બ્રહ્મસૂત્ર · અધ્યાય 2.2

#સર્વધર્મોપપત્તેશ્ચ ।
નિર્ગુણસ્ય બ્રહ્મણો જગદુપાદનત્વવાદિવેદાન્તસમન્વયો વિષયઃ સ કિં યન્નિર્ગુણં તન્નોપાદાનં યથા રૂપમિતિ ન્યાયેન વિરુધ્યતે ન વેતિ સંદેહે, ભવત્વીશ્વરસ્ય વિષમસૃષ્ટિનિમિત્તત્વં તત્પ્રયોજકસ્ય કર્મણઃ સત્ત્વાત્, નતૂપાદાનત્વં તદ્વ્યાપકસ્ય સગુણત્વસ્યાભાવાદિતિ પ્રત્યુદાહરણેન પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તસૂત્રતાત્પર્યમાહ-#ચેતનમિતિ ।
વિવર્તોપાદાનત્વં નિર્ગુણસ્યાપ્યવિરુદ્ધં, અજ્ઞાતત્વસ્ય ભ્રમાધિષ્ઠાનત્વપ્રયોજકસ્ય સત્ત્વાત્, સગુણત્વં ત્વવ્યાપકં શબ્દાદિગુણેષુ નિત્યત્વાદિભ્રમદર્શનાદિતિ ભાવઃ ।
યદ્યપિ સર્વજ્ઞત્વં સર્વશક્તિત્વં ચ લોકે કારણધર્મત્વેનાપ્રસિદ્ધં તથાપિ યો યસ્ય કર્તા સ તસ્ય સર્વસ્ય જ્ઞાતા શક્તશ્ચેતિ પ્રસિદ્ધમ્, ઈશ્વરસ્યપિ સર્વકર્તૃત્વશ્રવણાત્પ્રસિદ્ધ્યનુસારેણાર્થાન્નિરતિશયસર્વજ્ઞત્વં સર્વશક્તિત્વં ચ સિધ્યતીત્યભિસંધાયાહ-#સર્વજ્ઞં સર્વશક્તીતિ ।
મહામાયમિતિ ।
કર્તૃત્વોપાદાનત્વકથને સર્વશઙ્કાપઙ્કક્ષાલનાયોક્તમ્ ।
તસ્માદૌપનિષદસિદ્ધાન્તે ન કશ્ચિદ્દોષ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥37॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.13.37
ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યશ્રીગોવિન્દાનન્દભગવત્પાદકૃતૌ શારીરકમીમાંસાવ્યાખ્યાયાં ભાષ્યરત્નપ્રભાયાં દ્વિતીયસ્યાધ્યાયસ્ય પ્રથમપાદઃ સમાપ્તઃ ॥1॥
#॥ ઇતિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય સાંખ્યયોગકાણાદાદિસ્મૃતિભિઃ સાંખ્યાદિપ્રયુક્તતર્કૈશ્ચ વેદાન્તસમન્વયવિરોધપરિહારાખ્યઃ પ્રથમઃ પાદઃ ॥
#દ્વિતીયાધ્યાયે દ્વિતીયઃ પાદઃ ॥
સાંખ્યતાર્કિકબૌદ્ધાશ્ચ જૈનાઃ પાશુપતાદયઃ ।
યસ્ય તત્ત્વં ન જાનન્તિ તં વન્દે રઘુપુઙ્ગવમ્ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.1.1ઃ
રચનાનુપપત્તેશ્ ચ નાનુમાનં

બ્રહ્મણિ સર્વધર્મોપપત્તિવત્ પ્રધાને ઽપિ તદુપપત્તિમાશઙ્ક્ય નિરાચષ્ટે-#રચનાનુપપત્તેશ્ચ નાનુમાનમ્ ।
નનુ મુમુક્ષૂણાં વાક્યાર્થનિર્ણયપ્રતિબન્ધનિરાસાય વેદાન્તાનાં તાત્પર્યં નિશ્ચેતુમિદં શાસ્ત્રમારબ્ધં તચ્ચ નિર્દેષતયા નિશ્ચિતં, તતઃ પરપક્ષનિરાસાત્મકો ઽયં પાદો ઽસ્મિન્ શાસ્ત્રે ન સંગતઃ, તન્નિરાસસ્ય મુમક્ષ્વનપેક્ષિતત્વાદિત્યાક્ષિપતિ-#યદ્યપીતિ ।
પરપક્ષનિરાકરણં વિનાસ્વપક્ષસ્થૈર્યાયોગાત્તત્કર્તવ્યમિત્યાહ-#તથાપીતિ ।
તર્હિ સ્વપક્ષસ્થાપનાત્પ્રાગેવ પરપક્ષપ્રત્યાખ્યાનં કાર્યમિત્યત આહ-#વેદાન્તાર્થેતિ ।
વેદાન્તતાત્પર્યનિર્ણયસ્ય ફલવજ્જ્ઞાનકરણાન્તર્ભાવાદભ્યર્હિતત્વમ્ ।
નનુ રાગદ્વેષકરણત્વાત્ પરમતનિરાકરણં ન કાર્યમિતિ શઙ્કતે-#નન્વિતિ ।
તત્ત્વનિર્ણયપ્રધાના ખલ્વિયં કથારબ્ધા,
તત્ત્વનિર્ણયશ્ચ પરમતેષ્વશ્રદ્ધાં વિના ન સિધ્યતિ, સા ચ તેષુ ભ્રાન્તિમૂલત્વનિશ્ચયં વિના ન સિધ્યતિ, સ ચ ઇમં પાદં વિના નેતિ સ્વસિદ્ધાન્તસંરક્ષણાર્થત્વાત્પ્રધાનસિધ્યર્થત્વાદયં પાદો ઽસ્મિન્ શાસ્ત્રે સંગતઃ, સંગતત્વાદ્વીતરાગેણાપિ કર્તવ્ય ઇત્યભિસંધાયોક્તાઙ્ગીકારેણ સમાધત્તે-#બાઢમિત્યાદિના ।
અપદેશેન વ્યાજેન ।
મન્દમતીનામ્ તેષુ શ્રદ્ધાનિમિત્તાનિ બહૂનિ સન્તીતિ તન્નિરાસાય યત્નઃ ક્રિયત ઇત્યર્થઃ ।
સ્વમતશ્રદ્ધાપરમતદ્વેષૌ તુ પ્રધાનસિદ્ધ્યર્થત્વાદઙ્ગીકૃતૌ ।
નાપ્યયં દ્વેષઃ ।
પરપક્ષત્વબુદ્ધ્યા હિ નિરાસો દ્વેષમાવહતિ ન તુ તત્તવનિર્ણયેચ્છયા કૃત ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।
પૌનરુક્ત્યમ્ શઙ્કતે-#નન્વીક્ષતેરિતિ ।
પૂર્વં સાંખ્યાદીનાં શ્રુત્યર્થાનુગ્રાહકર્તકનિરાસાદશ્રૌતત્વમુક્તમ્, સંપ્રતિ શ્રુત્યનપેક્ષાસ્તદીયાઃ સ્વતન્ત્રા યુક્તયો નિરસ્યન્ત ઇત્યર્થભેદાન્ન પુનરુક્તિરિત્યાહ-#તદુચ્યતૈતિ ।
પ્રધાનમચેતનં જગદુપાદાનમિતિ સાંખ્યસિદ્ધાન્તો ઽત્ર વિષયઃ સ કિં પ્રમાણમૂલો ભ્રાન્તિમૂલો વેતિ સંદેહે ઽસર્વધર્મોપપત્તેશ્ચઽઇત્યુક્તધર્માણાં પ્રધાને સંભવાત્તદેવોપાદાનમિત્યાક્ષેપસંગત્યા પ્રમાણમૂલત્વં દર્શયન્ પૂરવપક્ષમાહ-#તત્ર સાખ્યાઇતિ ।
સ્વસિદ્ધાન્તજ્ઞાનસ્ય પરમતનિરાસં પ્રત્યુપજીવ્યત્વાત્ પાદયોઃસંગતિઃ ।
પરમતનિરાસાત્મકત્માત્સર્વેષામધિકરણાનામેતત્પાદસંગતિઃ ।
પૂર્વપક્ષે પ્રમાણમૂલમતવિરોધાદુક્તશ્રુત્યર્થસમન્વયાસિદ્ધિઃ ફલં, સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિત્યાપાદં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
મૂલશ્રૌતસમન્વયદાર્ઢ્યાર્થત્વાદસ્ય પાદસ્ય શ્રુતિસંગતિરિતિ વિવેકઃ ।
ભિદ્યન્ત ઇતિ ભેદા વિકારાઃ, યે વિકારા યેનાન્વિતાસ્તે તત્પ્રકૃતિકા ઇતિ વ્યાપ્તિમાહ-#યથેતિ ।
સર્વં કાર્યં સુખદુઃખમોહાત્મકવસ્તુપ્રકૃતિકં, તદન્વિતત્વાત્, ઘટાદિવદિત્યનુમાનમાહ-#તથેતિ ।
કિમર્થં પ્રધાનં પરિણમતે, તત્રાહ-#ચેતનસ્યેતિ ।
અર્થો ભોગાપવર્ગરૂપઃ, તદર્થં સ્વભાવત એવ પ્રવર્તતે ન તુ કેનચિચ્ચેતનેન પ્રેર્યત ઇત્યર્થઃ ।
તદુક્તમ્-ઽપુરુષાર્થ એવ હેતુર્ન કેનચિત્કાર્યતે કરણમ્ઽઇતિ ।
અનુમાનાન્તરાણિ તૈરુક્તાનિ સ્મારયતિ-#તથેતિ ।
ઉક્તં હિ-ઽભેદાનાં પરિમાણાત્ સમન્વયાચ્છક્તિતઃ પ્રવૃત્તેશ્ચ ।
કારણકાર્યવિભાગાદવિભાગાદ્વૈશ્વરૂપ્યસ્ય ॥
ઽઇતિ ।
અત્ર કારિકાયાં સમન્વયાદિતિ લિઙ્ગં વ્યાખ્યાતમ્ ।
શિષ્ટાનિ વ્યાખ્યાયન્તે ।
તથા હિ-ક્ષિત્યાદીનાં ભેદાનાં કારણમવ્યક્તમસ્તિ, પરિમિતત્વાત્, ઘટવત્ ।
ન ચ દૃષ્ટાન્તે સાધ્યવૈકલ્યં, ઘટોત્પત્તેઃ પ્રાગનભિવ્યક્તઘટાદિરૂપકાર્યવિશિષ્ટત્વેન મૃદો ઽપ્યવ્યક્તત્વાત્ ।
તથા ઘટાદીનાં કારણશક્તિતઃ પ્રવૃત્તેર્મહદાદિકાર્યાણામપિ કારણશક્તિતઃ પ્રવૃત્તિર્વાચ્યા, તચ્છક્તિમત્કારણમવ્યક્તમ્ ।
કિઞ્ચ કારણાત્કાર્યસ્ય વિભાગો જન્મ દૃશ્યતે ક્ષિતેર્મૃત્તિકા જાયતે તતો ઘટ ઇતિ ।
એવમવિભાગઃ પ્રાતિલોમ્યેન પ્રલયો દૃશ્યતે ઘટસ્ય મૃત્તિકાયાં લયઃ તસ્યાઃ ક્ષિતૌ ક્ષિતેરપ્સુ અપાં તેજસીતિ ।
એતૌ વિભાગાવિભાગૌ વૈશ્વરૂપ્યસ્ય વિચિત્રસ્ય ભાવજાતસ્ય દૃશ્યમાનૌ પૃથક્પક્ષીકૃતૌ ક્વચિત્કારણે વિશ્રાન્તૌ વિભાગત્વાદવિભાગત્વાચ્ચ મૃદિ ઘટવિભાગાવિભાગવદિત્યર્થઃ ।
સિદ્ધાન્તયતિ-#તત્ર વદામ ઇતિ ।
કિમનુમાનૈરચેતનપ્રકૃતિકત્વં જગતઃ સાધ્યતે, સ્વતન્ત્રાચેતનપ્રકૃતિકત્વં વા ।
આદ્યે સિદ્ધસાધનતા, અસ્માભિરનાદિત્રિગુણમાયાઙ્ગીકારાત્ ।
દ્વિતીયે ઘટાદિદૃષ્ટાન્તે સાધ્યાપ્રસિદ્ધિરિત્યાહ-#યદીતિ ।
સ્વતન્ત્રમચેતનં પ્રકૃતિરિત્યેતદ્દૃષ્ટાન્તબલેન તદા નિરૂપ્યેત યદિ દૃષ્ટાન્તઃ ક્વચિત્સ્યાત્ ।
નનુ દૃષ્ટઃ ક્વચિદિત્યન્વયઃ ।
સ્વતન્ત્રપદાર્થમાહ-#ચેતનાનધિષ્ટિતમિતિ ।
પરકીયસ્ય સાધ્યસ્યાપ્રસિદ્ધિમુક્ત્વા સત્પ્રતિપક્ષં વક્તું યદ્વિચિત્રરચનાત્મકં કાર્યં તચ્ચેતનાધિષ્ઠિતાચેતનપ્રકૃતિકમિતિ વ્યાપ્તિમાહ-#ગેહેતિ ।
ઇદં જગદ્ચ્ચેતનાધિષ્ચિતાચેતનપ્રકૃતિકં, કાર્યત્વાત્, ગેહવદિતિ પ્રયોગઃ ।
વિપક્ષે વિચિત્રરચનાનુપપત્તિરૂપં સૂત્રોક્તં બાધકતર્કં વક્તું જગતો વૈચિત્ર્યમાહ-#તથેતિ ।
બાહ્યં પૃથિવ્યાદિ ભોગ્યમ્, આધ્યાત્મિકં શરીરાદિ ચ ભોગાધિષ્છાનમિતિ વિભાગઃ ।
પ્રતિનિયતો ઽસાધારણો ઽવયવાનાં વિન્યાસો રચના યસ્ય તદિત્યર્થઃ ।
ઇત્થં વિચિત્રં જગચ્ચેતનાનધિષ્ઠિતા જડપ્રકૃતિઃ કથં રચયેત્ ।
ન કથમપીત્યર્થઃ ।
યચ્ચેતનાનધિષ્ઠિતમચેતનં તન્ન કાર્યકારીતિ વ્યાપ્તિમુક્તતર્કમૂલભૂતામાહ-#લોષ્ટેતિ ।
ચેતનાપ્રેરિતેષુ લોષ્ટાદિષુ કાર્યકારિત્વાદર્શનાદિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચાનાદિજડપ્રકૃતિશ્ચેતનાધિષ્ટિતા, પરિણામિત્વાત્, મૃદાદિવદિત્યાહ-#મૃદિતિ ।
નનુ મૃદાદિદૃષ્ટાન્તે દ્વયમપ્યસ્ત્યચેતનત્વં ચેતનાધિષ્ઠિતત્વં ચેતિ, તત્ર પરિણામિત્વહેતોરચેતનત્વમેવ વ્યાપકં મૃદાદિસ્વરૂપત્વેનાન્તરઙ્ગત્વાત્, નતુ ચેતનાધિષ્ઠિતત્વં વ્યાપકં, તસ્ય મૃદાદિબાહ્યકુલાલાદિસાપેક્ષત્વેન બહિરઙ્ગત્વાત્, તથા ચ પરિણામિત્વે ઽપિ મૂલપ્રકૃતેરચેતનત્વધર્મેણૈવ યોગો ન ચેતનાધિષ્ટિતત્વેનેત્યાશઙ્ક્ય નિષેધતિ-#નચેતિ ।
મહાનસદૃષ્ટાન્તે ઽન્તરઙ્ગસ્યાપિ મહાનસસ્વરૂપસ્ય ધૂમવ્યાપકત્વં નાસ્તિ તદ્ભિન્નસ્ય બહિરઙ્ગસ્યાપિ વહ્નેસ્તદસ્તીત્યન્તરઙ્ગત્વં વ્યાપકત્વે પ્રયોજકં ન ભવતીતિ ભાવઃ ।
કિઞ્ચ યદચેતનં તચ્ચેતનાધિષ્ઠિતમેવ પરિણમત ઇત્યઙ્ગીકારે બાધકાભાવાત્ પ્રત્યુત શ્રુત્યનુગ્રહાચ્ચ તથાઙ્ગીકાર્યમિત્યાહ-#ન ચૈવં સતીતિ ।
સુખદુઃખમોહાન્વયાદિતિ હેતોરસિદ્ધિદ્યોતનાર્થં સૂત્રે ચકાર ઇત્યાહ-#અન્વયાદ્યનુપપત્તેશ્ચેતિ ।
નાનુમાનં યુક્તમિત્યર્થઃ ।
આદિશબ્દઃ પરિમાણાદિગ્રહાર્થઃ ।
શ્બ્દાદીનાં બાહ્યત્વાનુભવાદાન્તરસુખાદ્યાત્મકત્વમસિદ્ધં તન્નિમિત્તત્વાચ્ચ ।
નહિ નિમિત્તનૈમિત્તિકયોરભેદેન યોગો ઽસ્તિ, દણ્ડઘટયોરદર્શનાદિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ યદિ ઘટે મૃદ્વત્સુખાદિકં શબ્દાદ્યન્વિતં સ્યાત્ તર્હિ સર્વૈરવિશેષેણ સુખાદિકમુપલભ્યેત ઘટે મૃદ્વત્ ।
ન તથોપલબ્ધિરસ્તીતિ યોગ્યાનુપલબ્ધ્યા હેત્વભાવનિશ્ચય ઇત્યાહ-#શબ્દાદીતિ ।
વિષયસ્યૈકત્વે ઽપિ પુરુષવાસનાવૈચિત્ર્યાત્ કસ્યચિત્સુખબુદ્ધિઃ કસ્યચિદ્દુઃખબુદ્ધિઃ કસ્યચિન્મોહબુદ્ધિર્દૃશ્યતે ઽતો વિષયાઃ સુખાદ્યાત્મકા ન ભવન્તીત્યર્થઃ ।

એવં સમન્વયાદિતિ હેતું દૂષયિત્વા પરિમાણાદિહેતૂન્ દૂષયતિ-#તથેતિ ।
બુદ્ધ્યાદીનાં પરિમિતત્વેન સંસર્ગપૂર્વકત્વસિદ્ધૌ સંસૃષ્ટાન્યનેકાનિ સત્ત્વરજસ્તમામસિ સિદ્ધ્યન્તિ, એકસ્મિન્ સંસર્ગાસંભવાન્ન બ્રહ્મસિદ્ધિરિતિ સાંખ્યસ્ય ભાવઃ ।
કિમિદં પરિમિતત્વં, ન તાવદ્દેશતઃ પરિચ્છેદઃ, પક્ષાન્તર્ગતાકાશે તસ્યાભાવેન ભાવાસિદ્ધેઃ ।
નાપિ કાલતઃ પરિચ્છેદઃ, સાંખ્યૈઃ કાલસ્યાનઙ્ગીકારાત્,
અવિદ્યાગુણસંસર્ગેણ સિદ્ધસાધનાચ્ચ ।
નાપિ વસ્તુતઃ પરિચ્છેદઃ, સત્ત્વાદીનાં પરસ્પરં ભિન્નત્વે સત્યપિ સાધ્યાભાવેન વ્યભિચારાદિત્યાહ-#સત્ત્વેતિ ।
યદુક્તં કાર્યકારણવિભાગો યત્ર સમાપ્યતે તત્પ્રધાનમિતિ ।
તન્ન ।
બ્રહ્મણિ માયાયાં વા સમાપ્તિસંભવાત્ ।
નચ યઃ કાર્યસ્ય વિભાગઃ સ ચેતનાનધિષ્ઠિતાચેતને સમાપ્ત ઇતિ વ્યાપ્તિરસ્તિ, સર્વત્રાચેતનેષુ ચેતનાધિષ્ટાનદર્શનાદિત્યાહ-#કાર્યેતિ ।
એતેનાવિભાગો ઽપિ વ્યાખ્યાતઃ ।
યત્તુ યત્પરિમિતં તદવ્યક્તપ્રકૃતિપૂર્વકમિતિ વ્યાપ્ત્યન્તરં, તસ્યાપિ ગુણેષ્વનાદિષુ પરિમિતેષુ વ્યભિચારઃ ।
એતેન સદૃશયોરેવ પ્રકૃતિવિકારભાવાદચેતનવિકારાણાનચેતનમેવ પ્રકૃતિરિતિ નિરસ્તમ્ ।
ચેતનાધિષ્ઠિતાચેતનપ્રકૃતિકત્વે ઽપિ સાદૃશ્યોપપત્તેઃ, ઽન વિલક્ષણત્વાત્ઽઇત્યત્ર સાદૃશ્યનિયમસ્ય નિરસ્તત્વાચ્ચ ।
એવં ચેતનાધીનકારણશક્તિતઃ કાર્યપ્રવૃત્તિસંભવાત્ શક્તિતઃ પ્રવૃત્તિલિઙ્ગમન્યથાસિદ્ધમિતિ ભાવઃ ॥1॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.1.1
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.1.2ઃ
પ્રવૃત્તેશ્ ચ

સ્વતન્ત્રમચેતનં કારણત્વેન નાનુમાતવ્યં, તસ્ય સૃષ્ટ્યર્થં-#પ્રવૃત્તેઃઅનુપપત્તેરિતિ ચકારેણાનુપપત્તિપદમનુષજ્ય સૂત્રં યોજનીયમ્ ।
રચનાપ્રવૃત્ત્યોઃ કો ભેદ ઇત્યાશઙ્ક્ય પ્રવૃત્તિસ્વરૂપમાહ-#સામ્યેતિ ।
ગુણાનાં કિલ સામ્યાવસ્થા તત્ત્વાનાં પ્રલયઃ, તદા ન કિઞ્ચિત્ કાર્યં ભવતિ પ્રલયાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
કિન્ત્વાદૌ સામ્યપ્રચ્યુતિરૂપં વૈષમ્યં ભવતિ, તતઃ કસ્યચિદ્ગુણસ્યાઙ્ગિત્વમુદ્ભૂતત્વેન પ્રાધાન્યં કસ્યચિદઙ્ગત્વં શેષત્વમિત્યઙ્ગાઙ્ગિભાવો ભવતિ, તસ્મિન્ સતિ મહદાદિકાર્યોત્પાદનાત્મિકા પ્રવૃત્તિઃ, તયા વિવિધકાર્યવિન્યાસો રચનેતિ ભેદ ઇત્યર્થઃ ।
ગુણાનાં પ્રવૃત્તિશ્ચેતનાધિષ્ઠાનપૂર્વિકા, પ્રવૃત્તિત્વાત્, રથાદિપ્રવૃત્તિવદિત્યાહ-#સાપીતિ ।
વિપક્ષે સ્વતન્ત્રે પ્રવૃત્યનુપપત્તિરિત્યર્થઃ ।
કેચિત્તુ ભેદાનાં પ્રવૃત્તિશક્તિમત્વાચ્ચેતનાનધિષ્ઠતાચેતનપ્રકૃતિકત્વમિતિ શક્તિતઃ પ્રવૃત્તિરિતિ લિઙ્ગં વ્યાચક્ષતે ।
અસ્યાપિ ગુણેષુ વ્યભિચારઃ ।
કાર્યત્વવિશેષણે ચ વિરુદ્ધતા, પ્રવૃત્તિશક્તિમત્વે સતિ કાર્યત્વસ્ય ઘટાદિષુ ચેતનાધિષ્ટિતપ્રકૃતિકત્વેનોક્તસાધ્યવિરુદ્ધેન વ્યાપ્તિદર્શનાદિતિ ઽપ્રવૃત્તેશ્ચઽઇતિ સૂત્રેણ જ્ઞાપિતમ્ ।
નનુ લોકે સ્વતન્ત્રાચેતનાનાં પ્રવૃત્યદર્શને ઽપિ પ્રધાને સા પ્રવૃત્તિઃ સિધ્યતુ, તત્રાહ-#દૃષ્ટાચ્ચેતિ ।
અનુમાનશરણસ્ય તવ દૃષ્ટન્તં વિનાતીન્દ્રિયાર્થસિદ્ધ્યયોગાદિતિ ભાવઃ ।
નનુ પ્રધાનસ્ય પ્રવૃત્તિં ખણ્ડયતા ચેતનસ્ય સૃષ્ટૌ પ્રવૃત્તિર્વાચ્યા સા ન યુક્તેતિ સાંખ્યઃ શઙ્કતે-#નન્વિતિ ।
શુદ્ધચેતનસ્ય પ્રવૃત્ત્યયોગમઙ્ગીકરોતિ-#સત્યમિતિ ।
તર્હિ કેવલસ્યાચેતનસ્ય પ્રવૃત્તિસિદ્ધિરન્યથા સૃષ્ટ્યયોગાત્ ।
, તત્રાહ-#તથાપીતિ ।
કેવલસ્ય ચેતનસ્યાપ્રવૃત્તાવપિ ચેતનાચેતનયોર્મિથઃ સંબન્ધાત્સૃષ્ટિપ્રવૃત્તિરિતિ ભાવઃ ।
ઇમં વેદાન્તસિદ્ધાન્તં સાંખ્યો દૂષયતિ-#ન ત્વિતિ ।
સર્વા પ્રવૃત્તિરચેતનાશ્રયૈવ દૃષ્ટા ।
ન ત્વચેતનસંબન્ધેનાપિચેતનસ્ય ક્વચિત્પ્રવૃત્તિર્દૃષ્ટા ।
તસ્માન્ન ચેતનાત્સૃષ્ટિરિત્યર્થઃ ।
મતદ્વયં શ્રુત્વા મધ્યસ્થઃ પૃચ્છતિ-#કિં #પુનરિતિ ।
યસ્મિન્નચેતને રથાદૌ પ્રવૃત્તિર્દૃષ્ટા તસ્યૈવ સા ન ચેતનસ્તત્ર હેતુરિતિ કિં સાંખ્યમતં સાધુ ઉત યેન ચેતનેનાશ્વાદિના પ્રવૃત્તિસ્તત્પ્રયુક્તા સેતિ વેદાન્તિમતં વા સાધ્વિતિ પ્રશ્નાર્થઃ ।
સાંખ્ય આહ-#નન્વિતિ ।
#ઉભયોઃ ।
પ્રવૃત્તિતદાશ્રયયોરિત્યર્થઃ ।
દૃષ્ટાશ્રયેણૈવ પ્રવૃત્તેરુપપત્તાવદૃષ્ટચેતનપ્રવૃત્તિર્ન કલ્પ્યેતિ ભાવઃ ।
આત્મનો ઽપ્રત્યક્ષત્વે કથં સિદ્ધિઃ, તત્રાહ-#પ્રવૃત્તીતિ ।
જીવદ્દેહસ્ય રથાદિભ્યો વૈલક્ષણ્યં પ્રાણાદિસત્વં લિઙ્ગં દૃષ્ટમિતિ કૃત્વા ચેતનસ્ય સિદ્ધિરિત્યન્વયઃ ।
જીવદ્દેહઃ સાત્મકઃ પ્રાણાદિમત્વાત્, વ્યતિરેકેણ રથાદિવદિત્યાત્મસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
દેહપ્રવૃત્તિઃ સ્વાશ્રયાદન્યેન જ્ઞાનવતા સહભૂતા, પ્રવૃત્તિત્વાત્,
રથપ્રવૃત્તિવદિત્યનુમાનાન્તરસૂચનાય પ્રવૃત્ત્યાશ્રયેત્યુક્તમ્,
સદ્ભાવસિદ્ધિરેવ ન પ્રવર્તકત્વમિત્યેવકારાર્થઃ ।
અનુમિતસ્ય સદ્ભાવમાત્રેણ પ્રવૃત્તિહેતુત્વે સર્વત્રાકાશસ્યાપિ હેતુત્વપ્રસઙ્ગાદિતિ ભાવઃ ।
આત્મનો ઽપ્રત્યક્ષત્વે ચાર્વાકાણાં ભ્રમો ઽપિ લિઙ્ગમિત્યાહ-#અત એવેતિ ।
અપ્રત્યક્ષત્વાદેવેત્યર્થઃ ।
દેહાન્યાત્મનઃ પ્રત્યક્ષત્વે ભ્રમાસંભવાદિતિ ભાવઃ ।
#દર્શનાત્ ।
પ્રવૃત્તિચૈતન્યયોરિતિ શેષઃ ।
પ્રવૃત્તિં પ્રત્યાશ્રયત્વમચેતનસ્યૈવેત્યુક્તમઙ્ગીકૃત્ય ચેતનસ્ય પ્રયોજકત્વં સિદ્ધાન્તી સાધયતિ-#તદભિધીયત ઇતિ ।
રથાદિપ્રવૃત્તાવશ્વાદિચેતનસ્યાન્વયવ્યતિરેકો સ્ફુટૌ તાભ્યાં ચેતનસ્ય પ્રવર્તકત્વં બાહ્યાનામપિ સંમતમિત્યાહ-#લૌકાયતિકાનામપીતિ ।
યઃ પ્રવર્તકઃ સઃ સ્વયં પ્રવૃત્તિમાનશ્વાદિવદિતિ વ્યાપ્તેરાત્મનિ વ્યાપકાભાવાન્ન પ્રવર્તકત્વમિતિ કશ્ચિચ્છઙ્કતે-#નન્વિતિ ।
મણ્યાદૌ વ્યભિચારાન્ન વ્યાપ્તિરિતિ પરિહરતિ-#નેતિ ।
વસ્તુત એકત્વે ઽપિ કલ્પિતં દ્વૈતં પ્રવર્ત્યમસ્તીત્યાહ-#ન ।
#અવિદ્યેતિ ।
અવિદ્યકલ્પિતે નામરૂપપ્રપઞ્ચે તયૈવાવિદ્યારૂપયા માયયા ય આવેશશ્ચિદાત્મનઃ કલ્પિતઃ સંબન્ધસ્તસ્ય વશઃ સામર્થ્યં તેનાન્તર્યામિત્વાદિકમીશ્વસ્યેત્યુક્તત્વાન્ન ચોદ્યાવસર ઇત્યર્થઃ ॥2॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.1.2
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.1.3ઃ
પયો ઽમ્બુવચ્ ચેત્ તત્રાપિ

અનાદિજડસ્ય પ્રવૃત્તિશ્ચેતનાદિના, પ્રવૃત્તિત્વાત્, રથાદિપ્રવૃત્તિવદિતિ સ્થિતમ્ ।
તત્ર ક્ષીરાદૌ વ્યભિચારમાશઙ્ક્ય તસ્યાપિ પક્ષસમત્વેનોક્તાનુમાનાદાગમેન ચ સાધ્યસિદ્ધિર્ન વ્યભિચાર ઇતિ સૂત્રં વ્યાચષ્ટે-#સ્યાદેતદિત્યાદિના ।
#સાધ્યપક્ષેતિ ।
સાધ્યવતા પક્ષેણતુલ્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
#અનુપન્યાસઃ ।
ન વ્યભિચારભૂમિરિતિ યાવત્ ।
ક્ષીરે પ્રવર્તકત્વેન ધેન્વાદેઃ સત્ત્વાચ્ચ ન વ્યભિચાર ઇત્યાહ-#ચેતનાયાશ્ચેતિ ।
#ઉપદર્શિતમ્ ।
અનુમાનાગમાભ્યામિતિ શેષઃ ।
સૂત્રકારસ્ય ઽક્ષીરવદ્ધિઽ ઽતત્રાપિઽઇતિ ચ વક્તુઃ પૂર્વાપરવિરોધમાશઙ્ક્ય લોકદૃષ્ટ્યા શાસ્ત્રદૃષ્ટ્યા ચ સૂત્રદ્વયમિત્યવિરોધમાહ-#ઉપસંહારેતિ ॥3॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.1.3
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.1.4ઃ
વ્યતિરેકાનવસ્થિતેશ્ ચાનપેક્ષત્વાત્

અસ્તુ પ્રધાનસ્યાપિ ધર્માદિ કર્મ પુરુષો વા પ્રવર્તક ઇત્યાશઙ્ક્ય સૂત્રં પ્રવૃત્તં, તદ્વ્યાચષ્ટે-#સાંખ્યાનામિત્યાદિના ।
પ્રધાનવ્યતિરેકેણ કર્મણો ઽનવસ્થિતેઃ પુરુષસ્યોદાસીનત્વાત્ કદાચિત્સૃષ્ટિપ્રવૃત્તિઃ કદાચિત્પ્રલય ઇત્યયુક્તમિત્યર્થઃ ।
કર્મણો ઽપિ પ્રધાનાત્મકસ્યાચેતનત્વાત્ સદાસત્વાચ્ચ ન કાદાચિત્કપ્રવૃત્તિનિયામકત્વમિતિ ભાવઃ ॥4॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.1.4
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.1.5ઃ
અન્યત્રાભાવાચ્ ચ ન તૃણાદિવત્

પુનરપિ દૃષ્ટાન્તબલાત્ પ્રધાનસ્ય સ્વત એવ કાદાચિત્કપ્રવૃત્તિરિત્યાશઙ્ક્ય નિષેધતિ સૂત્રકારઃ-#અન્યત્રેત્યાદિના ।
પૃચ્છતિ-#કથમિતિ ।
ઉત્તરમ્-#નિમિત્તાન્તરેતિ ।
ધેન્વાદિનિમિત્તાન્તરમસ્તીતિ સિદ્ધાન્તયતિ-#અત્રોચ્યત #ઇતિ ।
પ્રહીણં નષ્ટમ્ ।
યદુક્તં ક્ષીરસ્ય સ્વેચ્છયા સંપાદયિતુમશક્યત્વાત્સ્વાભાવિકત્વમિતિ, તત્રાહ-#નચ યથાકામમિતિ ॥5॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.1.5
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.1.6ઃ
અભ્યુપગમે ઽપ્ય્ અર્થાભાવાત્

પ્રધાનસ્ય ન સ્વતઃપ્રવૃત્તિઃ, સ્વતઃપ્રભૃત્યભ્યુપગમે પુરુષાર્થસ્યાપેક્ષાભાવપ્રસઙ્ગાદિત્યેકોર્ઽથઃ ।
તત્રેષ્ટાપત્તિં નિરસ્યતિ-#ઇત્યતઃ પ્રધાનમિતિ ।
ઉક્તપ્રસઙ્ગસ્યેષ્ટત્વે પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
અર્થાસંભવાન્ન સ્વતઃપ્રવૃત્તિરિત્યર્થાન્તરં શઙ્કાપૂર્વકમાહ-#સ યદીત્યાદિના ।
પ્રયોજનમપેક્ષિતં ચેદ્વક્તવ્યમિત્યાહ-#તથાપીતિ ।
કૂટસ્થે પુરુષે સ્વતઃસુખાદિરૂપસ્યાતિશયસ્યાધાતુમશક્યત્વાદધ્યાસાનઙ્ગીકારાચ્ચ ભોગો ન યુક્તઃ ।
કિં ચ પ્રધાનપ્રવૃત્તેર્ભોગાર્થત્વે મોક્ષહેતુવિવેકખ્યાત્યભાવાદનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગશ્ચ, અપવર્ગાર્થત્વે સ્વરૂપાવસ્થાનરૂપમુક્તેઃ સ્વતઃસિદ્ધત્વાત્ પ્રવૃત્તિવૈયર્થ્યં, ભોગાભાવપ્રસઙ્ગશ્ચેત્યર્થઃ ।
તૃતીયં દૂષયતિ-#ઉભયાર્થતેતિ ।
મીયન્તે ભુજ્યન્ત ઇતિ માત્રા ભોગ્યાઃ ।
ઔત્સુક્યનિવૃત્ત્યર્થં યથા ક્રિયાસુ પ્રવર્તતે લોકઃ પુરુષસ્ય વિમોક્ષાર્થં પ્રવર્તતે તદ્વદવ્યક્તમિતિ કારિકોક્તં દૂષયતિ-#નચેતિ ।
ઔત્સુક્યમિચ્છાવિશેષઃ કેવલજડસ્યાત્મનો વા ન યુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
અસ્તિ પુરુષસ્ય દૃક્શક્તિશ્ચિદ્રૂપત્વાત્, અસ્તિ ચ પ્રધાનસ્ય સર્ગશક્તિસ્ત્રિગુણત્વાત્, તયોઃ શક્ત્યોર્દૃશ્યસૃષ્ટી વિના સાર્થક્યાયોગાત્ પ્રધાનસ્ય સૃષ્ટૌ પ્રવૃત્તિરિતિ ચેત્ ।
ન ।
શક્ત્યોર્નિત્યત્વાત્ સૃષ્ટિનિત્યત્વાપત્તિરિત્યાહ-#દૃક્શક્તીતિ ॥6॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.1.6
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.1.7ઃ
પુરુષાશ્મવદ્ ઇતિ ચેત્ તથાપિ

પુરુષસ્ય પ્રવર્તકત્વં નિરસ્તમપિ દૃષ્ટાન્તેન પુનરાશઙ્ક્ય નિષેધતિ-#પુરુષાશ્મવદિતિ ચેત્તથાપિ ।
પ્રધાનસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યં પુરુષસ્યૌદાસીન્યં ચાભ્યુપેતં ત્યજ્યત ઇતિ વદન્તં સાંખ્યંપ્રત્યાહ-#કથં ચેતિ ।
પુરુષસ્ય પરિસ્પન્દઃ પ્રયત્નગુણો વા નાસ્તીતિ વક્તું હેતુદ્વયમ્ ।
પ્રધાનપુરુષયોર્નિત્યત્વાદ્વ્યાપિત્વાચ્ચ નિત્યઃ સંનિધિઃ, અશ્મનસ્તુ પરિમાર્જનમૃજુત્વેન સ્થાપનમનિત્યસંનિધિશ્ચેતિ વ્યાપારો ઽસ્તીત્યનુપન્યાસઃ, સમદૃષ્ટાન્તોપન્યાસો ન ભવતીત્યર્થઃ ।
નનુ ચિજ્જડયોર્દ્રષ્ટૃદૃશ્યભાવયોગ્યતાસ્તિ, તયા તદ્ભાવઃ સંબન્ધ ઇત્યત આહ-#યોગ્યતેતિ ।
ચિજ્જડત્વરૂપાયા યોગ્યતાયા નિત્યત્વાત્સંબન્ધનિત્યત્વાપત્તિરિત્યર્થઃ ।
યથા સ્વતન્ત્રપ્રધાનપ્રવૃત્તિપક્ષો ભોગો ઽપવર્ગ ઉભયં વા ફલમિતિ વિકલ્પ્ય દૂષિતઃ, એવં પુરુષાધીનપ્રધાનપ્રવૃત્તિપક્ષો ઽપિ ફલાભાવેન દૂષણીય ઇત્યાહ-#પૂર્વવચ્ચેતિ ।
સિદ્ધાન્તે પરમાત્મન ઉદાસીનસ્ય કથં પ્રવર્તકત્વમિત્યાશઙ્ક્યાહ-#પરમાત્મેતિ ।
સાંખ્યમતે ઉભયં વિરુદ્ધં સત્યત્વાત્ ।
અસ્મન્મતે કલ્પિતાકલ્પિતયોરવિરોધ ઇત્યતિશયઃ ॥7॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.1.7
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.1.8ઃ
અઙ્ગિત્વાનુપપત્તેશ્ ચ

કિં પ્રધાનાવસ્થા કૂટસ્થવન્નિત્યા, ઉત વિકારિણી ।
આદ્યે દોષમાહ-#તસ્યામિતિ ।
અઙ્ગાઙ્ગિભાવે સામ્યસ્વરૂપનાશઃ સ્યાત્, તતઃ કૌટસ્થ્યભઙ્ગ ઇતિ ભયાદઙ્ગાઙ્ગિત્વાનુપપત્તેઃ સૃષ્ટ્યનુપપત્તિરિત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયં દૂષયતિ-#બાહ્યસ્યેતિ ।
ચિરકાલસ્થિતસ્ય સામ્યસ્ય ચ્યુતૌ નિમિત્તં વાચ્યં તન્નાસ્તીત્યર્થઃ ॥8॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.1.8
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.1.9ઃ
અન્યથાનુમિતૌ ચ જ્ઞશક્તિવિયોગાત્

ગુણાનાં મિથો ઽનપેક્ષસ્વભાવત્વાન્ન સ્વતો વૈષમ્યમિત્યુક્તમ્, તત્ર હેત્વસિદ્ધિમાશઙ્ક્ય સૂત્રકારઃ પરિહરતિ-#અન્યથેતિ ।
અનપેક્ષસ્વભાવાદન્યથા સાપેક્ષત્વેન ગુણાનામનુમાનાત્પૂર્વસૂત્રોક્તો દોષો ન પ્રસજ્યતે ।
ન ચૈવમપસિદ્ધાન્તઃ, કાર્યાનુસારેણ ગુણસ્વભાવાઙ્ગીકારાદિત્યાહ-#ચલં ગુણવૃત્તમિતિ ।
પૂર્વસૂત્રોક્તાઙ્ગાઙ્ગિત્વાનુપપત્તિદોષાભાવમઙ્ગીકૃત્ય પરિહરતિ-#એવમપીતિ ।
કાર્યાર્થં જ્ઞાનશક્તિકલ્પને બ્રહ્મવાદઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
અઙ્ગીકારં ત્યજતિ-#વૈષમ્યેતિ ॥9॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.1.9
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.1.10ઃ
વિપ્રતિષેધાચ્ ચાસમઞ્જસમ્

સૂત્રં વ્યાચષ્ટે-#પરસ્પરેતિ ।
ત્વઙ્માત્રમેવ જ્ઞાનેન્દ્રિયમેકમનેકશબ્દાદિજ્ઞાનકારણં, પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ મનશ્ચેતિ સપ્તેન્દ્રિયાણિ, જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ પઞ્ટમનશ્ચેત્યેકાદશ ।
બુદ્ધિરહઙ્કારો મન ઇતિ ત્રીણિ ।
એકમિતિ બુદ્ધિરેવ ।
એવં પૂર્વાપરવિરોધાદિતિ વ્યાખ્યાય શ્રુતિસ્મૃતિવિપ્રતિષેધાચ્ચેત્યર્થાન્તરમાહ-#પ્રસિદ્ધ ઇતિ ।
તસ્માદ્ભ્રાન્તિમૂલત્વાત્સાંખ્યશાસ્ત્રસ્ય તેન નિર્દેષવેદાન્તસમન્વયસ્ય ન વિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
સ્વમતાસામઞ્જસ્યમસહમાનઃ સાંખ્યઃ પ્રત્યવતિષ્ઠતે-#અત્રાહેતિ ।
તપ્યો જીવસ્તાપકઃ સંસારસ્તયોર્ભેદાનઙ્ગીકારાલ્લોકપ્રસિદ્ધસ્તપ્યતાપકભાવો લુપ્યેતેત્યર્થઃ ।
વિવૃણોતિ-#એકં હીતિ ।
તથા ચ ભેદવ્યવહારલોપ ઇત્યસમઞ્જસમિત્યર્થઃ ।
નનુ તયોરુપાદાનૈક્યે ઽપિ મિથો ભેદો ઽસ્ત્યેવ યથૈકવહ્ન્યાત્મકયોરૌષ્ણ્યપ્રકાશયોઃ, અતો ન વ્યવહારલોપ ઇત્યાશઙ્ક્ય વહ્નેરિવ તાભ્યામાત્મનોમોક્ષો ન સ્યાદિત્યાહ-#યદિ ચેત્યાદિના ।
નનુ સત્યપિ ધર્મિણિ સ્વભાવનાશો મોક્ષ ઉપપદ્યતે, સત્યેવ જલે વીચ્યાદિનાશદર્શનાદિત્યાશઙ્ક્ય દૃષ્ટાન્તાસિદ્ધિમાહ-#યો ઽપીતિ ।
કિઞ્ચ ભેદાઙ્ગીકારે ઽપસિદ્ધાન્તઃ, અનઙ્ગીકારે લેકપ્રસિદ્ધિબાધ ઇત્યાહ-#પ્રસિદ્ધશ્ચેતિ ।
અર્થો હ્યર્જનાલાભાદિનાર્થિનં તાપયતીતિ તાપકઃ, અર્થી તપ્યસ્તયોરભેદે બાધકમાહ-#યદીતિ ।
અર્થિનો ઽન્યસ્યાર્થસ્યાભાવાદર્થિત્વાભાવવદર્થાદન્યસ્યાર્થિનો ઽસત્ત્વાદર્થત્વાભાવઃપ્રસજ્યેતેત્યાહ-#તથાર્થસ્યાપીતિ ।
પ્રસઙ્ગસ્યેષ્ટત્વં નિરાકરોતિ-#ન ચૈતદસ્તીતિ ।
અર્થત્વં હિ કામનાવિષયત્વં, તચ્ચ કામ્યાદન્યસ્ય કામયિતુરસત્વાન્ન સ્યાત્ ।
ન હિ સ્વસ્ય સ્વાર્થત્વમસ્તિ કામ્યસ્યૈવ કામયિતૃત્વાયોગાત્ ।
તસ્માદ્ભેદો ઽઙ્ગીકાર્ય ઇત્યર્થઃ ।
ઇતશ્ચ ભેદ ઇત્યાહ-#સંબન્ધીતિ ।
તથાનર્થાનર્થિનાવપિ ભિન્નાવિત્યન્વયઃ ।
અર્થાનર્થયોઃ સ્વરૂપોક્તિપૂર્વકં તાપકત્વં સ્ફુટયતિ-#અર્થિનો ઽનુકૂલ ઇતિ ।
અદ્વૈતમતે મુક્તેરયોગમુક્ત્વા સ્વમતે યોગમાહ-#જાત્યન્તરેતિ ।
તયા તપ્યયા બુદ્ધ્યા પુરુષસ્ય સંયોગઃ સ્વસ્વામિભાવસ્તસ્ય હેતુરનાદિરવિવેકસ્તસ્ય પરિહારો વિવેકસ્તસ્માન્નિત્યમુક્તસ્યાપિ પુરુષસ્ય કથઞ્ચિદુપચારાન્મોક્ષોપપત્તિરિત્યર્થઃ ।
યથા યોદ્ધૃગતૌ જયપરાજયૌ રાજન્યુપચર્યેતે તથા પુરુષાદત્યન્તભિન્નબુદ્ધિગતૌ બન્ધમોક્ષૌ પુરુષે ઉપચર્યેતે ।
તદુક્તમ્-ઽસૈવ ચ બધ્યતે મુચ્યતે ચઽઇતિ ।
સિદ્ધાન્તયતિ-#અત્રેતિ ।
કિં પરમાર્થદૃષ્ટ્યા તપ્યતાપકભાવાનુપપત્તિરુચ્યતે, વ્યવહારદૃષ્ટ્યા વા ।
નાદ્ય ઇત્યાદ્યાહ-#ન ।
#એકત્વાદેવેતિ ।
દોષત્વમિતિ શેષઃ ।
તસ્યા અદોષત્વં વિવૃણોતિ-#ભવેદિત્યાદિના ।
એતત્ત્વાત્ત્વિકં વિષયવિષયિત્વં ન ત્વસ્તીત્યર્થઃ ।
યત્ર તપ્યતાપકભાવો દૃષ્ટસ્તત્રૈવેતિ વ્યવહારપક્ષમાદાય સિદ્ધાન્તી બ્રૂતે-કિં#ન #પશ્યસીતિ ।
દેહસ્ય તપ્યત્વે દેહાત્મવાદાપત્તિરિતિ શઙ્કતે-#નન્વિતિ ।
અચેતનસ્યૈવ દેહસ્ય તપ્તિર્નેતિ વદતા સાંખ્યેન વક્તવ્યં કિં ચેતનસ્ય કેવલસ્ય તપ્તિઃ, કિંવા દેહસંહતસ્ય, ઉત તપ્તેઃ, આહોસ્વિત્ સત્ત્વસ્ય ।
નાદ્ય ઇત્યાહ-#ઉચ્યત ઇતિ ।
ન દ્વિતીયતૃતીયવિત્યાહ-#નાપીત્યાદિના ।
ચતુર્થં શઙ્કતે-#સત્ત્વમિતિ ।
સત્તવરજસોસ્તપ્યતાપકત્વે પુરુષસ્ય બન્ધાભાવાચ્છાસ્ત્રારમ્ભવૈયર્થ્યમિતિ પરિહરતિ-#ન ।
#તાભ્યામિતિ ।
અસઙ્ગત્વે ઽપિ પુરુષસ્ય તપ્યસત્ત્વપ્રતિબિમ્બત્વાત્તપ્તિરિતિ શઙ્કતે-#સત્ત્વેતિ ।
તર્હિ જલચન્દ્રસ્ય ચલનવન્મિથ્યૈવ તપ્તિરિત્યસ્મત્પક્ષ આગત ઇત્યાહ-#પરમાર્થત ઇતિ ।
ઇવશબ્દમાત્રેણ કથં મિથ્યા તપ્ત્યવગમ ઇતિ ચેત્તદુચ્યતે-ઇવશબ્દસ્તપ્યબુદ્ધિસત્ત્વસાદૃશ્યં બ્રૂતે, તચ્ચ સાદૃશ્યં પુરુષસ્ય તપ્યત્વરૂપં ચેત્ કલ્પિતમેવ વસ્તુતસ્તપ્ત્યભાવાદિત્યુપપાદયતિ-#ન ચેદિતિ ।
પુરુષો વસ્તુતસ્તપ્તિશૂન્યશ્ચેદિવશબ્દો ન દોષાય મિથ્યાતપ્તિપરત્વાદિત્યર્થઃ ।
મિથ્યાસાદૃશ્યમેવ દોષ ઇતિ ચેત્, નેત્યાહ-#નહીતિ ।
સવિષયત્વં નિર્વિષયત્વં ચેવશબ્દાર્થઃ કલ્પિત એવ દ્રષ્ટવ્યઃ ।
સાંખ્યસ્યાવિદ્યકે તપ્યતાપકત્વે સતિ મમાપિ કિઞ્ચિન્ન દુષ્યતિ કિન્તુ દૃષ્ટમેવ સંપન્નમિત્યર્થઃ ।
યદિ મિથ્યાતપ્યત્વાઙ્ગીકારે ઽપસિદ્ધાન્તઃ સ્યાદિતિ ભીત્યા સત્યં તપ્યત્વં પુરુષસ્યોચ્યતે તથાપ્યપસિદ્ધાન્તઃ, કૌટસ્થ્યહાનાત્ ।
અનિર્મોક્ષશ્ચ, સત્યસ્યાત્મવન્નિવૃત્તયોગાદિત્યાહ-#અથેત્યાદિના ।
કિઞ્ચ રજસો નિત્યત્વાદ્દુઃખસાતત્યમિત્યાહ-#નિત્યત્વેતિ ।
અત્ર સાંખ્યઃ શઙ્કતે-#તપ્યેતિ ।
સત્ત્વં પુરુષો વા તપ્યશક્તિઃ, તાપકશક્તિસ્તુ રજઃ, નિમિત્તમવિવેકાત્મકદર્શનં તમસ્તેન સહિતઃ સનિમિત્તઃ સંયેગઃ પુરુષસ્ય ગુણસ્વામિત્વરૂપસ્તદપેક્ષત્વાદિત્યર્થઃ ।
મોક્ષસ્તપ્ત્યભાવઃ ।
નિમિત્તસ્ય નિવૃત્ત્યભાવાન્ન મોક્ષ ઇતિ સિદ્ધાન્તી પરિહરતિ-#નેતિ ।
તમસો નિવૃત્ત્યભાવે ઽપિવિવેકેનોપરમાન્મોક્ષ ઇત્યત આહ-#ગુણાનાં ચેતિ ।
ઽચલં ગુણવૃત્તમ્ઽઇત્યઙ્ગીકારાદિતિ ભાવઃ ।
પરપક્ષે બન્ધમોક્ષાનુપપત્તિમુક્ત્વા સ્વપક્ષમુપસંહરતિ-#ઔપનિષદસ્ય ત્વિતિ ।
વસ્તુત એકત્વેન બન્ધાભાવાન્ન મુક્ત્યભાવશઙ્કાવસરઃ ।
વ્યવહારસ્તુ ભેદાઙ્ગીકારાત્તપ્યતાપકભાવો બન્ધઃ તત્ત્વજ્ઞાનાત્તન્નિવૃત્તિશ્ચોપપદ્યત ઇતિ ન ચોદ્યાવસર ઇત્યર્થઃ ॥10॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.1.10
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.2.11ઃ
મહદ્દીર્ઘવદ્ વા હ્રસ્વપરિમણ્ડલાભ્યામ્

વૃત્તાનુવાદેન ઽમહદ્દીર્ઘવત્ઽઇતિ સ્વમતસ્થાપનાત્મકાધિકરણસ્ય સંગતિમાહ-#પ્રધાનેતિ ।
યદ્યપિ સાંખ્યમતનિરાસાનન્તરં પરમાણુવાદો નિરાકર્તવ્યઃ સ્વમતસ્થાપનસ્ય સ્મૃતિપાદે સંગતત્વાત્ તથાપિ પૂર્વત્ર પ્રધાનગુણાનાં સુખાદીનાં જગત્યનન્વયાત્પ્રધાનસ્યાનુપાદાનત્વમુક્તં, તથા બ્રહ્મગુણચૈતન્યાનન્વયાદ્બ્રહ્મણો ઽપિ નોપાદાનત્વમિતિ દોષો દૃષ્ટાન્તસંગતિલાભાદત્ર સમાધીયત ઇત્યર્થઃ ।
ચેતનાદ્બ્રહ્મણો જગત્સર્ગવાદી વેદાન્તસમન્વયો વિષયઃ ।
સ કિં યઃ સમવાયિકારણગુણઃ સ કાર્યદ્રવ્યે સ્વસમાનજાતીયગુણારમ્ભકસ્તન્તુશૌક્લ્યવદિતિ ન્યાયેન વિરુધ્યતે ન વેતિ સંદેહે ન્યાયસ્યાવ્યભિચારાદ્વિરુધ્યત ઇતિ પ્રાપ્તે વ્યભિચારાન્ન તદ્વિરોધ ઇતિ સિદ્ધાન્તસૂત્રં વ્યાચષ્ટે-#એષેત્યાદિના ।
યદ્યપિ ઽન વિલક્ષણત્વાત્ઽઇત્યત્ર ચેતનાદચેતનસર્ગઃ સાધિતસ્તથાપિ વૈશેષિકન્યાયસ્ય તદીયપ્રક્રિયયા વ્યભિચારોક્ત્યર્થત્વાદસ્ય સૂત્રસ્ય ન ગતાર્થતા ।
પ્રલયકાલે પરમાણવો નિશ્ચલા અસંયુક્તાસ્તિષ્ઠન્તિ સર્ગકાલે ચાદૃષ્ટવદાત્મસંયોગાત્તેષુ કર્મ ભવતિ, તેન સંયોગાદ્દ્રવ્યાન્તરસૃષ્ટિર્ભવતિ, કારણગુણાઃ કાર્યે ગુણાન્તરમાનભન્ત ઇતિ સામાન્યેન પ્રક્રિયામુક્ત્વા વિશેષતસ્તામાહ-#યદા દ્વાવિતિ ।
પરમાણુઃ પરિમણ્ડલઃ, તદ્ગતં પરિમાણં પારિમાણ્ડલ્યમિત્યુચ્યતે, તચ્ચ સ્વસમાનજાતીયગુણારમ્ભકં ન ભવતીત્યુક્તન્યાયસ્ય વ્યભિચાર ઇતિ ભાવઃ ।
વ્યભિચારસ્થલાન્તરમાહ-#યદાપિ દ્વે ઇતિ ।
દ્વે દ્વે ઇતિ શબ્દદ્વયં પઠિતવ્યમ્, એવં સતિ ચતુર્ભિર્દ્વ્યણુકૈશ્ચતુરણુકારમ્ભ ઉપપદ્યતે, યથાશ્રુતે તુ દ્વાભ્યાં દ્વ્યણુકાભ્યાં મહતશ્ચતુરણુકસ્યારમ્ભો ન યુજ્યતે, કારણગતં મહત્વં બહુત્વં વા વિના કાર્યે મહત્વાયોગાદિતિ મન્તવ્યમ્ ।
પ્રકટાર્થકારાસ્તુ યદ્દ્વાભ્યાં દ્વ્યણુકાભ્યામારબ્ધં કાર્યે મહત્વં દૃશ્યતે તસ્ય હેતુઃ પ્રચયો નામ પ્રશિથિલાવયવસંયોગ ઇતિ રાવણપ્રણીતે ભાષ્યે દૃશ્યત ઇતિ ચિરન્તનવૈશેષિકદૃષ્ટ્યેદં ભાષ્યમિત્યાહુઃ ।
સર્વથાપિ દ્વ્યણુકગતહ્રસ્વત્વાણુત્વપરિમાણયોરનારમ્ભકત્વાદ્વ્યભિચરઃ ।
યદ્યપિ તાર્કિકા દ્વાભ્યામેવ પરમાણુભ્યાં દ્વ્યણુકં ત્રિભિર્દ્વ્યણુકૈસ્ત્ર્યણુકમિતિ કલ્પયન્તિ તથાપિ તર્કસ્યાપ્રતિષ્ઠાનાન્ન નિયમ ઇતિ મત્વા બ્રૂતે-#યદાપિ બહવ ઇતિ ।
કારકગુણાઃ શુક્લાદયઃ સમાનજાતીયગુણારમ્ભકાઃ, કાર્યદ્રવ્યપરિમાણં તુ ન કારણપરિમાણારભ્યં કિન્તુ કારણગતસંખ્યારભ્યમિતિ પ્રક્રિયા તુલ્યેત્યર્થઃ ।
એવં પ્રક્રિયાં દર્શયયિત્વા સૂત્રં યોજયન્ વ્યભિચારમાહ-#તદેવમિતિ ।
પરમાણુભ્ય એવ મહદ્દીર્ઘં ચેત્યનિયતપ્રક્રિયામાશ્રિત્યોક્તમ્ ।
નિયતપ્રક્રિયામાશ્રિત્ય વ્યભિચારમાહ-#યથા વેતિ ।
અણુહ્રસ્વેભ્યો દ્વ્યણુકેભ્યો ઽણુદ્રવ્યં ન જાયતે હ્રસ્વમપિ ન જાયત ઇતિ વ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ ।
સૂત્રે વાશબ્દશ્ચાર્થો ઽનુક્તાણુસમુચ્ચયાર્થઃ ।
તથા ચ હ્રસ્વપરિમણ્ડલાભ્યાં દ્વ્યણુકપરમાણુભ્યાં મહદ્દીર્ઘાણુવચ્ચેતનાદચેતનં જાયત ઇતિ સૂત્રયોજના ।
તત્ર હ્રસ્વાન્મહદ્દીર્ઘં ત્ર્યણુકં પરિમણ્ડલાદણુ દ્વ્યણુકમિતિ વિભાગઃ ।
દૃષ્ચાન્તવૈષમ્યં શઙ્કતે-#અથ મન્યસ ઇતિ ।
અચેતનૈવ વિરોધિગુણ ઇત્યત આહ-#ન હ્યચેતનેતિ ।
કાર્યદ્રવ્યસ્ય પરિમાણાન્તરાક્રાન્તત્વમઙ્ગીકૃત્ય વિવક્ષિતાંશસામ્યમાહ-#મૈવમિતિ ।
અઙ્ગીકારં ત્યજતિ-#નચેતિ ।
ઉત્પન્નં હિ પરિમાણાન્તરં વિરોધિ ભવતિ, તદુત્પત્તેઃ પ્રાગ્વિરોધ્યભાવાત્ દ્વ્યણુકે પારિમાણ્ડલ્યારમ્ભઃ કિં ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
નનુ વિરોધિપરિમાણેન સહૈવ દ્રવ્યં જાયત ઇત્યત આહ-#આરબ્ધમપીતિ ।
સહોત્પત્તાવપસિદ્ધાન્તઃ ।
અતો વિરોધ્યભાવઃ સિદ્ધ ઇતિ ભાવઃ ।
અણુત્વાદ્યારમ્ભે વ્યગ્રત્વાત્ પારિમાણ્ડલ્યાદેઃ સ્વસમાનગુણાનારમ્ભકત્વમિત્યાશઙ્ક્ય નિષેધતિ-#નચેતિ ।
વ્યગ્રત્વમન્યથાસિદ્ધમ્ ।
તત્ર હેતુઃ-#પરિમાણન્તરસ્યેતિ ।
અન્યહેતુકત્વે સૂત્રાણ્યુદાહરતિ-#કારણેતિ ।
કારણાનાં દ્વ્યણુકાનાં બહુત્વાત્ ત્ર્યણુકે મહત્વં મૃદો મહત્વાત્ ઘટે મહત્વં, દ્વિતૂલપિણ્ડારબ્ધે ઽતિસ્થૂલતૂલપિણ્ડે પ્રચયાદવયવસંયોગવિશેષાન્મહત્વમિત્યર્થઃ ।
મહત્વવિરુદ્ધમણુત્વં પરમાણુગતદ્વિત્વસંખ્યયા દ્વ્યણુકે ભવતીત્યાહ-#તદિતિ ।
યન્મહત્વસ્યાસમવાયિકારણં તદેવ મહત્વસમાનાધિકરણસ્ય દીર્ઘત્વસ્ય, યચ્ચાણુત્વસ્યાસમવાયિ કારણં તદેવાણુત્વાવિનાભૂતહૃસ્વત્વસ્યાસમવાયિકારણમિત્યતિદિશતિ-#એતેનેતિ ।
અતો મહત્વાદાવહેતુત્વાત્પારિમાણ્ડલ્યાદીનાં વ્યગ્રત્વસિદ્ધમિતિ ભાવઃ ।
તેષાં સંનિધિવિશેષાભાવાન્ન સમાનગુણારમ્ભકત્વમિત્યપિ ન વાચ્યમિત્યાહ-#નચેતિ ।
પારિમાણ્ડલ્યાદીનામપિ બહુત્વાદિવત્સમવાયિકારણગતત્વાવિશેષાદિત્યર્થઃ ।
તેષામનારમ્ભકત્વે કાર્યદ્રવ્યસ્ય વિરોધિગુણાક્રાન્તત્વં વ્યગ્રત્વમસંનિધિર્વા ન હેતુરિત્યુક્તિફલમાહ-#તસ્માદિતિ ।
યત્તુ કારણગુણઃ સ્વસમાનગુણારમ્ભક ઇતિ વ્યાપ્તેઃ સામાન્યગુણેષુ પારિમાણ્ડલ્યાદિષુ વ્યભિચારે ઽપિ યો દ્રવ્યસમવાયિકારણગતો વિશેષગુણઃ સ સ્વસમાનજાતીયગુણારમ્ભક ઇતિ વ્યાપ્તેશ્ચૈતન્યસ્ય વિશેષગુણત્વાદારમ્ભકત્વં દુર્વારમિતિ, તન્મન્દં, ચિત્રપટહેતુતન્તુગતેષુ નીલાદિરૂપેષુવિજાતીયચિત્રરૂપહેતુષુ વ્યભિચારાચ્ચૈતન્યસ્યાત્મત્વેન ગુણત્વાભાવાચ્ચેતિ મન્તવ્યમ્ ।
તસ્માચ્ચેતનાદ્વિજાતીયારમ્ભો યુક્ત ઇતિ સ્થિતમ્ ।
તત્રોદાહણાન્તરમાહ-#સંયોગાચ્ચેતિ ।
નનુ ચેતનં બ્રહ્મ કાર્યોપાદાનત્વાદ્દ્રવ્યં, તન્ન વિલક્ષણસ્યોપાદાનમિતિ પ્રકૃતે કિઞ્ચિદ્દ્રવ્યમેવ વિલક્ષણકાર્યકરમુદાહર્તવ્યમ્, ન સંયોગસ્ય ગુણસ્યોદાહરણમિતિ શઙ્કતે-#દ્રવ્ય ઇતિ ।
ગુણાત્ દ્રવ્યવચ્ચેતનાદચેતનારમ્ભ ઇતિ વિલક્ષણારમ્ભકત્વાંશે ઽયં દૃષ્ટાન્ત ઇતિ પરિહરતિ-#નેતિ ।
અનિયમઃ કણાદસંમત ઇત્યાહ-#સૂત્રકારો ઽપીતિ ।
એતાવતા કથમનિયમઃ, તત્રાહ-#એતદુક્તમિતિ ।
નવિલક્ષણત્વન્યાયેન પુનરુક્ત્યભાવે ઽતિદેશાધિકરણેન પુનરુક્તિરિતિ શઙ્કતે-#નન્વતિદેશ ઇતિ ।
સમાનગુણારમ્ભનિયમસ્ય પારિમાણ્ડલ્યાદિદૃષ્ટાન્તેન ભઙ્ગાર્થમસ્યારમ્ભ ઇત્યાહ-#સત્યમિતિ ।
તસ્યૈવાતિદેશસ્યેત્યર્થઃ ॥11॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.2.11
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.3.12ઃ
ઉભયથાપિ ન કર્માતસ્તદભાવઃ

વૈશેષિકમતપરીક્ષામારભતે-#ઉભયથાપિ ન કર્માતસ્તદભાવઃ ।
નાસ્ય પ્રાસઙ્ગિકેન પૂર્વાધિકરણેન સંગતિરપેક્ષિતેતિ મન્વાનઃ પ્રધાનસ્યેશ્વરાનધિષ્ઠિતસ્યાકારણત્વે ઽપિ પરમાણૂનાં તદધિષ્ઠિતાનાં કારણત્વમસ્ત્વિતિ પ્રત્યુદાહરણસંગત્યા સાંખ્યાધિકરણાનન્તર્યમસ્ય વદંસ્તાત્પર્યમાહ-#ઇતાનીમિતિ ।
દ્વ્યણુકાદિક્રમેણ પરમાણુભિર્જગદારભ્યત ઇતિ વૈશેષિકરાદ્ધાન્તો ઽત્ર વિષયઃ ।
સ કિં માનમૂલો ભ્રાન્તિમૂલો વેતિ સંદેહે પૂર્વપક્ષયતિ-#સ ચેતિ ।
તૈઃ પટાદિભિઃ સામાન્યં ક્ષિત્યાદેઃ કાર્યર્દ્રવ્યત્વં તેનેત્યર્થઃ ।
વિમતં સાવયવં ક્ષિત્યાદિકં સ્વન્યૂનપરિમાણસંયોગસચિવાનેકદ્રવ્યારબ્ધં, કાર્યદ્રવ્યત્વાત્, પટાદિવદિતિ પ્રયોગઃ ।
સ્વેષ્ટપરમાણુસિદ્ધ્યર્થાનિ સાધ્યવિશેષણાનિ ।
નન્વેતાવતા કથં પરમાણુસિદ્ધિઃ, તત્રાહ-#સ ચાયમિતિ ।
વિમતં સાવયવત્વં પક્ષતાવચ્છેદકં યતો નિવર્તતે સ ન્યૂનપરિમાણસ્યાપકર્ષસ્ય પર્યન્તત્વેનાવસાનભૂમિત્વેનાવગતઃ પરમાણુરિત્યર્થઃ ।
યાવત્સાવયવમનુમાનપ્રવૃત્તેઃ દ્વ્યણુકન્યૂનદ્ર્યં નિરવયવં સિદ્ધ્યતીતિ ભાવઃ ।
જગન્નિત્યત્વવાદાત્ કાર્યદ્રવ્યત્વહેત્વસિદ્ધિરિતિ વદન્તં પ્રત્યાહ-#સર્વં ચેતિ ।
વિમતમાદ્યન્તવત્, સાવયવત્વાત્, પટવદિત્યર્થઃ ।
હેતોરસિદ્ધિં નિરસ્યાપ્રયોજકત્વં નિરસ્યતિ-#નચેતિ ।
તે કતિવિધા ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયાંમાહ-#તાનીતિ ।
પ્રલયે ચૈષામપિ નાશાન્ન જગત્કારણત્વમિત્યાશઙ્ક્યાહ-#તેષાં ચેતિ ।
અવયવાનાં વિભાગાન્નાશાન્નાવયવિનો નાશઃ ।
પરમાણૂનાં નિરવયવત્વેનાવયવવિભાગાદેર્નાશહેતોરસંભવાન્ન નાશ ઇત્યર્થઃ ।
તેષાં નિત્યત્વે ફલિતં સૃષ્ટિક્રમમાહ-#તત ઇતિ ।
એવં કાણાદમતસ્ય માનમૂલત્વાત્તેન વેદાન્તસમન્વયસ્ય વિરોધાદસિદ્ધિરિતિ પૂર્વપક્ષે ફલમ્ ।
તસ્ય ભ્રાન્તિમૂલત્વાદવિરોધ ઇતિ સિદ્ધાન્તયતિ-#તત્રેદમિતિ ।
પ્રલયે વિભક્તાનાં પરમાણૂનામન્યતરકર્મણો ઽભયકર્મણા વા સંયોગો વાચ્યઃ, કર્મણશ્ચ નિમિત્તં પ્રયત્નાદિકં દૃષ્ટં, યથા પ્રયત્નવદાત્મકસંયોગાદ્દેહચેષ્ટા, વાય્વાદ્યભિઘાતાદ્વૃક્ષાદિચલનં, હસ્તનોદનાદિષ્વાદિગમનં, તદ્વદણુકર્મણો દૃષ્ટં નિમિત્તમભ્યુપગમ્યતે ન વા ।
દ્વિતીયે કર્માનુત્પત્તિઃ નાદ્યઃ, પ્રયત્નાદેઃ સૃષ્ટ્યુત્તરકાલીનત્વાદિત્યુભયથાપિ ન કર્મ સંભવતિ ।
અતઃ કર્માસંભવાત્તસ્ય સંયોગપૂર્વકદ્વ્યણુકાદિસર્ગસ્યાભાવ ઇતિ સૂત્રાર્થઃ ।
સ્થિરસ્ય વેગવદ્દ્રવ્યસંયોગાવિશેષો ઽભિઘાતઃ સ એવ ચલસ્ય નોદનમિતિ ભેદઃ ।
દૃષ્ટનિમિત્તાભાવે ઽપ્યદૃષ્ટવદાત્મસંયોગાદણુષુ કર્મેતિ શઙ્કતે-#અથાદૃષ્ટમિતિ ।
વિકલ્પપુરઃસરં દૂષયતિ-#તત્પુનરિતિ ।
જડાત્મવદણોરાશ્રયત્વં કિ ન સ્યાદિતિ મત્વા વિકલ્પઃ કૃત ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।
અત્રાપિ સૂત્રં યોજયતિ-#ઉભયથેતિ ।
જીવાધિષ્ઠિતમદૃષ્ટં નિમિત્તમસ્ત્વિત્યત આહ-#આત્મનશ્ચેતિ ।
અચેતનત્વાન્નાધિષ્ઠાતૃત્વમિતિ શેષઃ ।
ભિન્નેશ્વરસ્યાધિષ્ઠાતૃત્વમગ્રે નિરાકરિષ્યતે ।
અચેતનત્વમદૃષ્ટસ્યકર્મનિમિત્તત્વાભાવે હેતુરુક્તઃ ।
હેત્વન્તરમાહ-#આત્મસમવાયિત્વેતિ ।
ગુરુત્વવદદૃષ્ટમપિ સ્વાશ્રયસંયુક્તે ક્રિયાહેતુરિતિ શઙ્કતે-#અદૃષ્ટવદેતિ ।
વિભુસંયોગસ્યાણુષુ સદા સત્ત્વાત્ ક્રિયાસાતત્યે પ્રલયાભાવઃ સ્યાદિતિ દૂષયતિ-#સંબન્ધેતિ ।
કાદાચિત્કપ્રવૃત્તેરદૃષ્ટનિયમ્યત્વાયોગે ઽપીશ્વરાન્નિયમ ઇત્યત આહ-#નિયામકાન્તરેતિ ।
યજ્જ્ઞાનં તચ્છરીરજન્યમિતિ વ્યાપ્તિવિરોધેન નિત્યજ્ઞાનાસિદ્ધેસ્તદ્ગુણ ઈશ્વરો નાસ્તિ, અસ્તિત્વે ઽપિ સદા સત્ત્વાન્ન નિયામકત્વમિતિ ભાવઃ ।
સૂત્રાર્થં નિગમયતિ-#તદેવમિતિ ।
સંયોગસ્ય હેતુત્વં ખણ્ડયિત્વા સ્વરૂપં ખણ્ડયતિ-#સંયોગશ્ચાણોરિતિ ।
સંયોગસ્ય વ્યાપ્યવૃત્તિત્વે એકસ્મિન્નિતરસ્યાન્તર્ભાવાત્કાર્યસ્ય પૃથુત્વાયોગાત્ સર્વં કાર્યં પરમાણુમાત્રં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ સાંશદ્રવ્યે સંયોગસ્યૈકાંશવૃત્તિત્વં દૃષ્ટં તદ્વિરોધાદ્વ્યાપ્યવૃત્તિત્વં ન કલ્પ્યમિત્યાહ-#દૃષ્ટેતિ ।
પરમાણોઃ સંયોગ એકદેશેન ચેદિતિ સંબન્ધઃ ।
દિગ્ભેદેન કલ્પિતપ્રદેશસ્થસંયોગસ્યાપિ કલ્પિતત્વાત્તતઃ કાર્યં નોત્પદ્યેત, ઉત્પન્નં વા મિથ્યા સ્યાદિત્યપસિદ્ધાન્ત ઇત્યર્થઃ ।
કાણાદાનાં સર્ગપ્રત્યુક્તૌ સૂત્રં યોજયિત્વા પ્રલયનિરાસે ઽપિ સૂત્રં યોજયતિ-#થા ચેતિ ।
પરમાણૂનાં કર્મણા સંયોગાત્સર્ગઃ, વિભાગાત્પ્રલય ઇતિ પ્રક્રિયા ન યુક્તા, યુગપદનન્તપરમાણૂનાં વિભાગે નિયતસ્યાભિઘાતાદેર્દૃષ્ટસ્ય નિમિત્તસ્યાસત્ત્વાત્ ધર્માધર્મરૂપાદૃષ્ટસ્ય સુખદુઃખાર્થત્વેન સુખદુઃકશૂન્યપ્રલયપ્રયોજકત્વાયોગાન્નાદૃષ્ટનિમિત્તેન કર્મણા વિભાગઃ સંભવતિ ।
તથા ચ દૃષ્ટાદૃષ્ટનિમિત્તયોરસત્ત્વાદુભયથાપિ સંયોગાર્થત્વેન વિભાગાર્થત્વેન ચ કર્મ નાસ્તિ, અતઃ કર્માભાવાત્તયોઃ સંયોગવિભાગપૂર્વકયોઃ સર્ગપ્રલયયોરભાવ ઇતિ સૂત્રયોજના ॥12॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.3.12
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.3.13ઃ
સમવાયાભ્યુપગમાચ્ ચ સામ્યાદ્ અનવસ્થિતેઃ

#સમવાયાભ્યુપગમાચ્ચ તદભાવઃ ।
અણુવાદાસંભવ ઇતિ યોગ્યતયા સંબધ્યતે દ્વ્યણુકસમવાયયોઃ પરમાણુભિન્નત્વસામ્યાત્ દ્વ્યણુકવત્સમવાયસ્યાપિ સમવાયાન્તરમિત્યનવસ્થિતિરિત્યર્થઃ ।
નન્વિહ તન્તુષુ પટ ઇત્યાદિવિશિષ્ટધીનિયામકઃ સમવાયો ન સંબન્ધાન્તરમપેક્ષતે, સ્વરૂપેણૈવ નિત્યસંબદ્ધત્વાદિતિ શઙ્કતે-#નન્વિહેતિ ।
સંયોગસ્યાપિ સ્વરૂપસંબન્ધોપપત્તેઃ સમવાયો ન સ્યાદિતિ દૂષયતિ-#નેતિ ।
સંબન્ધિભિન્નત્વાચ્ચેદપેક્ષા સમવાયસ્યાપિ તુલ્યા ।
#ગુણપરિભાષાયાશ્ચેતિ ।
ગુણત્વાભાવે ઽપિ કર્મસામાન્યાદીનાં સમવાયાઙ્ગીકારાદ્ગુણત્વં સમવાયિત્વે ન વ્યાપકમ્ ।
નાપિ વ્યાપ્યં, ગુણસ્યાપિ સમવાયવત્સ્વરૂપસંબન્ધસંભવેન વ્યાપ્ત્યનુકૂલતર્કાભાવાત્ ।
તસ્માત્ સંબન્ધિભિન્નત્વમેવ સંબન્ધાન્તરાપેક્ષાયાં કારણં, તસ્ય સમવાયે ઽપિ તુલ્યત્વાદનવસ્થા દુર્વારા ।
સા ચ મૂલક્ષયકારી ।
તયા સમવાયાસિદ્ધૌ સમવેતદ્વ્યણુકાસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ॥13॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.3.13
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.3.14ઃ
નિત્યમ્ એવ ચ ભાવાત્

સૂત્રં વ્યાચષ્ટે-#અપિચેતિ ।
અનુભવસ્વભાવત્વે નૈમિત્તિકી પ્રવૃત્તિર્વાચ્યા, નિમિત્તં ચ કાલાદૃષ્ટાદિકં નિત્યસંનિહિતમિતિ નિત્યમેવ પ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગઃ, તસ્યાનિમિત્તત્વે પ્રવૃત્ત્યભાવ ઇત્યર્થઃ ॥14॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.3.14
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.3.15ઃ
રૂપાદિમત્ત્વાચ્ ચ વિપર્યયો દર્શનાત્

કિં ચ પરમાણવઃ સમવાયિકારણવન્તઃ કારણાપેક્ષયા સ્થૂલા અનિત્યાશ્ચ, રૂપવત્ત્વાત્ રસવત્ત્વાદ્ગન્ધવત્ત્વાત્ સ્પર્શવત્ત્વાત્ ઘટવદિતિ સૂત્રં યોજયિતું પરપ્રક્રિયામાહ-#સાવયવાનામિત્યાદિના ।
નન્વત્ર પરમાણુત્વં પક્ષતાવચ્છેદકં તદ્વિરુદ્ધં સ્થૂલત્વં કથં સાધ્યત ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
વાયુત્વતેજસ્ત્વાદેઃ પૃથગવચ્છેદકત્વાત્ ।
ન ચાપ્રયોજકતા, કારણશૂન્યત્વે નિત્યત્વે ચાત્મવદ્રૂપાદિમત્ત્વાયોગાત્ ।
નચ તર્હિ વાયુઃ કારણવાનિતિ પૃથક્સાધને રૂપાદિહેતૂનાં ભાગાસિદ્ધ્યભાવે ઽપિ સિદ્ધસાધનતા સ્યાદિતિ વાચ્યં, યત્ર સ્પર્શસ્તત્કારણં, યત્ર રૂપં તત્સકારણમિતિ વ્યાપ્તિગ્રહકાલે વાયુત્વાદ્યવચ્છેદેન સાધ્યસિદ્ધ્યભાવાદિતિ ભાવઃ ।
પરમાણવો નિત્યાઃ, સત્ત્વે સત્યકારણવત્ત્વાત્ ।
આત્મવદિતિ સત્પ્રતિપક્ષમુત્થાપ્ય વિશેષ્યાસિદ્ધ્યા દૂષયતિ-#યચ્ચ નિત્યત્વ ઇતિ ।
સત્ત્વં ભાવત્વં પ્રાગભાવનિરાસાર્થમ્ ।
નિત્યત્વપ્રતિષેધઃ સપ્રતિયોગિકઃ, અભાવત્વાત્, ઘટાભાવાવદિતિ નિત્યસ્ય ક્વચિત્સિદ્ધૌ કાર્યમનિત્યમિતિ વિશેષતઃ કાર્યે નિત્યત્વપ્રતિષેધાત્ કારણભૂતપરમાણુષુ નિત્યત્વં સિધ્યતિ, અન્યથા પ્રતિયોગ્યભાવે પ્રતિષેધાનુપપત્તેરિતિ કણાદોક્તમનૂદ્યાન્યથાસિદ્ધ્યા દૂષયતિ-#યદપીતિ ।
કાર્યે નિત્યત્વપ્રતિષેધવ્યવહારમઙ્ગીકૃત્ય બ્રહ્મણિ પ્રતિયોગિપ્રસિદ્ધિરુક્તા ।
વસ્તુતસ્તુ વિશેષવ્યવહાર એવાસિદ્ધઃ, કારણનિત્યત્વસ્ય પ્રમાણાન્તરેણ જ્ઞાનં વિના કાર્યમનિત્યમિતિ વ્યવહારયોગાદિત્યાહ-#નચ શબ્દેતિ ।
યદિ પ્રમાણાન્તરં કારણનિત્યત્વે સ્યાત્તદાયં વ્યવહારઃ સમૂલો ભવતિ, તતો મૂલજ્ઞાનાત્પ્રાગ્વ્યવહારમાત્રાન્ન વસ્તુસિદ્ધિઃ, વટે યક્ષવ્યવહારાદપિ તત્સિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ મૂલજ્ઞાને તુ તેનૈવ અશેષસિદ્ધેર્વ્યવહારોપન્યાસવૈયર્થ્યમિતિ ભાવઃ ।
એવં પરમાણુનિત્યત્વે કાણાદસૂત્રદ્વયં નિરસ્ય તૃતીયં નિરસ્યતિ-#યદપીતિ ।
સતામણૂનાં દૃશ્યમાનસથૂલકાર્યાણાં પ્રત્યક્ષેણ કારણજ્ઞાનમવિદ્યેતિ યદિ સૂત્રાર્થઃ, તર્હ્યપ્રત્યક્ષકારણત્વં નિત્યત્વે હેતુઃ સ્યાત્ ।
તન્ન દ્વ્યણુકે વ્યભિચારાદિત્યર્થઃ ।
યદ્યારમ્ભકદ્રવ્યશૂન્યત્વં હેતુવિશેષેણં તદા વિશેષ્યવૈયર્થ્યમાપદ્યેત, પુનરુક્તિશ્ચેત્યાહ-#અથેત્યાદિના ।
પરમાણવો નિત્યાઃ, નાશકાનુપલમ્ભાત્, આત્મવદિતિ સૂત્રાર્થમાશઙ્કતે-#અથાપીતિ ।
તન્ત્વાદ્યવયવાનાં વિભાગાન્નાશાદ્વા પઠાદિનાશો દૃષ્ટઃ, તચ્ચ દ્વયં નિરવયવાણૂનાં નાસ્તીતિ નિત્યત્વમિત્યર્થઃ ।
પરિણામવાદમાશ્રિત્યાણૂનાં નાશકં કિઞ્ચિત્સંભવતીતિ પરિહરતિ-#નેતિ ।
અવયવાનાં સંયોગેન દ્રવ્યાન્તરોત્પત્તિરારંભ ઇતિ યદિ મતં સ્યાત્, તદા દ્રવ્યવિનાશો દ્વાભ્યામેવેતિનિયમઃ સ્યાત્ ।
નારમ્ભે માનમસ્તિ સંયુક્તતન્ત્વન્યવપટાદર્શનાત્ ।
અતઃ કારણમેવ સ્વતો નિર્વિશેષં વિશેષવદવસ્થાત્મના કાર્યમિત્યનુભવબલાદાસ્થેયમ્ ।
તથા ચાણૂનામપ્યવિદ્યાપરિણામરૂપાણાં પ્રલયનિમિત્તેન કાલાદિના પિણ્ડાત્મકસ્વરૂપતિરોભાવેન કારણભાવાપત્તિર્વિનાશ ઉપપદ્યતે ।
યથાગ્નિસંપર્કાદ્ઘૃતકાઠિન્યમવયવસંયોગસ્યાવયવાનાં ચ નાશં વિનૈવ લીયતે તદ્વત્ ।
નચ કાઠિન્યસ્ય સંયોગવિશેષણત્વેન ગુણત્વાદ્રવ્યનાશે ઽનુદાહરણત્વમિતિ શઙ્ક્યં, ગુણવદ્દ્રવ્યસ્યાપિ કુતશ્ચિદ્વિનાશ ઇત્યંશેનોદહરણાત્, ગુણપરિભાષાયાશ્ચાતન્ત્રત્વાત્ ।
વસ્તુતસ્તુ ઘૃતં કઠિનં દ્રવમિત્યનુસ્યૂતઘૃતપરિણામવિશેષો દ્રવ્યમેવ કાઠિન્યમ્ ।
નચ દ્રવ્યત્વે ઽપ્યવયવવિભાગાદેવ તસ્ય નાશ ઇતિ વાચ્યં, ઘૃતસ્ય પરિણામિન એકત્વેન વિભાગાસંભવાત્, પરમાણુકાઠિન્યનાશે તદસંભવાચ્ચેતિ ભાવઃ ।
કિઞ્ચ પ્રલયે નાસીદ્રજો નાન્યત્ કિઞ્ચનેત્યણૂનાં નાશસિદ્ધિઃ ।
તસ્માન્ન તેષાં પરમકારણત્વમિત્યુપસંહરતિ-#તસ્માદિતિ ॥15॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.3.15
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.3.16ઃ
ઉભયથા ચ દોષાત્

યદ્યસ્માદધિકગુણવત્તત્તસ્માત્સ્થૂલમિતિ વ્યાપ્તિમુક્ત્વા વિકલ્પયતિ-#તદ્વદિતિ ।
પાર્થિવઃ પરમાણૂરધિકગુણસ્તત એકૈકન્યૂનગુણા જલાદિપરમાણવ ઇતિ કલ્પ્યતે, ન વા ।
આદ્યે દોષમાહ-#કલ્પ્યમાન ઇતિ ।
મૂર્ત્યુપચયાત્ સ્થૌલ્યાદિત્યર્થઃ ।
પાર્થિવો ઽણુરાપ્યાત્ સ્થૂલઃ, અધિકગુણત્વાત્, ઘટવદિત્યેવં પ્રયોક્તવ્યઃ ।
અપ્રયોજકત્વં નિરસ્યતિ-#ન ચાન્તરેણેતિ ।
દૃષ્ટવિરોધઃ સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
નેતિ પક્ષે સર્વેષામાણૂનાં સામ્યાર્થમેકૈકગુણવત્ત્વં વા સ્યાચ્ચતુર્ગુણવત્વં વા ।
ઉભયથાપિ દોષમાહ-#અકલ્પ્યમાને ત્વિત્યાદિના ॥16॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.3.16
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.3.17ઃ
અપરિગ્રહાચ્ ચાત્યન્તમ્ અનપેક્ષા

ન કેવલમણુવાદસ્યાયુક્તત્વાદુપેક્ષા કિન્તુ શિષ્ટબહિષ્કૃતત્વાદ્ગ્રન્થતોર્ઽથતશ્ચાગ્રાહ્યત્વમિત્યાહ-#અપરિગ્રહાચ્ચેતિ ।
ચકારાર્થં પ્રપઞ્ચયિતુમુપક્રમતે-#અપિ ચેતિ ।
અત્યન્તભેદજ્ઞાપકમાહ-#ભિન્નલક્ષણાનિતિ ।
દ્રવ્યગુણકર્મણાં દ્રવ્યગુણત્વકર્મત્વજાતયો લક્ષણાનિ, ગુણાશ્રયત્વાદ્યુપાધયો વા, નિર્ગુણત્વે સતિ જાતિમદક્રિયત્વં ગુણલક્ષણમ્, સંયોગવિભાગયોર્નિરપેક્ષકારણં કર્મ, નિત્યમેકમનેકસમવેતં સામાન્યમ્, નિત્યદ્રવ્યવૃત્તયો વિશેષાઃ, નિત્યઃ સંબન્ધઃ સમવાય ઇતિ ભિન્નાનિ લક્ષણાનિ ।
તૈર્મિથો ઽત્યન્તભેદસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
#તથાત્વમત્યન્તભિન્નત્વમ્ ।
તેન વિરુદ્ધો યો ધર્મધર્મિભાવઃ ।
ગુણાદયો નદ્રવ્યધર્માઃ સ્યુઃ, તતો ઽત્યન્તભિન્નત્વાત્, શશકુશાદિવદિત્યર્થઃ ।
ભેદાબાધકત્વમુપન્યસ્યાભેદમાહ-#અથ ભવતીતિ ।
ગુણાદિષુ તદધીનત્વં તાવદન્વયવ્યતિરેકસિદ્ધં, તથા ચ ગુણાદયો દ્રવ્યાભિન્નાઃ, દ્રવ્યાધીનત્વાત્, યદ્યસ્માદ્ભિન્નં તન્ન તદધીનં, યથા શશભિન્નઃ કુશ ઇત્યર્થઃ ।
અભેદે દ્રવ્યં ગુણ ઇતિ શબ્દપ્રત્યયભેદઃ કથં, તત્રાહ-#દ્રવ્યમિતિ ।
કલ્પિતભેદો ઽપ્યસ્તીત્યાશયઃ ।
અન્યથાત્યન્તભેદવદત્યન્તાભેદે ઽપિ ધર્મધર્મિત્વાયોગાદિતિ મન્તવ્યમ્ ।
અસ્તુ ગુણાદીનાં દ્રવ્યતાદાત્મ્યમિતિ વદન્તં તાર્કિકમન્યં પ્રત્યાહ-#તથા સતીતિ ।
સાંખ્યો ઽત્ર વેદાન્તી ગ્રાહ્યઃ ।
યદ્વા કાપિલસ્યાપિ તાદાત્મ્યસિદ્ધાન્ત ઇતિ સાંખ્યગ્રહણમ્ ।
યદ્યપિ તદધીનત્વં તદ્ધર્મત્વં, તચ્ચ ધૂમે નાસ્તિ, અગ્નિં વિનાપિ ભાવાત્, તથાપિ તત્કાર્યત્વં તદધીનત્વં મત્વા વ્યભિચારં શઙ્કતે-#નન્વિતિ ।
કાર્યત્વમન્યત્વં ચાઙ્ગીકરોતિ-#સત્યમિતિ ।
તથાપિ તાદાત્મ્યેન પ્રતીયમાનત્વસ્ય હેતોર્વિવક્ષિતત્વાન્ન વ્યભિચાર ઇત્યાશયઃ ।
અસ્ય હેતોરન્યથાસિદ્ધિમાશઙ્કતે-#ગુણાદીનામિતિ ।
ગુણાદીનાં દ્રવ્યેણાભેદાભાવે ઽપ્યયુતસિદ્ધત્વેન તાદાત્મ્યપ્રતીતિસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
દૂષયિતું વિકલ્પયતિ-#તત્પુનરિતિ ।
શૌક્લ્યસ્ય પટનિષ્ઠત્વાત્ પટસ્ય તન્તુદેશત્વાત્ પટશૌક્લ્યયોરપૃથગ્દેશત્વાભાવાચ્છુક્લઃ પટ ઇતિ સામાનાધિકરણ્યપ્રતીતિર્ન સ્યાદિત્યાદ્યં દૂષયતિ-#અપૃથગ્દેશત્વ #ઇતિ ।
કાણાદસૂત્રદ્વયં વ્યાચષ્ટે-#તન્તવો હીતિ ।
સ્વભાવો હિ સ્વરૂપં તસ્યાપૃથક્ત્વે ઽસ્મદિષ્ટાભેદસિદ્ધિરિત્યાહ-#અપૃથક્ત્વભાવત્વ ઇતિ ।
અભેદે યુક્તિમાહ-#તસ્યેતિ-ગુણસ્યેત્યર્થઃ ।
એવં ષટ્પદાર્થા અત્યન્તભિન્ના ઇતિ સિદ્ધાન્તો ઽનુભવવિરોધેન દૂષિતઃ ।
સિદ્ધાન્તાન્તરં દૂષયતિ-#યુતેતિ ।
અયુતસિદ્ધત્વં કિમુભયોરુતાન્યતરસ્ય ।
નાદ્ય ઇત્યાહ-#પ્રાગિતિ ।
દ્વિતીયમાશઙ્ક્ય દૂષયતિ-#અથેત્યાદિના ।
કારણસ્ય પૃથક્સિદ્ધત્વે ઽકાર્યમપૃથક્સિદ્ધમિત્યુક્તમુપેત્ય સંબન્ધો ઽસિદ્ધસ્ય સિદ્ધસ્ય વેતિ વિકલ્પ્યાદ્યં દ્વિતીયં શઙ્કતે-#સિદ્ધં ભૂત્વેતિ ।
સતોરપ્રાપ્તયોઃ પ્રાપ્તિઃ સંયોગ ઇત્યભ્યુપગમાત્તન્તુપટયોરપિ સંયોગાપત્તિરિત્યપસિદ્ધાન્તઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
સદ્યોજાતપટસ્ય ક્રિયાભાવાત્ કથં સંયોગઃ, તત્રાહ-#યથેતિ ।
કિઞ્ચ સંબન્ધસ્યાપિ સંબન્ધે ઽનવસ્થાનાદસંબદ્ધસ્યાનિયામકત્વાત્ સંબન્ધો ઽપિ દુર્નિરૂપ ઇત્યાહ-#નાપીતિ ।
સંબન્ધઃ સંબન્ધિભિન્નઃ, તદ્વિલક્ષણશબ્દધીગમ્યત્વાત્, વસ્ત્વન્તરવદિતિ શઙ્કતે-#સંબન્ધીતિ ।
કલ્પિતભેદસાધને સિદ્ધસાધનતા, વસ્તુભેદસાધને તુ વ્યભિચાર ઇતિ સમાધત્તે-#ન ।
એકત્વે ઽપીતિ ।
સ્વરૂપેણૈવ મનુષ્યાદિશબ્દભાગેવ પુત્રાદ્યપેક્ષયા પિતેત્યાદિવિલક્ષણશબ્દધીગમ્યો ભવતિ, નચ ભિદ્યત ઇતિ વ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ ।
ફલિતમાહ-#ઇત્યુપલબ્ધીતિ ।
વિલક્ષણશબ્દધીગમ્યત્વાદિત્યુપલબ્ધિઘટિતેન-લક્ષણેન સિઙ્ગેન પ્રાપ્તસ્ય વસ્ત્વન્તરસ્ય સંયોગાદેઃ સંબન્ધિવ્યતિરેકેણાનુપલબ્ધેરભાવો નિશ્ચીયત ઇત્યર્થઃ ।
ન હ્યઙ્ગુલિદ્વયસ્ય નૈરન્તર્યાતિરેકેણ સંયોગ ઉપલભ્યતે ।
સમવાયસ્તુ ન કસ્યાપિ ક્વચિદપ્યનુભવમારોહતીતિ ભાવઃ ।
સંબન્ધસ્ય સંબન્ધ્યભેદે સંબન્ધિનઃ સદા સત્ત્વાત્સર્વદા સંબન્ધબુદ્ધિપ્રસઙ્ગ ઇતિ શઙ્કાં નિષેધતિ-#નાપીતિ ।
પરાપેક્ષયા નૈરન્તર્યાવસ્થાયામઙ્ગુલ્યોઃ રૂપરૂપિણોશ્ચ સંબન્ધિધીઃ ન સ્વત ઇત્યુક્તમિત્યર્થઃ ।
પૂર્વં પરમાણ્વોઃ સંયોગનિરાસેન દ્વ્યણુકાદિસૃષ્ટિર્નિરસ્તા, સંપ્રત્યદૃષ્ટવદાત્મનાણૂનાં સંયોગો ઽણુષુ ક્રિયાહેતુઃ આત્મમનોઃ સંયોગો બુદ્ધ્યાદ્યસમવાયિકારણં નિરસ્યતે-#તથાણ્વાત્મેતિ ।
નિરસ્તમપિ કલ્પિતપ્રદેશપક્ષમતિપ્રસઙ્ગાખ્યદોષાન્તરં વક્તું પુનરુદ્ભાવયતિ-#કલ્પિતા ઇતિ ।
કલ્પનમૂહઃ ।
ઊહિતાર્થાઃ સન્તો ઽસન્તો વા ।
દ્વિતીયે ન સંયોગસિદ્ધિઃ સ્વસ્વાભાવયોરેકત્ર વૃત્ત્યવચ્છેદકાસત્ત્વાત્ ।
આદ્યે તૂહમાત્રેણ સર્વાર્થસિદ્ધિપ્રસઙ્ગઃ, ઊહસ્ય સ્વાધીનત્વાત્ ।
પ્રભૂતત્વં નિરવધિત્વં તત્સંભવાચ્ચેત્યર્થઃ ।
યદ્યૂહાત્સર્વસિદ્ધિસ્તદા પદાર્થબન્ધમુક્તિનિયમા લુપ્યેરન્નિત્યાહ-#ન ચેત્યાદિના ।
સંયોગં દૂષયિત્વા સમવાયં દૂષયતિ-#કિઞ્ચાન્યદિતિ ।
તન્મતે દૂષણાન્તરમુચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
સંશ્લેષઃ સંગ્રહઃ ।
યત એકાકર્ષણેનાપરાકર્ષણં તસ્યાનુપપત્તિરિત્યર્થઃ ।
દ્વ્યણુકં નિરવયવાસમવેતં, સાવયવત્વાત્, આકાશાસમવેતભૂમિવદિતિ ભાવઃ ।
નનુ દ્વ્યણુકસ્યાસમવેતત્વે તદાશ્રિતત્વં ન સ્યાત્, સંબન્ધં વિના તદયોગાત્ ।
નચ સંયોગાદાશ્રિતત્વં કાર્યદ્રવ્યસ્ય પ્રકૃત્યસંયોગાદિતિ શઙ્કતે-#કાર્યેતિ ।
પ્રકૃતિવિકારયોરભેદાદાશ્રયાશ્રયિભાવાનુપપત્તિરિષ્ટેતિ પરિહરતિ-#નેતિ ।
ભેદાત્તદ્ભાવ ઇતિ વદન્તં પ્રત્યાહ-#ઇતરેતરાશ્રયત્વાદિતિ ।
કથં તર્હિ કાર્યસ્ય કારણાશ્રિતત્વવ્યવહારઃ કલ્પિતભેદાદિત્યાહ-#કારણસ્યૈવેતિ ।
પરમાણૂનાં નિરવયવત્વમપ્યયુક્તમિત્યાહ-#કિઞ્ચેતિ ।
પરમાણવઃ સાવયવાઃ, અલ્પત્વાત્, ઘટવત્ ।
વિપક્ષે તેષાં દિગ્ભેદાવધિત્વં ન સ્યાદાત્મવદિત્યર્થઃ ।
નનુપરમાણ્વપેક્ષયા યો ઽયં પ્રાચી દક્ષિણેત્યાદિદિગ્ભેદવ્યવહારસ્તદવધિત્વેન યે ઽવયવાસ્ત્વયોચ્યન્તે ત એવ મમ પરમાણવસ્તે ઽપિ સાવયવાશ્ચેત્ તદવયવા એવેતિ એવં યતઃ પરં ન વિભાગઃ સ એવ નિરવયવઃ પરમાણુરિતિ શઙ્કતિ-#યાંસ્ત્વમિતિ ।
પરિહરતિ-#ન ।
#સ્થૂલેતિ ।
અયમર્થઃ-યત્સવાત્મનાવિભાગાયોગ્યં વસ્તુ સ પરમાણુરિતિ યદ્યુચ્યેત તર્હિ બ્રહ્મણ એવ પરમાણુસંજ્ઞા કૃતા સ્યાત્, તદન્યસ્યાલ્પસ્ય દિગ્વિભાગાર્હત્વેનાવયવવિભાગાવશ્યં ભાવાત્ ।
યદિ પૃથિવ્યાદિજાતીયો ઽલ્પપરિમાણવિશ્રાન્તિભૂમિર્યઃ સ પરમાણુરિત્યુચ્યેત તર્હિ તસ્ય ન મૂલકારણત્વં, વિનાશિત્વાત્, ઘટવત્ ।
નચ હેત્વસિદ્ધિઃ, અણવો વિનાશિનઃ, પૃથિવ્યાદિજાતીયત્વાત્, ઘટવદિતિ સાધનાદિતિ ।
સંપ્રતિ નિરવયવદ્રવ્યસ્ય નાશહેત્વભાવાદાત્મવદવિનાશ ઇત્યાશઙ્ક્ય પૂર્વોક્તં પરિહારં સ્મારયતિ-#વિનશ્યન્ત ઇત્યાદિના ।
બ્રહ્માતિરિક્તસ્યાજ્ઞાનિકત્વાચ્ચ દ્રવ્યસ્ય નિરવયવત્વમસિદ્ધમ્ ।
નિમિત્તાદૃષ્ટાદિનાશાદ્વિનાશઃ પ્રલયે સંભવતિ, મુક્તૌ જ્ઞાનાદજ્ઞાનનાશે તત્કાર્યાણુનાશસંભવ ઇતિ ભાવઃ ।

યદુક્તં યત્કાર્યદ્રવ્યં તત્સંયોગસચિવાનેકદ્રવ્યારબ્ધમિતિ, તન્નેત્યાહ-#તથા કાર્યારમ્ભો ઽપીતિ ।
કૈવલ્યં પ્રધાન્યમ્ ।
કાર્યદ્રવ્યસ્થિતાવપિ હેત્વાત્સંયોગસ્ય ક્ષીરારંભકસંયોગાદ્દધ્યારમ્ભકં ન સંયોગાન્તરં, તથા ચ દધ્યાદૌ વ્યભિચારાન્ન વ્યાપ્તિરિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ યત્કાર્યદ્રવ્યં તદ્દ્રવ્યારમ્ભમિત્યેવ વ્યાપ્તિરસ્તુ લાઘવાત્, ન તુ સંયોગસચિવસ્વન્યૂનપરિમાણેનેકદ્રવ્યારમ્ભમિતિ, ગૌરવાત્, દીર્ઘવિસ્તૃતદુકૂલારબ્ધરજ્જૌ ન્યૂનપરિમાણાયાં વ્યભિચારાચ્ચ ।
નચ રજ્જુર્ન દ્રવ્યાન્તરમિતિ વાચ્યમ્, અવયવિમાત્રવિપ્લવાપાતાત્ ।
કિઞ્ચ નિરવયવદ્રવ્યત્વસ્યૈકાત્મવૃત્તિત્વે લાઘવાન્ન નિરવયવાનેકાણુસિદ્ધિઃ ।
યત્ત્વણુત્વતારતમ્યવિશ્રાન્તિભૂમિત્વેન તત્સિદ્ધિરિતિ ।
તન્ન ।
ત્ર્યણુકત્વેનોક્તત્રુટિષુ વિશ્રાન્તેઃ ।
નચ ત એવ ત્રુટિનામાનો જગદ્ધતેવ ઇતિ વાચ્યમ્, પૃથિવીત્વાદિના સાવયવત્વાનિત્યત્વયોરનુમાનાત્ ।
ન ચાવયવત્વસ્ય ક્વચિદ્વિશ્રાન્તૌ પરમાણુસિદ્ધિરવિશ્રાન્તાવનવસ્થેતિ વાચ્યમ્, માયાયાં બ્રહ્મણિ વાવયવત્વવિશ્રાન્તિસંભવાત્ ।
અતો ન કિઞ્ચિદણુસદ્ભાવે પ્રમાણમ્ ।
નિરવયવાનાં સંયોગસમવાયયોરસંભવાત્સમવેતદ્વ્યણુકાદ્યારમ્ભકત્વાયોગ ઇત્યાદિ બાધકમુક્તમેવ ।
સંપ્રતિ ઽઅપરિગ્રહાચ્ચઽઇતિ સૂત્રવાક્યશેષં પૂરયન્નધિકરણાર્થમુપસંહરતિ-#તદેવમિતિ ।
તસ્માદ્ભ્રાન્તિમૂલેન વૈશેષિકમતેનવેદાન્તતાત્પર્યસ્યાવિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥17॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.3.17
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.4.18ઃ
સમુદાય ઉભયહેતુકે ઽપિ તદપ્રાપ્તિઃ

વૈશેષિકં નિરસ્ય વૈનાશિકં નિરસ્યતિ-#સમુદાય ઇતિ ।
પરિમાણભેદેન દેહાદેરાશુતરવિનાશાઙ્ગીકારાદર્ધવૈનાશિકો વૈશેષિકસ્તસ્ય નિરાસાનન્તરં સર્વક્ષણિકવાદી બુદ્ધિસ્થો નિરસ્યત ઇતિ પ્રસઙ્ગસંગતિમાહ-#વૈશેષિકેતિ ।
ઽનાભાવ ઉપલબ્ધેઃઽઇતિ નિરસનીયસિદ્ધાન્તાદત્ર નિરસ્યસિદ્ધાન્તસ્ય ભેદં વક્તું તત્સિદ્ધાન્તં વિભજતે-#સ ચેતિ ।
નનુ સુગતપ્રોક્તાગમસ્યૈક્યાત્ કુતો બહુપ્રકારતા, તત્રાહ-#પ્રતિપત્તીતિ ।
એકસ્યૈવાગમવ્યાખ્યાતુઃ શિષ્યસ્યાવસ્થાભેદેન વુદ્ધિભેદાત્, મન્દમધ્યમોત્તમધિયાં શિષ્યાણાં વા ભેદાદ્બહુપ્રકારતેત્યર્થઃ ।
તાનેવ પ્રકારાનાહ-#તત્રેતિ ।
સૌત્રાન્તિકો વૈભાષિકો યોગાચારી માધ્યમિકશ્ચેતિ ચત્વારઃ શિષ્યાઃ ।
તેષ્વાદ્યયોર્બાહ્યાર્થાનાં પરોક્ષત્વાપરોક્ષત્વવિવાદે ઽપ્યસ્તિત્વસંપ્રતિપત્તેસ્તયોઃ સિદ્ધાન્તમેકીકૃત્ય નિરસ્યત ઇત્યાહ-#તત્ર યે સર્વાસ્તિત્વેતિ ।
ભૂતં ભૌતિકં બાહ્યં, ચિત્તં ચૈત્તં ચ કામાદ્યાન્તરમિતિ વિભાગઃ ।
તત્ર સંદિહ્યતે કિં માનમૂલો ભ્રાન્તિમૂલો વાયં સિદ્ધાન્ત ઇતિ ।
તત્ર પ્રમાણમૂલ ઇતિ પૂર્વપક્ષયન્ સિદ્ધાન્તં તદીયં દર્શયતિ-#તત્ર ભૂતમિતિ ।
સ્થિરઃ પ્રપઞ્ચો બ્રહ્મહેતુક ઇતિ વેદાન્તસિદ્ધાન્તસ્ય માનમૂલક્ષણિકસિદ્ધાન્તવિરોધાદસિદ્ધિઃ પૂર્વપક્ષે ફલં, સિદ્ધાન્તે તદવિરોધ ઇતિ જ્ઞેયમ્ ।
પૃથિવ્યાદિભૂતચતુષ્ટયં વિષયેન્દ્રિયાત્મકં ભૌતિકં ચ પરમાણુસમુદાય એવ નાવયવ્યન્તરમિતિ મત્વા પરમાણૂન્ વિભજતે-#ચતુષ્ટયે ચેતિ ।
ચતુર્વિધા ઇત્યર્થઃ ।
ખરઃ કઠિનસ્તત્સ્વભાવાઃ પાર્થિવાઃ પરમાણવઃ, સ્નિગ્ધા આપ્યાઃ, ઉષ્ણાસ્તૈજસાઃ, ઈરણં ચલનસ્વભાવો વાયવ્યાનામિતિ ।
બાહ્યસમુદાયમુક્ત્વાધ્યાત્મિકસમુદાયમાહ-#તથેતિ ।
સવિષયેન્દ્રિયાણિ રૂપસ્કન્ધઃ વિષયાણાં બાહ્યત્વે ઽપિ દેહસ્થેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાદાધ્યાત્મિકત્વમ્, અહમહમિત્યાલયવિજ્ઞાનપ્રવાહો વિજ્ઞાનસ્કન્ધઃ, સુખાદ્યનુભવો વેદનાસ્કન્ધઃ, ગૌરશ્વ ઇત્યેવં નામવિશિષ્ટસવિકલ્પકપ્રત્યયઃ સંજ્ઞાસ્કન્ધઃ, રાગદ્વેષમોહધર્માધર્માઃ સંસ્કારસ્કન્ધઃ ।
તત્ર વિજ્ઞાનસ્કન્ધશ્ચિત્તમાત્મેતિ ગીયતે ।
અન્યે ચત્વારઃ સ્કન્ધાશ્ચૈત્તાસ્તેષાં સંઘાત આધ્યાત્મિકઃ ।
સકલલોકયાત્રાનિર્વાહક ઇત્યર્થઃ ।
અવયવાતિરિક્તાવયવ્યનુપલબ્ધેરવયવાઃ શિષ્યન્તે, યત્સત્ તત્ક્ષણિકં, યથા વિદ્યુદિતિ તેષાં ક્ષણિકત્વમિતિ માનમૂલો ઽયં સિદ્ધાન્ત ઇતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તસૂત્રં યોજયતિ-#યો ઽયમિતિ ।
સર્ગાદૌ પરમાણૂનાં ચ સ્કન્ધાનાં ચ સ્વતઃસંઘાતસ્તાવન્ન સંભવતિ, અચેતનત્વાત્ ।
નાપિ ચિત્તાખ્યમભિજ્વલનં વિજ્ઞાનં સમુદાયહેતુઃ, સંઘાતે દેહાકારે જાતે વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાને જાતે સંઘાત ઇત્યન્યોન્યાશ્રયાત્ ।
નચ ક્ષણિકવિજ્ઞાનાદન્યઃ કશ્ચિજ્જીવ ઈશ્વરો વા ત્વયાભ્યુપગમ્યતે યઃ સંઘાતકર્તા ભવેત્ ।
નચ કર્તારમનપેક્ષ્યાણવઃ સ્કન્ધાશ્ચ સ્વયમેવ સંઘાતાર્થં પ્રવર્તન્ત ઇતિ વાચ્યમ્, અનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગાત્ ।
નન્વાલયવિજ્ઞાનસંતાનઃ સંહન્તાસ્ત્વિત્યત આહ-#આશયસ્યેતિ ।
આશેરતે ઽસ્મિન્ રાગાદય ઇત્યાશયઃ સંતાનઃ, સ કિં સંતાનિભ્યો ઽન્યો વિજ્ઞાનિભ્યો ઽન્યો ઽનન્યો વા ।
આદ્યે ઽપિ સ્થિરઃ ક્ષણિકો વા ।
નાદ્યઃ, અસ્મદિષ્ટનિત્યાત્મવાદપ્રસઙ્ગાત્ ।
દ્વિતીયે દોષમાહ-#ક્ષણિકત્વેતિ ।
ક્ષણિકસ્ય જન્માતિરિક્તવ્યાપારો નાસ્તિ, તસ્માત્તસ્ય પરમાણ્વાદિમેલનાર્થં પ્રવૃત્તિરનુપપન્ના ।
ક્ષણિકત્વવ્યાઘાત્દિત્યર્થઃ ।
એતેનાનન્યઃ સંતાન ઇતિ પક્ષો નિરસ્તઃ, ક્ષણિકસ્ય મેલકત્વાનુપપત્તેઃ ।
તસ્માત્ સંહન્તુરસત્ત્વાત્ સંઘાતાનુપપત્તિરિત્યર્થઃ ॥18॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.4.18
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.4.19ઃ
ઇતરેતરપ્રત્યયત્વાદ્ ઇતિ ચેન્ નોત્પત્તિમાત્રનિમિત્તત્વાત્

સંહન્તુરભાવે ઽપિ સંઘાતોપપત્તિમાશઙ્ક્ય નિષેધતિ-#ઇતરેતિ ।
કાર્યં પ્રત્યયતે ગચ્છતીતિ પ્રત્યયઃ કારણમ્ ।
અવિદ્યાદિભિરેવાર્થાત્ સંઘાતસિદ્ધૌ વ્યવહારોપપત્તિરિત્યર્થઃ ।
અવિદ્યાદીનાહ-#તે ચેતિ ।
ક્ષણિકેષુ સ્થિરત્વબુદ્ધિરવિદ્યા, તતો રાગદ્વેષમોહાઃ સંસ્કારા ભવન્તિ, તેભ્યો ગર્ભસ્થસ્યાદ્યં વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે, તસ્માચ્ચાલયવિજ્ઞાનાત્ પૃથિવ્યાદિચતુષ્ટયં નામાશ્રયત્વાન્નામ ભવતિ ।
તતો રૂપં સિતાસિતાત્મકં શુક્રશોણિતં નિષ્પદ્યતે ।
ગર્ભસ્ય કલકલબુદ્બુદાવસ્થા નામરૂપશબ્દાર્થ ઇતિ નિષ્કર્ષઃ ।
વિજ્ઞાનં પૃથિવ્યાદિચતુષ્ટયં રૂપં ચેતિ ષડાયતનાનિ યસ્યેન્દ્રિયજાતસ્ય તત્ ષડાયતનં, નામરૂપેન્દ્રિયાણાં મિથઃ સંયોગઃ સ્પર્શઃ, તતઃ સુખાદિકા વેદના, તયા પુનર્વિષયતૃષ્ણા, તયા પ્રવૃત્તિરૂપાદાનં, તેન ભવત્યસ્માજ્જન્મેતિ ભવો ધર્માદિઃ, તતો જાતિર્દેહજન્મ પઞ્ચસ્કન્ધસમુદાય ઇતિ યાવત્ ।
જાતાનાં સ્કન્ધાનાં પરિપાકો જરાસ્કન્ધઃ, મરણં નાશઃ, મ્રિયમાણસ્ય પુત્રાદિસ્નેહાદન્તર્દાહઃ શોકઃ, તેન હા પુત્રેત્યાદિવિલાપઃ પરિદેવના, અનિષ્ટાનુભવો દુઃખં, તેનં દુર્મનસ્તા માનસી વ્યથા, ઇતિશબ્દો માનાપમાનાદિક્લેશસંગ્રહાર્થઃ ।
ન કેવલં સુગતાનામેવાવિદ્યાદયઃ સંમતાઃ, કિન્તુ સર્વવાદિનામપીત્યાહ-#સર્વેષામિતિ ।
અવિદ્યાદિહેતુકા જન્માદયો જન્માદિહેતુકાશ્ચાવિદ્યાદય ઇતિ મિથો હેતુહેતુમદ્ભાવાદર્થાત્સંઘાતસિદ્ધિરિતિ શઙ્કામુપસંહરતિ-#તદેવમિતિ ।
સિદ્ધાન્તભાગં વ્યાચષ્ટે-#તન્નેતિ ।
અવિદ્યાદીનામુત્તરોત્તરહેતુત્વમઙ્ગીકૃત્ય સંઘાતહેત્વભાવાત્ સંઘાતો ન સ્યાદિત્યુક્તે પૂર્વોક્તં સ્મારયતિ-#નન્વિતિ ।
કિમવિદ્યાદયઃ સંઘાતસ્ય ગમકા ઉતોત્પાદકા ઇતિ વિકલ્પ્યાદ્યે સંઘાતસ્યોત્પાદકં કિઞ્ચિદ્વાચ્યં, તન્નાસ્તીત્યાહ-#અત્રોચ્યતે, યદીતિ ।
આશ્રયાશ્રયિભૂતેષ્વિતિ ભોક્તૃવિશેષણમ્ ।
અદૃષ્ટાશ્રયેષ્વિત્યર્થઃ ।
યદા સ્થિરેષ્વણુષુ સંઘાતયોગ્યેષુ કર્તૃષુ ચાદૃષ્ટસહાયેષુ સત્સુ જ્ઞાનાભાવમાત્રેણ સંહતિકર્તૃત્વાયોગાત્સંઘાતાપત્તેર્નિમિત્તં નાસ્તીત્યુક્તં તદા ક્ષણિકપક્ષે તન્નાસ્તીતિ કિમુ વક્તવ્યમિત્યાહ-#કિમિતિ ।
આશ્રયાશ્રયઃ સંઘાતકર્તા તચ્છૂન્યેષ્વિત્યર્થઃ ।
ઽઆશ્રયાશ્રયિશૂન્યેષુઽઇતિ પાઠે ઉપકાર્યોપકારકત્વશૂન્યેષ્વિત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયં શઙ્કતે-#અથાયમિતિ ।
સંઘાતસ્યાવિદ્યાદીનાં ચોત્પત્તાવન્યોન્યાશ્રયઃ સ્યાદિતિ દૂષયતિ-#કથમિતિ ।
સ્વાભાવિકઃ ખલ્વયં સંઘાતાનાં હેતુહેતુમદ્ભાવેન પ્રવાહો ન સંહન્તારમપેક્ષતે, પૂર્વસંઘાતાશ્રયા અવિદ્યાદય ઉત્તરસંઘાતપ્રવર્તકા ઇતિ નાન્યોન્યાશ્રયદોષો ઽપીત્યાશઙ્કતે-#અથ મન્યસ ઇતિ ।
સ્વભાવસ્ય નિયમાનિયમયોરપસિદ્ધાન્તાપાતઃ સ્યાદિતિ પરિહારાર્થઃ ।
પૂર્યતે ગલતિ ચેતિ પુદ્ગલો દેહઃ ।
કિઞ્ચ ભોક્તુઃ ક્ષણિકત્વપક્ષે ભોગાપવર્ગવ્યવહારો ઽપિ દુર્ઘટ ઇત્યાહ-#અપિ ચેતિ ।
યો યદિચ્છતિ સ તત્કાલે નાસ્તિ ચેદિચ્છાવ્યર્થા, અસ્તિ ચેત્ ક્ષણિકત્વભઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ।
પ્રકૃતં સંઘાતનિરાસમુપસંહરતિ-#તસ્માદિતિ ॥19॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.4.19
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.4.20ઃ
ઉત્તરોત્પાદે ચ પૂર્વનિરોધાત્

દ્વિવિધો હિ કાર્યસમુત્પાદઃ સુગતસંમતો હેત્વધીનઃ કારણસમુદાયાધીનશ્ચેતિ ।
તત્રાવિદ્યાતઃ સંસ્કારસ્તતો વિજ્ઞાનમિત્યેવંરૂપઃ પ્રથમઃ, પૃથિવ્યાદિસમુદાયાત્કાય ઇત્યેવં દ્વિતીયઃ ।
તત્રાદ્યમઙ્ગીકૃત્ય દ્વિતીયઃ સંઘાતકર્ત્રભાવેન દૂષિતઃ ।
સંપ્રત્યાદ્યં દૂષયતિ સૂત્રકારઃ-#ઉત્તરેતિ ।
ક્ષણિકોર્ઽથઃ ક્ષણિક ઇત્યુચ્યતે ।
નિરુધ્યમાનત્વં વિનાશકસાંનિધ્યં, નિરુદ્ધત્વમતીતત્વમ્ ।
નનુ કાર્યકાલે વિનાશવ્યાપ્તત્વે ઽપિ પૂર્વક્ષણે સત્ત્વાત્ ક્ષણિકાર્થસ્ય હેતુત્વમક્ષતમિતિ શઙ્કતે-#અયં ભાવેતિ ।
સદ્રૂપ ઇત્યર્થઃ ।
કિં હેતોરુત્પત્ત્યતિરિક્તઃ કાર્યોત્પાદનાખ્યો વ્યાપારઃ, અનતિરિક્તો વા ।
નાદ્ય ઇત્યુક્ત્યા દ્વિતીયં શઙ્કતે-#અથેતિ ।
ભાવ ઉત્પત્તિઃ ।
ઉક્તં હિ ઽભૂતિર્યેષાં ક્રિયા સૈવ કારકં સૈવ ચોચ્યતઽઇતિ ।
યેષાં ક્ષણિકાભાવાનાં યા ભૂતિઃ સૈવ ક્રિયા કારકં ચેત્યર્થઃ ।
નષ્ટસ્યાપિ નિમિત્તત્ત્વં સ્યાન્વોપાદાનત્વં, તથા ચ મૃદાદેર્ઘટાદિકાલાસત્ત્વે ઘટાદ્યનુત્પત્તિઃ ।
સત્ત્વે ચ ક્ષણિકત્વહાનિરિતિ પરિહરતિ-#તથાપીત્યાદિના ।
પ્રથમપક્ષેક્તદોષં દ્રઢયતિ-#વિનૈવેતિ ।
વસ્તુનો જન્મધ્વંસાનિરૂપાણાચ્ચ ન ક્ષણિકત્વમિત્યાહ-#અપિ ચેતિ ।
તયોઃ સ્વરૂપત્વે વસ્તુન્યન્તર્ભાવાદ્વસ્તુનો ઽનાદ્યનન્તત્વમિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
દ્વિતીયં શઙ્કતે-#અથાસ્તીતિ ।
વિશેષમેવાહ-#ઉત્પાદેતિ ।
દૂષયતિ-#એવમપીતિ ।
તાભ્યાં સંસર્ગે વસ્તુનઃ ક્ષણિકત્વભઙ્ગઃ સ્યાત્ ।
સંસર્ગ એવ નાસ્તીતિ તૃતીયકલ્પમુત્થાપ્ય દૂષયતિ-#અથાત્યન્તેતિ ॥20॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.4.20
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.4.21ઃ
અસતિ પ્રતિજ્ઞોપરોધો યૌગપદ્યમન્યથા

સૂત્રં વ્યાખ્યાતું વૃત્તં સ્મારયતિ-#ક્ષણભઙ્ગેતિ ।
કિં કાર્યોત્પત્તિર્નિર્હેતુકા સહેતુકા વા ।
આદ્યે પ્રતિજ્ઞાહાનિરિત્યાહ-#અથાસત્યેવેત્યાદિના ।
વિષયકરણસહકારિસંસ્કારાશ્ચતુર્વિધા હેતવસ્તાન્ પ્રતીત્ય પ્રાપ્ય ચિત્તં રૂપાદિવિજ્ઞાનં ચૈત્તાશ્ચિત્તાત્મકાઃ સુખાદયશ્ચ જાયન્ત ઇતિ પ્રતિજ્ઞાર્થઃ ।
યથા નીલવિજ્ઞાનસ્ય નીલવસ્ત્વાલમ્બનપ્રત્યયો વિષયઃ, ચક્ષુઃ કરણમધિપતિપ્રત્યયઃ, સહકારિપ્રત્યય આલોકઃ, સમનન્તરપૂર્વપ્રત્યયઃ સંસ્કાર ઇતિ ભેદઃ ।
પ્રતિજ્ઞાહાનિં પુરુષદોષમુક્ત્વા વસ્તુદોષમપ્યાહ-#નિર્હેતુકાયાં ચેતિ ।
સહેતુકત્વપક્ષે ઽન્વયિકારણસ્ય મૃદાદેઃ કાર્યસહભાવાપત્ત્યા ક્ષણિકત્વપ્રતિજ્ઞાહાનિરિતિ સૂત્રશેષં વ્યાચષ્ટે-#અથોત્તરક્ષણેત્યાદિના ।
સમ્યક્ ક્રિયન્ત ઇતિ સંસ્કારાઃ ।
આદ્યન્તવન્તો ભાવા ઇત્યર્થઃ ॥21॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.4.21
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.4.22ઃ
પ્રતિસંખ્યાપ્રતિસંખ્યાનિરોધાપ્રાપ્તિર્ અવિચ્છેદાત્

એવમાદ્યસૂત્રાભ્યાં સમુદાયો નિરસ્તઃ ।
ઉત્તરસૂત્રાભ્યાં કાર્યકારણભાવક્ષણિકત્વે નિરસ્તે ।
સંપ્રતિ તદભિમતં દ્વિવિધં વિનાશં દૂષયતિ-#પ્રતિસંખ્યેતિ ।
સંસ્કૃતમુત્પાદ્યં બુદ્ધિબોધ્યં પ્રમેયમાત્રં, ત્રયાત્તુચ્છરૂપાદન્યદિત્યર્થઃ ।
કિં તત્રયં, તદાહ-#તદપીતિ ।
નિરુપાખ્યં નિઃસ્વરૂપમ્ ।
પ્રતીપા પ્રતિકૂલા સંખ્યા સન્તં ભાવમસન્તં કરોમીત્યેવંરૂપા બુદ્ધિઃ પ્રતિસંખ્યા, તયા નિરોધઃ કસ્યચિદ્ભાવસ્ય ભવતિ ।
અબુદ્ધિપૂર્વકસ્તુ સ્તમ્ભાદીનાં સ્વરસભઙ્ગુરાણામિત્યાહ-#તદ્વિપરીત ઇતિ ।
પરક્રિયામુક્ત્વા સૂત્રં વ્યાચષ્ટે-#તેષામિતિ ।
ભાવાઃ સંતાનિનઃ ।
સંતાનો નામ ભાવાનાં હેતુફલભાવેન પ્રવાહઃ, તસ્મિન્ સંતાને ચરમક્ષણઃ ક્ષણાન્તરં કરોતિ વા ન વા ।
આદ્યે ચરમત્વવ્યાઘાતઃ, સંતાનાવિચ્છેદાત્ ।
દ્વિતીયે ચરમસ્યાસત્ત્વપ્રસંગઃ, અર્થક્રિયાકારિત્વં સત્ત્વમિતિ સ્વસિદ્ધાન્તાત્, ચરમસ્યાસત્ત્વે પૂર્વેષામપ્યસત્ત્વપ્રસઙ્ગઃ, અર્થક્રિયાશૂન્યત્વાત્ ।
તસ્માત્ સંતાનસ્ય વિચ્છેદાસંભવાન્નિરોધાપ્રાપ્તિરિત્યાહ-#ન તાવદિતિ ।
ન દ્વિતીય ઇત્યાહ-#નાપીતિ ।
ઘટકપાલચૂર્ણાદ્યવસ્થાસુસેયં મૃદિતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનાદન્વયિભાવસ્ય મૃદાદેર્નાત્યન્તિકવિનાશ ઇત્યર્થઃ ।
બીજસ્યાઙ્કુરાદિષુ પ્રત્યભિજ્ઞાનાદર્શનાદન્વયિનો વિચ્છેદ ઇત્યત આહ-#અસ્પષ્ટેતિ ।
અઙ્કુરાદયો ઽનુસ્યૂતાન્વયિભાવસ્થાઃ, કાર્યત્વાત્પટવદિત્યન્વય્યવિચ્છેદસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
યસ્માદ્ભાવાનાં સ્થાયિત્વં તસ્માત્પ્રતિક્ષણ(?)નિરોધાસંભવ ઇત્યુપસંહારઃ ॥22॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.4.22
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.4.23ઃ
ઉભયથા ચ દોષાત્

અવિદ્યાદીનાં પ્રતિસંખ્યાનિરોધં તદભિમતં દૂષયતિ-#ઉભયથેતિ ।
યમનિયમાદયઃ પરિકરાઃ ।
સર્વં દુઃખં ક્ષણિકમિતિ ભાવનોપદેશો માર્ગોપદેશઃ ॥23॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.4.23
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.4.24ઃ
આકાશે ચાવિશેષાત્

#આગમપ્રામાણ્યાદિતિ ।
તત્રાકાશસ્ય કાર્યત્વોક્ત્યા ઘટાદિવદ્વસ્તુત્વં પ્રસિધ્યતીત્યર્થઃ ।
નન્વાગમપ્રામાણ્યે વિપ્રતિપન્નાન્સુગતાન્પ્રત્યાકાશસ્ય વસ્તુત્વં કથં સિધ્યતીત્યત આહ-#વિપ્રતિપન્નાનિતિ ।
શબ્દો વસ્તુનિષ્ઠઃ ગુણત્વાત્, ગન્ધાદિવદિત્યનુમાનાદાકાશસ્ય વસ્તુત્વં સિધ્યતિ ।
પૃથિવ્યાદ્યષ્ટદ્રવ્યાણાં શ્રોત્રગ્રાહ્યગુણાશ્રયત્વાયોગાદિત્યર્થઃ ।
આકાશસ્ય ભાવત્વં પ્રસાધ્યાભાવત્વં દૂષયતિ-#અપિ ચેતિ ।
યથૈકઘટસત્ત્વે ઽપિ ઘટસામાન્યાભાવો નાસ્તિ તથૈકપક્ષિસત્ત્વે ઽપિ મૂર્તદ્રવ્યસામાન્યાભાવાત્મકાકાશો નાસ્ત્યેવેતિ પક્ષ્યન્તરસંચારો ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
દેશવિશેષાવચ્છેદેનાવરણાભાવો ઽસ્તીત્યાશઙ્ક્યાભાવાવચ્છેદકદેશવિશેષ એવાકાશો નાભાવ ઇત્યાહ-#યત્રેત્યાદિના ।
પતિષ્યતિ ।
પક્ષી સંચરિષ્યતીત્યર્થઃ ।
આકાશસ્યાવસ્તુત્વં સ્વગ્રન્થવિરુદ્ધં ચેત્યાહ-#અપિ ચેતિ ।
કિં સમ્યક્ નિશ્રય આશ્રયો ઽસ્યા ઇતિ કિંસંનિશ્રયા ।
અવસ્તુનઃ શશવિષાણસ્યાશ્રયત્વાદર્શનાદિતિ ।
વ્યાઘાતાન્તરમાહ-#અપિચેતિ ।
ધ્વંસાપ્રતિયોગિતાખ્યો ધર્મો નિત્યત્વં નાસતિ સંભવતિ ।
ધર્મિણો ઽસત્ત્વવ્યાઘાતાદિત્યર્થઃ ॥24॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.4.24
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.4.25ઃ
અનુસ્મૃતેશ્ ચ

આત્મનઃ ક્ષણિકત્વં દૂષયતિ-#અનુસ્મૃતેરિતિ ।
અનુભવજન્યસ્મૃતિરનુસ્મૃતિસ્તસ્યામનુભવસમાનાશ્રયત્વાત્તદુભયાશ્રયાત્મનઃ સ્થાયિત્વમિત્યર્થઃ ।
ક્ષણિકત્વે જ્ઞાનદ્વયાનુસંધાનં ચ ન સ્યાદિત્યાહ-#કથં હ્યહમિતિ ।
પૂર્વદર્શનકર્તુરદ્રાક્ષમિતિસ્મરણકર્તૈક્યપ્રત્યભિજ્ઞાનાચ્ચાત્માનઃ સ્થાયિત્વમિત્યાહ-#અપિ ચેતિ ।
યો ઽહમદઃ પૂર્વમદ્રાક્ષં સ એવાહમદ્ય તત્સ્મરામીતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનાકારો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
#ઇદં પશ્યામીતિ જ્ઞાનાન્તરસંબન્ધકથનં, યો ઽહમદ્રાક્ષં સો ઽહં પશ્યામીતિ પ્રત્યભિજ્ઞાન્તરદ્યોતનાર્થમ્ ।
વિપક્ષે બાધકમાહ-#યદિ હીતિ ।
દ્રષ્ટૃસ્મર્ત્રોર્ભેદે ઽહં સ્મરામિ અન્યો ઽદ્રાક્ષીદિતિ પ્રતીતિઃ સ્યાદિત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ-#યત્રૈવમિતિ ।
પ્રત્યયમાહ-#સ્મરામીતિ ।
સ્મરામ્યહમન્યો ઽદ્રાક્ષીદિતિ પ્રત્યયો યત્ર તત્ર ભિન્નમેવ કર્તારં લોકો ઽવગચ્છતીત્યવિવાદમિત્યર્થઃ ।
પ્રકૃતપ્રત્યભિજ્ઞાયાં તાદૃશભેદપ્રત્યયસ્ય બાધકસ્યાદર્શનાદાત્મસ્થાયિત્વં દુર્વારમિત્યાહ-#ઇહ ત્વહમદ ઇતિ ।
યથાગ્નેરૌષ્ણ્યાદિકં ન બાધતે કશ્ચિત્તથા નાહમદ્રાક્ષમિતિ પૂર્વદર્શનં ન નિહ્નુત ઇત્યનેન બાધાભાવાત્ પ્રત્યભિજ્ઞા પ્રમેત્યુક્તં ભવતિ ।
તથા દ્રષ્ટૃસ્મર્ત્રોરૈક્યે સતિ સ્થાયિત્વં ફલિતમિત્યાહ-#તત્રૈવં સતીતિ ।
ક્ષણદ્વયસંબન્ધે ઽપ્યાત્મનસ્તૃતીયક્ષણે ભઙ્ગો ઽસ્ત્વિતિ વદન્તં પ્રત્યાહ-#તથેતિ ।
વર્તમાનદશામારભ્યોત્તમાદુચ્છ્વાસાદામરણાદનન્તરામનન્તરાં સ્વસ્યૈવ પ્રતિપત્તિમાત્મૈકકર્તૃકાં પ્રત્યભિજાનન્ના જન્મનશ્ચાવર્તમાનદશાપર્યન્તમતીતાઃ પ્રતિપત્તીઃ સ્વકર્તૃકાઃ#પ્રતિસંદધાનઃસન્નિતિ યોજના ।
દીપજ્વાલાસ્વિવાત્મનિ પ્રત્યભિજ્ઞાનં સાદૃશ્યદોષાદિતિ શઙ્કતે-#સ ઇતિ ।
સાદૃશ્યજ્ઞાનસ્ય ધર્મિપ્રતિયોગિજ્ઞાનાધીનત્વાત્ સ્થિરસ્ય જ્ઞાતુરસત્ત્વાન્ન સાદૃશ્યજ્ઞાનં સંભવતિ, સત્ત્વે વાપસિદ્ધાન્તઃ સ્યાદિતિ પરિહરતિ-#તમિત્યાદિના ।
સ્યાદેતત્ ।
ન સાદૃશ્યપ્રત્યયઃ પૂર્વોત્તરવસ્તૂદયજ્ઞાનજન્યસ્તદ્દ્વયસાદૃશ્યાવગાહી, કિં તર્હિ કશ્ચિદેષ વિકલ્પઃ સ્વાકારમેવ બાહ્યત્વેન વિષયીકુર્વાણઃ ક્ષણાન્તરાસ્પર્શી, અતો ન સ્થિરદ્રષ્ટ્રપેક્ષેતિ શઙ્કતે-#તેનેદમિતિ ।
અત્ર વક્તવ્યં સાદૃશ્યપ્રત્યયે તેનેદં સદૃશમિતિ વસ્તુત્રયં ભાસતે ન વેતિ ।
નેતિ વદતઃ સ્વાનુભવવિરોધઃ ।
કિઞ્ચાર્થભેદાભાવાત્ પદત્રયપ્રયોગો ન સ્યાત્ ।
તસ્માત્ પદત્રયેણ મિથઃસંસૃષ્ટભિન્નાર્થભાનાદભાનમસિદ્ધમિતિ પરિહરતિ-#ન તેનેતિ ।
અથ ભાસતે વસ્તુત્રયં તચ્ચ પ્રત્યયાભિન્નમેવ ન બાહ્યમિતિ ચેત્ ।
ન ।
ત્રયાણામેકપ્રત્યયાભેદે મિથો ઽપ્યભેદાપત્તેઃ ।
ઇષ્ટાપત્તિરિતિ બ્રુવાણં વિજ્ઞાનવાદિનં પ્રત્યાહ-#યદા હીતિ ।
વસ્તુત્રયં જ્ઞેયં સાદૃશ્યપ્રત્યયાદ્ભિન્નં સર્વલોકપ્રસિદ્ધં તચ્ચેન્નાઙ્ગીક્રિયતે સ્થાયિદ્રષ્ટૃપ્રસઙ્ગભયેન, તર્હિ તત્તદાકારાણાં ક્ષણિકવિજ્ઞાનાનાં મિથો વાર્તાનભિજ્ઞત્વાદેકસ્મિન્ ધર્મિણિ વિરુદ્ધાનેકપક્ષસ્ફુરણાત્મકવિપ્રતિપત્ત્યસંભવાત્ સ્વપક્ષસાધનાદિવ્યવહારો લુપ્યેત, અતો યથાનુભવં જ્ઞાનજ્ઞેયભેદો ઽઙ્ગીકાર્યઃ ।
તથા ચ તેનેદં સદૃશમિતિ બાહ્યાર્થયોર્જ્ઞાનપૂર્વકં સાદૃશ્યં જાનત આત્મનઃ સ્થાયિત્વં દુર્વારમિત્યર્થઃ ।
નનુ સન્ત્યેવ બાહ્યાર્થાઃ ક્ષણિકસ્વલક્ષણા નિર્વિકલ્પકગ્રાહ્યાઃ, સવિકલ્પાધ્યવસેયાસ્તુ સ્થાયિત્વસાદૃશ્યાદયો બાહ્યાઃ કલ્પિતા અવભાસન્તે, અતો વિપ્રતિપત્ત્યાદિવ્યવહાર ઇતિ બાહ્યાર્થવાદમાશઙ્ક્ય નિરસ્યતિ-#એવમેવેતિ ।
યત્ પ્રમાણસિદ્ધં તદેવ વક્તવ્યમ્ ।
ન હિ ક્ષણિકત્વે કિઞ્ચિત્ પ્રમાણમસ્તિ ।
ન ચેદાનીં ઘટ ઇતિ પ્રત્યક્ષમવર્તમાનકાલાસત્ત્વં ઘટસ્ય ગોચરયદ્વર્તમાનક્ષણમાત્રસત્વરૂપે ક્ષણિકત્વે માનમિતિ વાચ્યમ્, તસ્ય વર્તમાનત્વમાત્રગોચરત્વેન કાલાન્તરાસત્ત્વાસિદ્ધેઃ ।
નચ યત્સત્ તત્ક્ષણિકમિતિ વ્યાપ્તિરસ્તિ, વિદ્યુદાદેરપિ દ્વિત્રિક્ષણસ્થાયિત્વેન દૃષ્ટાન્તાભાવાત્ ।
નચ સ્થાયિનમનુમાતારમન્તરેણાનુમાનં સંભવતિ ।
તસ્માદમાનસિદ્ધાર્થવક્તા તથાગતો ઽશ્રદ્ધેયવચન ઇત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ સાદૃશ્યં પ્રત્યભિજ્ઞાયાં દોષયતા નિમિત્તં વિષયતયા વા ।
આદ્યે ઽપિ સ્વરૂપસત્ જ્ઞાતં વા ।
નાદ્યઃ, મન્દાન્ધકારે શુક્તિમાત્રગ્રહે શ્વૈત્યાજ્ઞાને ઽપિ રૂપ્યાભેદભ્રમાપત્તેઃ ।
ન દ્વિતીયઃ, સ્થાયિજ્ઞાતારં વિના તજ્જ્ઞાનાસંભવસ્યોક્તત્વાત્ ।
નાપિ વિષયતયા નિમિત્તમિત્યાહ-#નચેતિ ।
સો ઽહમિત્યુલ્લેખાત્તેનાહં સદૃશ ઇત્યનુલ્લેખાદિત્યર્થઃ ।
સો ઽહમિતિ પ્રત્યભિજ્ઞાયા ભ્રમત્વં નિરસ્ય સંશયત્વં નિરસ્યતિ-#ભવેદિતિ ।
જડાર્થે પ્રત્યભિજ્ઞાતે ઽપિ બાધસંભાવનયા સંશયઃ કદાચિત્ સ્યાન્નાત્મનીત્યર્થઃ ।
અસંદિગ્ઘાવિપર્યસ્તપ્રત્યભિજ્ઞાવિરોધાદાત્મક્ષણિકત્વમતમત્યન્તાસંગતમિત્યુપસંહરતિ-#તસ્માદિતિ ॥25॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.4.25
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.4.26ઃ
નાસતો ઽદૃષ્ટત્વાત્

અભાવઃ શશવિષાણવદત્યન્તાસન્નિત્યઙ્ગીકૃત્ય મૃદાદિનાશાદસતો ઘટાદિકં જાયતે ઇતિ સુગતા વદન્તિ, તદ્દૂષયતિ-#નાસત ઇતિ ।
ન કેવલં બલાદાપદ્યતે કિન્તુ સ્વયં દર્શયન્તિ ચ ।
દ્વૌ નઞૌ પ્રકૃતાર્થં ગમયતઃ ।
મૃદાદિકમુપમૃદ્ય ઘટાદેઃ પ્રાદુર્ભાવાદિતીમમર્થમાહ-#વિનષ્ટાદિતિ ।
કારણવિનાશાત્ કાર્યજન્મેત્યત્ર યુક્તિમાહ-#કૂટસ્થાદિતિ ।
વિનાશશૂન્યાત્ ।
નિત્યાદિત્યર્થઃ ।
નિત્યસ્ય નિરતિશયસ્ય કાર્યશક્તત્વે તત્કાર્યાણિ સર્વાણ્યેકસ્મિન્નેવ ક્ષણે સ્યુઃ, તથા ચોત્તરક્ષણે કાર્યાભાવાદસત્ત્વાપત્તિઃ ।
નચ સહકારિકૃતાતિશયક્રમાત્કાર્યક્રમ ઇતિ યુક્તમ્ ।
અતિશયસ્યાતિશયાન્તરાપેક્ષાયામનવસ્થાનાત્ ।
અનપેક્ષાયાં કાર્યસ્યાપ્યતિશયાનપેક્ષત્વેન સહકારિવૈયર્થ્યાત્ ।
તસ્માન્ન સ્થાયિભવાત્ કાર્યજન્મેત્યર્થઃ ।
ક્ષણિકભાવસ્ય હેતુત્વમ્ ઽઉત્તરોત્પાદે ચઽઇત્યત્ર નિરસ્તમ્ ।
અભાવસ્ય હેતુત્વનિરાસાર્થં સૂત્રં વ્યાચષ્ટે-#તત્રેદમિતિ ।
યદિ બીજાભાવસ્યાભાવાન્તરાદ્વિશેષઃ સ્યાત્, તદા વિશેષવદભાવદ્વારા બીજાદેવાઙ્કુર ઇતિ લૌકાયતિકાનામભ્યુપગમોર્ઽથવાન્સ્યાત્, ન સો ઽસ્તીત્યાહ-#યેનેતિ ।
સૂત્રં યોજયતિ-#નિર્વિશેષસ્યેતિ ।
શશવિષાણાદેઃ કાર્યકારિત્વસ્યાદૃષ્ટત્વાન્નાભાવસ્યાસતો હેતુત્વમિત્યર્થઃ ।
અસ્ત્વભાવસ્યાપિ વિશેષ ઇત્યત આહ-#યદીતિ ।
અભાવસ્ય હેતુત્વે ઽતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ તર્કમુક્ત્વાનુમાનમાહ-#નાપીતિ ।
અભાવો ન હેતુઃ, અસત્ત્વાત્ ।
સંમતવદિત્યર્થઃ ।
અભાવો ન પ્રકૃતિઃ, કાર્યાનન્વિતત્વાત્, યથા શરાવાદ્યનન્વિતસ્તન્તુર્ન શરાવાદિપ્રકૃતિરિતિ તર્કપૂર્વકમાહ-#અભાવાચ્ચેતિ ।
અતો ઽન્વિતત્વાન્મૃદાદિર્ભાવ એવ પ્રકૃતિરિત્યાહ-#મૃદિતિ ।
સ્થાયિનઃ કારણત્વાયોગમુક્તમનૂદ્ય દૂષયતિ-#યત્તૂક્તમિત્યાદિના ।
અનુભવબલાત્સ્થિરસ્વભાવાનામેવ સહકારિસંનિધિક્રમેણ કાર્યક્રમહેતુત્વમઙ્ગીકાર્યમ્ ।
નચ શક્તસ્ય સહકાર્યપેક્ષા ન યુક્તેતિ વાચ્યં, યતો ઽશક્તસ્યાપિ નાપેક્ષેત્યસહકારિ વિશ્વં સ્યાત્ ।
તતઃ સ્વર્ણાદૌ સ્વતો ઽતિશયશૂન્યે ઽગ્નિતાપાદિસહકારિકૃતાતિશયક્રમાદ્રુચકાદિકાર્યક્રમઃ ।
ન ચાતિશયસ્યાતિશયાન્તરાનપેક્ષત્વે કાર્યસ્યાપ્યનપેક્ષેતિ વાચ્યં, પટસ્ય મૃદનપેક્ષત્વે કાર્યત્વાવિશેષાદ્ઘટસ્યાપિ મૃદનપેક્ષાપ્રસઙ્ગાદન્વયવ્યતિરેકાભ્યામપેક્ષા સહકારિષ્વપિ તુલ્યા ।
યદુક્તં કાર્યાભાવદશાયાં કારણસ્યાસત્ત્વાપત્તિરિતિ ।
તન્ન ।
અકારણસ્યાપિ બાધાભાવેન સત્ત્વોપપત્તેઃ ।
ન હ્યર્થક્રિયાકારિત્વમેવ સત્ત્વમ્, અસતસ્તદયોગેન સત્ત્વસ્ય તતો ભેદાત્ ।
સતે હ્યર્થક્રિયાકારિત્વં નાસતઃ ।
અતઃ કારણતાવચ્છેદકમબાધિતસ્વરૂપાત્મકં સત્ત્વં કારણત્વાદ્ભિન્નમેવ ।
તસ્માદનુસ્યૂતસ્થિરભાવાનાં હેતુત્વમુપપન્નમિતિ ભાવઃ ।
પૂર્વાપરવિરોધમપ્યાહ-#અપિચેતિ ॥26॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.4.26
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.4.27ઃ
ઉદાસીનાનામ્ અપિ ચૈવં સિદ્ધિઃ

અભાવાદુત્પત્તૌ શશવિષાણાદપ્યુત્પત્તિઃ સ્યાદિત્યુક્તમ્ ।
અતિપ્રસઙ્ગાન્તરમાહ-#ઉદાસીનાનામિતિ ।
#અનીહમાનાનાં પ્રયત્નશૂન્યાનામ્ ।
#અમત્રં ઘટાદિપાત્રમ્ ।
#તન્વાનસ્યવ્યાપારયતઃ ।
તસ્માદ્ભ્રાન્તિમૂલેન ક્ષણિકબાહ્યાર્થવાદેન કૂટસ્થનિત્યબ્રહ્મસમન્વયસ્ય ન વિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥27॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.4.27
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.5.28ઃ
નાભાવ ઉપલબ્ધેઃ

#નાભાવ ઉપલબ્ધેઃ ।
અખણ્ડનિર્વિશેષં બ્રહ્મ વિજ્ઞાનં બાહ્યાર્થોપાદાનં વદતાં વેદાન્તાનાં ભિન્નં સાકારં ક્ષણિકં વિજ્ઞાનં ન તતો ઽન્યોર્ઽથો ઽસ્તીતિ યોગાચારમતેન વિરુધ્યતે ન વેતિ તન્મતસ્ય માનભ્રાન્તિમૂલત્વાભ્યાં સંશયે પૂર્વોક્તબાહ્યાર્થવાદનિરાસમુપજીવ્ય પૂર્વપક્ષમાહ-#એવમિત્યાદિના ।
પૂર્વોત્તરપક્ષયોર્વિરોધાવિરોધૌ ફલમ્ ।
નન્વેકસ્ય સુગતાગમસ્ય કથં બાહ્યાર્થસત્ત્વાસત્ત્વયોસ્તાત્પર્યં વિરોધાદિત્યાશઙ્ક્યાધિકારિભેદાદવિરોધ ઇતિ વદન્ વિજ્ઞાનવાદિનઃ સુગતાભિપ્રાયજ્ઞત્વેન મન્દાધિકારિભ્યો બાહ્યાર્થવાદિભ્યઃ શ્રૈષ્ઠ્યમાહ-#કેષાઞ્ચિદિતિ ।
ઉક્તં ચ ધર્મકીર્તિના-ઽદેશના લોકનાથાનાં સત્ત્વાશયવશાનુગાઃઽઇતિ ।
સુગતાનામુપદેશાઃ શિષ્યમત્યનુસારિણ ઇત્યર્થઃ ।
નન્વસતિ બાહ્યાર્થે માનમેયવ્યવહારઃ કથં, તત્રાહ-#તસ્મિન્નિતિ ।
વિજ્ઞાનમેવ કલ્પિતનીલાદ્યાકારત્વેન પ્રમેયમ્, અવભાસાત્મના માનફલં, શક્ત્યાત્મના માનં, શક્ત્યાશ્રયત્વાકારેણ પ્રમાતેતિ ભેદકલ્પનયા વ્યવહાર ઇત્યર્થઃ ।
મુખ્ય એવ ભેદઃ કિં ન સ્યાદત આહ-#સત્યપીતિ ।
નહિ બુદ્ધ્યનારૂઢસ્ય નીલાદેઃ પ્રમેયત્વવ્યવહારો ઽસ્તિ ।
અતો બુદ્ધ્યારૂઢાકાર એવ પ્રમેયં ન બાહ્યમિત્યર્થઃ ।
બાહ્યાર્થાસત્ત્વે પ્રશ્નપૂર્વકં યુક્તીરુપન્યસ્યતિ-#કથમિત્યાદિના ।
જ્ઞેયં જ્ઞાનાતિરેકેણાસત્, તદતિરેકેણાસંભવાત્, નરશૃઙ્ગવદિત્યાહ-#તદસંભવાદિતિ ।
અસંભવં વિવૃણોતિ-#સ હીતિ ।
પરમાણવશ્ચેદેકસ્થૂલસ્તમ્ભ ઇતિ જ્ઞાનં ન સ્યાત્ ।
સમૂહસ્ત્વસન્નિત્યર્થઃ ।
અવયવ્યભાવે ઽપિ જાત્યાદયો બાહ્યાર્થાઃ સ્યુઃ, તત્રાહ-#એવમિતિ ।
જાતિગુણકર્મણાં ધર્મિણઃ સકાશાદભેદે ઽત્યન્તભેદે વા ધર્મિવદ્ધર્મ્યન્તરવચ્ચ ન ધર્મધર્મિભાવઃ ।
ભેદાભેદૌ ચ વિરુદ્ધાવિતિ ન સન્તિ જાત્યાદ્યર્થા ઇત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ જ્ઞાનસ્ય જ્ઞેયસારૂપ્યરૂપવિશેષસંબન્ધાભાવે સર્વવિષયત્વાપત્તેર્વિશેષો ઽઙ્ગીકાર્યઃ, તથાચ જ્ઞાનગતવિશેષસ્યૈવ જ્ઞાનેન વિષયીકરણાન્ન બાહ્યાર્થસિદ્ધિર્માનાભાવાદ્ગૌરવાચ્ચેત્યાહ-#અપિચેતિ ।
પક્ષપાતો વિષયવિશેષવૈશિષ્ટ્યવ્યવહારઃ ।
કિઞ્ચ જ્ઞેયં જ્ઞાનાભિન્નં, જ્ઞાનોપલમ્ભક્ષણનિયતોપલમ્ભગ્રાહ્યત્વાત્, જ્ઞાનવદિત્યાહ-#અપિચેતિ ।
જ્ઞાનાર્થયોવાસ્તવભેદે ઽપિ સહોપલમ્ભનં સ્યાત્, ગ્રૈહ્યગ્રાહકભાવાદિત્યત આહ-#ન ચૈતદિતિ ।
ક્ષણિકજ્ઞાનસ્યાર્થેન સંબન્ધહેત્વભાવાન્ન ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવ ઇત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ જાગ્રદ્વિજ્ઞાનં ન બાહ્યાલમ્બનં, વિજ્ઞાનત્વાત્, સ્વપ્નાદિજ્ઞાનવદિત્યાહ-#સ્વપ્નેતિ ।
વિજ્ઞાનાનાં વૈચિત્ર્યાનુપપત્તિબાધિતમનુમાનમિતિ શઙ્કતે-#કથમિતિ ।
અન્યથોપપત્ત્યા પરિહરતિ-#વાસનેતિ ।
અનાદિસંતાનાન્તર્ગતપૂર્વજ્ઞાનમેવ વાસના, તદ્વશાદનેકક્ષણવ્યવધાને ઽપિ નીલાદ્યાકારજ્ઞાનવૈચિત્ર્યં ભવતિ, યથા બીજવાસનયા કાર્પાસરક્તત્વં તદ્વદિત્યર્થઃ ।
ઉભયવાદિસંમતત્વાચ્ચ વાસના એવ જ્ઞાનવૈચિત્ર્યહેતવો ન બાહ્યાર્થા ઇત્યાહ-#અપિચેતિ ।
ક્ષણિકવિજ્ઞાનમાત્રવાદસ્ય માનમૂલત્વાત્તેન નિત્યવિજ્ઞાનવાદો વિરુધ્યત ઇતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તસૂત્રં વ્યાચષ્ટે-#નાભાવ ઇત્યાદિના ।
કિં બાહ્યાર્થસ્યાનુપલબ્ધેરભાવ ઉત જ્ઞાનાદ્ભેદેનાનુપલબ્ધેઃ ।
નાદ્ય ઇત્યુક્ત#મુપલબ્ધેરિતિ ।
દ્વિતીયં શઙ્કતે-#નનુ નાહમિતિ ।
જ્ઞાનજ્ઞેયયોર્વિષયિવિષયભાવેન ભેદસ્ય સાક્ષિપ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વાત્પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધમભેદાભિધાનમિત્યાહ-#બાઢમિત્યાદિના ।
ત્વદ્વચનાદપિ જનો બાહ્યાર્થં જ્ઞાનાદ્ભેદેનૈવોપલભત ઇત્યાહ-#અતશ્ચેતિ ।
બાહ્યાર્થસ્યાત્યન્તાસત્ત્વે પ્રત્યક્ષોપલમ્ભાયોગાત્, દૃષ્ટાન્તત્વાત્સંભવાચ્ચ બહિર્વચ્છબ્દો ન સ્યાદિત્યાહ-#ઇતરથેતિ ।
અબાધિતભેદાનુભવાદેવકારો યુક્તો ન વત્કાર ઇત્યાહ-#તસ્માદિતિ ।
જ્ઞેયાર્થો જ્ઞાનાતિરેકેણાસન્નસંભવાદિત્યુક્તબાધાદ્વત્કરણમિતિ શઙ્કતે-#નન્વિતિ ।
કો ઽસાવસંભવઃ, અસત્ત્વં વા અસત્ત્વનિશ્ચયો વા અયુક્તત્વં વા ઉત્કટકોટિકસંશયાત્મકસંભવસ્યાભાવો વા ।
નાદ્યઃ, સાધ્યાભેદાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ, સ્થૂલૌ ઘટસ્તમ્ભાવિતિ સમૂહાલમ્બને સ્થૂલત્વદ્વિત્વઘટત્વસ્તમ્ભત્વરૂપવિરુદ્ધધર્મવતોરર્થયોરસ્થૂલાદેકસ્માદ્વયાવગાહિવિજ્ઞાનાદ્ભેદસત્ત્વનિશ્ચયે નાસંભવાસિદ્ધરિત્યાહ-#નાયં સાધુરિતિ ।
સંભવઃ સત્તાનિશ્ચયઃ પ્રમાણાધીનઃ ।
અસંભવો ઽસત્ત્વનિશ્ચયઃ પ્રમાણાભાવાધીનો ન વૈપરીત્યમિતિ વ્યવસ્થામેવ સ્ફુટયતિ-#યદ્ધીતિ ।
ઉક્તવ્યવસ્થાયાઃ ફલં બાહ્યાર્થસ્ય પ્રત્યક્ષાદિભિઃ સંભવં વદન્નેવ તૃતીયં દૂષયતિ-#ઇહેતિ ।
પ્રમાણનિશ્ચિતબાહ્યાર્થસ્ય સ્તમ્ભાદેઃ પરમાણુભ્યો ભેદાભેદવિકલ્પૈરયુક્તત્વમાત્રેણાસત્ત્વનિશ્ચયો ન યુક્તઃ, ત્વત્પક્ષે ઽપ્યયુક્તત્વસ્ય તુલ્યત્વાત્ ।
ન હ્યસ્થૂલસ્યૈકસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય સ્થૂલાનેકસમૂહાલમ્બનસ્ય વિષયાભેદો યુક્તઃ, સ્થૂલત્વાનેકપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચેષ્ટાપત્તિઃ, સમૂહાલમ્બનોચ્છેદે વિજ્ઞાનાનાં મિથો વાર્તાનભિજ્ઞતયા વિષયદ્વિત્વાદિવ્યવહારલોપાપત્તેઃ ।
તસ્માદયુક્તત્વે ઽપિ યથાનુભવં વ્યવહારયોગ્યોર્ઽથઃ સ્વીકાર્યઃ ।
ન ચતુર્થઃ, નિશ્ચિતે તાદૃશસંભવસ્યાનુપયોગાત્ ।
તસ્ય ક્વચિત્ પ્રમાણપ્રવૃત્તેઃ પૂર્વાઙ્ગત્વાદિતિ ભાવઃ ।
યચ્ચોક્તં જ્ઞાનગતાર્થસારૂપ્યસ્યૈવ જ્ઞાનાલમ્બનત્વોપપત્તેર્બહિરર્થાભાવ ઇતિ, તત્રાહ-#નચેતિ ।
યત્તુ ગૌરવમુક્તં, તન્ન દૂષણં, પ્રામાણિકત્વાદિત્યાહ-#વહિરિતિ ।
યત એવ જ્ઞાનાર્થયોર્ભેદઃ સર્વલોકે સાક્ષ્યનુભવસિદ્ધઃ, અત એવ સહોપલમ્ભનિયમો ઽપિ નાભેદસાધક ઇત્યાહ-#અત એવેતિ ।
યથા ચાક્ષુષદ્રવ્યરૂપસ્યાલોકોપલમ્ભનિયતોપલબ્ધિકત્વે ઽપિ નાલોકાભેદઃ, તથાર્થસ્ય ન જ્ઞાનાભેદઃ, ભેદે ઽપિ ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવેન નિયમેપપત્તેઃ ।
નચ જ્ઞાનસ્ય ક્ષણિકત્વાત્ સ્વભિન્નગ્રાહ્યસંબન્ધાયોગઃ, સ્થાયિત્વાદિતિ ભાવઃ ।
વિજ્ઞાનમનેકાર્થેભ્યો ભિન્નમ્, એકત્વાત્, ગોત્વવદિતિ સત્પ્રતિપક્ષમાહ-#અપિ ચેતિ ।
નચ હેત્વસિદ્ધઃ, જ્ઞાનં જ્ઞાનમિત્યેકાકારપ્રતીતેર્જ્ઞાનૈક્યનિશ્ચયાત્ ।
નચ સા જાતિવિષયા, વ્યક્તિભેદાનિશ્ચયાદિત્યાહ-#નવિશેષ્યસ્યેતિ ।
ઘટાદેશ્ચૈતન્યાદ્ભેદમુક્ત્વા વૃત્તિજ્ઞાનાદ્ભેદમાહ-#તથેતિ ।
ઘટો દ્વાભ્યાં ભિન્નઃ એકત્વાત્, ક્ષીરવદિત્યર્થઃ ।
જ્ઞાનભિન્નાર્થાનઙ્ગીકારે સ્વશાસ્ત્રવ્યવહારલોપં બાધકમાહ-#અપિ ચેતિ ।
ક્રમિકયોઃ સ્વપ્રકાશયોઃ ક્ષણિકજ્ઞાનયોર્મિથો ગ્રાહ્યગ્રાહકત્વમયુક્તમનભ્યુપગતં ચ ।
તથા ચ તયોર્ભેદપ્રતિજ્ઞા ન યુક્તા, ધર્મિપ્રતિયોગિનોર્મિથઃ પરેણ ચાગ્રહેણ ભેદગ્રહાયોગાત્ ।
તથાચ તયોર્ભેદગ્રાહકઃ સ્થાય્યાત્મા તદ્ભિન્ન એવૈષ્ટવ્યઃ ।
એવં પક્ષસાધ્યહેતુદૃષ્ટાન્તભેદાભાવે ઇદં ક્ષણિકમસદિતિ પ્રતિજ્ઞા ન યુક્તા ।
સર્વતો વ્યાવૃત્તં વ્યક્તિમાત્રત્વં સ્વલક્ષણમ્, અનેકાનુગતં સામાન્યમતદ્વ્યાવૃત્તિરૂપમિતિ પ્રતિજ્ઞા ન યુક્તા, સર્વાનેકાર્થાનાં જ્ઞાનમાત્રત્વે મિથઃ પરેણવા દુર્જ્ઞાનત્વાત્ ઉત્તરનીલજ્ઞાનં વાસ્યં પૂર્વનીલજ્ઞાનં વાસકમિતિ પ્રતિજ્ઞા ન યુક્તા, તયોર્ભિન્નસ્ય જ્ઞાતુરભાવાત્ ।

કિચાવિદ્યોપપ્લવો ઽવિદ્યાસંસર્ગઃ, તેન નીલમિતિ સદ્ધર્મઃ, નરવિષાણમિત્યસદ્ધર્મઃ, અમૂર્તમિતિ સદસદ્ધર્મઃ, સતો વિજ્ઞાનસ્યાસતો નરવિષાણસ્ય વામૂર્તત્વાદિપ્રતિજ્ઞા દુર્લભા, અનેકાર્થજ્ઞાનસાધ્યત્વાત્ ।
અજ્ઞાનેનાસ્ય બન્ધો જ્ઞાનેનાસ્ય મોક્ષ ઇતિ ચ પ્રતિજ્ઞા બહ્વર્થજ્ઞાનસાધ્યા ।
આદિપદેન સામાન્યત ઇષ્ટં ગ્રાહ્યમનિષ્ટં ત્યાજ્યમિતિ શિષ્યહિતેપદેશો ઽનેકજ્ઞાનસાધ્યો ગૃહીતઃ ।
તસ્માત્ પ્રતિજ્ઞાદિવ્યવહારાય ગ્રાહ્યગ્રાહકભેદો ઽઙ્ગીકાર્ય ઇત્યર્થઃ ।
જ્ઞાનાર્થયોભેદે યુક્તયન્તરમસ્તીત્યાહ-#કિઞ્ચાન્યદિતિ ।
જ્ઞાનવદર્થસ્યાપ્યનુભવાવિશેષાત્સ્વીકારો યુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
સ્વવિષયત્વાદ્વિજ્ઞાનં સ્વીક્રિયતે નાર્થઃ પરગ્રાહ્યત્વાદિતિ શઙ્કતે-#અથ વિજ્ઞાનમિતિ ।
વિરુદ્ધં સ્વીકૃત્યાવિરુદ્ધં ત્યજતા બૌદ્ધતનયેન મૌઢ્યં દર્શિતમિત્યાહ-#અત્યન્તેતિ ।
જ્ઞાનં સ્વવેદ્યમિત્યઙ્ગીકૃત્ય મૌર્ખ્યમાપાદિતં, વસ્તુતઃ સ્વવેદ્યત્વમયુક્તમિત્યાહ-#નચેતિ ।
કર્તરિ ક્રિયાં પ્રતિ ગુણભૂતે પ્રધાનત્વાખ્યકર્મત્વાયોગાત્સ્વકર્તૃકવેદનકર્મત્વમસદિત્યર્થઃ ।
નચ સ્વવિષયત્વમાત્રં સ્વવેદ્યત્વમિતિ વાચ્યમ્, અભેદે વિષયવિષયિત્વસ્યાપ્યસંભવાદિતિ ભાવઃ ।
જ્ઞાનસ્ય સ્વવેદ્યત્વાભાવે દોષદ્વયં સ્યાદિતિ શઙ્કતે-#નન્વિતિ ।
અનવસ્થા ચ સામ્યં ચેતિ દોષદ્વયં પરિહરતિ-#તદુભયમપીતિ ।
અનિત્યજ્ઞાનસ્ય જન્માદિમત્વેન ઘટવજ્જડસ્ય સ્વેન સ્વીયજન્માદિગ્રહાયોગાદસ્તિ ગ્રાહકાકાઙ્ક્ષા, સાક્ષિણસ્તુ સત્તાયાં સ્ફૂર્તૌ ચ નિરપેક્ષત્વાન્નાનવસ્થા ।
નાપિ સામ્યમ્ ।
ચિજ્જડત્વવૈષમ્યાદિત્યર્થઃ ।
સાક્ષી ક્વેત્યત આહ-#સ્વયંસિદ્ધસ્યેતિ ।
નિરપેક્ષસ્ય સાક્ષિણો ઽસત્ત્વે ક્ષણિકવિજ્ઞાનભેદાસિદ્ધેઃ સો ઽઙ્ગીકાર્ય ઇત્યર્થઃ ।
અનિત્યજ્ઞાનસ્વરૂપસાધકત્વાચ્ચ સાક્ષી સ્વીકાર્ય ઇત્યાહ-#કિઞ્ચેતિ ।
વિજ્ઞાનં જ્ઞાનાન્તરાપેક્ષમિતિ બ્રુવતા તસ્યાપ્રામાણિકત્વમુક્તં સ્યાત્, સ્વયં પ્રથત ઇતિ બ્રુવતા જ્ઞાતૃશૂન્યત્વં ચોક્તા સ્યાત્, તથાચ જ્ઞાતૃજ્ઞાનાવિષયત્વાચ્છિલાસ્થપ્રદીપવદસદેવ વિજ્ઞાનં સ્યાત્ ।
અતસ્તત્સાક્ષ્યેષ્ટવ્ય ઇત્યર્થઃ ।
વિજ્ઞાનસ્ય સ્વાન્યજ્ઞાતૃશૂન્યત્વમિષ્ટમેવ ત્વયાપાદ્યતે ન ચાસત્ત્વાપત્તિઃ જ્ઞાત્રભાવાદિતિ વાચ્યં, સ્વસ્યૈવ જ્ઞાતૃત્વાદિતિ શાક્યઃ શઙ્કતે-#બાઢમિતિ ।
અભેદે જ્ઞાતૃજ્ઞેયત્વાયોગાજ્જ્ઞાત્રન્તરમાવશ્યકમિતિ પરિહરતિ-#નેતિ ।
વિમતં વિજ્ઞાનં સ્વાતિરિક્તવેદ્યં, વેદ્યત્વાત્, દેહવદિત્યર્થઃ ।
અતિરિક્તઃ સાક્ષી કિમન્યવેદ્યઃ સ્વવેદ્યો વા ।
આદ્યે ઽનવસ્થા ।
દ્વિતીયે વિજ્ઞાનવાદ એવ ભઙ્ગ્યન્તરેણોક્તઃ સ્યાદિતિશઙ્કતે-#સાક્ષિણ ઇતિ ।
ત્વયા વિજ્ઞાનં જન્મવિનાશયુક્તમુચ્યતે ।
અતઃ કાર્યસ્ય જડત્વનિયમાત્સ્વાતિરિક્તવેદ્યત્વમસ્માભિઃ સાધિતં, કૂટસ્થચિદાત્મનો ગ્રાહકાનપેક્ષત્વાન્નાનવસ્થેતિ ચોક્તમતો મહદ્વૈલક્ષણ્યમાવયોરેતિ પરિહરતિ-#ન ।
#વિજ્ઞાનસ્યેતિ ॥28॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.5.28
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.5.29ઃ
વૈધર્મ્યાચ્ ચ ન સ્વપ્નાદિવત્

એવં વેદ્યવિજ્ઞાનવદર્થસ્યાપ્યુપલબ્ધેર્ન બાહ્યાર્થાભાવ ઇત્યુક્તમ્ ।
સંપ્રતિ જાગ્રદ્વિજ્ઞાનં સ્વપ્નાદિવિજ્ઞાનવન્ન બાહ્યાલમ્બનમિત્યનુમાનં દૂષયતિ-#વૈધર્મ્યાચ્ચેતિ ।
કિમત્ર નિર્વિષયત્વં સાધ્યમુત પારમાર્થિકવિષયશૂન્યત્વમ્, અથવા વ્યાવહારિકવિષયશૂન્યત્વમ્ ।
નાદ્યઃ, સ્વપ્નાદિવિભ્રમાણામપિ મિથ્યાર્થાલમ્બનત્વેન દૃષ્ટાન્તે સાધ્યવૈકલ્યાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ, સિદ્ધસાધનાદિતિ સૂત્રસ્થચકારાર્થઃ ।
તૃતીયે તુ વ્યવહારદશાયાં બાધિતાર્થગ્રાહિત્વમુપાધિરિત્યાહ-#બાધ્યતે હીત્યાદિના ।
#નિદ્રાગ્લાનમિતિ ।
કરણદોષોક્તિઃ ।
સાધનવ્યાપકત્વનિરાસાયાહ-#નચૈવમિતિ ।
કિઞ્ચ પ્રમાણજાનુભવ ઉપલબ્ધિઃ પક્ષો ઽપ્રમાણજં સ્વપ્નજ્ઞાનં દૃષ્ટાન્ત ઇતિ વૈધર્મ્યાન્તરમ્ ।
પરમતેન સ્વપ્નસ્ય સ્મૃતિત્વમઙ્ગીકૃત્યાહ-#અપિ ચેતિ ।
સ્મૃતિપ્રત્યક્ષોપલબ્ધ્યોર્વૈધર્મ્યાન્તરમાહ-#અર્થવિપ્રયોરેતિ ।
અસંબન્ધશ્ચાવર્તમાનશ્ચ સ્મૃતેરર્થો વિષય ઇતિ નિરાલમ્બનત્વમપ્યસ્યાઃ કદાચિદ્ભવેત્, ન સંપ્રયુક્તવર્યમાનાર્તમાત્રગ્રાહિણ્યા ઉપલબ્ધેરિતિ ભાવઃ ।
પૂર્વોક્તપ્રમાણાપ્રમાણજત્વવૈધર્મ્યોક્તિફલમાહ-#તત્રૈવંસતીતિ ।
વૈધર્મ્યે સતીત્યર્થઃ ।
અપ્રમાણજત્વોપાધેર્નિરાલમ્બનત્વાનુમાનં ન યુક્તમિતિ ભાવઃ ।
વૈધર્મ્યાસિદ્ધિં નિરસ્યતિ-#નચેતિ ।
બાધમપ્યાહ-#અપિચેતિ ।
વસ્તુતો ઘટાદ્યનુભવસ્ય નિરાલમ્બનત્વં ધર્મો દિ સ્યાત્તદા કિં દૃષ્ટાન્તાગ્રહેણ, પ્રત્યક્ષતો ઽપિ વક્તું શક્યત્વાત્ ।
નહિ વહ્નેરૌષ્ણ્યં દૃષ્ટાન્તેન વક્તવ્યમ્ ।
યદિ ન વસ્તુતો ધર્મો ઽસ્તિ તદા કિં દૃષ્ટાન્તેન, બાધિતસ્ય દૃષ્ટાન્તસહસ્રેણાપિ દુઃસાધ્યત્વાત્ ।
અતઃ સ્વતો નિરાલમ્બનત્વોક્તૌ સાલમ્બનત્વાનુભવબાધભિયા ત્વયાનુમાતુમારબ્ધં તથાપિ બાધો ન મુઞ્ચતીત્યર્થઃ ।
ઉક્તોપાધિરપિ ન વિસ્મર્તવ્ય ઇત્યાહ-#દર્શિતં ત્વિતિ ॥29॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.5.29
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.5.30ઃ
ન ભાવો ઽનુપલબ્ધેઃ

સૂત્રવ્યાવર્ત્યં સ્મારયિત્વા દૂષયતિ-#યદપ્યુક્તમિત્યાદિના ।
ભાવ ઉત્પત્તિઃ સત્તા વા ।
નનુ બાહ્યાર્થાનુપલબ્ધાવપિ પૂર્વપૂર્વવાસનાબલાદુત્તરોત્તરવિજ્ઞાનવૈચિત્ર્યમસ્તુ બીજાઙ્કુરવદનાદિત્વાદિત્યત આહ-#અનાદિત્વે ઽપીતિ ।
બીજાદઙ્કુરો દૃષ્ટ ઇત્યદૃષ્ટે ઽપિ તજ્જાતીયયોઃ કાર્યકારણભાવકલ્પના યુક્તા, ઇહ ત્વર્થાનુભવનિરપેક્ષવાસનોત્પત્તેરાદાવેવ કલ્પ્યત્વાદનાદિત્વકલ્પના નિર્મૂલેતિ નાભિપ્રેતધીવૈચિત્ર્યસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
નનુ નિરપેક્ષવાસનાનાં સત્ત્વે ધીવૈચિત્ર્યમસત્ત્વે તુ નેતિ સ્વપ્ને દૃષ્ટમિતિ સમૂલાનવસ્થેત્યત આહ-#યાવિતિ ।
વાસનાનાં બાહ્યાર્થાનુભવકાર્યત્વે સતિ નૈરપેક્ષ્યાસિદ્ધેર્નાન્વયાદિદૃષ્ટિરિત્યર્થઃ ।
કાર્યત્વગ્રાહકં વ્યતિરેકમાહ-#વિનેતિ ।
અર્થાનુભવકાર્યાણાં વાસનાનાં તદનપેક્ષત્વાયોગાન્ન ત્વદુક્તાન્વયાદિદૃષ્ટિરિત્યુક્તમ્ ।
અભિનવાર્થોપલબ્ધિવૈચિત્ર્યસ્ય વાસનાં વિનાપિ ભાવેન વ્યતિરેકવ્યભિચારાચ્ચ ન ક્વાપિ વાસનામાત્રકૃતં ધીવૈચિત્ર્યં કિન્ત્વર્થાનુભવે સતિ વાસનાસતિ નેત્યન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં વાસનામૂલાનુભવાવચ્છેદકાર્થકૃતમેવેતિ બાહ્યાર્થસદ્ભાવસિદ્ધિરિત્યાહ-#અપિચેતિ ।
યઃ સંસ્કારઃ સ સાશ્રયો લોકે દૃષ્ટઃ યથા વેગાદિરિષ્વાદ્યાશ્રયઃ, અતો વિજ્ઞાનસંસ્કારાણાં ન ભાવ આશ્રયાનુપલબ્ધેરિત્યર્થાન્તરમાહ-#અપિચેતિ ॥30॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.5.30
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.5.31ઃ
ક્ષણિકત્વાચ્ ચ

અસ્ત્વાલયવિજ્ઞાનમાશ્રય ઇત્યત આહ-#ક્ષણિકત્વાચ્ચેતિ ।
સૂત્રં વ્યાચષ્ટે-#યદપીતિ ।
સહોત્પન્નયોઃ સવ્યેતરવિષાણવદાશ્રયાશ્રયિભાવાયોગાત્, પૌર્વાપર્યે ચાધેયક્ષણે ઽસત આધારત્વાયોગાત્, સત્ત્વે ક્ષણિકત્વવ્યાઘાતાન્નાધારત્વમાલયવિજ્ઞાનસ્ય ક્ષણિકત્વાન્નીલાદિવિજ્ઞાનવદિત્યર્થઃ ।
અસ્તુ તર્હ્યાલયવિજ્ઞાનસંતાનાશ્રયા વાસનેત્યત આહ-#નહીતિ ।
સવિકારઃ કૂટસ્થો વા સ્થાય્યાત્મા યદિ નાસ્તિ તદા સંતાનસ્યાવસ્તુત્વાદ્દેશાદ્યપેક્ષયા યદ્વાસનાનામાધાનં નિક્ષેપો યે ચ સ્મૃતિપ્રત્યભિજ્ઞે યશ્ચ તન્મૂલો વ્યવહારઃ, તત્સર્વં ન સંભવતીત્યર્થઃ ।
યદિ વ્યવહારાર્થમાત્મસ્થાયિત્વં તદાપસિદ્ધાન્ત ઇત્યાહ-#સ્થિરેતિ ।
સૂત્રમતિદેશાર્થત્વેનાપિ વ્યાચષ્ટે-#અપિચેતિ ।
મતદ્વયનિરાસમુપસંહરતિ-#એવમિતિ ।
જ્ઞાનજ્ઞેયાત્મકસ્ય સર્વસ્ય સત્ત્વાસત્ત્વાભ્યાં વિચારાસહત્વાચ્છૂન્યતાવશિષ્યત ઇતિ માધ્યમિકપક્ષસ્યાપિ માનમૂલત્વમાશઙ્કય સૂત્રકારઃ કિમિતિ ન નિરાચકારેત્યત આહ-#શૂન્યેતિ ।
આદરઃ પૃથક્સૂત્રારમ્ભો ન ક્રિયતે ।
એતાન્યેવ તન્મતનિરાસાર્થત્વેનાપિ યોજ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
તથાહિ-જ્ઞાનાર્થયોર્નાભાવઃ, પ્રમાણત ઉપલબ્ધેઃ ।
નનુ જાગ્રત્સ્વપ્નૌ જ્ઞાનાર્થશૂન્યૌ, અવસ્થાત્વાત્, સુષુપ્તિવદિત્યત આહ-ઽવૈધર્મ્યાચ્ચ ન સ્વપ્નાદિવત્ઽ ।
સ્વપ્ન આદિર્યસ્યાઃ સુષુપ્તેસ્તદન્નેતરાવસ્થયોઃ શૂન્યત્વમ્, ઉપલબ્ધ્યનુપલબ્ધિવૈધર્મ્યલક્ષણાબાધિતજ્ઞાનાર્થોપલબ્ધિબાધાત્ ।
સુષુપ્તાવપ્યાત્મજ્ઞાનસત્ત્વેન સાધ્યવૈકલ્યાચ્ચ નાનુમાનમિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ નિરધિષ્ઠાનનિષેધાયોગાદધિષ્ઠાનમેવ તત્ત્વં વાચ્યં, તસ્ય ત્વન્તે ન ભાવઃ ।
માનતો ઽનુપલબ્ધેરિત્યાહ-ઽન ભાવો ઽનુપલબ્ધેઃઽ ।
તદર્થમાહ-#ન હ્યયમિતિ ।
યદ્ભાતિ તન્નાસદિત્યુત્સર્ગતઃ પ્રપઞ્ચસ્ય ન શૂન્યત્વમ્ ।
બાધાભાવાદિત્યર્થઃ ।
નચ સત્ત્વાસત્ત્વાભ્યાં વિચારાસહત્વાચ્છૂન્યત્વમ્ ।
મિથ્યાત્વસંભવાદિતિ ભાવઃ ।
ઽક્ષણિકત્વાચ્ચઽઇતિ સૂત્રં ઽક્ષણિકત્વોપદેશાચ્ચઽઇતિ પઠનીયમ્ ।
શૂન્યત્વવિરુદ્ધક્ષણિકત્વોપદેશાદસંગતપ્રલાપી સુગત ઇત્યર્થઃ ॥31॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.5.31
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.5.32ઃ
સર્વથાનુપપત્તેશ્ ચ

સુગતમતાસાંગત્યમુપસંહરતિ-#સર્વથેતિ ।
સર્વજ્ઞસ્ય કથં વિરુદ્ધપ્રલાપઃ, તત્રાહ-#પ્રદ્વેષો વેતિ ।
વેદબાહ્યા અત્ર પ્રજા ગ્રાહ્યાઃ ।
અતો ભ્રાન્ત્યેકમૂલસુગતસિદ્ધાન્તેન વેદાન્તસિદ્ધાન્તસ્ય ન વિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥32॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.5.32
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.6.33ઃ
નૈકસ્મિન્ન્ અસંભવાત્

#નૈકસ્મિન્નસંભવાત્ ।
મુક્તકચ્છમતે નિરસ્તે મુક્તામ્બરાણાં મતં બુદ્ધિસ્થં ભવતિ તન્નિરસ્યત ઇતિ પ્રસઙ્ગસઙ્ગતિમાહ-#નિરસ્ત ઇતિ ।
એકરૂપં બ્રહ્મેતિ વૈદિકસિદ્ધાન્તસ્યાનૈકાન્તવાદેન વિરોધો ઽસ્તિ ન વેતિ તદ્વાદસ્ય માનભ્રાન્તિમૂલત્વાભ્યાં સંદેહે માનમૂલત્વાદ્વિરોધ ઇતિ પૂર્વપક્ષફલમભિસંધાયતન્મતમુપન્યસ્યતિ-#સપ્ત ચેતિ ।
જીવાજીવૌ ભોક્તૃભોગ્યૌ, વિષયાભિમુખ્યેનેન્દ્રિયાણાં પ્રવૃત્તિરાશ્રવઃ, તાં સંવૃણોતિ ઇતિ સંવરો યમનિયમાદિઃ, નિર્જરયતિ નાશયતિ કલ્મષમિતિ નિર્જરસ્તપ્તશિલારોહણાદિઃ, બન્ધઃ કર્મ, મોક્ષઃ કર્મપાશનાશે સત્યલોકાકાશપ્રવિષ્ટસ્ય સતતોર્ધ્વગમનમ્ ।
નન્વાસ્ત્રવાદીનાં ભોગ્યાન્તર્ભાવાત્કથં સપ્તત્વમિત્યત આહ-#સંક્ષેપતસ્ત્વિતિ ।
સંક્ષેપવિસ્તરાભ્યામુક્તાર્થેષુ મધ્યમરીત્યા વિસ્તરાન્તરમાહ-#તયોરિતિ ।
અસ્તિકાયશબ્દઃ સાંકેતિકઃ પદાર્થવાચી ।
જીવશ્ચાસાવસ્તિકાયશ્ચેત્યેવં વિગ્રહઃ ।
પૂર્યન્તે ગ્લન્તીતિ પુદ્ગલાઃ પરમાણુસંઘાઃ કાયાઃ, સમ્યક્પ્રવૃત્ત્યનુમેયો ધર્મઃ, ઊર્ધ્વગમનશીલસ્ય જીવસ્ય દેહે સ્થિતિહેતુરધર્મઃ, આવરણાભાવ આકાશ ઇત્યર્થઃ ।
પઞ્ચપદાર્થાનામવાન્તરભેદમાહ-#સર્વેષામિતિ ।
અયમર્થઃ-જીવાસ્તિકાયસ્ત્રિવિધઃ-કશ્ચિજ્જીવો નિત્યસિદ્ધોર્ઽહન્મુખ્યઃ, કેચિત્સાંપ્રતિકમુક્તાઃ, કેચિદ્બદ્ધા ઇતિ ।
પુદ્ગલાસ્તિકાયઃ ષોઢા-પૃથિવ્યાદીનિ ચત્વારિ ભૂતાનિ, સ્થાવરં જઙ્ગમં ચેતિ ।
પ્રવૃત્તિસ્થિતિલિઙ્ગૌ ધર્માધર્માવુક્તૌ ।
આકાશાસ્તિકાયો દ્વિવિધઃ-લોકાકાશઃ સાંસારિકઃ, અલોકાકાશો મુક્તાશ્રય ઇતિ ।
બન્ધાખ્યં કર્માષ્ટવિધમ્-ચત્વારિ ઘાતિકર્માણિ ચત્વાર્યઘાતીનિ ।
તત્ર જ્ઞાનાવરણીયં દર્શનાવરણીયં મોહનીયમન્તરાયં ચેતિ ઘાતિકર્માણિ ।
તત્ત્વજ્ઞાનાન્ન મુક્તિરિતિ જ્ઞાનમાદ્યં કર્મ, આર્હતતન્ત્રશ્રવણાન્ન મુક્તિરિતિ જ્ઞાનમ્ દ્વિતીયં, બહુષુ તીર્થકરપ્રદર્શિતેષુ મોક્ષમાર્ગેષુ વિશેષાનવધારણં મોહનીયં, મોક્ષમાર્ગપ્રવૃત્તિવિઘ્નકરણમન્તરાયમ્, ઇમાનિ ચત્વારિ શ્રેયોહન્તૃત્વાઘાતિકર્માણિ ।
અથાઘાતીનિ ચત્વારિ કર્માણિ વેદનીયં નામિકં ગોત્રિકમાયુષ્કમિતિ ।
મમ વેદિતવ્યં તત્ત્વમસ્તીત્યભિમાનો વેદનીયમ્, એતન્નામાહમસ્મીત્યભિમાનો નામિકમ્, અહમત્ર ભવતો દેશિકસ્યાર્હતઃ શિષ્યવંશે પ્રવિષ્ટો ઽસ્મીત્યભિમાનો ગોત્રિકમ્, શરીરસ્થિત્યર્થં કર્મ આયુષ્કમ્ ।
અથવા શુક્રશોણિતમિશ્રિતમાયુષ્કં, તસ્ય તત્ત્વજ્ઞાનાનુકૂલદેહપરિણામશક્તિર્ગોત્રિકં, શક્તસ્ય તસ્ય દ્રવીભાવાત્મકકલલાવસ્થાયા બુદ્બુદાવસ્થાયાશ્ચારમ્ભકઃ ક્રિયાવિશેષો નામિકં, સક્રિયસ્ય બીજસ્ય જાઠરાગ્નિવાયુભ્યામીષદ્ઘનીભાવો વેદનીયં, તત્ત્વવેદનાનુકૂલત્વાત્ ।
તાન્યેતાનિ તત્ત્વાવેદકશુક્લપુદ્ગલાર્થત્વાઘાતીનિ ।
તદેતત્કર્માષ્ટકં જન્માર્થત્વાદ્બન્ધ આસ્રવાદિદ્વારેતિ ।
ઇયં પ્રક્રિયા માન્યશૂન્યેતિ દ્યોતયતિ-#સ્વસમયપરિકલ્પિતાનિતિ ।
સ્વીયતન્ત્રસંકેતમાત્રકલ્પિતાનિત્યર્થઃ પદાર્થાનામુક્તાનામનૈકાન્તત્વં વદન્તીત્યાહ-#સર્વત્રેતિ ।
અસ્તિત્વનાસ્તિત્વાદિવિરુદ્ધધર્મદ્વયમાદાય વસ્તુમાત્રે ન્યાયં યોજયન્તિ ।
સપ્તાનામસ્તિત્વાદીનાં ભઙ્ગાનાં સમાહારઃ સપ્તભઙ્ગી, તસ્યા નયો ન્યાયઃ ।
ઘટાદેર્હિ સર્વાત્મના સદૈકરૂપત્વે પ્રાપ્યાત્મનાપ્યસ્ત્યેવ સ ઇતિ તત્પ્રાપ્તયે યત્નો ન સ્યાત્ ।
અતો ઘટત્વાદિરૂપેણ કથઞ્ચિદસ્તિ, પ્રાપ્યત્વાદિરૂપેણ કથઞ્ચિન્નાસ્તીત્યેવમનેકરૂપત્વં વસ્તુમાત્રસ્યાસ્થેયમિતિ ભાવઃ ।
કે તે સપ્તભઙ્ગાઃ, તાનાહ-#સ્યાદસ્તીતિ ।
સ્યાદિત્યવ્યયં તિઙન્તપ્રતિરૂપકં કથઞ્ચિદર્થકમ્ ।
સ્યાદસ્તિ ।
કથઞ્ચિદસ્તીત્યર્થઃ ।
એવમગ્ને ઽપિ ।
તત્ર વસ્તુનો ઽસ્તિત્વવાઞ્છાયાં સ્યાદસ્તીત્યાદ્યો ભઙ્ગઃ પ્રવર્તતે ।
નાસ્તિત્વવાઞ્છાયાં સ્યાન્નાસ્તીતિ દ્વિતીયો ભઙ્ગઃ ।
ક્રમેણોભયવાઞ્છાયાં સ્યાદસ્તિ ચ નાસ્તિ ચેતિ તૃતીયો ભઙ્ગઃ ।
યુગપદુભયવાઞ્છાયામસ્તિ નાસ્તીતિ શબ્દદ્વયસ્ય સકૃદ્વક્ત્તુમશક્યત્વાત્ સ્યાદવક્તવ્ય ઇતિ ચતુર્થો ભઙ્ગઃ ।
આદ્યચતુર્થભઙ્ગયોર્વાઞ્છાયાં સ્યાદસ્તિ ચાવક્તવ્યશ્ચેતિ પઞ્ચમો ભઙ્ગઃ ।
દ્વિતીયચતુર્થેચ્છાયાં સ્યાન્નાસ્તિ ચાવક્તવ્યશ્ચેતિ ષષ્ઠો ભઙ્ગઃ ।
તૃતીયચતુર્થેચ્છાયાં સ્યાદસ્તિ ચાવક્તવ્યશ્ચેતિ સપ્તમો ભઙ્ગ ઇતિ વિભાગઃ ।
એવમેકત્વમનેકત્વં ચેતિ દ્વયમાદાય સ્યાદેકઃ સ્યાદેકો ઽનેકશ્ચ સ્યાદવક્તવ્યઃ સ્યાદેકો વક્તવ્યઃ સ્યાદનેકો ઽવક્તવ્યઃ સ્યાદેકો ઽનેકશ્ચાવક્તવ્યશ્ચેતિ, તથા સ્યાન્નિત્યઃ સ્યાદનિત્ય ઇત્યાદ્યૂહ્યમ્ ।
એવમનેકરૂપત્વે વસ્તુનિ પ્રાપ્તિત્યાગાદિવ્યવહારઃ સંભવતિ, એકરૂપત્વે સર્વં સર્વત્ર સર્વદાસ્ત્યેવેતિ વ્યવહારવિલોપાપત્તિઃ સ્યાત્, તસ્માદનૈકાન્તં સર્વમિત્યેકરૂપબ્રહ્મવાદબાધ ઇતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તયતિ-#અત્રેતિ ।
યદસ્તિ તત્ સર્વત્ર સર્વદાસ્ત્યેવ યથા બ્રહ્માત્મા ।
ન ચૈવં તત્પ્રાપ્તયે યત્નો ન સ્યાદિતિ વાચ્યમ્, અપ્રાપ્તિભ્રાન્ત્યા યત્નસંભવાત્ ।
યન્નાસ્તિ તન્નાસ્ત્યેવ, યથા શશવિષાણાદિ ।
પ્રપઞ્ચસ્તૂભયવિલક્ષણ એવેત્યેકાન્તવાદ એવ યુક્તો નાનૈકાન્તવાદઃ ।
તથાહિ-કિં યેનાકારેણ વસ્તુનઃ સત્ત્વં તેનૈવાકારેણાસત્ત્વમુતાકારાન્તરેણ ।
દ્વિતીયે વસ્તુન આકારાન્તરમેવાસદિતિ વસ્તુનઃ સદૈકરૂપત્વમેવ ।
નહિ દૂરસ્થગ્રામસ્ય પ્રાપ્તેરસત્ત્વે ગ્રામો ઽપ્યસન્ ભવતિ, પ્રાપ્યાસત્ત્વે પ્રાપ્તિયત્નાનુપપત્તેઃ ।
અતો યથાવ્યવહારં પ્રપઞ્ચસ્યૈકરૂપત્વમાસ્થેયમ્ ।
નાદ્ય ઇત્યાહ-#નાયમિતિ ।
નનુ વિમતમનૈકાત્મકં, વસ્તુત્વાત્, નારસિંહવદિતિ ચેત્ ।
ન ।
ઘટ ઇદાનીમસ્ત્યેવેત્યનુભવબાધાત્ ।
કિઞ્ચ જીવાદિપદાર્થાનાં સપ્તત્વં જીવત્વાદિરૂપં ચાસ્ત્યેવ નાસ્ત્યેવેતિ ચ નિયતમુતાનિયતમ્ ।
આદ્યે વ્યભિચાર ઇત્યાહ-#ય ઇતિ ।
દ્વિતીયે પદાર્થનિશ્ચયો ન સ્યાદિત્યાહ-#ઇતરથેતિ ।
અનૈકાન્તં સર્વમિત્યેવ નિશ્ચય ઇતિ શઙ્કતે-#નન્વિતિ ।
તસ્ય નિશ્ચયરૂપત્વં નિયતમનિયતં વા ।
આદ્યે વસ્તુત્વસ્ય તસ્મિન્નેવૈકરૂપે નિશ્ચયે વ્યભિચારઃ ।
દ્વિતીયે તસ્ય સંશયત્વં સ્યાદિત્યાહ-#નેતિ બ્રૂમ ઇતિ ।
પ્રમાયામુક્તન્યાયં પ્રમાત્રાદાવતિદિશતિ-#એવમિતિ ।
નિર્ધારણં ફલં યસ્ય પ્રમાણાદેસ્તસ્યેત્યર્થઃ ।
ઇત્યેવં સર્વત્રાનિર્ધારણે સત્યુપદેશો નિષ્કમ્પપ્રવૃત્તિશ્ચ ન સ્યાદિત્યાહ-#એવંસતીતિ ।
અનૈકાન્તવાદે અસ્તિકાયપઞ્ચત્વમપિ ન સ્યાદિત્યાહ-#તથા પઞ્ચાનામિતિ ।
યદુક્તમવક્તવ્યત્વં તત્ કિં કેનાપિ શબ્દેનાવાચ્યત્વમુત સકૃદનેકશબ્દાવાચ્યત્વમ્ ।
નાદ્યઃ, વ્યાઘાતાદિત્યાહ-#ન ચૈષામિતિ ।
ઉચ્યન્તે ચ ।
અવક્તવ્યાદિપદૈરિતિ શેષઃ ।
ન દ્વિતીયઃ, સકૃદેકવક્તૃમુખજાનેકશબ્દાનામપ્રસિદ્ધેર્નિષેધાયોગાત્, શેષસ્યાપિ મુખભેદાત્ ।
ન ચાર્થસ્ય યુગપદ્વિરુદ્ધધર્મવાઞ્છાયાં વક્તુર્મૂકત્વમાત્રમવક્તવ્યપદેન વિવક્ષિતમિતિ વાચ્યં, તાદૃશવાઞ્છાયા એવાનુત્પત્તિરિતિ ।
કિઞ્ચ વિરુદ્ધાનેકપ્રલાપિત્વાદર્હન્નનાપ્ત ઇત્યાહ-#ઉચ્યમાનાશ્ચેત્યાદિના ।
ઇતિ ચ પ્રલપન્નિત્યન્વયઃ ।
અર્હન્નિતિ શેષઃ ।
અનાપ્તપક્ષસ્યૈવાન્તર્ગતઃ સ્યાન્નાપ્તપક્ષસ્યેત્યર્થઃ ।
ઇતશ્ચાસંગતો ઽનૈકાન્તવાદ ઇત્યાહ-#સ્વર્ગેતિ ।

કિઞ્ચાનાદિસિદ્ધોર્ઽહન્મુનિઃ, અન્યે તુ હેત્વનુષ્ઠાનાન્મુચ્યન્તે, અનનુષ્ઠાનાદ્બધ્યન્ત ઇત્યાર્હતતન્ત્રાવધૃતસ્વભાવાનાં ત્રિવિધજીવાનાં ત્રૈવિધ્યનિયમો ઽપિ ન સ્યાદિત્યાહ-#અનાદીતિ ।
પ્રપઞ્ચિતં સૂત્રાર્થં નિગમયતિ-#એવમિતિ ।
#એતેનેતિ ।
સત્ત્વાસત્ત્વયોરેકત્ર નિરાસેનેત્યર્થઃ ।
પરમાણુસંઘાતાઃ પૃથિવ્યાદય ઇતિ ।
દિગમ્બરસિદ્ધાન્તઃ કિમિતિ સૂત્રકૃતોપેક્ષિતઃ, તત્રાહ-#યત્ત્વિતિ ॥33॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.6.35
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.6.34ઃ
એવં ચાત્માકાર્ત્સ્ન્યમ્

જીવસ્ય દેહપરિમાણતાં દૂષયતિ-#એવં ચેતિ ।
અકાર્ત્સ્ન્યં મધ્યમપરિમાણત્વમ્ ।
તેનાનિત્યત્વં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
અર્થાન્તરમાહ-#શરીરાણાં ચેતિ ।
વિપાકઃ કર્મણામભિવ્યક્તિઃ ।
જીવસ્ય કૃત્સ્નગજશરીરવ્યાપિત્વમકાર્ત્સ્ન્યમ્ ।
શરીરૈકદેશો નિર્જીવઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
પુત્તિકાદેહે કૃત્સ્નો જીવો ન પ્રવિશેત્ ।
દેહાદ્બહિરપિ જીવઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ બાલદેહમાત્ર આત્મા તતઃ સ્થૂલે યુવદેહે ક્વચિત્ સ્યાદિતિ કૃત્સ્નદેહઃ સજીવો ન સ્યાદિત્યાહ-#સમાન ઇતિ ।
યથા દીપાવયવાનાં ઘટે સંકોચો ગેહે વિકાસસ્તથા જીવાવયવાનામિતિ દેહમાનત્વનિયમં શઙ્કતે-#સ્યાદિતિ ।
દીપાંશવજ્જીવાંશા ભિન્નદેશા એકદેશા વેતિ વિકલ્પ્યાદ્યે ઽલ્પદેહાદ્બહિરપિ જીવઃ સ્યાદિતિ દૂષયતિ-#તેષામિત્યાદિના ।
દીપસ્ય તુ ન ઘટાદ્બહિઃ સત્ત્વમધિકાવયવાનાં વિનાશાત્ ।
દ્વિતીયં દૂષયતિ-#અપ્રતિઘાત ઇતિ ।
અવયવાનાં નિત્યત્વં ચાસિદ્ધમલ્પત્વાદ્દીપાંશવદિત્યાહ-#અપિચેતિ ॥34॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.6.34
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.6.35ઃ
ન ચ પર્યાયાદ્ અપ્ય્ અવિરોધો વિકારાદિભ્યઃ

એવં જીવાવયવા નિત્યા ઇતિમતે દેહમાનત્વં નિરસ્તમ્ ।
સંપ્રતિ જીવસ્ય કેચિદેવ કૂટસ્થા અવયવા અન્યે ત્વાગમાપાયિન ઇતિ શઙ્કતે-#અથેતિ ।
બૃહત્તનુકાયાપ્તૌ જીવસ્યાવયવાગમાપાયાભ્યાં દેહમાનત્વમિત્યર્થઃ ।
સૂત્રેણ પરિહરતિ-#નચેતિ ।
આગમાપાયૌ પર્યાયઃ ।
કિમાગમાપાયિનામવયવાનામાત્મત્વમસ્તિ ન વા ।
આદ્યે આહ-#વિકારાદિદોષેતિ ।
કો ઽસૌ બન્ધમોક્ષાભ્યુપગમ ઇત્યત આહ-#કર્માષ્ટકેતિ ।
વ્યાખ્યાતમેતત્ ।
આદ્યે કલ્પે દોષાન્તરં વદન્ કલ્પાન્તરમાદાય દૂષયતિ-#કિઞ્ચેતિ ।
અવશિષ્ટકૂટસ્થાવયવસ્ય દુર્જ્ઞાનત્વાદાત્મજ્ઞાનાભાવાન્ન મુક્તિરિત્યર્થઃ ।
યથા દીપાવયવનામાકારસ્તેજસ્તથાત્માવયવનામાકારકારણાભાવાન્નાગમાપાયૌ યુક્તાવિત્યાહ-#કિઞ્ચેતિ ।
સર્વજીવસાધારણઃ પ્રતિજીવમસાધારણો વેત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચાત્મન આગમાપાયિશીલાવયવત્વે સતિ કિયન્ત આયાન્ત્યવયવાઃ કિયન્તો ઽપયન્તીત્યજ્ઞાનાદાત્મનિશ્ચયાભાવાદનિર્મોક્ષઃ સ્યાદિત્યાહ-#કિઞ્ચેતિ ।
અપિ ચાવયવારબ્ધાવયવિત્વે જીવસ્યાનિત્યત્વમ્, અવયવસમૂહત્વે ચાસત્ત્વં, આત્મત્વસ્ય યાવદવયવવૃત્તિત્વે યત્કિઞ્ચિદવયવાપાયે ઽપિ સદ્યઃ શરીરસ્યાચેતનત્વં, ગોત્વવત્પ્રત્યેકં સમાપ્તાવેકસ્મિઞ્છરીર આત્મનાનાત્વં સ્યાદતો ન દેહપરિમાણત્વસાવયવત્વે આત્મન ઇત્યુપસંહરતિ-#અત ઇતિ ।
સૂત્રસ્યાર્થાન્તરમાહ-#અથવેતિ ।
સ્થૂલસૂક્ષ્મશરીરપ્રાપ્તાવકાર્ત્સ્ન્યોક્તિદ્વારેણાત્માનિત્યતાયામુક્તાયાં સુગતવત્સંતાનરૂપેણાત્મનિત્યતામાશઙ્ક્યાનેનોત્તરમુચ્યત ઇત્યન્વયઃ ।
પર્યાયેણેત્યસ્ય વ્યાખ્યા#સ્રોત ઇતિ ।
દેહભેદેન પરિમાણસ્યાત્મનશ્ચાનવસ્થાને ઽપિ નાશે ઽપિ ।
સ્રોતઃ પ્રવાહઃ ।
તદાત્મકસ્યાત્મવ્યક્તિસંતાનસ્ય નિત્યતયાત્મનિત્યતા સ્યાદિત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ-#યથેતિ ।
સિગ્ વસ્ત્રં વિગતં યેભ્યસ્તે વિસિચો દિગમ્બરાસ્તેષામિત્યર્થઃ ।
પર્યાયાત્ સંતાનાદપ્યાત્મનિત્યત્વસ્યાવિરોધ ઇતિ ન ચ ।
કુતઃ ।
વિકારાદિભ્યઃ ।
સંતાનસ્યાવસ્તુનઃ આત્મત્વે શૂન્યવાદઃ, સંતાનસ્ય વસ્તુત્વે સંતાન્યતિરેકે ચ કૂટસ્થાત્મવાદઃ, અનતિરેકે જન્માદિવિકારો વિનાશો મુક્ત્યભાવ ઇત્યુક્તદોષપ્રસઙ્ગાત્ સંતાનાત્મપક્ષો ઽનુપપન્ન ઇતિ સૂત્રાર્થઃ ॥35॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.6.35
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.6.36ઃ
અન્ત્યાવસ્થિતેશ્ ચોભયનિત્યત્વાદ્ અવિશેષઃ

યં સ્થૂલં વા સૂક્ષ્મં વા દેહં ગૃહ્ણાતિ તદ્દેહપરિમાણ એવ જીવ ઇતિ નિયમં દૂષયતિ-#અન્ત્યેતિ ।
અન્ત્યશરીરપરિમાણસ્યાવસ્થિતેર્નિત્યત્વદર્શનાદુભયોરાદ્યમધ્યમપરિમાણયોર્નિત્યત્વપ્રસઙ્ગાદવિશેષસ્ત્રયાણાં નિત્યપરિમાણાનાં સામ્યં સ્યાદ્વિરુદ્ધપરિમાણાનામેકત્રાયોગાદિતિ સૂત્રયોજના ।
આદ્યમધ્યમપરિમાણે નિત્યે, આત્મપરિમાણત્વાત્, અન્ત્યપરિમાણવત્ ।
ન ચાપ્રયોજકતા, પરિમાણનાશે સત્યાત્મનો ઽપિ નાશાદન્ત્યપરિમાણનિત્યત્વાયોગાદિતિ ભાવઃ ।
પરિમાણત્રયસામ્યાપાદાનફલમાહ-#એકેતિ ।
અન્ત્યશરીરસામાન્યેવ પૂર્વશરીરાણિ સ્યુઃ, વિષમશરારપ્રાપ્તાવાત્મનઃસ્તત્પરિમાણત્વે પરિમાણત્રયસામ્યાનુમાનવિરોધાદિત્યર્થઃ ।
પૂર્વં કાલત્રયે પરિમાણત્રયમઙ્ગીકૃત્યાન્ત્યદૃષ્ટાન્તેન નિત્યત્વમનુમાય સામ્યમાપાદિતમ્ ।
સંપ્રત્યન્ત્યસ્ય મુક્તપરિમાણસ્યાણુત્વસ્થૂલત્વયોરન્યતરત્વેનાવસ્થિતેસ્તદેવાન્ત્યમાદ્યમધ્યમકાલયોરપિ નિત્યત્વાત્સ્યાત્ પ્રાગસતો નિત્યત્વાયોગાત્, તથા ચાવિશેષઃ કાલત્રયે ઽપિ જીવપરિમાણાભેદ ઇત્યાહ-#અથવેતિ ।
તસ્માદ્ભ્રાન્ત્યેકશરણક્ષપણકસિદ્ધાન્તેનાવિરોધઃ સમન્વયસ્યેતિ સિદ્ધમ્ ॥36॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.6.36
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.7.37ઃ
પત્યુર્ અસામઞ્જસ્યાત્

#પત્યુરસામઞ્જસ્યાત્ ।
લુઞ્ચિતકેશમતનિરસનાનન્તરં જટાધારિશૈવમતં બુદ્ધિસ્થં નિરાક્રિયત ઇતિ પ્રસઙ્ગસંગતિમાહ-#ઇદાનીમિતિ ।
સામાન્યત ઈશ્વરનિરાસ એવાત્ર કિં ન સ્યાદિતિ શઙ્કતે-#તદિતિ ।
સ્વોક્તિવિરોધાન્મૈવમિત્યાહ-#પ્રકૃતિશ્ચેત્યાદિના ।
પ્રતિષ્ઠાપિતત્વાત્ કેવલનિમિત્તેશ્વરપ્રતિષેધો ઽવગમ્યત ઇત્યન્વયઃ ।
વ્યાહતોવિરુદ્ધો ઽભિવ્યાહાર ઉક્તિર્યસ્ય સ તથા ।
અદ્વિતીયબ્રહ્મપ્રકૃતિકં જગદિતિ વદતો વેદાન્તસમન્વયસ્ય કર્તૈવેશ્વરો નપ્રકૃતિરિતિ શૈવાદિમતેન વિરોધો ઽસ્તિ ન વેતિ સંદેહે તન્મતસ્ય માનમૂલત્વાદ્વિરોધે સતિ વેદાન્તોક્તદ્વયબ્રહ્માસિદ્ધિરિતિ ફલમભિપ્રેત્ય સત્વાસત્વયોરેકત્રાસંભવવત્ કર્તૃત્વોપાદાનત્વયોરપ્યેકત્રાસંભવાત્ કર્તૈવેશ્વર ઇતિ પૂર્વપક્ષં કુર્વન્નવાન્તરમતભેદમાહ-#સા ચેતિ ।
સેશ્વરઃ સાંખ્યાઃ સાંખ્યશબ્દાર્થઃ ।
ચત્વારો માદેશ્વરાઃ-શૈવાઃ પાશુપતાઃ કારુણિકસિદ્ધાન્તિનઃ કાપાલિકાશ્ચેતિ ।
સર્વો ઽપ્યમી મહેશ્વરપ્રોક્તાગમાનુગામિત્વાન્માહેશ્વરા ઉચ્યન્તે ।
કાર્યં મહદાદિકં, કારણં પ્રધાનમીશ્વરશ્ચ, યોગઃ સમાધિઃ, વિધિસ્ત્રિષવણસ્નાનાદિઃ , દુઃખાન્તો મોક્ષ ઇતિ પઞ્ચ પદાર્થાઃ ।
પશવો જીવાસ્તેષાં પાશો બન્ધસ્તન્નાશાયેત્યર્થઃ ।
પાશુપતાગમપ્રમાણ્યાત્ પશુપતિર્નિમિત્તમેવેતિ મતમુક્ત્વાનુમાનિકેશ્વરમતમાહ-#તથેતિ ।
વિમતં સકર્તૃકં, કાર્યત્વાત્, ઘટવદિતિ વૈશેષિકાઃ કર્તારમીશ્વરં સાધયન્તિ ।
કર્મફલં સપરિકરાભિજ્ઞદાતૃકં, કાલાન્તરભાવિફલત્વાત્, સેવાફલવદિતિ ગૌતમા દિગમ્બરાશ્ચ ।
જ્ઞાનૈશ્વર્યોત્કર્ષઃ ક્વચિદ્વિશ્રાન્તઃ, સાતિશયત્વાત્, પરિમાણવદિતિ સાંખ્યસૌગતપાતઞ્જલા ઇતિ મત્વોક્તમ્-#કેચિત્કથઞ્ચિદિતિ ।
સિદ્ધાન્તયતિ-#અત ઇતિ ।
આગમાદિના નિર્દેષેશ્વરસિદ્ધેઃ કથં દોષવત્વમિત્યાહ-#કિમિતિ ।
ન તાવત્ સ્વસ્વાગમાદીશ્વરનિર્ણયઃ, આગમાનાં નિર્મૂલત્વેનાપ્રામાણ્યાત્ ।
નચ સર્વજ્ઞાનં મૂલં, તત્ર માનાભાવાત્ ।
ન ચાગમ એવ માનમ્, આગમમાનત્વનિશ્ચયે મૂલનિશ્ચયસ્તન્નિશ્ચયે તન્નિશ્ચય ઇત્યન્યોન્યાશ્રયાત્ ।
નચ પુરુષવચસાં સ્વતોમાનત્વં યુક્તં, મિથો વિરોધેન તત્ત્વાવ્યવસ્થાનાચ્ચ ।
નાપ્યનુમાનાદીશ્વરઃ સર્વજ્ઞઃ કર્તૈવેતિ નિર્ણયઃ સંભવતિ, અનુમાનસ્ય દૃષ્ટાનુસારિત્વેન દૃષ્ટવિપરીતાર્થાસાધકત્વાત્ ।
તથાચ લોકે યાદૃશાઃ કર્તારો દૃષ્ટાન્તાદૃશા એવ જગત્કર્તારો રાગદ્વેષાદિમન્તઃ સિધ્યેયુઃ ।
યદિ લોકે વિચિત્રપ્રાસાદાદિકર્તુરેકત્વાદ્યદર્શને ઽપિ જગત્કર્તરિ લાઘવાદેકત્વં નિત્યજ્ઞાનં નિર્દેષત્વં ચ કલ્પ્યેત, તર્હિ દ્રવ્યોપાદાનત્વમપિ કલ્પ્યતાં, કર્તુરેવોપાદાનત્વેન લાઘવાત્, અન્યથા સ્વતન્ત્રપ્રધાનપરમાણ્વાદ્યુપાદાનકલ્પનાગૌરવાત્ ।
અદૃષ્ટત્વાચ્ચેત્કર્તુર્દ્રવ્યોપાદાનત્વાસિદ્ધિરેકત્વાદિકમપિ ન સિધ્યેત્ ।
અસ્માકં ત્વપૌરુષેયતયા સ્વતઃસિદ્ધપ્રમાણભાવયા શ્રુત્યા સ્વપ્રમેયબોધને દૃષ્ટાન્તાનપેક્ષયા ભવત્યેવ લૌકિકકર્તૃવિપરીતાદ્વિતીયકર્ત્રુપાદાનાત્મકસર્વજ્ઞનિર્દેષેશ્વરનિર્ણયઃ ।
નિર્ણીતે ચ તસ્મિન્ ધર્મિગ્રાહકમાનબાધાન્ન રાગાદિદોષાપાદાનસ્યાવકાશ ઇત્યાનુમાનિકેશ્વરવાદિભ્યો વૈષમ્યં, તદભિપ્રેત્યાશ્રૌતસ્યેશ્વરસ્યાસામઞ્જસ્યમાહ-#હીનેતિ ।
યદિ કર્તુરુપાદાનત્વમદૃષ્ટત્વાન્ન કલ્પ્યતે તર્હિ નિર્દેષત્વસ્યાપ્યદૃષ્ટત્વાદ્યો વિષમકારી સ દોષવાનિતિ વ્યાપ્તિદૃષ્ટેશ્ચ જગત્કર્તા દોષવાન્ સ્યાત્ ।
ન ચાત્ર ધર્મિગ્રાહકાનુમાનબાધઃ, કાર્યત્વલિઙ્ગસ્ય કર્તૃમાત્રસાધકત્વેન નિર્દેષત્વાદાવુદાસીનત્વાત્ ।
ન ચોત્કર્ષસમા જાતિઃ, વ્યાપકધર્માપાદાનાત્, દોષાભાવે તદ્વ્યાપ્યવિષમકર્તૃત્વાયોગાચ્ચ ।
દૃષ્ટાન્તસ્થાવ્યાપકધર્માણાં પક્ષે આપાદનં હ્યુત્કર્ષસમા જાતિઃ ।
યથા શબ્દો યદિ કૃતકત્વેન હેતુના ઘટવદનિત્યઃ સ્યાત્તર્હિ તેનૈવ હેતુના સાવયવો ઽપિ સ્યાદિતિ ।
ન હ્યનિત્યત્વસ્ય વ્યાપકં સાવયવત્વં ગન્ધાદૌ વ્યભિચારાદિતિ ભાવઃ ।
નનુ પ્રાણિકર્મપ્રેરિત ઈશ્વરો વિષમફલાન્ પ્રાણિનઃ કરોતિ ન સ્વેચ્છયેતિ શઙ્કતે-#પ્રાણીતિ ।
જડસ્ય કર્મણઃ પ્રેરકત્વાયોગાન્મૈવમિત્યાહ-#નેતિ ।
ન ચેશ્વરપ્રેરિતં કર્મેશ્વરસ્ય પ્રેરકમિતિ વાચ્યમિત્યાહ-#કર્મેતિ ।
અતીતકર્મણા પ્રેરિત ઈશ્વરો વર્તમાનં કર્મ તત્ફલાય પ્રેરયતીત્યનાદિત્વાત્પ્રેર્યપ્રેરકભાવસ્ય નાનુપપત્તિરિતિ શઙ્કતે-#નાનાદિત્વાદિતિ ।
અતીતકર્મણો ઽપિ જડત્વાન્નેશ્વરપ્રેરકતા ।
નચ તદપીશ્વરેણ પ્રેરિતં સદીશ્વરં પ્રેરયતિ, ઉક્તાન્યોન્યાશ્રયાત્ ।
તતો ઽપ્યતીતકર્મપ્રેરિતેશ્વરપ્રેરિતં તદેવેશ્વરં વર્તમાને કર્મણિ ફલદાનાય પ્રેરયતિ ચેત્ ।
ન ।
માનહીનાયા મૂલક્ષયાવહાયા અનવસ્થાયાઃ પ્રસઙ્ગાત્ ।
અતઃ કર્મનિરપેક્ષ એવેશ્વરો વિષમસ્રષ્ટેત્યસામઞ્જસ્યં દુર્વારમિત્યર્થઃ ।
યત્તુ ફલદાને ઈશ્વરસ્ય કર્મ નિમિત્તમાત્રં ન પ્રેરકમિતિ નોક્તદોષ ઇતિ ।
તન્ન ।
વિષમકર્મકારયિતુરીશ્વરસ્ય દોષવત્ત્વાનપાયાત્, પૂર્વકર્માપેક્ષયા કર્મકારયિતૃત્વે ચોક્તાપ્રામાણિકાનવસ્થાનાત્ ।
અસ્માકં તુ ઽએષ હ્યેવ સાધ્વસાધુ કારયતિઽઇતિ, ઽનિરવદ્યમ્ઽઇતિ ચ શ્રુતિમૂલં પૂર્વકર્માપેક્ષાકલ્પનમિતિ વૈષમ્યમ્ ।
કિઞ્ચ પરમતાનુસારેણાપીશ્વરસ્ય રાગાદિમત્ત્વં પ્રાપ્નોતીત્યાહ-#અપિચેતિ ।
પ્રવર્તકત્વલિઙ્ગાદ્દોષા ઇતિ તાર્કિકાણાં સ્થિતિઃ, તથાચેશ્વરઃ સ્વાર્થે રાગાદિમાન્, પ્રવર્તકત્વાત્, સંમતવત્ ।
નચ કારુણિકે વ્યભિચારઃ, પરદુઃખપ્રયુક્તસ્વદુઃખનિવૃત્ત્યર્થિત્વાત્તસ્યેત્યર્થઃ ।
ઉદાસીનઃ પ્રવર્તક ઇતિ ચ વ્યાહૃતમિતિ યોગાન્પ્રત્યાહ-#પુરુષેતિ ॥37॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.7.37
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.7.38ઃ
સંબન્ધાનુપપત્તેશ્ ચ

પ્રધાનવાદે દોષાન્તરમાહ સૂત્રકારઃ-#સંબન્ધેતિ ।
ઈશ્વરેણાસંબદ્ધસ્ય પ્રધાનાદેઃ પ્રેર્યત્વાયોગાત્સંબન્ધો વાચ્યઃ ।
સ ચ સંયેગઃ સમવાયો વા નાસ્તીત્યર્થઃ ।
કાર્યબલાત્ પ્રેરણયોગ્યાત્વાખ્યઃ સંબન્ધઃ કલ્પ્યતામિત્યત આહ-#નાપ્યન્ય ઇતિ ।
ઈશ્વરપ્રેરિતપ્રધાનકાર્યં જગદિતિ સિદ્ધં ચેત્ સંબન્ધકલ્પના સ્યાત્ ।
તચ્ચાદ્યાપ્યસિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
માયાબ્રહ્મણોસ્ત્વનિર્વાચ્યતાદાત્મ્યસંબન્ધઃ, ઽદેવાત્મશક્તિમ્ઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
કિઞ્ચ વેદસ્યાપૂર્વાર્થત્વાન્ન લોકદૃષ્ટમૃત્કુલાલસંબન્ધો વૈદિકેનાનુસર્તવ્યઃ ।
આનુમાનિકેન ત્વનુસર્તવ્ય ઇતિ વિશેષમાહ-#અપિચેતિ ।
સર્વજ્ઞસ્યાગમપ્રામાણ્યસ્ય ચ જ્ઞપ્તાવન્યોન્યાશ્રયઃ, અનુમાનાત્સર્વજ્ઞસિદ્ધેર્નિરસ્તત્વાત્ ।
ન હ્યમનસ્કસ્ય જ્ઞાનં સંભવતિ, જ્ઞાનં મનોજન્યમિતિ વ્યાપ્તિવિરોધાન્નિત્યજ્ઞાનકલ્પનાનવકાશાદિતિ ભાવઃ ।
પ્રધાનવત્પરમાણૂનામપિ નિરવયવેશ્વરેણ સંયોગાદ્યસત્ત્વાત્પ્રેર્યત્વાયોગઃ , પ્રેરકત્વે ચેશ્વરસ્ય દોષવત્ત્વમિત્યાહ-#એવમન્યાસ્વપીતિ ॥38॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.7.38
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.7.39ઃ
અધિષ્ઠાનાનુપપત્તેશ્ ચ

ઈશ્વરસ્ય પ્રધાનાદિપ્રેરણાનુપપત્તેશ્ચાસામઞ્જસ્યમિત્યાહ સૂત્રકારઃ-#અધિષ્ઠાનેતિ ।
પ્રધાનાદિકં ચેતનસ્યાનધિષ્ઠેયં, અપ્રત્યક્ષત્વાત્, ઈશ્વરવત્, વ્યતિરેકેણ મૃગાદિવચ્ચેત્યર્થઃ ॥39॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.7.39
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.7.40ઃ
કરણવચ્ ચેન્ ન ભોગાદિભ્યઃ

ચક્ષુરાદૌ વ્યભિચારમાશઙ્ક્ય નિષેધતિ-#કરણવદિતિ ।
રૂપમુદ્ભૂતં નાસ્તીત્યપ્રત્યક્ષત્વં સ્ફુટયતિ-#રૂપેતિ ।
સ્વભોગાહેતુત્વે સતીતિ વિશેષણાન્ન વ્યભિચાર ઇત્યાહ-#તથાપીતિ ।
ભોગઃ સુખદુઃખાનુભવઃ ।
આદિપદાદ્વિષયાનુભવગ્રહઃ ।
નચ યદ્યેનાધિષ્ઠેયં તત્તદીયભોગહેતુત્વે સતિ પ્રત્યક્ષમિતિ વ્યતિરેકવ્યાપ્તૌ કરણેષુ વ્યભિચારતાદવસ્થ્યમિતિ વાચ્યં, ભોગાહેતુત્વવિશિષ્ટાપ્રત્યક્ષત્વસ્ય હેતુત્વાત્, કરણેષુ ચ વિશેષણાભાવેન વિશિષ્ટસ્ય હેતોરભાવાત્ ।
નચ વિશેષ્યવૈયર્થ્યં, પરાર્થપાચકાધિષ્ઠેયકાષ્ઠાદૌ વ્યભિચારાત્ ।
નચ પ્રધાનાદેરીશ્વરપ્રત્યક્ષત્વાદ્વિશેષ્યાસિદ્ધિઃ, અતીન્દ્રિયત્વરૂપાપ્રત્યક્ષત્વસ્ય સત્ત્વાદિત્યભિપ્રાયઃ ।
જીવે કરણકૃતા ભોગદયો દૃશ્યન્તે, ઈશ્વરે તુ પ્રધાનકૃતાસ્તે ન દૃશ્યન્ત ઇત્યક્ષરાર્થઃ ।
વિપક્ષે દોષં વદન્નપ્રયોજકત્વં હેતોર્નિરસ્યતિ-#કરણેતિ ।
પ્રધાનાદેઃ પ્રેર્યત્વાઙ્ગીકારે પ્રેરકભોગહેતુત્વં સ્યાત્ ।
અતીન્દ્રિયસ્ય પ્રેર્યસ્ય ભોગહેતુત્વનિયમાદિત્યર્થઃ ।
સૂત્રદ્વયસ્યાર્થાન્તરમાહ-#અન્યથા વેતિ ।
યઃ પ્રવર્તકશ્ચેતનઃ સ શરીરીતિ લોકે વ્યાપ્તિદૃષ્ટેરીશ્વરસ્ય ચ શરીરાનુપપત્તેર્ન પ્રવર્તકત્વમિતિ સૂત્રાર્થમાહ-#ઇતશ્ચેતિ ।
કિમતં સેશ્વરં, કાર્યત્વાત્, રાષ્ટ્રવદિતિ કલ્પયતો રાજવત્સશરીર એવેશ્વરઃ સ્યાદિત્યુક્તમ્ ।
તત્રેષ્ટાપત્તિં નિરસ્યતિ-#નચ તદ્વર્ણયિતુમિતિ ।
નચ નિત્યં શરીરં સર્ગાત્પ્રાગપિ સંભવતીતિ વાચ્યં, શરીરસ્ય ભૌતિકત્વનિયમાદિત્યર્થઃ ।
અસ્ત્વશરીર એવેશ્વર ઇત્યત આહ-#નિરધિષ્ઠાનત્વે #ચેતિ ।
જીવસ્યૈવ શરીરં ભૌતિકમીશ્વરસ્ય તુ સ્વેચ્છાનિર્મિતં પ્રાગપિ સ્યાદિત્યાશઙ્કાં નિરસ્યતિ-#કરણવદિતિ ।
કરણાન્યત્ર સન્તીતિ કરણવચ્છરીરમ્ ।
ઇચ્છામયશરીરકલ્પનૈવાનુપપન્ના, માનાભાવાદ્દૃષ્ટભૌતિકત્વનિયમવિરોધાચ્ચેતિ મન્તવ્યમ્ ॥40॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.7.40
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.7.41ઃ
અન્તવત્ત્વમ્ અસર્વજ્ઞતા વા

એવમીશ્વરસ્ય શુષ્કતર્કેણ કર્તૃત્વનિર્ણયો નેત્યુપપાદ્ય નિત્યત્વસર્વજ્ઞત્વનિર્ણયો ઽપિ ન સંભવતીત્યાહ સૂત્રકારઃ-#અન્તવત્વમિતિ ।
પ્રધાનપુરુષેશ્વરત્રયમનિત્યં, ઇયત્તાપરિચ્છિન્નત્વાત્ ઘટવદિત્યાહ-#પૂર્વસ્મિન્નિતિ ।
સંખ્યા વા પરિમાણં વેયત્તા ।
તથાચ નિશ્ચિતસંખ્યત્વાન્નિશ્ચિતપરિમાણત્વાચ્ચેતિ હેતુદ્વયમ્ ।
યદ્યપિ સંખ્યાવત્વમાત્રં હેતુઃ સંભવતિ તથાપિ સર્વજ્ઞનિશ્ચયેન હેત્વસિદ્ધિનિરાસં દ્યોતયિતું નિશ્ચિતપદમ્ ।
તત્રાદ્યહેતોરસિદ્ધિર્નાસ્તીત્યાહ-#સંખ્યાપરિમાણમિતિ ।
સંખ્યાસ્વરૂપમિત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયહેતું સાધયતિ-#સ્વરૂપેતિ ।
પ્રધાનાદયો નિશ્ચિતપરિમાણાઃ, વસ્તુતો ભિન્નત્વાત્, ઘટવદિત્યર્થઃ ।
નનુ પ્રધાનપુરુષેશ્વરાસ્ત્રય ઇતિ જ્ઞાતે ઽપિ જીવાનામાનન્ત્યાત્કથં સંખ્યાનિશ્ચયઃ, તત્રાહ-#પુરુષેતિ ।
જીવસંખ્યાપીશ્વરેણ નિશ્ચીયતે ।
અનિશ્ચયે સર્વજ્ઞત્વાયોગાદિત્યર્થઃ ।
હેતુસિદ્ધેઃ ફલમાહ-#તતશ્ચેતિ ।
માષરાશિવત્કેષાઞ્ચિજ્જીવાનાં સંઘસ્તદ્બન્ધશ્ચ નશ્યેદિત્યેવં સર્વમુક્તેરિદાનીં શૂન્યં જગત્સ્યાદિત્યર્થઃ ।
નિત્યસ્યાનવશેષાદિતિ ભાવઃ ।
નનુ ઈશ્વરઃ શિષ્યતામિતિ ચેત્ ।
ન ।
તસ્યાપિ ભિન્નિત્વેનાન્તવત્ત્વાત્ ।
કિઞ્ચેશિતવ્યાભાવાદીશ્વરાભાવઃ સ્યાદિત્યાહ-#પ્રધાનમિતિ ।
દોષાન્તરમાહ-#પ્રધાનેતિ ।
ઇયત્તાનિશ્ચયાભાવાન્ન શૂન્યતેતિ દ્વિતીયં શઙ્કતે-#અથેતિ ।
ઇયત્તા નાસ્તિ ન નિશ્ચીયતે ચેત્યર્થઃ ।
પ્રદાનાદયઃ સંખ્યાપરિમાણવન્તઃ, દ્રવ્યત્વાત્, માષાદિવદિત્યનુમાનાદાદસ્તીયત્તા, તદજ્ઞાને સ્યાદસર્વજ્ઞતા, ઇયત્તાયાં ચાન્તવત્ત્વમપ્યક્ષતમિતિ પરિહરતિ-#તત ઇતિ ।
તસ્માત્ કેવલકર્ત્રીશ્વરવાદસ્ય નિર્મૂલત્વાન્ન તર્ત્રુપાદાનાદ્વયેશ્વરસમન્વયવિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥41॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.7.41
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.8.42ઃ
ઉત્પત્ત્યસંભવાત્

પઞ્ચપદાર્થવાદિમાહેશ્વરમતનિરાસાનન્તરં ચતુર્વ્યૂહવાદં બુદ્ધિસ્થં નિરસ્યતિ-#ઉત્પત્ત્યસંભવાત્ ।
અધિકરણતાત્પર્યમાહ-#યેષામિતિ ।
અધિકરણારમ્ભમાક્ષિપતિ-#નન્વિતિ ।
વેદાવિરુદ્ધાંશમઙ્ગીકૃત્ય વેદવિરુદ્ધં જીવોત્પત્ત્યંશં નિરાકર્તુમધિકરણારમ્ભ ઇત્યાહ-#ઉચ્યત ઇતિ ।
અત્ર ભાગવતપઞ્ચરાત્રાગમો વિષયઃ ।
સ કિં જીવોત્પત્ત્યાદ્યંશે માનં નવેતિ સંદેહે બાધાનુપલમ્ભાન્માનમિતિ પૂર્વપક્ષયતિ-#તત્રેતિ ।
પૂર્વપક્ષે તદાગમવિરોધાજ્જીવાભિન્નબ્રહ્મસમન્વયાસિદ્ધિઃ, સિદ્ધાન્તે તદંશે તસ્યામાનત્વાદવિરોધાત્તત્સિદ્ધિરિતિ ફલભેદઃ ।
સાવયવત્વં નિરસ્યતિ-#નિરઞ્જનેતિ ।
કથં તર્હ્યદ્વિતીયે વાસુદેવે મૂર્તિભેદઃ, તત્રાહ-#સ ઇતિ ।
વ્યૂહો મૂર્તિઃ ।
સવિશેષં શાસ્ત્રાર્થમુક્ત્વા સહેતું પુરુષાર્થમાહ-#તમિત્થંભૂતમિતિ ।
યથોક્તવ્યૂહવન્તં સર્વપ્રકૃતિં નિરઞ્જનં વિજ્ઞાનરૂપં પરમાત્માનમિતિ યાવત્ ।
વાક્કાયચેતસામવધાનપૂર્વકં દેવતાગૃહગમનમભિગમનમ્ ।
પૂજાદ્રવ્યાણામર્જનમુપાદાનમ્ ।
ઇજ્યા પૂજા ।
સ્વાધ્યાયો ઽષ્ટાક્ષરાદિ જપઃ ।
યોગો ધ્યાનમ્ ।
તત્રાવિરુદ્ધાંશમુપાદત્તે-#તત્રેતિ ।
ઽસમાહિતઃ શ્રદ્ધાવિત્તો ભૂત્વાઽઇતિ, ઽતં યથા યથોપાસતેઽઇત્યાદ્યા ચ શ્રુતિઃ ।
ઽમત્કર્મકૃન્મત્પરમઃઽઇત્યાદ્યા સ્મૃતિઃ ।
વિરુદ્ધાંશમનૂદ્ય દૂષયતિ-#યત્પુનરિતિ ।
કૃતહાન્યાદિદોષ આદિશબ્દાર્થઃ ।
ન્યાયોપેતયા ઽઅજ આત્માઽઇત્યાદિશ્રુત્યા પઞ્ચરાત્રાગમસ્યોત્પત્ત્યંશે માનત્વાભાવનિશ્ચયાજ્જીવાભિન્નબ્રહ્મસમન્વયસ્થૈર્યમિતિ ભાવઃ ॥42॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.8.42
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.8.43ઃ
ન ચ કર્તુઃ કરણમ્

જીવસ્યોત્પત્તિં નિરસ્ય જીવાન્મનસ ઉત્પત્તિં નિરસ્યતિ-#નચ કર્તુરિતિ ।
યસ્માત્ કર્તુઃ કરણોત્પત્તિર્ન દૃશ્યતે તસ્માદસંગતા કલ્પનેત્યન્વયઃ ।
સિદ્ધાનાં કરણાનાં પ્રયોક્તા કર્તેતિ પ્રસિદ્ધ્યર્થો હિશબ્દઃ ।
વર્ણનં નિર્મૂલમિત્યાહ-#નવેતિ ।
નનુ લોકે કશ્ચિચ્છિલ્પિવરઃ કુઠારં નિર્માય તેન વૃક્ષં છિનત્તીતિ દૃષ્ટમિતિ ચેત્ ।
સત્યમ્ ।
શિલ્પ્નો હસ્તાદિકરણાન્તરસત્ત્વાત્કુઠારકર્તૃત્વં યુક્તં, જીવસ્ય તુ કરણાન્તરાસત્ત્વાન્ન મનસઃ કર્તૃત્વમ્ ।
વિનૈવ કરણં કર્તૃત્વે વા મનોવૈયર્થ્યમિતિ ભાવઃ ॥43॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.8.43
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.8.44ઃ
વિજ્ઞાનાદિભાવે વા તદપ્રતિષેધઃ

સંકર્ષણાદીનામુત્પત્ત્યસંભવે ઽપિ વ્યૂહચતુષ્ટયં સ્યાદિતિ સૂત્રવ્યાવર્ત્યમાશઙ્કતે-#અથાપિ સ્યાદિતિ ।
જ્ઞાનૈશ્વર્યયોઃ શક્તિરાન્તરં સામર્થ્યં, બલં શરીરસામર્થ્યં, વીર્યં શૌર્યં, તેજઃ પ્રાગલ્ભ્યમેતૈરન્વિતા યસ્માત્સંકર્ષણાદયસ્તસ્માદીશ્વરા એવેત્યર્થઃ ।
સર્વેષામીશ્વરત્વે પઞ્ચરાત્રોક્તિમાહ-#વાસુદેવા એવેતિ ।
નિર્દેષા રાગાદિશૂન્યાઃ ।
નિરધિષ્ઠાનાઃ પ્રકૃત્યજન્યાઃ ।
નિરવદ્યા નાશાદિરહિતા ઇત્યર્થઃ ।
ઈશ્વરત્વાજ્જન્માસંભવો ગુણ એવેત્યાહ-#તસ્માદિતિ ।
સૂત્રેણ સિદ્ધાન્તયતિ-#અત્રેતિ ।
એવમપિ ।
ચતુર્ણામીશ્વરત્વેન વિજ્ઞાનશક્યાદિભાવે ઽપીત્યર્થઃ ।
પ્રકારાન્તરં પૃચ્છતિ-#કથમિતિ ।
કિં ચત્વારઃ સ્વતન્ત્રા ભિન્ના એવ ઉતૈકસ્ય વિકારત્વેનાભિન્નાઃ ।
આદ્યમનૂદ્ય દૂષયતિ-#યદીત્યાદિના ।
દ્વિતીયે વિકારાઃ પ્રકૃતિતુલ્યા વા ન્યૂના વા ।
આદ્યમુત્થાપ્ય નિષેધતિ-#અથેત્યાદિના ।
ન્યૂનત્વપક્ષે ઽપસિદ્ધાન્તમાહ-#નચ પઞ્ચેતિ ।
યદિ ન્યૂના અપિ ભગવતો વ્યૂહાસ્તદા ચતુષ્ટ્વવ્યાઘાત ઇત્યાહ-#નચૈત ઇતિ ॥44॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,2.8.44
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,2.8.45ઃ
વિપ્રતિષેધાચ્ ચ