaḥ

2.2.45

saṃkarṣaṇādīnāmutpattyasaṃbhave 'pi vyūhacatuṣṭayaṃ syāditi sūtravyāvartyamāśaṅkate-#athāpi syāditi /
jñānaiśvaryayoḥ śaktirāntaraṃ sāmarthyaṃ, balaṃ śarīrasāmarthyaṃ, vīryaṃ śauryaṃ, tejaḥ prāgalbhyametairanvitā yasmātsaṃkarṣaṇādayastasmādīśvarā evetyarthaḥ /
sarveṣāmīśvaratve pañcarātroktimāha-#vāsudevā eveti /
nirdeṣā rāgādiśūnyāḥ /
niradhiṣṭhānāḥ prakṛtyajanyāḥ /
niravadyā nāśādirahitā ityarthaḥ /
īśvaratvājjanmāsaṃbhavo guṇa evetyāha-#tasmāditi /
sūtreṇa siddhāntayati-#atreti /
evamapi /
caturṇāmīśvaratvena vijñānaśakyādibhāve 'pītyarthaḥ /
prakārāntaraṃ pṛcchati-#kathamiti /
kiṃ catvāraḥ svatantrā bhinnā eva utaikasya vikāratvenābhinnāḥ /
ādyamanūdya dūṣayati-#yadītyādinā /
dvitīye vikārāḥ prakṛtitulyā vā nyūnā vā /
ādyamutthāpya niṣedhati-#athetyādinā /
nyūnatvapakṣe 'pasiddhāntamāha-#naca pañceti /
yadi nyūnā api bhagavato vyūhāstadā catuṣṭvavyāghāta ityāha-#nacaita iti //44//
END BsRp_2,2.8.44
START BsRp_2,2.8.45ḥ
vipratiṣedhāc ca

Original text: Brahmasūtra with Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā, a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc