Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brahmasūtra with Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā, a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya · Chapter 2.1

2.1.1

etena sarve vyākhyātāḥ /
asyātideśādhikaraṇasya tātparyaṃ vaktuṃ vṛttamanuvadati- īkṣateriti /
pradhānavādasya prādhānyena nirākaraṇe hetūnāha- tasya hītyādinā /
tarhyaṇvādivādā upekṣaṇīyāḥ, durbalatvādityata āha- te 'pi tviti /
nirmūlāste kathaṃ pratipakṣā ityata āha- teṣāmiti /
tathā hi chāndogye jagatkāraṇatvajñāpanārthaṃ pitā putramuvāca, āsāṃ vaṭadhānānāṃ madhye ekāṃ bhindhīti /
bhinnā bhagava ityuvāca putraḥ /
punaḥ pitrā kimatra paśyasītyukte na kiñcana bhagava ityāha /
tatra pitrāṇimānaṃ na paśyasītyuktaṃ, tathā ca na kiñcanaśabdācchūnyasvabhāvavādau pratīyete, aṇuśabdātparamāṇuvāda iti /
evaṃ 'asadevedamagra āsīt' 'aṇoraṇīyān'ityādiliṅgaṃ draṣṭavyam /
atrāṇvādivādāḥ śrautā na veti saṃśaye satyasadaṇvādiśabdabalācchrautā iti prāpte 'tidiśati- eteneti /
asyātideśatvānna pṛthak saṃgatyādyapekṣā /
na kiñcanāsacchabdayoḥ pratyakṣāyogyavastuparatvādāṇuśabdasya sūkṣmābhiprāyatvādaśabdatvaṃ, teṣāṃ vādānāṃ pradhānavādavadaśrautatvaṃ, brahmakāraṇaśrutibādhitatvaṃ ca, tasmādbrahmaiva paramakāraṇaṃ, tasminnaiva sarveṣāṃ vedāntānāṃ samanvaya iti siddham //28//
END BsRp_1,4.7.28
iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryaśrīgovindānandabhagavatpādakṛtau śārīrakamīmāṃsāvyākhyāyāṃ bhāṣyaratnaprabhāyāṃ prathamādhyāyasya yaturthaḥ pādaḥ //4//
// iti prathamādhyāye 'vyaktādisaṃdigdhapadamātrasamanvayākhyaścaturthaḥ pādaḥ //
// iti śrīmadbrahmasūtraśāṅkarabhāṣye samanvayākhyaḥ prathamo 'dhyāyaḥ //
atha dvitīyo 'dhyāyaḥ /
saccidānandarūpāya kṛṣṇāyākliṣṭakāriṇe /
namo vedāntavedyāya gurave buddhisākṣiṇe //1//
sāṃkhyādismṛtiyuktibhirna calito vedāntasiddhāntago nirmūlairvividhāgamairavidito vyomādijanmāpyayaḥ /
utpattyantavivarjitaścitivapurvyāpi ca kartāṃśako liṅgena prathito 'pi nāmatanukṛttaṃ jānakīśaṃ bhaje //2//
START BsRp_2,1.1.1ḥ
smṛtyanavakāśadoṣaprasaṅga iti cen nānyasmṛtyanavakāśadoṣaprasaṅgāt

2.1.2

'nāmarūpe vyākaravāṇi'iti śruternāmatanukṛdapi saṃjñāmūrtivyākartāpi liṅgaśarīropādhinā karteti aṃśa iti ca prathitaḥ prasiddho yastaṃ pratyagabhinnaṃ paramātmānaṃ mūlaprakṛtiniyantāraṃ bhaje ityarthaḥ /
smṛtiprasaṅgātpūrvottarādhyāyayorviṣayaviṣayibhāvasaṃgatiṃ vaktuṃ vṛttaṃ kīrtayati-#prathame 'dhyāya iti /
janmādisūtramārabhya jagadutpattyādikāraṇaṃ brahmeti pratipāditaṃ, 'śāstradṛṣṭyā tu'ityādisūtreṣu sa evādvitīyaḥ sarvātmetyuktaṃ, 'ānumānikam'ityādinā kāraṇāntarasyāśrautatvaṃ darśitamityarthaḥ /
evaṃ prathamādhyāyasyārthamanūdya tasmin viṣaye virodhaparihāraviṣayiṇaṃ dvitīyādhyāyasyārthaṃ pādaśaḥ saṃkṣipya kathayati-#idānīmiti /
atra prathamapāde samanvayasya sāṃkhyādismṛtiyuktibhirvirodhaparihāraḥ kriyate /
dvitīyapāde sāṃkhyādyāgamānāṃ bhrāntimūlatvamavirodhāya kathyate /
tṛtīyapāde prativedāntaṃ sṛṣṭiśrutīnāṃ jīvātmaśrutīnāṃ ca vyomādimahābhūtānāṃ janmalayakramādikathanenāvirodhaḥ pratipādyate /
caturthapāde liṅgaśarīraśrutīnāmavirodha ityarthaḥ /
ayamevārthaḥ /
sukhabodhārthaṃ ślokena saṃgṛhītaḥ-'dvitīye smṛtitarkābhyāmavirodho 'nyaduṣṭatā /
bhūtabhoktṛśruterliṅgaśruterapyaviruddhatā //
'iti /
tatrājñāte viṣaye virodhaśaṅkāsamādhyayogātsamanvayādhyāyānantaryamavirodhādhyāyasya yuktam /
tatra prathamādhikaraṇatātparyamāha-#prathamamiti /
śraute samanvaye virodhanirāsārthatvādasya pādasya śrutiśāstrādhyāyasaṃgatayaḥ svamatasthāpanātmakatvātsarveṣāmadhikaraṇānāmetatpādasaṃgatiḥ /
atra pūrvapakṣe smṛtivirodhāduktasamanvayāsiddhiḥ phalaṃ, siddhānte tatsiddhiriti vivekaḥ /
tatra brahmaṇyuktavedāntasamanvayo viṣayaḥ /
sa kiṃ sāṃkhyasmṛtyā virudhyate na veti smṛtiprāmāṇyāprāmāṇyābhyāṃ saṃdehe pūrvapakṣamāha-#yaduktamiti /
tantryante vyutpādyante tattvānyaneneti tantraṃ śāstraṃ kapiloktam, anyāśca pañcaśikhādibhiḥ proktāḥ, evaṃ sati vedāntānāmadvayabrahmasamanvaye nirarthakāḥ syurityarthaḥ /
tāsāmapi brahmārthakakatvamastītyavirodha ityata āha-#tāsu hīti /
nanu sāṃkhyasmṛtiprāmāṇyāya pradhānavādagrahe manvādismṛtīnāmaprāmāṇyaṃ syādityāśaṅkya tāsāṃ dharme sāvakāśatvātpramāṇyaṃ syādityāha-#manvādīti /
tarhi sāṃkhyādismṛtīnāmapi dharme tātparyeṇa prāmāṇyamastu, tattvaṃ tu brahmaivetyavirodha ityata āha-#naivamiti /
tattve vikalpanānupapatterniravakāśasmṛtyanusāreṇa śrutivyākhyānamucitaṃ, sāvakāśaniravakāśayorniravakāśaṃ balīya iti nyāyādityāha-#tasmāditi /
śrutivirodhe smṛtyaprāmāṇyasyeṣṭatvātpūrvapakṣo na yukta iti śaṅkate-#kathamiti /
ye svātantryeṇa śrutyarthaṃ jñātuṃ śaknuvanti teṣāmayaṃ pūrvapakṣo na bhavet, sāṃkhyavṛddheṣu śraddhālūnāṃ tu bhavedityāha-#bhavediti /
teṣāmatīndriyārthajñānavattvācca tatra śraddhā syādityāha-#kapilaprabhṛtīnāṃ ceti /
'ādau yo jāyamānaṃ ca kapilaṃ janayedṛṣim /
prasūtaṃ bibhṛyājjñānaistaṃ paśyetparameśvaram //
'iti śrutiyojanā /
yathā sāṃkhyasmṛtivirodhādbrahmavādastyājya iti tvayocyate tathā smṛtyantaravirodhātpradhānavādāstyājya iti mayocyata iti siddhāntayati-#tasya samādhiriti /
tasmādbrahmaṇaḥ sakāśādavyaktaṃ māyāyāṃ līnam /
sūkṣmātmakaṃ jagaditi yāvat /
itihāsavākyānyuktvā purāṇasaṃmatimāha-#ataśceti /
prabhavatyasmāditi prabhavo janmahetuḥ /
pralīyate tasminniti pralayo layādhiṣṭhānam /
tasmāt karturīśvarāt kāyā brahmādayaḥ prabhavanti /
sa eva mūlamupādānam /
kiṃ pariṇāmi, na, śāśvatikaḥ kūṭasthaḥ /
ataḥ sa nitya ityarthaḥ /
nanu śrutivirodhaḥ kimiti nokta ityata āha-#smṛtibaleneti /
smṛtīnāṃ mitho virodhe kathaṃ tattvanirṇayaḥ, tatrāha-#darśitaṃ tviti /
śrutibhireva tattvanirṇaya ityarthaḥ /
smṛtīnāṃ kā gatirityata āha-#vipratipattau ceti /
vastutattve smṛtīnāṃ mitho virodhe vastuni vikalpāyogāt kḷptaśrutimūlāḥ smṛtayaḥ pramāṇaṃ, itarāstu kalpyaśrutimūlā na pramāṇamityarthaḥ /
kḷptaśrutivirodhe smṛtirna pramāṇamityatraḥ jaiminīyanyāyamāha-#taduktamiti /
'audumbarīṃ spṛṣṭvodgāyet'iti pratyakṣaśrutiviruddhā 'sā sarvā veṣṭayitavyā'iti smṛtirmānaṃ na veti saṃdehe, mūlaśrutyanumānānmānamiti prāpte siddhāntaḥ-kḷptaśrutivirodhe smṛtiprāmāṇyamanapekṣamapekṣāśūnyam /
heyamiti yāvat /
hi yato 'sati virodhe śrutyanumānaṃ bhavati, atra tu virodhe sati śrutyanumānāyogānmūlābhāvāt sarvaveṣṭanasmṛtirapramāṇamityarthaḥ /
astu sāṃkhyasmṛtiḥ pratyakṣamūletyata āha-#na ceti /
yogināṃ siddhimahimnātīndriyajñānaṃ saṃbhāvayituṃ śakyamiti śaṅkyate-#śakyamiti /
kapilādibhiḥ kilādau vedaprāmāṇyaṃ niścitya tadarthasya dharmasyānuṣṭhānena siddhiḥ saṃpāditā, tayā siddhyā praṇītasmṛtyanusāreṇānādiśrutipīḍā na yuktopajīvyavirodhāditi pariharati-#na /
siddherapīti /
atiśaṅkitumiti /
śrutīnāṃ mukhyārthamatikramyopacaritārthatvaṃ śaṅkituṃ na śakyata ityarthaḥ /
svataḥsiddhervedo nopajīvya iticet na /
anīśvarasya svataḥsiddhau mānābhāvāt /
aṅgīkṛtyāpyāha-#siddheti /
siddhānāṃ vacanamāśritya vedārthakalpanāyāmapi siddhoktīnāṃ mitho virodhe śrutyāśritamanvādyuktibhireva vedārthanirṇayo yukta ityarthaḥ /
śrutirūpāśrayaṃ vinā siddhoktimātraṃ na tattvanirṇayakāraṇamityakṣarārthaḥ /
nanu mandamateḥ sāṃkhyasmṛtau śraddhā bhavati tasya matirvedāntamārge kathamāneyetyata āha-#paratantretyādinā /
nanu śrutyā kapilasya sarvajñatvoktestanmate śraddhā durvāretyata āha-#yā tviti /
kapilaśabdamātreṇa sāṃkhyakartā śrauta iti bhrāntirayuktā, tasya dvaitavādinaḥ sarvajñatvāyogāt /
atra ca sarvajñānasaṃbhṛtatvena śrutaḥ kapilo vāsudevāṃśa eva /
sa hi sarvātmatvajñānaṃ vaidikaṃ sāṃkhyamupadiśatīti sarvajña iti bhāvaḥ /
prataptuḥ pradāhakasya /
kiñca yaḥ kapilaṃ jñānairbibharti tamīśvaraṃ paśyediti vidhīyate, tathā cānyārthasya īśvarapratipattiśeṣasya kapilasarvajñatvasya darśanamanuvādastasya mānāntareṇa prāptiśūnyasya svārthasādhakatvāyogānnānuvādamātrātsarvajñātvaprasiddhirityāha-#anyārtheti /
dvaitavādinaḥ kapilasya śrautatvaṃ nirasya brahmavādino manoḥ śrautatvamāha-#bhavati ceti /
itihāse 'pi kāpilamatanindāpūrvakamadvaitaṃ darśitamityāha-#mahābhārate 'pīti /
puruṣā ātmānaḥ kiṃ vastuto bhinnā uta sarvadṛśyānāṃ pratyagātmaḥ eka iti vimarśārthaḥ /
bahūnāṃ puruṣākārāṇāṃ dehānāṃ yathaikā yonirupādānaṃ pṛthvī tathā taṃ puruṣamātmānaṃ viśvaṃ sarvopādānatvena sarvātmakaṃ sarvajñātvādiguṇaiḥ saṃpannaṃ kathayiṣyāmi /

viśve sarve lokaprasiddhā devatiryaṅmanuṣyādīnāṃ mūrdhāno 'syaiveti viśvamūrdhā, ekasyaiva sarvakṣetreṣu pratibimbabhāvena praviṣṭatvāt /
evaṃ viśvayujatvādiyojanā /
sarvabhūteṣvekaścaratyavagacchati /
sarvatra ityarthaḥ /
svairacārī svatantraḥ /
nāsya niyantā kaścidasti /
sarveśvara ityarthaḥ /
#yathāsukhamiti /
viśokānandasvarūpa iti yāvat /
kāpilatantrasya vedamūlasmṛtivirodhamuktvā sākṣādvedavirodhamāha-#śrutiśceti /
yasmiñjñānakāle kevalaṃ svatantraprakṛtikalpanayaiva vedaviruddhaṃ na kintvātmabhedakalpanayāpīti siddhamiti saṃbandhaḥ /
smṛtivirodhe vedasyaivāprāmāṇyaṃ kiṃ na syādityata āha-#vedasya hīti /
vedasya pramāṇyaṃ svataḥsiddhamapauruṣeyatvāt /
pauruṣeyavākyānāṃ svārthasmṛtitanmūlānubhavayoḥ kalpanayā pramāṇyaṃ jñeyamiti vyavahitaṃ parataḥprāmāṇyamiti viprakarṣaḥ /
śrutismṛtyorviśeṣa ityakṣarārthaḥ /
samayorvirodhe hi niravakāśena sāvakāśaṃ bādhyam /
iha svataḥparataḥpramāṇyayorvaiṣamyājjhaṭiti niścitaprāmāṇyena cānupasaṃjātavirodhinā vedavākyena viruddhasmṛtereva bādha iti bhāvaḥ /
#tasmāditi /
viśeṣādityarthaḥ /
bhrāntimūlatvasaṃbhavāditi bhāvaḥ //1//
END BsRp_2,1.1.1
START BsRp_2,1.1.2ḥ
itareṣāṃ cānupalabdheḥ

2.1.3

mahadahaṅkārau tāvadaprasiddhau, ahaṅkāraprakṛtikatvena tanmātrāṇyapyaprasiddhāni smartuṃ na śakyanta ityāha-#itareṣāṃ ceti /
nanu 'mahataḥ paramavyaktam'itiśrutiprasiddhāni mahadādīnītyata āha-#yadapīti /
sūtratātparyamāha-#kāryeti /
sāṃkhyasmṛtermahadādiṣviva pradhāne 'pi prāmāṇyaṃ neti niścīyata ityarthaḥ /
sāṃkhyasmṛterbādhe 'pi taduktayuktīnāṃ kathaṃ bādha ityata āha-#tarketi //2//
END BsRp_2,1.1.2
START BsRp_2,1.2.3ḥ
etena yogaḥ pratyuktaḥ

2.1.4

brahmaṇyuktasamanvayaḥ pradhānavādiyogasmṛtyā virudhyate na veti saṃdehe pūrvanyāyamatidiśati-#etena yogaḥ pratyuktaḥ /
atideśatvātpūrvavatsaṃgatyādikaṃ draṣṭavyam /
pūrvatrānuktanirāsaṃ pūrvapakṣamāha-#astihyatreti /
nididhyāsanaṃ yogaḥ /
trīṇi urogrīvāśirāṃsyunnatāni yasmiñśarīre tantryunnatam trirunnatamitipāṭhaścecchāndasaḥ /
yuñjīteti śeṣaḥ /
na kevalaṃ yoge vidhiḥ kintu yogasya jñāpakānyarthavādavākyānyapi santītyāha-#liṅgāni ceti /
tāṃ pūrvoktāṃ dhāraṇāṃ yogavido yogaṃ paramaṃ tapa iti manyante /
uktāmetāṃ brahmavidyāṃ yogividhiṃ dhyānaprakāraṃ ca mṛtyuprasādānnaciketā labdhā brahma prāpta iti saṃbandhaḥ /
yodasmṛtiḥ pradhānāditattvāṃśe 'pi pramāṇatvena svīkāryāṃ /
saṃpratipannaḥ prāmāṇikor'thaikadeśo yogarūpo yasyāstattvādityarthaḥ /
'aṣṭakāḥ kartavyāḥ' 'gururanugantavyaḥ'ityādismṛtīnāṃ vedāviruddhārthakatvānmūlaśrutyanumānena prāmāṇyamuktaṃ pramāṇalakṣaṇe /
evaṃ yogasmṛteryoge prāmāṇyāttattvāṃśe 'pi prāmāṇyamiti pūrvapakṣamanūdya siddhāntayati-#iyamiti /
nanu bauddhādismṛtayo 'tra kimiti na nirākṛtā ityata āha-#satīṣvapīti /
tāsāṃ pratārakatvena prasiddhatvādaśiṣṭaiḥ paśuprāyairgṛhītatvādvedabāhyatvāccātropekṣeti bhāvaḥ /
#tatkāraṇamiti /
teṣāṃ prakṛtānāṃ kāmānāṃ kāraṇaṃ sāṃkhyayogābhyāṃ vivekadhyānābhyāmabhipannaṃ pratyaktayā prāptaṃ devaṃ jñātvā sarvapāśairavidyādibhirmucyata ityarthaḥ /
samūlatve smṛtidvayasya nirāsaḥ kimiti kṛta ityata āha-#nirākaraṇaṃ tviti /
iti hetoḥ /
kṛtamiti śeṣaḥ /
#pratyāsatteriti /
śrutisthasāṃkhyayogaśabdayoḥ sajātīyaśrutyarthagrāhitvāditi yāvat /
kiṃ sarvāṃśeṣu smṛtyaprāmāṇyaṃ, netyāha-#yena tvaṃśeneti /
brahmavādasya kaṇabhakṣādibhirvirodhamāśaṅkyātidiśati-#eteneti /
śrutivirodhenetyarthaḥ /
upakārakabādho na yukta ityāśaṅkya yoṃ'śa upakārakaḥ sa na bādhyaḥ kintu tattvāṃśa ityāha-#tānyapīti /
tarko 'numānaṃ,
tadanugrāhiko yuktirupapattiḥ //3//
END BsRp_2,1.2.3
START BsRp_2,1.3.4ḥ
na vilakṣaṇatvād asya tathātvaṃ ca śabdāt

2.1.5

smṛtīnāmaprāmāṇyāttābhiḥ samanvayasya na virodha iti siddhāntalakṣaṇatvādvṛttānuvādenāsyādhikaraṇasya tātparyamāha-#brahmāsyeti /
pūrvapakṣamākṣipati-#kutaḥpunariti /
anavakāśe hetumāha-#nanu dharma iveti /
mānāntarānapekṣe vedaikasamadhigamye brahmaṇyanumānātmakatarkasyāpraveśaḥ /
tenākṣepasyānavakāśo bhinnaviṣayatvāttarkavedayorityarthaḥ /
siddhasya mānāntaragamyatvādekaviṣayatvādvirodha iti pūrvapakṣaṃ samarthayate-#bhavedayamiti /
avaṣṭambho dṛṣṭāntaḥ /
nanvekaviṣayatvena virodhe 'pi śrutivirodhānmānāntarameva bādhyatāmityata āha-#yathā ceti /
prabalaśrutyā durbalaśrutibādhavanniravakāśamānāntareṇa lakṣaṇāvṛttyā sāvakāśaśrutinayanaṃ yuktamityarthaḥ /
kiñca brahmasākṣātkārasya mokṣahetutve pradhānasyāntaraṅgaṃ tarkastasyāparokṣadṛṣṭāntagocaratvena pradhānavadaparokṣārthaviṣayatvāt /
śabdastu parokṣārthakatvādbahiraṅgamatastarkeṇa bādhya ityāha-#dṛṣṭeti /
aitihyamātreṇa /
parokṣatayeti yāvat /
anubhavasya prādhānyaṃ darśayati-#anubhavāvasānaṃ ceti /
'naiṣā tarkeṇa matiḥ'ityarthavādena tarkasya niṣedhamāśaṅkya vidhivirodhānmaivamityāha-#śrutirapīti /
evaṃ pūrvapakṣaṃ saṃbhāvya cetanabrahmakāraṇavādivedāntasamanvayaḥ, kṣityādikaṃ na cetanaprakṛtikaṃ, kāryadravyatvāt, ghaṭavaditi sāṃkhyayoganyāyena virudhyate na veti saṃdehe smṛtermūlābhāvāddurbalatve 'pyanumānasya vyāptimūlatvena prābalyāttena virudhyata iti pratyudāharaṇena pūrvapakṣayati-#na vilakṣaṇatvāditi /
pūrvottarapakṣayoḥ samanvayāsiddhi, tatsiddhiśceti pūrvavatphalam /
jaganna brahmaprakṛtikaṃ, tadvilakṣaṇatvāt, yadyadvilakṣaṇaṃ tanna tatprakṛtikaṃ, yathā mṛdvilakṣaṇā rucakādaya ityarthaḥ /
sukhaduḥkhamohāḥ sattvarajastamāṃsi /
tathā ca jagat sukhaduḥkhamohātmakaṃ sāmānyaprakṛtikaṃ, tadanvitatvāt, yaditthaṃ tattathā yathā mṛdanvitā ghaṭādaya ityāha-#mṛdaiveti /
vilakṣaṇatvaṃ sādhayati-#brahmavilakṣaṇatvaṃ ceti /
yathā hi eka eva strīpiṇḍaḥ patisapatnyupapatīnāṃ prītiparitāpaviṣādādīnkaroti, evamanye 'pi bhāvā draṣṭavyāḥ /
tatra prītiḥ sukhaṃ, paritāpaḥ śokaḥ, viṣādo bhramaḥ, ādipadādrāgādigrahaḥ /
ubhayoścetanatvena sāmyādupakāryopakārakabhāvo na syādityayuktaṃ, svāmibhṛtyayorvyabhicārāditi śaṅkate-#nanu cetanamapīti /
bhṛtyadehasyaiva svāmicetanopakārakatvānna vyabhicāra ityāha-#netyādinā /
utkarṣāpakarṣaśūnyatvāccetanānāṃ mitho nopakārakatvamityāha-#niratiśayā iti /
tasmādupakārakatvāt /
śrutacetanaprakṛtikatvabalena jagaccetanamevetyekadeśimatamutthāpayati-#yo 'pīti /
ghaṭādeścetanatvamanupalabdhibādhitamityata āha-#avibhāvanaṃ tviti /
antaḥkaraṇānyapariṇāmatvātsato 'pi caitanyasyānupalabdhirityartha /
antaḥkaraṇādanyasya vṛttyuparāgadaśāyāmeva caitanyābhivyaktirnānyadeti bhāvaḥ /
vṛttyabhāve caitanyānabhivyaktau dṛṣṭāntaḥ-#yatheti /
ātmānātmanoścetanatve svasvāmibhāvaḥ kuta ityata āha-#etasmādeveti /
sāmye 'pi prātisvikasvarūpaviśeṣāt śeṣitve dṛṣṭāntaḥ-#yathā ceti /
cetanācetanabhedaḥ kathamityata āha-#pravibhāgeti /
caitanyābhivyaktyanabhivyaktibhyāmityarthaḥ /
sarvasya cetanatvamekadeśyuktamaṅgīkṛtya sāṃkhyaḥ pariharati-#tenāpi kathañciditi /
aṅgīkāraṃ tyaktvā sūtraśeṣeṇa pariharati-#na cetyādinā /
itaraccetanācetanatvarūpam /
vailakṣaṇyaṃ tathātvaśabdārthaḥ /
śrutārthāpattiḥ śabdena bādhyeti bhāvaḥ //4//
END BsRp_2,1.3.4
START BsRp_2,1.3.5ḥ
abhimānivyapadeśas tu viśeṣānugatibhyām

2.1.6

śrutisāhāyyānna bādhyetyuttarasūtravyāvartyaṃ śaṅkate-#nanviti /
mṛdādīnāṃ vaktṛtvādiśrutestadabhimāniviṣayatvāt, tathā 'vijñānaṃ cāvijñānaṃ ca'iti cetanācetanavibhāgaśabdasyopacaritārthatvaṃ na yuktamiti sāṃkhyaḥ samādhatte-#abhimānīti /
saṃvadanaṃ vivādaḥ /
na bhūtamātramindriyamātraṃ vā cetanatvena vyapadiśyate /
lokavedaprasiddhavibhāgabādhāyogādityarthaḥ /
viśeṣapadasyārthāntaramāha-#api ceti /
ahaṃśreyase svasvaśreṣṭhatvāya prāṇā vivadamānā ityuktaprāṇānāṃ cetanavācidevatāpadena viśeṣitatvāt prāṇādipadairabhimānivyapadeśa ityarthaḥ /
prāṇe niḥśreyasaṃ śraiṣṭhyaṃ viditvā prāṇādhīnā jātā ityarthaḥ /
anugatiṃ bahudhā vyācaṣṭe-#anugatāśceti /
tasmai prāṇāya, baliharaṇaṃ vāgādibhiḥ svīyavasiṣṭhatvādiguṇasamarpaṇaṃ kṛtam /
tejaādināmīkṣaṇaṃ tvayaivekṣatyadhikaraṇe cetananiṣṭhatayā vyākhyātaṃ draṣṭavyamityarthaḥ /
yasmānnāsti jagataścetanatvaṃ tasmāditi pūrvapakṣopasaṃhāraḥ //5//
END BsRp_2,1.3.5
START BsRp_2,1.3.6ḥ
dṛśyate tu

2.1.7

kiṃ yatkiñcidvailakṣaṇyaṃ hetuḥ, bahuvailakṣaṇyaṃ vā /
ādye vyabhicāramāha-#nāyamekāntaḥ /
dṛśyate hīti /
hetorasattvānna vyabhicāra iti śaṅkate-#nanviti /
yatkiñcidvailakṣaṇyamastīti vyabhicāra ityāha-#ucyata iti /
śarīrasya keśādīnāṃ ca prāṇitvāprāṇitvarūpaṃ vailakṣaṇyamastītyarthaḥ /
dvitīye 'pi tatraiva vyabhicāramāha-#mahāniti /
pariṇāmikaḥ /
keśādīnāṃ svagatapariṇāmātmaka ityarthaḥ /
kiñca yayoḥ prakṛtivikārabhāvastayoḥ sādṛśyaṃ vadatā vaktavyaṃ kimātyantikaṃ yatkiñcidveti /
ādye doṣamāha-#atyanteti /
dvitīyamāśaṅkya brahmajagatorapi tatsattvātprakṛtivikṛtitvasiddhirityāha-#athetyādinā /
vilakṣaṇatvaṃ vikalpya dūṣaṇāntaramāha-#vilakṣaṇatvenetyādinā /
jagati samastasya brahmasvabhāvasya cetanatvāderananuvartanānna brahmakāryamiti pakṣe sarvasāmye prakṛtivikāratvamityuktaṃ syāt, tadasaṃgatamityāha-#prathama iti /
tṛtīye tu dṛṣṭāntābhāva iti /
naca jaganna brahmaprakṛtikamacetanatvādavidyāvaditi dṛṣṭānto 'stīti vācyaṃ, anāditvasyopādhitvāt /
naca dhvaṃse sādhyāvyāpakatā, tasyāpi kāryasaṃskārātmakasya bhāvatvena brahmaprakṛtikatvādabhāvatvāgrahe cānādibhāvatvasyopādhitvāditi /
saṃprati kalpatrayasādhāraṇaṃ doṣamāha-#āgameti /
pūrvoktamanūdya brahmaṇaḥ śuṣkatarkaviṣayatvāsaṃbhavānna tarkeṇākṣepa ityāha-#yattūktamityādinā /
liṅgasādṛśyapadapravṛttinimittānāmabhāvādanumānopamānaśabdānāmagocaraḥ /
brahma lakṣaṇayā vedaikavedyamityarthaḥ /
eṣā brahmaṇi matistarkeṇa svatantreṇa nāpaneyā na saṃpādanīyā /
yadvā kutarkeṇa na bādhanīyā /
kutārkikādanyenaiva vedavidācāryeṇa proktā matiḥ sujñānāyānubhavāya phalāya bhavati /
he preṣṭha, priyatameti naciketasaṃ prati mṛtyorvacanam /
iyaṃ vividhā sṛṣṭiryataḥ ā samantādbabhūva taṃ ko addhā sākṣādveda /
tiṣṭhatu vedanaṃ, ka iha loke taṃ pravocat prāvocat /
chāndaso dīrghalopaḥ /
yathāvadvaktāpi nāstītyarthaḥ /
prabhavaṃ janma na viduḥ mama sarvāditvena janmābhāvāt /
miṣeṇa mananavidhivyājena /
śuṣkaḥ śrutyanapekṣaḥ /
śrutyā tattve niścite satyanu paścāt puruṣadoṣasyāsaṃbhāvanādernirāsāya gṛhītaḥ śrutyanugṛhītaḥ /
tamāha-#svapnānteti /
jīvasyāvasthāvato dehādiprapañcayuktasya niṣprapañcabrahmaikyamasaṃbhavi, dvaitagrāhiprāmāṇavirodhādbrahmaṇaścādvitīyatvamayuktamityevaṃ śrautārthāsaṃbhāvanāyāṃ, tannirāsāya sarvasvāsvasthāsvātmano 'nugatasya vyabhicāriṇībhiravasthābhirananvāgatatvamasaṃspṛṣṭatvamavasthānāṃ svābhāvikatve brahmyauṣṇāvadātmavyabhicārāyogāt suṣuptau prapañcabhrāntyabhāve 'satā somya'ityuktābhedadarśanānniṣprapañcabrahmaikyasaṃbhavaḥ, yathā ghaṭādayo mṛdabhinnāstathā jagadbrahmābhinnaṃ tajjatvādityādistarka āśrīyata ityarthaḥ /
ito 'nyādṛśatarkasyātra brahmaṇyapraveśādasya cānukūlatvānna tarkeṇākṣepāvakāśa iti bhāvaḥ /
brahmaṇi śuṣkatarkasyāpraveśaḥ /
sūtrasaṃmata ityāha-#tarkāpratiṣṭhānāditi /
vipralambhakatvamapramāpakatvam /
yaduktaṃ ekadeśinā sarvasya jagataścetanatvoktau vibhāgaśrutyanupapattiriti dūṣaṇaṃ sāṃkhyena /
tanna /
tatra tenaikadeśinā vibhāgaśruteścaitanyābhivyaktyanabhivyaktibhyāṃ yojayituṃ śakyatvāt /
sāṃkhyasya tvidaṃ dūṣaṇaṃ vajralepāyate, pradhānakāryatve sarvasyācetanatvena cetanācetanakāryavibhāgāsaṃbhavādityāha-#yo 'pītyādinā /
siddhānte cetanācetanavailakṣaṇyāṅgīkāre kathaṃ brahmaṇaḥ prakṛtitvamityata āha-#pratyuktatvāditi /
aprayojakatvavyabhicārābhyāṃ nirastatvādityarthaḥ //6//
END BsRp_2,1.3.6
START BsRp_2,1.3.7ḥ
asad iti cen na pratiṣedhamātratvāt

2.1.8

kāryamutpatteḥ prāgasadeva syāt, svaviruddhakāraṇātmanā sattvāyogādityapasiddhāntāpattimāśaṅkya mithyātvātkāryasya kālatraye 'pi kāraṇātmanā sattvamaviruddhamiti samādhatte-#asaditicedityādinā /
asatyāditi sattvapratiṣedho nirarthaka ityarthaḥ /
kāryasatyatvābhāve śrutimāha-#sarvaṃ tamiti /
mithyātvamajānataḥ śaṅkāmanūdya pariharati-#nanvityādinā /
vistareṇa caitaditi /
mithyātvamityarthaḥ //7//
END BsRp_2,1.3.7
START BsRp_2,1.3.8ḥ
apītau tadvatprasaṅgād asamañjasam

2.1.9

satkāryavādasiddhyarthaṃ kāryābhede kāraṇasyāpi kāryavadaśuddhyādiprasaṅga iti śaṅkāsūtraṃ vyācaṣṭe-#atrāheti /
pratisaṃsṛjyamānapadasya vyākhyā-#kāraṇeti /
yathā jale līyamānaṃ lavaṇadravyaṃ jalaṃ dūṣayati tadvadityarthaḥ /
sūtrasya yojanāntaramāha-#apiceti /
sarvasya kāryasyāpītau kāraṇavadekarūpatvaprasaṅga ityarthaḥ /
arthāntaramāha-#apiceti /
karmādīnāmutpattinimittānāṃ pralaye 'pi bhoktṛṇāmutpattau tadvadeva muktānāmapyutpattiprasaṅgādityarthaḥ /
śaṅkāpūrvakaṃ vyākhyāntaramāha-#atheti /
yadi layakāle 'pikāryaṃ kāraṇādvibhaktaṃ tarhi sthitikālavallayābhāvaprasaṅgātkāryeṇa dvaitāpatteścāsamañjasamidaṃ darśanamityarthaḥ //8//
END BsRp_2,1.3.8
START BsRp_2,1.3.9ḥ
na tu dṛṣṭāntabhāvāt

2.1.10

apītau jagat svakāraṇaṃ na dūṣayati, kāraṇe līnatvāt, mṛdādiṣu nīlaghaṭādivaditi siddhāntasūtraṃ vyācaṣṭe-#naivetyādinā /
apigacchat līyamānam /
vibhāgāvasthā sthitikālaḥ /
#tvatpakṣasyeti /
madhurajalaṃ lavaṇasyākāraṇamityadṛṣṭāntaḥ /
kiñca dūṣakatve kāryasya sthitiḥ syāllavaṇavadityāha-#apītireveti /
asati kārye taddharmeṇa kāraṇasya yogo na saṃbhavati /
dharmyasattve dharmāṇāmapyasattvāditi bhāvaḥ /
nanu satkāryavāde laye 'pi kāryasya kāraṇābhedena sattvāddūṣakatvaṃ syādityata āha-#ananyatve 'pīti /
kalpitasyādhiṣṭhānadharmavattvamabhedānna tvadhiṣṭhānasya kalpitakāryadharmavattvaṃ tasya kāryātpṛthaksattvādityarthaḥ /
kiñcāpītāviti viśeṣaṇaṃ vyarthamiti pratibandyā samādhatte-#atyalpaṃ ceti /
pariṇāmadṛṣṭāntaṃ vyākhyāya vivartadṛṣṭāntaṃ vyācaṣṭe-#asti ceti /
māyāvyanupādānamityarucyā dṛṣṭāntāntaramāha-#yatheti /
astyeva svapnakāle dṛṣṭaḥ saṃsarga ityata āha-#prabodheti /
jāgratsuṣuptyoḥ svapnenātmano 'sparśāt tatkāle 'pyasparśa ityarthaḥ /
yadyajñasya jīvasyāvasthābhirasaṃsargastadā sarvajñasya kiṃ vācyamiti dārṣṭāntikamāha-#evamiti /
yadvā jāgajjanmasthitilayā īśvarasyāvasthātrayam /
tadasaṅgitve vṛddhasaṃmatimāha-#atroktamiti /
yadā tattvamasītyupadeśakāle prabudhyate māyānidrāṃ tyajati tadā janmalayasthityavasthāśūnyamadvaitamīśvaramātmatvenānubhavatītyarthaḥ /
phalitamāha-#tatreti /
dvitīyamasāmañjasyamanūdya tenaiva sūtreṇa pariharati-#yatpunariti /
suṣuptāvajñānasattve punarvibhāgotpattau ca mānamāha-#śrutiśceti /
sati brahmaṇyekībhūya na vidurityajñānoktiḥ /
iha suṣupteḥ prāk prabodhe yena jātyādinā vibhaktā bhavanti tadā punarutthānakāle tathaiva bhavantīti vibhāgoktiḥ /
nanu suṣuptau punarvibhāgaśaktyajñānasattve 'pi sarvapralaye tatsattvaṃ kuta ityata āha-#yathā hīti /
yathā suṣuptau paramātmani sarvakāryāṇāmavibhāge 'pi punarvibhāgahetvajñānaśaktirasti evamapītau mahāpralaye 'pi mithyābhūtājñānasaṃbandhātpunaḥ sṛṣṭivibhāgaśaktiranumāsyate /
yataḥ sthitāvidānīṃ mithyājñānakāryo vibhāgavyavahārastattvabodhābhāvāt svapnavadabādhito dṛśyate, ataḥ kāryadarśanātkāraṇasattvasiddhirityarthaḥ /
ajñānāṃ jīvānāṃ mahāpralaye 'pyajñānaśaktiniyamātpunarjanmaniyama iti bhāvaḥ /
#eteneti /
janmakāraṇajñānaśaktyabhāvenetyarthaḥ //9//
END BsRp_2,1.3.9
START BsRp_2,1.3.10ḥ
svapakṣadoṣāc ca

2.1.11

vailakṣaṇyādīnāṃ sāṃkhyapakṣe 'pi doṣatvānnāsmābhistannirāsaprayāsaḥ kārya ityāha-#svapakṣeti /
sūtraṃ vyācaṣṭe-#sveti /
prāduḥṣyuḥ prādurbhaveyuḥ /
#ata eveti /
satyakāryasya viruddhakāraṇātmanā sattvāyogāt sāṃkhyasyaivāyaṃ doṣo na kāryamithyātvavādina iti mantavyam /
'apītau'iti sūtroktadoṣacatuṣṭayamāha-#tathāpītāviti /
kāryavatpradhānasya rūpādimattvaprasaṅgaḥ /
idaṃ karmādikamasyopādānaṃ bhogyamasya netyaniyamaḥ /
baddhamuktavyavasthā ca /
yadi vyavasthārthaṃ muktānāṃ bhedāḥ saṃghātaviśeṣāḥ pradhāne līyante baddhānāṃ bhedāstu na līyanta ityucyate tarhyalīnānāṃ puruṣavatkāryatvavyāghāta ityarthaḥ //10//
END BsRp_2,1.3.10
START BsRp_2,1.3.11ḥ
tarkāpratiṣṭhānād apy anyathānumeyam iti ced evam apy anirmokṣaprasaṅgaḥ

2.1.12

kiñca tarkasya saṃbhāvitadoṣatvāttena nirdeṣavedāntasamanvayo na bādhya ityāha-#tarkāpratiṣṭhānādapīti /
puruṣamatīnāṃ vicitratve 'pi kapilasya sarvajñatvāttadīyatarke viśvāsa iti śaṅkate-#atheti /
'kapilo yadi sarvajñaḥ kaṇādo neti kā pramā'iti nyāyena pariharati-#evamapīti /
sūtramadhyasthaśaṅkābhāgaṃ vyācaṣṭe-#athocyeteti /
vilakṣaṇatvāditarkāṇāmapratiṣṭhitatve 'pi vyāptipakṣadharmatāsaṃpannaḥ kaścittarkaḥ pratiṣṭhito bhaviṣyati tena pradhānamanumeyamityarthaḥ /
nanu so 'pyapratiṣṭhitaḥ tarkajātīyatvāt vilakṣaṇatvādivadityata āha-#nahīti /
tarkajātīyatvāditi tarkaḥ pratiṣṭhito na vā /
ādye 'traivāpratiṣṭhitatvasādhyābhāvādvayabhicāraḥ /
dvitīye 'pi na sarvatarkāṇāmapratiṣṭhitatvaṃ hetvabhāvādityabhisaṃdhimānāha-#etadapīti /
kiñcānāgatapāka iṣṭasādhanaṃ, pākatvāt, atītapākavadityādiṣṭasādhanānumānātmakatarkasya pravṛttinivṛttivyavahārahetutvānnāpratiṣṭhetyāha-#sarvatarketi /
adhvā viṣayaḥ pākabhojanādirviṣabhakṣaṇādiśca, tatsāmānyena pākatvādinānāgataviṣaye pākādau sukhaduḥkhahetutvānumityā pravṛttyādirityarthaḥ /
kiñca pūrvottaramīmāṃsayostarkeṇaiva vākyatātparyanirṇayasya kriyamāṇatvāttarkaḥ pratiṣṭhita ityāha-#śrutyartheti /
manurapi keṣāñcittarkāṇāṃ pratiṣṭhāṃ manyata ityāha-#manuriti /
dharmasya śuddhiradharmādbhedanirṇayaḥ /
kasyacittarkasyāpratiṣṭhitatvamaṅgīkaroti-#ayameveti /
sarvatarkāṇāṃ pratiṣṭhāyāṃ pūrvapakṣa eva na syāditi bhāvaḥ /
pūrvapakṣatarkavatsiddhāntatarko 'pyapratiṣṭhitaḥ, tarkatvāviśeṣāditi vadantamupahasati-#nahīti /
kvacittarkasya pratiṣṭhāyāmapi jagatkāraṇaviśeṣe tarkasya svātantryaṃ nāstīti sūtraśeṣaṃ vyācaṣṭe-#yadyapītyādinā /
atigambhīratvaṃ brahmaṇo vedānyamānāgamyatvam /
bhāvasya jagatkāraṇasya yāthātmyamadvayatvam /
muktinibandhanaṃ muktyālambanam /
brahmaṇo vedānyamānāgamyatvaṃ darśayati-#rūpāditi /
avimokṣo muktyabhāva ityarthāntaramāha-#apicetyādinā /
ekarūpavastujñānasya samyagjñānatve 'pi tarkajanyatvaṃ kiṃ na syādityata āha-#tatraivaṃ satīti /
tarkotthajñānānāṃ mitho vipratipatterna samyagjñānatvam /
samyagjñāne vipratipattyayogādityarthaḥ /
ekarūpeṇānavasthito viṣayo yasya tattarkaprabhavaṃ kathaṃ samyagjñānaṃ bhavediti yojanā /
nanu sāṃkhyasya śreṣṭhatvāttañjñānaṃ samyagityāśaṅkya hetvasiddhimāha-#naca pradhāneti /
nanu sarvatārkikairmilitvā niścitatarkotthā matirmuktiheturityata āha-#naca śakyanta iti /
tasmāt tarkotthajñānānmuktyayogāt tarkeṇa vedāntasamanvayabādho na yuktaḥ, tadbādhe samyagjñānālābhenānirmokṣaprasaṅgāditi sūtrāṃśārthamupasaṃharati-#ato 'nyatreti /
samanvayasya tarkeṇāvirodhe phalitamadhikaraṇārthamupasaṃharati-#ata āgameti //11//
END BsRp_2,1.3.11
START BsRp_2,1.4.12ḥ
etena śiṣṭāparigrahā api vyākhyātāḥ

2.1.13

brahma jagadupādānamiti bruvan vedāntasamanvayo viṣayaḥ /
sa kiṃ yadvibhu tanna dravyopādānamiti vaiśeṣikādinyāyena virudhyate na veti saṃdehe sāṃkhyavṛddhānāṃ tarkākuśalamatitve 'pi vaiśeṣikādīnāṃ tarkamatikuśalatvaprasiddhestadīyanyāyasyābādhitatvādvirudhyata iti pratyudāharaṇena prāpte 'tidiśati-#eteneti /
phalaṃ pūrvavat /
nanu sāṃkhyamatasyopadeśastārkikamatasyātideśaḥ kimiti kṛto vaiparītyasyāpi saṃbhavādityāśaṅkya pūrvottarādhikaraṇayorupadeśātideśabhāve kāraṇamāha-#vaidikasyeti /
satkāryatvātmāsaṅgatvasvaprakāśatvādyaṃśairvedāntaśāstrasya pratyāsannaḥ /
pradhānavādaḥ śiṣṭairdebalādibhiḥ satkāryatvāṃśena svīkṛta iti prabalatvādupadeśaḥ /
aṇvādivādānāṃ nirmūlatvena durbalatvena durbalatvādatideśa iti bhāvaḥ /
kiṃ nirākaraṇakāraṇamiti praṣṭavyaṃ nāstītyāha-#tulyatvāditi /
kāraṇamevāha-#tulyamiti /
yaduktaṃ vibhutvānna dravyopādānaṃ brahmeti, tatra pakṣasādhakatvena śruterupajīvyatvāttayā bādhaḥ /
mahāparimāṇavattvasya sarvasaṃyogikatvarūpavibhutvasya nirguṇe brahmaṇyasiddheśceti draṣṭavyam /
ataḥ samanvayasya tārkikanyāyena na virodha iti siddham //12//
END BsRp_2,1.4.12
START BsRp_2,1.5.13ḥ
bhoktrāpatter avibhāgaś cet syāl lokavat

2.1.14

advitīyādbrahmaṇo jagatsargādivādī vedāntasamanvayo viṣayaḥ /
sa kiṃ yanmitho bhinnaṃ tannādvitīyakāraṇābhinnaṃ yathā mṛttantujau ghaṭapaṭhāviti tarkasahitabhedapratyakṣādinā virudhyate na veti saṃdehe brahmaṇi tarkasyāpratiṣṭhitatve 'pi jagadbhede pratiṣṭhitatvādvirudhyata iti pūrvapakṣayati-#bhokrāpatteriti /
virodhādadvaitāsiddhiḥ pūrvapakṣaphalaṃ, siddhānte tatsiddhiriti bhedaḥ /
anapekṣaśrutyāsvārthanirṇayāttarkeṇākṣepo na yukta ityuktamiti śaṅkate-#yadyapīti /
mānāntarāyogyaśrutyarthe bhavatyanākṣepaḥ /
yastvadvitīyabrahmābhedādbhūjalādīnāmabhedo brahmopādānakatvaśrutiviṣayaḥ sa 'ādityo yūpaḥ'ityarthavādārthavanmānāntarayogya eveti dvaitapramāṇerapahriyata iti samādhatte-#tathāpīti /
anyaparatvaṃ gauṇārthakatvam /
svaviṣaye jagadbhede tarkasya pratiṣṭhitatvāttenākṣepa ityāha-#tarko 'pīti /
tarkāderdvaite prāmāṇye 'pi tataḥ samanvayavirodhe kimāyātamiti śaṅkate-#kimata iti /
pūrvapakṣī samādhatte-#ata iti /
tarkādeḥ prāmāṇyāt dvaitabādhakatvaṃ śruterayuktamityadvaitasamanvayabādho yukta ityarthaḥ /
iyamarthaṃ śaṅkāpūrvakaṃ sphuṭayati-#kathamityādinā /
nanu bhoktṛbhogyayormitha ekatvaṃ kenoktamityāśaṅkya śrutārthāpattyetyāha-#tayośceti /
tayorekabrahmābhedaśravaṇādekatvaṃ kalpyate, ekasmādabhinnayorbhede ekasyāpi bhedāpatteḥ /
tataśca bhedo bādhyetetyarthaḥ /
iṣṭāpattiṃ vārayati-#na cāsyeti /
śrutergauṇārthatvena sāvakāśatvānniravakāśadvaitamānabādho na yukta ityarthaḥ /
nanu vibhāgasyādhunikatvādanadyādvaitaśrutyā bādha ityata āha-#yatheti /
atītānāgatakālau bhoktrādivibhāgāśrayau, kālatvāt, vartamānakālavadityanumānādvibhāgo 'nādyananta ityarthaḥ /
evaṃ prāpte pariṇāmadṛṣṭāntenāpātataḥ siddhāntamāha-#syāllokavaditi /
dṛṣṭānte 'pi kathamekasamudrābhinnānāṃ pariṇāmānāṃ mitho bhedaḥ, kathaṃ vā teṣāṃ bhede satyekasmādabhinnatvamityāśaṅkya na hi dṛṣṭenupapattiriti nyāyenāha-#naceti /
evaṃ bhoktṛbhogyayormitho bhedo brahmābhedaścetyāha-#evamiheti /
jīvasya brahmavikāratvābhāvāddṛṣṭāntavaiṣamyamiti śaṅkate-#yadyapīti /
aupādhikaṃ janmāstīti taraṅgādisāmyamāha-#tathāpīti /
vibhāgo janma /
yadvā tathāpītiśabdenaivoktaḥ parihāraḥ /
nanu bhoktuḥ pratidehaṃ vibhāgaḥ kathamityata āha-#kāryamanupraviṣṭasyeti /
aupādhikavibhāge phalitamupasaṃharati-#ityata iti /
ekabrahmabhinnatve 'pi bhoktrādestaraṅgādivadbhedāṅgīkārānna dvaitamānenādvaitasamanvayasya virodha ityarthaḥ //13//
END BsRp_2,1.5.13
START BsRp_2,1.6.14ḥ
tadananyatvam ārambhaṇaśabdādibhyaḥ

2.1.15

pūrvasminneva pūrvapakṣe vivartavādena mukhyaṃ samādhānamāha-#tadānanyatvamiti /
samānaviṣayatvaṃ saṃgatiṃ vadannubhayoḥ parihārayoḥ pariṇāmavivartāśrayatvenārthabhedamāha-#abhyupagamyeti /
pratyakṣādīnāma utsargikaprāmāṇyamaṅgīkṛtya sthūlabuddhisamādhānārthaṃ pariṇāmadṛṣṭāntena bhedābhedāvuktau, saṃpratyaṅgīkṛtaṃ prāmāṇyaṃ, tattvāvedakatvātpracyāvya vyāvahārikatve sthāpyate, tathāca mithyādvaitagrāhipramāṇairadvaitaśruterna bādhaḥ, ekasyāṃ rajjvāṃ daṇḍasragādidvaitadarśanādityayaṃ mukhyaḥ parihāra iti bhāvaḥ /
evamadvaitasamanvayasyāvirodhārthaṃ dvaitasya mithyātvaṃ sādhayati-#yasmāttayoriti /
svarūpaikye kāryakāraṇatvavyāghāta ityata āha-#vyatirekeṇeti /
kāraṇātpṛthaksattvaśūnyatvaṃ kāryasya sādhyate naikyamityarthaḥ /
vāgārabhyaṃ nāmamātraṃ vikāro na kāraṇātpṛthagastītyevakārārtha iti śrutiṃ yojayati-#etaduktamiti /
ārambhaṇaśabdārthāntaramāha-#punaśceti /
apāgādagnitvamapagataṃ kāraṇamātratvāt /
trīṇi tejobannānāṃ rūpāṇi rūpatanmātrātmakāni satyam /
teṣāmapi sanmātratvātsadeva śiṣyata ityabhiprāyaḥ /
jīvagajatorbrahmānyatve pratijñābādha ityāha-#na cānyatheti /
tayorananyatve krameṇa dṛṣṭāntāvāha-#tasmādyatheti /
pratijñābalādityarthaḥ /
dṛṣṭaṃ prātītikaṃ naṣṭamanityaṃ yatsvarūpaṃ tadrūpeṇānupākhyatvātsattāsphūrtiśūnyatvādananyatvamiti saṃbandhaḥ /
śuddhādvaitaṃ svamatamuktvā bhedābhedamatamutthāpayati-#nanviti /
anekābhiḥ śaktibhistadadhīnaprakṛtibhiḥ pariṇāmairyuktamityarthaḥ /
bhedābhedamate sarvavyavasthāsiddhiratyantābhede dvaitamānabādha ityabhimanyamāno dūṣayati-#naivaṃ syāditi /
evakāravācārambhaṇaśabdābhyāṃ vikārasattāniṣedhātpariṇāmavādaḥ śrutibāhya ityarthaḥ /
kiñca saṃsārasya satyatve tadviśiṣṭasya jīvasya brahmaikyopadeśo na syādvirodhādityāha-#sa ātmeti /
ekatvaṃ jñānakarmasamuccayasādhyamityupadeśārthamityāśaṅkyā asītipadavirodhānmaivamityāha-#svayamiti /
atastattvajñānabādhyatvātsaṃsāritvaṃ mithyetyāha-#ataśceti /
svataḥ-siddhopadeśādityarthaḥ /
yaduktaṃ vyavahārārthaṃ nānātvaṃ satyamiti, tatkiṃ jñānādūrdhvaṃ vyavahārārthaṃ prāgvā /
nādya ityāha-#bādhite ceti /
svabhāvo 'trāvidyā tayā kṛtaḥ svābhāvikaḥ /
jñānādūrdhvaṃ pramātṛtvādivyavahārasyābhāvānnānātvaṃ na kalpyamityarthaḥ /
na dvitīyaḥ, jñānātprākkalpitanānātvena vyavahāropapattau nānātvasya satyatvāsiddheḥ /
yattu pramātṛtvādivyavahāraḥ satya eva mokṣāvasthāyāṃ nivartata iti, tannetyāha-#na cāyamiti /
saṃsārasatyatve tadavasthāyāṃ jīvasya brahmatvaṃ na syāt, bhedābhedayorekadaikatra virodhāt /
ato 'saṃsāribrahmābhedasya sadātanatvāvagamātsaṃsāro 'pi mithyaivetyarthaḥ /
kiñca yathā loke kaścit taskarabuddhyā bhaṭairgṛhīto 'nṛtavādī cettaptaparaśuṃ gṛhṇāti sa dahyate badhyate ca, tathā nānātvavādī dahyate satyavādī cenna dahyate mucyate ca /
tathaitadātmyamidaṃ sarvamityekatvadarśī mucyata iti śrutadṛṣṭāntenaikatvaṃ satyaṃ nānātvaṃ mithyetyāha-#taskareti /
vyavahāragocaro nānātvavyavahārāśrayaḥ /
nānātvanindayāpyekatvameva satyamityāha-#mṛtyoriti /
kiñcāsminbhedābhedamate jīvasya brahmābhedajñānādbhedajñānanivṛttermuktiriṣṭā sā na yuktā, bhedajñānasya bhramatvānabhyupagamāt, pramāyāḥ pramāntarābādhyatvādityāha-#na cāsminniti /
vaiparītyasyāpi saṃbhavāditi bhāvaḥ /
idānīṃ pratyakṣādiprāmāṇyānyathānupapattyā nānātvasya satyatvamiti pūrvapakṣabījamudghāṭayati-#nanvityādinā /
ekatvasyaikāntaḥ kaivalyam /
vyāhanyerannapramāṇāni syuḥ /
upajīvyapratyakṣādiprāmāṇyāya vedāntānāṃ bhedābhedaparatvamucitamiti bhāvaḥ /
nanu karmakārakāṇāṃ yajamānādīnāṃ vidyākārakāṇāṃ śiṣyādīnāṃ ca kalpitabhedamāśritya karmajñānakāṇḍayoḥ pravṛtteḥ svaprameyasya dharmāderabādhātprāmāṇyamavyāhatamityāśaṅkyāha-#kathaṃ cānṛteneti /
dhūlikalpitadhūmenānumitasya vahneriva prameyabādhāpatteriti bhāvaḥ /
tatra dvaitaviṣaye pratyakṣādīnāṃ yāvadbādhaṃ vyāvahārikaṃ prāmāṇyamupapadyata ityāha-#atrocyata ityādinā /
satyatvaṃ bādhābhāvaḥ /
bādho mithyātvaniścayaḥ /
vastuto mithyātve 'pi vikāreṣu tanniścayābhāvena pratyakṣādivyavahāropapattāvuktadṛṣṭāntaṃ vivṛṇoti-#yathā suptasya prākṛtasyeti /
evaṃ dvaitapramāṇānāṃ vyavahārakāle bādhaśūnyārthabodhakatvaṃ vyāvahārikaṃ prāmāṇyamupapādya dvaitapramāṇānāṃ vedāntānāṃ sarvakāleṣu bādhaśūnyabrahmabodhakatvaṃ tāttvikaṃ prāmāṇyamupapādayitumuktaśaṅkāmanuvadati-#kathaṃ tvasatyeneti /
kimasatyātsatyaṃ na jāyate, kimuta satyasya jñānaṃ na /
ādya iṣṭa eva /
nahi vayaṃ vākyotthajñānaṃ satyamityaṅgīkurmaḥ /
aṅgīkṛtyāpi dṛṣṭāntamāha-#naiṣa doṣa iti /
sarpeṇādaṣṭasyāpi daṣṭatvabhrāntikalpitaviṣātsatyamaraṇamūrcchādidarśanādasatyāt satyaṃ na jāyata ityaniyama ityarthaḥ /
dṛṣṭāntāntaramāha-#svapneti /
asatyātsarpodarādeḥ satyasya daṃśanasnānādijñānasya kāryasya darśanādvyabhicāra ityarthaḥ /
yathāśrutamādāya śaṅkate-#tatkāryamapīti /
uktamarthaṃ prakaṭayati-#tatra brūma ityādinā /
avagatirvṛttiḥ ghaṭādivatsatyāpi prātibhāsikasvapnadṛṣṭavastunaḥ phalaṃ caitanyaṃ vā vṛttyabhivyaktamavagatiśabdārthaḥ /
prasaṅgāddehātmavādo 'pi nirasta ityāha-#eteneti /
svapnasthāvagateḥ svapnadehadharmatva utthitasya mayā tādṛśaḥ svapno 'vagata ityabādhitāvagatipratisaṃdhānaṃ na syāt /
ato dehabhede 'pyanusaṃdhānadarśanāddehānyo 'nusaṃdhātetyarthaḥ /
asatyātsatyasya jñānaṃ na jāyata iti dvitīyaniyamasya śrutyā vyabhicāramāha-#tathāca śrutiriti /
naca striyo mithyātve 'pi taddarśanātsatyādeva satyāyāḥ samṛtdherjñānamiti vācyam, viṣayaviśiṣṭatvena darśanasyāpi mithyātvātprakṛte 'pi satye brahmaṇi mithyāvedānugatacaitanyāñjñānasaṃbhavācceti bhāvaḥ /
asatyātsatyasyeṣṭasya jñānamuktvāniṣṭasya jñānamāha-#tatheti /
asatyātsatyasya jñāne dṛṣṭāntāntaramāha-#tathākārādīti /
rekhāsvakāratvādibhrāntyā satyā akārādayo jñāyanta iti prasiddhamityarthaḥ /
evamasatyātsatyasya janmoktyā tadarthakriyākāri tatsatyamiti niyamo bhagnaḥ, anṛtātsatyasya jñānoktyā yadanṛtakaraṇagamyaṃ tadbādhyaṃ kūṭaliṅgānumitavahnivaditi vyāptirbhagnā /
tathā ca kalpitānāmapi vedāntānāṃ satyabrahmabodhakatvaṃ saṃbhavatīti tāttvikaṃ prāmāṇyamiti bhāvaḥ /
yaduktaṃ ekatvanānātvavyavahārasiddhaye ubhayaṃ satyamiti, tanna /
bhedasya lokasiddhasyāpūrvaphalavadabhedavirodhena satyatvakalpanāyogāt /
kiñca yadyubhayorekadā vyavahāraḥ syāt tadā syādapi satyatvam /
naivamasti /

ekatvajñānena carameṇānapekṣeṇa nānātvasya niḥśeṣaṃ bādhāt, śuktijñāneneva rajatasyetyāha-#api cāntyamiti /
nanūpajīvyadvaitapramāṇavirodhādekatvāvagatirnotpadyata ityata āha-#na ceyamiti /
tat kilātmatattvamasya piturvākyāt śvetaketurvijñātavāniti jñānotpatteḥ śrutatvātsāmagrīsattvāccetyarthaḥ /
vyāvahārikaguruśiṣyādibhedamupajīvya jñāyamānavākyārthāvagateḥ pratyakṣādigataṃ vyāvahārikaṃ prāmāṇyamupajīvyaṃ, tacca pāramārthikaikatvāvagatyā na virudhyate /
kintu tayā virodhādanupajīvyaṃ pratyakṣādestāttvikaṃ prāmāṇyaṃ bādhyata iti bhāvaḥ /
kiñcaikatvāvagateḥ phalavatpramātvānniṣphalo dvaitabhramo bādhya ityāha-#na ceyamiti /
nanu sarvasya dvaitasya mithyātve svapno mithyā jāgrata satyamityādirlaukiko vyavahāraḥ, satyaṃ cānṛtaṃ ca satyamabhavaditi vaidikaśca kathamityāśaṅkya yathā svapne idaṃ satyamidamanṛtamiti tātkālikabādhābādhābhyāṃ vyavahārastathā dīrghasvapna'pītyuktasvapnadṛṣṭāntaṃ smārayati-#prākceti /
vyavahārārthe nānātvaṃ satyamiti kalpanamasaṃgatamityupasaṃharati-#tasmāditi /
nedaṃ kalpitaṃ, kintu śrutamiti śaṅkate-#nanviti /
kāryakāraṇayorananyatvāṃśe 'yaṃ dṛṣṭāntaḥ, na pariṇāmitve, brahmaṇaḥ kūṭasthatvaśrutivirodhāditi pariharati-#netyucyata iti /
sṛṣṭau pariṇāmitvaṃ pralaye tadrāhitya ca krameṇāviruddhamiti dṛṣṭāntena śaṅkate-#sthitīti /
kūṭasthasya kadācidapi vikriyā na yuktā kūṭasthatvavyāghātādityāha-#neti /
kūṭasthatvāsiddhimāśaṅkyāha-#kūṭasthasyeti /
kūṭasthasya niravayavasya pūrvarūpatyāgenāvasthāntarātmakapariṇāmāyogācchuktirajatavadvivarta eva prapañca iti bhāvaḥ /
kiñca niṣphalasya jagataḥ phalavanniṣprapañcabrahmadhīśeṣatvenānuvādānna satyatetyāha-#naca yathetyādinā /
'taṃ yathā yathopāsate tadeva bhavati'iti śruterbrahmaṇaḥ pariṇāmitvavijñānāttatprāptirviduṣaḥ phalamityāśaṅkyāha-#nahi pariṇāmavattveti /
'brahmavidāpnoti param'iti śrutakūṭasthanityamokṣaphalasaṃbhave duḥkhānityapariṇāmitvaphalakalpanāyogāditi bhāvaḥ /
nanu pūrvaṃ 'janmādyasya yataḥ'iti īśvarakāraṇapratijñā kṛtā /
adhunā tadananyatvamityantābhedapratipādane īśitrīśitavyabhedābhāvāttadvirodhaḥ syāditi śaṅkate-#kūṭastheti /
kalpitadvaitamapekṣyeśvaratvādikaṃ paramārthato 'nanyatvamityavirodhamāha-#netyādinā /
avidyātmake cidātmani līne nāmarūpe eva bījaṃ tasya vyākaraṇaṃ sthūlātmanā sṛṣṭistadapekṣatvādīśvaratvāderna virodha ityarthaḥ /
saṃgṛhītārthaṃ vivṛṇoti-#tasmādityādinā /
tatvānyatvābhyāmiti /
nāmarūpayorīśvaratvaṃ vakyumaśakyaṃ jaḍatvāt /
nāpīśvarādanyatvaṃ kalpitasya pṛthaksattāsphūrtyorabhāvādityarthaḥ /
saṃskārātmakanāmarūpayoravidyaikyavivakṣayā brūte-#māyeti /
nāmarūpe cedīśvarasyātmabhūte tarhīśvaro jaḍa ityata āha-#tābhyāmanya iti /
anyatve vyākaraṇe ca śrutimāha-#ākāśa ityādinā /
avidyādyupādhinā kalpitabhedena bimbasthānasyeśvaratvaṃ, pratibimbabhūtānāṃ jīvānāṃ niyamyatvamityāha-#sa ca svātmabhūtāniti /
na cātra nānājīvā bhāṣyoktā iti bhramitavyaṃ, buddhyādisaṃghātabhedena bhedokteḥ /
avidyāpratibimbastveka eva jīva ityuktam /
paramārthata īśvaratvādidvaitābhāve śrutimāha-#tathā ceti /
kathaṃ tarhi kartṛtvādikamityata āha-#svabhāvastviti /
anādyavidyaiva kartṛtvādirūpeṇa pravartata ityarthaḥ /
bhaktābhaktayoḥ pāpasukṛtanāśakatvādīśvarasya vāstavamīśvaratvamityata āha-#nādatta iti /
na saṃharatītyarthaḥ /
tena svarūpajñānāvaraṇena kartāhamīśvaro me niyantetyevaṃ bhramanti /
uktārthaḥ sūtrakārasaṃmata ityāha-#sūtrakāro 'pīti /
na kevalaṃ laukikavyavahārārthaṃ pariṇāmaprakriyāśrayaṇaṃ kintūpāsanārthaṃ cetyāha-#pariṇāmaprakriyāṃ ceti /
taduktam-'kṛpaṇādhīḥ pariṇāmamudīkṣate kṣayitakalmaṣadhīstu vivartatām'iti //14//
END BsRp_2,1.6.14
START BsRp_2,1.6.15ḥ
bhāve copalabdheḥ

2.1.16

evaṃ tadananyatve pratyakṣādivirodhaṃ parihṛtyānumānamāha-#bhāve ceti /
kāraṇasya bhāve sattve upalabdhau ca kāryasya sattvādupalabdheścānanyatvamiti sūtrārthaḥ /
ghaṭo mṛdananyaḥ, mṛtsattvopalabdhikṣaṇaniyatasattvopalabdhimattvāt mṛdvat /
anyatve 'pyayaṃ hetuḥ kiṃ na syādityaprayojakatvamāśaṅkya nirasyati-#naceti /
mṛdghaṭayoranyatve gavāśvayoriva hetūcchittiḥ syādityarthaḥ /
gavaśvayornimittanaimittikatvābhāvāddhetvabhāvaḥ /
ato mṛdghaṭayostena hetunā nimittādibhāvaḥ sidhyati nānanyatvamityarthāntaratāmāśaṅkāyaha-#naca kulāleti /
na copādānopādeyabhāvenārthāntaratā, mṛddṛṣṭānte tadbhāvābhāve 'pi hetusattvādanyatve gavāśvattadbhāvāyogācceti bhāvaḥ /
kulālaghaṭayornimittādibhāve satyapyanyatvāt, kulālasattvaniyatopalabdhirghaṭasya naivetyakṣarārthaḥ /
yathāśrutasūtrasthahetorvyabhicāraṃ śaṅkate-#nanviti /
agnibhāva eva dhūmopalabdhiriti niyamātmako hetustatra nāstītyāha-#neti /
avicchinnamūladīrdharekhāvasthadhūme niyamo 'stīti vyabhicāra ityāśaṅkate-#atheti /
tadbhāvaniyatabhāvatve sati tadbuddhyanuraktabuddhiviṣayatvasya hetorvivakṣitatvānna vyabhicāra ityāha-#naivamiti /
ālokabuddhyanuraktabuddhigrāhye rūpe vyabhicāranirāsāya satyantam /
ālokābhāve 'pi ghaṭādirūpasattvānna vyabhicāraḥ /
uktadhūmaviśeṣasyāgnibuddhiṃ vināpyupalambhānna tatra vyabhicāra ityarthaḥ /
tathā ca tayoḥ kāryakāraṇayorbhāvena sattayānuraktāṃ sahakṛtāmiti bhāṣyārthaḥ /
yadvā /
tadbhāvaḥ sāmānādhikaraṇyaṃ tadviṣayakabuddhigrāhyatvaṃ hetuṃ vadāmaḥ /
mṛdghaṭa iti sāmānādhikaraṇyabuddhidarśanādagnidhūrma ityadarśanādityarthaḥ /
anumānārthatvena sūtraṃ vyākhyāya pāṭhāntareṇa pratyakṣaparatayā vyācaṣṭe-#bhāvācceti /
pūrvasūtroktārambhaṇaśabdasamuccayārthaścakāraḥ /
na caikaḥ paṭa iti pratyakṣaṃ paṭasya tantubhyaḥ pṛthaksattve pramāṇaṃ, apṛthaksattākamithyākāryaviṣayatvenāpyupapatteḥ /
ata ātānavitānasaṃyogavantastantava eva paṭa iti pratyakṣopalabdheḥ sattvādananyatvamityarthaḥ /
paṭanyāyaṃ tantvādāvatidiśati-#tathetyādinā /
pratyakṣopalabdhyā tattatkārye kāraṇamātraṃ pariśiṣyata ityarthaḥ /
yatra pratyakṣaṃ nāsti tatra kārye vimatakāraṇādabhinnaṃ, kāryatvāt, paṭavadityanumeyamityāha-#anayeti /
kāraṇapariśeṣe pradhānādikaṃ pariśiṣyatāṃ, na brahmetyata āha-ta#tra sarveti /
brahmaṇi vedāntānāṃ sarveṣāṃ tātparyasyoktatvāttadevādvitīyaṃ pariśiṣyate na kāraṇāntaramaprāmāṇikatvāditi bhāvaḥ //15//
END BsRp_2,1.6.15
START BsRp_2,1.6.16ḥ
satvāc cāparasya

2.1.17

idaṃ jagat sadātmaiveti sāmānādhikaraṇyaśrutyā sṛṣṭeḥ prākkāryasya kāraṇātmanā sattvaṃ śrutaṃ, tadanyathānupapattyotpannasyāpi jagataḥ kāraṇādananyatvamityāha sūtrakāraḥ#sattvācceti /
śrutyarthe yuktimapyāha-#yacca yadātmaneti /
ghaṭādikaṃ prāg mṛdādyātmanā vartate tata utpadyamānatvāt sāmānyato vyatirekeṇa sikatābhyastailavadityarthaḥ /
kāraṇavatkāryasyāpi sattvāt sattvabhede mānābhāvāt kāryasya kāraṇādabhinnasattākatvamiti sūtrasyārthāntaramāha-#yathā ceti /
idānīṃ sataḥ kāryasya prāguttarakālayorasattvāyogāt sattvāvyabhicāraḥ /
tacca sattvaṃ sarvānusyūtacinmātramekam /
tadabhedena satī mṛt san ghaṭa iti bhāsamānayoḥ kāryakāraṇayorananyatvamityarthaḥ //16//
END BsRp_2,1.6.16
START BsRp_2,1.6.16ḥ
na caivaṃ ghaṭapaṭayorapyaikasattvābhedādananyatvaṃ syāditi vācyaṃ, vastuta ekasattvātmanānanyatvasyeṣṭatvāt /
tarhi mṛdghaṭayoḥ ko viśeṣaḥ /
tādātmyamiti brūmaḥ /
vastutaḥ sarvatra sattaikye 'pi ghaṭapaṭayorabhedena sattāyā bhinnatvānna tādātmyaṃ, kāryakāraṇayorbhedasya sattābhedakatvābhāvādabhinnasattākatvaṃ tādātmyamiti viśeṣaḥ //16//
END BsRp_2,1.6.16
START BsRp_2,1.6.17ḥ
asadvyapadeśān neti cen na dharmāntareṇa vākyaśeṣāt

2.1.18

uktaṃ kāryasya prāk kāraṇātmanā sattvamasiddhamityāśaṅkya samādhatte-#asaditi /
'aktāḥ śarkarā upadadhyāt'ityupakrame kenāktā iti saṃdehe 'tejo vai ghṛtam'iti vākyaśeṣāddhṛteneti yathā niścayaḥ evamatrāpi 'tatsat'iti vākyaśeṣātsanniścaya ityarthaḥ /
āsīdityatītakālasaṃbandhokteścāsadavyākṛtameva na śūnyamityāha-#asataśca pūrvāpareti /
uktanyāyaṃ vākyāntare 'tidiśati-#asadveti /
kriyamāṇatvaviśeṣaṇaṃ śūnyasyāsaṃbhavīti bhāvaḥ //17//
END BsRp_2,1.6.17
START BsRp_2,1.6.18ḥ
yukteḥ śabdāntarāc ca

2.1.19

sattvānanyatvayorhetvantaramāha sūtrakāraḥ-#yukteriti /
dadhyādyarthināṃ kṣīrādau pravṛttyanyathānupapattiryuktistayā kāryasya prākkāraṇānanyatvena sattvaṃ sidhyatītyarthaḥ /
asato 'pi kāryasya tasmādutpatteḥ kāraṇatvadhiyā tatra pravṛttirityanyathopapattimāśaṅkyāha-#aviśiṣṭe hīti /
asata utpattyabhāvādutpattau vā sarvasmātsarvotpattiprasaṅgāttattadupādānaviśeṣe pravṛttirna syādityarthaḥ /
taduktaṃ sāṃkhyavṛddhaiḥ-'asadakaraṇādupādānagrahaṇātsarvasaṃbhavābhāvāt /
śaktasya śakyakaraṇātkāraṇabhāvācca satkāryam'iti /
śaktasya kāraṇasya śakyakāryakāritvācchaktiviṣayasya kāryasya sattvamasato 'śakyatvāt /
kiñca satkāraṇābhedātkāryaṃ sadityuttarārdhārthaḥ /
kāryasyāsattve 'pi kutaścidatiśayātpravṛttiniyamopapattiriti śaṅkate-#atheti /
atiśayaḥ kāryadharmaḥ kāraṇadharmo vā /
ādye dharmitvātprāgavasthārūpasya kāryasya sattvaṃ durvāramityāha-#tarhyatiśayavattvāditi /
dvitīye 'pi kāryasattvamāyātītyāha-#śaktiśceti /
kāryakāraṇābhyāmanyā kāryavadasati vā śaktirna kāryaniyāmikā, yasya kasyacidanyasya naraśṛṅgasya vā niyāmakatvaprasaṅgādanyatvāsattvayoḥ śaktāvanyatra cāviśeṣāt /
tasmāt kāraṇātmanā līnaṃ kāryamevābhivyaktiniyāmakatayā śaktirityeṣṭavyaṃ, tataḥ satkāryasiddhirityarthaḥ /
kiñca kāryakāraṇayoranyatve mṛdghaṭau bhinnau santāviti bhedabuddhiḥ syādityāha-#apiceti /
tayoranyatve 'pi samavāyaśāttathā buddhirnodetītyāśaṅkya samavāyaṃ dūṣayati-#samavāyeti /
samavāyaḥ samavāyibhiḥ saṃbaddhona na vā /
ādye sa saṃbandhaḥ kiṃ samavāyaḥ uta svarūpam /
ādye samavāyānavasthā /
dvitīye mṛdghaṭayorapi svarūpasaṃbandhādevopapatteḥ samavāyāsiddhiḥ /
asaṃbaddha iti pakṣe doṣamāha-#anabhyupagamyamāna iti /
dravyaguṇādīnāṃ viśiṣṭadhīvirahaprasaṅgaḥ /
asaṃbaddhasya viśiṣṭadhīniyāmakatvāyogādityarthaḥ /
viśiṣṭadhīniyāmako hi saṃbandhaḥ, na tasya niyāmakāntarāpekṣā, anavasthānāt, ataḥ svaparanirvāhakaḥ samavāya iti śaṅkate-#atheti /
saṃbadhyate /
svasya svasaṃbandhinaśca viśiṣṭadhiyaṃ karotītyarthaḥ /
pratibandyā dūṣayati-#saṃyogo 'pīti /
yattu guṇatvātsaṃyogasya samavāyāpekṣā na saṃbandhatvāditi, tanna, dharmatvāt, samavāyasyāpi saṃbandhāntarāpatterasaṃbaddhasyāśvatvasya godharmatvādarśanāt /
kiñca 'niṣpāpatvādayo guṇāḥ'iti śrutismṛtyādiṣu 'vyavahārādiṣṭadharmo guṇaḥ'iti paribhāṣayā samāyasyāpi guṇatvācca /
'jātiviśeṣo guṇatvam'iti paribhāṣā tu samavāyasidhyuttarakālīnā, nityānekasamavetā jātiriti jñānasya samavāyajñānādhīnatvāt /
ataḥ samavāyasiddheḥ prāk saṃyogasya guṇatvamasiddhamiti dik /
kiñca pratītyanusāreṇa vastu svīkāryamanyathā gopratiteraśva ālambanamityasyāpi suvacatvāt /
tathā ca mṛdghaṭa ityabhedapratīterabheda eva svīkāryaḥ, tābhyāmatyantabhinnasya samavāyasya tanniyāmakatvāsaṃbhavādityāha-#tādātmyeti /
evaṃ pratītyanusāreṇa kāryasya kāraṇātmanā sattvaṃ, svarūpeṇa tu mithyātmityuktam /
vṛttyanirūpaṇācca tasya mithyātvamityāha-#kathaṃ ceti /
tatrādyamanūdyavayavinaḥ paṭādestantvādiṣvavayaveṣu tritvādivatsvarūpeṇa vṛttirutāvayavaśa iti vikalpādyaṃ dūṣayati-#yadītyādinā /
vyāsajyavṛttivastupratyakṣasya yāvadāśrayapratyakṣajanyatvāt saṃvṛtapaṭāderyāvadavayavānāmapratyakṣatvādapratyakṣatvaṃ prasajyetetyarthaḥ /
dvitīyaṃ śaṅkate-#atheti /
yathā haste kośe cāvayavaśaḥ khaṅgo vartamāno hastamātragrahe 'pi gṛhyate, evaṃ yatkiñcidavayavagraheṇāvayavino grahasaṃbhave 'pyavayavānāmanavasthā syāditi dūṣayati-#tadāpīti /
ādyadvitīyamudbhāvya dūṣayati-#atha pratyavayavamityādinā /
ekasmiṃstantau paṭavṛttikāle tantvantare vṛttirna syāt, vṛttāvanekatvāpatterityarthaḥ /
yathā yugapadanekavyaktiṣu vṛttāvapi jāteranekatvadoṣo nāsti tathāvayavina ityāśaṅkate-#gotveti /
jātivadavayavino vṛttirasiddhā anubhavābhāviditi pariharati-#na /
tatheti /
doṣāntaramāha-#pratyeketi /
adhikārātsaṃbandhāt /
yathā devadattaḥ svakāryamadhyayanaṃ grāme 'raṇye vā karoti, yathā gauravayavī svakāryaṃ kṣīrādikaṃ śṛṅgapucchādāvapi kuryādityarthaḥ /
evaṃ vṛttyanirūpaṇādanirvācyatvaṃ kāryasya darśitam /
saṃpratyasatkāryavāde doṣāntaramāha-#prāgiti /
yathā ghaṭaścalatītyukte calanakriyāṃ pratyāśrayatvarūpaṃ kartṛtvaṃ ghaṭasya bhāti tathā paṭo jāyata iti janikriyākartṛtvamanubhūyate /
ato janikartuḥ janeḥ prāksattvaṃ vācyam /
karturasattve kriyāyā apyasattvāpatterityarthaḥ /
janeranubhavasiddhe 'pi sakartṛkatve kriyātvenānumānamāha-#utpattiśceti /
asato ghaṭasyotpattau kartṛtvāsaṃbhave 'pi kulālādeḥ sattvātkartṛtvamityāśaṅkayāha-#ghaṭasya ceti /
ghaṭotpattivadasatkapālādyutpattirityatidiśati-#tatheti /
śaṅkāmanūdya doṣamāha-#tathā ceti /
anubhavavirodhamityarthaḥ /
utpattirbhāvasyādya vikriyeti svamatena kāryasattvamānītaṃ, saṃprati kāryasyotpattirnāma svakāraṇe samavāyaḥsvasmin sattāsamavāyo veti tārkikamatamāśaṅkate-#atheti /
tanmatenāpi kāryasya sattvamāvaśyakaṃ, asataḥ saṃbandhitvāyogādityāha-#kathamiti /
asatorveti dṛṣṭāntoktiḥ /
nanu naraśṛṅgādivatkāryaṃ sarvadā sarvatrāsanna bhavati kintūtpatteḥ prāk dhvaṃsānantaraṃ cāsat madhye tu sadeveti vaiṣamyātsaṃbandhitvopapattirityāśaṅkyāha-#abhāvasyeti /
atrābhāvabdā asacchabdāparaparyāyā vyākhyeyāḥ /
asataḥ kālenāsaṃbandhātprāktvaṃ na yuktamityarthaḥ /
nanu kārakavyāpārādūrdhvabhāvinaḥ kāryasya vandhyāputratulyatvaṃ kathamityata āha-#yadi ceti /
kāryābhāvo 'satkāryamityartha ityupāpatsvata upapannamabhaviṣyadityanvayaḥ /
kastarhi nirṇayaḥ, tatrāha-#vayaṃ tviti /
'nāsato vidyate bhāvaḥ'iti smṛteriti bhāvaḥ /
satkāryavāde kārakavaiyarthyaṃ śaṅkate-#nanviti /
siddhakāraṇānanyatvācca kāryasya siddhatvamityāha-#tadananyatvācceti /
anirvācyakāryātmanā kāraṇasyābhivyaktyarthaḥ kārakavyāpāra ityāha-#naiṣa doṣa iti /
kāryasatyatvamicchatāṃ sāṃkhyānāṃ satkāryavāde kārakavaiyarthyaṃ doṣa āpatati, abhivyakterapi sattvāt /
advaitavādināṃ tvaghaṭitaghaṭhanāvabhāsanacaturamāyāmahimnā svapnavadyathādarśanaṃ sarvamupapannam /
vicāryamāṇe sarvamayuktaṃ, yuktatve dvaitāpatteriti mukhyaṃ samādhānaṃ samādhānāntarābhāvāt /
nanu kāraṇādbhinnamasadevotpadyata iti samādhānaṃ kiṃ na syādityāśaṅkyāsatpakṣasya dūṣaṇamuktaṃ smaretyāha-#kāryākāro 'pīti /
ataḥ kāraṇādbhedābhedābhyāṃ durnirūpasya sadasadvilakṣaṇasyānirvācyābhivyaktiranirvācyakārakavyāpārāṇāṃ phalamiti pakṣa eva śreyāniti bhāvaḥ /

nanu mṛdyadṛṣṭaḥ pṛthubudhnatvādyavasthāviśeṣo ghaṭe dṛśyate /
tathāca ghaṭo mṛdbhinnaḥ, tadviruddhaviśeṣavattvāt, vṛkṣavadityata āha-#naceti /
vastuto 'nyatvaṃ satyo bhedaḥ /
hetorvyabhicārasthalāntaramāha-#tathā pratidinamiti /
pratyahaṃ pitrādidehasyāvasthābhede 'pi janmanāśayorabhāvādabhedo yuktaḥ /
dārṣṭāntike tu mṛdādināśe sati ghaṭādikaṃ jāyata iti janmavināśarūpaviruddhadharmavattvātkāryakāraṇayorabhedo na yukta iti śaṅkate-#janmeti /
kāraṇasya nāśābhāvāddhetvasiddhiriti pariharati-#neti /
dadhighaṭādikāryānvitatvena kṣīramṛdādīnāṃ pratyakṣatvānnāśāsiddhirityarthaḥ /
nanu yatrānvayo dṛśyate tatra hetvasiddhāvapi yatrāṅkurādau vaṭabījādīnāmanvayo na dṛśyate tatra hetusattvādvasatvanyatvaṃ syādityata āha-#adṛśyeti /
tatrāpyaṅkurādau bījādyavayavānāmanvayānna sta eva janmavināśau kintvavayāntaropacayāpacayābhyāṃ tadvyavahāra ityarthaḥ /
astūpacayāpacayaliṅgena vastubhedānumānaṃ tato 'sata utpattiḥ sato nāśa ityāśaṅkya vyabhicāramāha-#tatredṛgiti /
pitṛdehe 'pi bhedasattvānna vyabhicāra ityatra bādhakamāha-#pitrādīti /
eteneti /
kāraṇasya sarvakāryeṣvanvayakathanenetyarthaḥ /
svapakṣe doṣaṃ parihṛtya parapakṣe prasañjayati-#yasya punariti /
asataḥ kāryasya kārakavyāpārāhitātiśayāśrayatvāyogādaviṣayatve 'pi mṛdāderviṣayatvaṃ syāditi śaṅkate-#samavāyīti /
samavāyikāraṇātkāryaṃ bhinnamabhinnaṃ veti vikalpādyaṃ nirasyati-#netyādinā /
dvitīyamāśaṅkyeṣṭāpattimāha-#samavāyīti /
kāryāṇāmavāntarakāraṇānanyatvamupasaṃharati-#tasmāditi /
paramakāraṇānanyatvaṃ phalitamāha-#tathā mūleti /
asatkāryavāde pratijñābādhaḥ syādityāha-#yadi tu prāgutpatteriti //18//
END BsRp_2,1.6.18
START BsRp_2,1.6.19ḥ
paṭavac ca

2.1.20

kāryamupādānadbhinnaṃ tadupalabdhāvapyanupalabhyamānatvāt tato 'dhikaparimāṇatvācca maśakādiva śaśaka ityatra vyabhicārārthaṃ sūtram-#paṭavacceti /
dvitīyahetorvyabhicāraṃ sphuṭayati-#yathā ca saṃveṣṭaneti /
āyāmo dairghyam //19//
END BsRp_2,1.6.19
START BsRp_2,1.6.20ḥ
yathā ca prāṇādiḥ

2.1.21

tatraiva vilakṣaṇakāryakāritvaṃ kāryamupādānādbhinnaṃ, bhinnakāryakaratvāt, saṃmatavat iti hetumāśaṅkya vyabhicāramāha sūtrakāraḥ-#yathā ca prāṇādīti /
evaṃ jīvajagaterbrahmānanyatvātpratijñāsiddhirityadhikaraṇārthamupapasaṃharati-#ataśca kṛtsnasyeti //20//
END BsRp_2,1.6.20
START BsRp_2,1.7.21ḥ
itaravyapadeśād dhitākaraṇādidoṣaprasaktiḥ

2.1.22

jīvābhinnaṃ brahma jagatkāraṇamitivadanvedāntasamanvayo viṣayaḥ /
sa yadi tādṛgbrahmajagajjanayettarhi svāniṣṭaṃ narakādikaṃ na janayet svatantracetanatvāditi nyāyena virudhyate na veti saṃdehe pūrvoktajīvānanyatvamupajīvya jīvadoṣā brahmaṇi prasajyeranniti pūrvapakṣasūtraṃ gṛhītvā vyācaṣṭe-#itaravyapadeśādityādinā /
pūrvapakṣe jīvābhinne samanvayāsiddhiḥ, siddhānte tatsiddhiriti phalam /
hitākaraṇetyatra nañvyatyāsenāhitakaraṇaṃ doṣo vyākhyātaḥ /
ādipadoktaṃ bhrāntyādikamāpādayati-#naca svayamityādinā //21//
END BsRp_2,1.7.21
START BsRp_2,1.7.22ḥ
adhikaṃ tu bhedanirdeśāt

2.1.23

jīveśayorabhedājjīvajagaterdeṣā brahmaṇi syuḥ brahmagatāśca sṛṣṭisaṃhāraśaktisarvasmartṛtvādayo guṇā jīve syuḥ /
na ceṣṭāpattiḥ /
jīvasya svaśarīre 'pi saṃhārasāmarthyādarśanāditi prāpte siddhāntasūtraṃ vyācaṣṭe-#tuśabda ityādinā /
jīveśvarayorloke bimbapratibimbayoriva kalpitabhedāṅgīkārāddharmavyavastheti siddhāntagranthārthaḥ /
yadi vayaṃ jīvaṃ sraṣṭāraṃ brūmastadā doṣāḥ prasajyante natu taṃ brūma ityanvayaḥ /
kiñcābhedājñānādūrdhvaṃ vā doṣā āpādyante, pūrvaṃ vā /
nādya ityāha-#apiceti /
uktaṃ mithyājñānavijṛmbhitatvaṃ sphuṭayati-#avidyeti /
kartṛtvādibuddhidharmādhyāse dehadharmādhyāsaṃ dṛṣṭāntayati-#janmeti /
dvitīyaṃ pratyāha-#abādhite tviti /
jñānādūrdhvaṃ sraṣṭṛtvādidharmāṇāṃ bādhāt pūrvaṃ ca kalpitabhedena vyavasthopapatterna kiñcidavadyamityarthaḥ //22//
END BsRp_2,1.7.22
START BsRp_2,1.7.23ḥ
aśmādivac ca tadanupapattiḥ

2.1.24

nanvakhaṇḍaikarūpe brahmaṇi kathaṃ jīveśvaravaicitryaṃ, kathaṃ ca tatkāryavaicitryamityanupapattiṃ dṛṣṭāntaiḥ pariharati sūtrakāraḥ-#aśmādivacceti /
kiṃpāko mahātālaphalam /
tattatkāryasaṃskārarūpānādiśaktibhedādvaicitryamiti bhāvaḥ /
sūtrasthacakārārthamāha-#śruteśceti /
brahma jīvagatadoṣavat, jīvābhinnatvāt, jīvavadityādyanumānaṃ svataḥpramāṇaniravadyatvādiśrutibādhitam /
kiñca kartṛtvabhoktṛtvādivikārasya mithyātvājjīvasyaiva tāvaddoṣo nāsti kuto bimbasthānīyasyāśeṣaviśeṣadarśinaḥ parameśvarasya doṣaprasaktiḥ /
yattu brahma na vicitrakāryaprakṛti, ekarūpātvāt, vyatirekeṇa mṛttantvādivaditi /
tanna /
ekarūpe snapnadṛśīva vicitradṛśyavastuvaicitryadarśanena vyabhicārādityarthaḥ /
tasmāt pratyagabhinne brahmaṇi samanvayasyāvirodha iti siddham //23//
END BsRp_2,1.7.23
START BsRp_2,1.8.24ḥ
upasaṃhāradarśanān neti cen na kṣīravad dhi

2.1.25

#upasaṃhāradarśanāt /
asahāyādbrahmaṇo jagatsargaṃ bruvan samanvayo viṣayaḥ /
sa kiṃ yadasahāyaṃ tanna kāraṇamiti laukikanyāyena virudhyate na veti saṃdehe pūrvamaupādhikajīvabhedādbrahmaṇi jīvadoṣā na prasajyanta ityuktam, saṃprati upādhito 'pi vibhaktaṃ brahmaṇaḥ prerakādikaṃ sahakāri nāsti īśanānātvābhāvāditi pratyudāharaṇena pūrvapakṣasūtrāṃśaṃ vyācaṣṭe-#cetanamityādinā /
phalaṃ pūrvavat /
kārakāṇāmupasaṃhāro melanam /
uktanyāyasya kṣīrādau vyabhicāra iti siddhāntayati-#naiṣa doṣa iti /
śuddhasya brahmaṇo 'kāraṇatvamiṣṭameva /
viśiṣṭasyeśvarasya tu māyaiva sahāya iti bhāvenāha-#bāhyamiti /
kṣīrasyāpyātañcanādisahāyo 'stītyasahāyatvahetorna vyabhicāra ityāśaṅkya sahāyābhāve 'pi yasya kasyacitpariṇāmasya kṣīre darśanādvyabhicāratādavasthyamityāha-#nanvityādinā /
tarhi sahāyo vyarthaḥ, tatrāha-#tvāryata iti /
nanu tvāryate kṣīraṃ dadhibhāvāya śaighryaṃ kāryata iti kimarthaṃ kalpyate, svato 'śaktaṃ kṣīraṃ sahāyena śaktaṃ kriyata iti kiṃ na syāt, tatrāha-#yadi ceti /
śaktasya sahāyasaṃpadā kiṃ kāryamityatrāha-#sādhaneti /
sahāyaviśeṣābhāve kaścidvikāraḥ kṣīrasya bhavati, tatra ātañcanaprakṣepauṣṇyābhyāṃ tūttamadadhibhāvasāmarthyaṃ vyajyata ityarthaḥ /
tarhi śaktivyañjako 'pi sahāyo brahmaṇo vācyaḥ, tatrāha-#paripūrṇoti /
nirapekṣamāyāśaktikamityarthaḥ /
tādṛśaśaktau mānamāha-#śrutiśceti //24//
END BsRp_2,1.8.24
START BsRp_2,1.8.25ḥ
devādivad api loke

2.1.26

nanu brahma na kāraṇaṃ cetanatve satyasahāyatvānmṛdādiśūnyakulālādivaditi na kṣīrādau vyabhicāra iti sūtravyāvartyāṃ śaṅkāmāha-#syadetaditi /
tasyāpi hetordevādau vyabhicāra ityāha-#devādivaditi /
lokyate jñāyater'tho 'neneti loko mantrārthavādādiśāstraṃ vṛddhavyavahāraśca /
abhidhyānaṃ saṃkalpaḥ /
nanu devādyūrṇanābhāntadṛṣṭānteṣu śarīreṣu cetanatvaṃ nāsti, balākāpadminīcetanayorgarbhaprasthānakartṛtve meghaśabdaḥ śarīraṃ ca sahāyo 'sti, ato viśiṣṭahetorna vyabhicāra iti śaṅkate-#sa yadi brūyādityādinā /
vyabhicāro 'stīti pariharati-#taṃ prati brūyāditi /
ayaṃ doṣaḥ dṛṣṭāntavaiṣamyākhyaḥ /
atra hi hetau cetanatvamahandhīviṣayatvarūpaṃ cittādātmyāpannadehasādhāraṇaṃ grāhyaṃ na tu mukhyātmatvaṃ, tava kulāladṛṣṭānte sādhanavaikalyāpatteḥ /
asahāyatvaṃ ca cetanasya svātiriktahetuśūnyatvaṃ, tadubhayaṃ devādiṣvastīti vyabhicāraḥ, dehasya svāntaḥpātitvena svātiriktatvābhāvāt /
tathā ca kulālavailakṣaṇyaṃ devādīnāṃ ghaṭādikārye svātiriktānapekṣatvāt /
devavailakṣaṇyaṃ brahmaṇaḥ dehasyāpyanapekṣaṇāt /
naradevādīnāṃ kāryārambhe nārastyekarūpā sāmagrī /
śrūyate hi mahābhārate śrīkṛṣṇasya saṃkalpamātreṇa draupadyāḥ paṭaparamparotpattiḥ /
ataḥ siddhamasahāyasyāpi brahmaṇaḥ kāraṇatvam //25//
END BsRp_2,1.8.25
START BsRp_2,1.9.26ḥ
kṛtsnaprasaktir niravayavatvaśabdakopo vā

2.1.27

#kṛtsnaprasaktiḥ /
kṣīradṛṣṭāntena brahma pariṇāmīti bhramotpattyā pūrvapakṣe prāpte śāstrārtho vivarto na pariṇāma iti nirṇayārthamidamadhikaraṇamiti pūrvādhikaraṇenottarādhikaraṇasya kāryatvaṃ saṃgatimāha-#cetanamiti /
niravayavādbrahmaṇo jagatsargaṃ vadan samanvayo viṣayaḥ /
sa kiṃ yanniravayavaṃ tanna pariṇāmīti nyāyena virudhyate na veti saṃdehe virudhyata iti pūrvapakṣasūtraṃ vyācaṣṭe-#kṛtsneti /
brahma pariṇāmīti vadatā vaktavyaṃ brahma niravayavaṃ sāvayavaṃ vā /
ādye sarvasya brahmaṇaḥ pariṇāmātmanā sthitiḥ syādityuktaṃ vyatirekadṛṣṭāntena vivṛṇoti-#yadi brahmetyādinā /
paryaṇaṃsyat pariṇato 'bhaviṣyat /
ekadeśaścāvāsthāsyadapariṇato 'bhaviṣyat /
uktaśrutibhyo niravayavatvasiddheḥ phalitaṃ doṣamāha-#tataśceti /
yadā pariṇāmavyatirekeṇa mūlabrahmātmā nāsti tadātmā draṣṭavya ityupadeśor'thaśūnyaḥ syāditi doṣāntaramāha-#draṣṭavyateti /
brahmaṇaḥ pariṇāmātmanā janmanāśāṅgīkāre 'ajo 'maraḥ'iti śrutivirodhaścetyāha-#ajatvādīti /
sāvayavatvapakṣamāśaṅkya sūtraśeṣeṇa pariharati-#athetyādinā //26//
END BsRp_2,1.9.26
START BsRp_2,1.9.27ḥ
śrutes tu śabdamūlatvāt

2.1.28

pariṇāmapakṣo durghaṭa iti yaduktaṃ tadasmādiṣṭameveti vivartavādena siddhāntayati-#śruteriti /
svapakṣe pūrvoktadoṣadvayaṃ nāstīti sūtrayojanayā darśayati-#tuśabdenetyādinā /
īkṣitṛtvena vyākartṛtvena cekṣaṇīyavyākartavyaprapañcāt pṛthagīśvarasattvaśruterna kṛtsnaprasaktirityāha-#seyaṃ devateti /
nyūnādhikabhāvenāpi pṛthaksattvaṃ śrutamityāha-#tāvāniti /
itaścāstyavikṛtaṃ brahmetyāha-#tatheti /
'sa vā eṣa ātmā hṛdi'iti śruterasti dṛśyātiriktaṃ brahma /
'tadā 'iti suṣuptikālarūpaviśeṣaṇāccetyarthaḥ /
liṅgāntaramāha-#tathendriyeti /
bhrūmyādervikārasyendriyagocaratvāt 'na cakṣuṣā gṛhyate'ityādiśrutyā brahmaṇastatpratiṣedhādavāṅmanasagocaratvaśruteścāsti kūṭasthaṃ brahmetyarthaḥ /
kṛtsnaprasaktidoṣo nāstītyuktvā dvitīyadoṣo 'pi nāstītyāha-#naceti /
nanu brahma kāryātmanāpyasti, pṛthagapyasti cet sāvayavatvaṃ durvāraṃ, niravayavasyaikasya dvidhā sattvāyogāt, ato yaddvidhābhūtaṃ tatsāvayamiti tarkaviruddhaṃ brahmaṇo niravayavatvamiti vivartamajānataḥ śaṅkāṃ gūḍhāśaya eva pariharati-#śabdamūlaṃ ceti /
yadā laukikānāṃ pratyakṣadṛṣṭānāmapi śaktiracintyā tadā śabdaikasamadhigamyasya brahmaṇaḥ kimu vaktavyam /
ato brahmaṇo niravayavatvaṃ dvidhābhāvaścetyubhayaṃ yathāśabdamabhyupagantavyam /
na tarkeṇa bādhanīyamityarthaḥ /
prakṛtibhyaḥ pratyakṣadṛṣṭavastusvabhāvebhyo yatparaṃ vilakṣaṇaṃ kevalopadeśagamyaṃ tadacintyasvarūpamiti smṛtyarthaḥ /
āśayānavabodhena śaṅkate-#nanu śabdenāpīti /
yadvā brahma pariṇāmītyekadeśināmiyaṃ siddhāntasūtravyākhyā darśitā tāmākṣipati-#nanviti /
śabdasya yogyatājñānasāpekṣatvādityarthaḥ /
nanu brahma sāvayavaṃ niravayavaṃ veti vikalpāśrayaṇe sarvaśrutisamādhānaṃ syādityata āha-#kriyeti /
niravayavatve brahmaṇaḥ prakṛtitvaśrutivirodhaḥ, sāvayavatve niravayavatvaśabdavirodhaḥ, vikalpaśca vastunyayuktaḥ, ataḥ prakārāntarānupalambhācchrutīnāṃ prāmāṇyaṃ durghaṭamiti prāpte svāśayamuddhāṭayati-#naiṣa doṣa iti /
niravayavasya vastunaḥ kūṭasthasyāpyavidyayā kalpitanāmarūpavikārāṅgīkārāddurghaṭatvadoṣo nāsti /
vāstavakauṭasthyasya kalpitavikāraprakṛtitvenāvirodhādityarthaḥ /
rūpabhedāṅgīkāre sāvayavatvaṃ syādityāśaṅkyoktaṃ vivṛṇoti-#nahītyādinā /
kṛtsnaprasaktiṃ nirasya doṣāntaraṃ nirasyati-#vācārambhaṇeti /
nanu śrutipratipādyasya pariṇāmasya kathaṃ mithyātmatvaṃ, tatrāha-#na ceyamiti /
niṣprapañcabrahmādhīśeṣatvena sṛṣṭiranūdyate na pratipādyata ityasakṛdāveditam, ato vivartavāde na kaściddoṣa ityupasaṃharati-#tasmāditi //27//
END BsRp_2,1.9.27
START BsRp_2,1.9.28ḥ
ātmani caivaṃ vicitrāś ca hi

2.1.29

pūrvāvasthānāśenāvasthāntaraṃ pariṇāmaḥ, yathā dugdhasya dadhibhāvaḥ /
pūrvarūpānupamardenāvasthāntaraṃ vivartaḥ, yathā śukteḥ rajatabhāvaḥ /
tatra brahmaṇo vivartopādānatvaṃ svapnasākṣidṛṣṭāntena draḍhayanmāyāvādaṃ sphuṭayati sūtrakāraḥ-#ātmani ceti /
rathayogāḥ aśvāḥ //28//
END BsRp_2,1.9.28
START BsRp_2,1.9.29ḥ
svapakṣadoṣāc ca

2.1.30

kiñca kṛtsnaprasaktyādīnāṃ sāṃkhyādipakṣe 'pi doṣatvānnāsmān pratyudbhāvanīyatvaṃ, 'yaścobhayoḥ samo doṣaḥ'iti nyāyādityāha sūtrakāraḥ-#svapakṣeti /
pradhānasya niravayavatve kṛtsnaprasaktiḥ sāvayavatve ca niravayavatvābhyupagamavirodha ityatra śaṅkate-#nanviti /
kiṃ sāmyāvasthā guṇānāṃ vikāraḥ, samudāyo vā /
ādye tasyā na mūlaprakṛtitvaṃ, vikāratvāt /
dvitīye prapañcābhāvaḥ, samudāyasyāvastutvena mūlābhāvāt /
atha niravayavā guṇā eva vividhapariṇāmānāṃ prakṛtiriti cet, tarhi kṛtsnaprasaktermūlocchedo durvāra ityabhipretya pariharati-#naivamityādinā /
iti yato 'taḥsamānatvānna vayaṃ paryanuyojyā ityanvayaḥ /
pratyekaṃ sattvādikamitaraguṇadvayasacivaṃ niravayavaṃ yadyupādānaṃ tarhi kṛtsnasyopādānasya kāryarūpatvaprasaktermūloccheda ityukterniravayavatvasādhakatarkasyābhāsatvādguṇānāṃ sāvayavatvameva pariṇāmitvena mṛdādivadato na kṛtsnaprasaktirekadeśapariṇāmasaṃbhavāditi śaṅkate-#tarketi /
etaddoṣābhāve 'pi doṣāntaraṃ syāditi pariharati-#evamapīti /
nanu guṇānāmavayavāstantuvadārambhakā na bhavanti kintu kāryavaicitryānumitāstadgatāḥ śaktaya ityāśaṅkya māyikaśaktibhirbrahmaṇo 'pi sāvayavatvaṃ tulyamityāha-#athetyādinā /
aṇuvāde 'pi doṣasāmyamāha-#tatheti /
sāṃkhyavaddoṣaḥ samāna iti saṃbandhaḥ /
niravayavayoḥ paramāṇvoḥ saṃyogo vyāpyavṛttiravyāpyavṛttirvā /
ādye tatkāryasya dvyaguṇakasyaikaparamāṇumātratvāpattiḥ prathimno 'dhikaparimāṇasyānupapatteḥ /
na hyaṇoraṇvantareṇoparyadhaḥ pārśvataśca vyāptau tato 'dhikadravyaṃ saṃbhavatiḥ dvitīye paramāṇvoḥ sāvayavatvāpattirityarthaḥ /
nanu tvaṃ cora ityukte tvamapi cora itivaddoṣasāmyoktirayuktetyata āha-#parihṛtastviti /
uktaṃ hi māyāvāde svapnavatsarvaṃ sāmañjasyam, ato niravayave brahmaṇi samanvayasyāvirodha iti siddham //29//
END BsRp_2,1.9.29
START BsRp_2,1.10.30ḥ
sarvopetā ca taddarśanāt

2.1.31

#sarvopetā /
māyāśaktimato brahmaṇo jagatsargaṃ vadataḥ samanvayasyāśarīrasya na māyeti nyāyena virodho 'sti na veti saṃdehe nyāyasyānābhāsatvādastīti pūrvapakṣe pūrvoktaśaktimattvasamarthanādekaviṣayatvaṃ saṃgatiṃ vadan siddhāntasūtraṃ vyācaṣṭe-#ekasyetyādinā /
pūrvottarapakṣayorvirodhāvirodhau phalamityuktamevāpādasamāpteravagantavyam /
abhyāttaḥ abhito vyāptaḥ /
avākī vāgindriyaśūnyaḥ /
anādaro niṣkāmaḥ //30//
END BsRp_2,1.10.30
START BsRp_2,1.10.31ḥ
vikaraṇatvān neti cet tad uktam

2.1.32

pūrvapakṣanyāyamanūdya dūṣayati-#vikaraṇatvāditi /
devādicetanānāṃ śaktānāmapi dehabhimāne satyeva kartṛtvaṃ dṛṣṭaṃ tadabhāve suṣupte tanna dṛṣṭaṃ, ato brahmaṇaḥ śaktatve 'pyadehatvānna kartṛtvam /
nāpyadehasya śaktiḥ saṃbhavatīti śaṅkārthaḥ /
vikaraṇasya jīvasya kartṛtvāsaṃbhave 'pīśvarasya saṃbhavatīti, 'devādivadapi loke'ityatroktam /
tatra śarīrasya kalpitasya māyāśrayatvāyogānnirviśeṣacinmātrasyaiva māyādhiṣṭhānatvaṃ yuktamiti samādhānārthaḥ //31//
END BsRp_2,1.10.31
START BsRp_2,1.11.32ḥ
na prayojanavattvāt

2.1.33

#na prayojanavattvāt /
parivṛptādbrahmaṇo jagatsargaṃ vadan samanvayo viṣayaḥ /
sa kimabhrāntaścetano yaḥ sa niṣphalaṃ vastu na racayatīti nyāyena virudhyate na veti saṃdehe pūrvamadehasyāpi śrutibalāt śaktatvoktyā kartṛtvamuktaṃ tadākṣepasaṃgatyā pūrvapakṣasūtraṃ vyācaṣṭe-#anyathetyādinā /
īśvarasya phalābhāve 'pi paraprayojanāya sṛṣṭau pravṛttirastvityāśaṅkya śrutimāha-#bhavati ceti /
yā prekṣāvatpravṛttiḥ sā svaphalārtheti lokaprasiddhiḥ /
naca dayālupravṛttau vyabhicāraḥ, tasyāpi paraduḥkhāsahanaprayuktasvacittavyākulatānivṛttyarthitvāditi bhāvaḥ /
kiñca gurutarāyāsasya phalaṃ vācyamityāha-#gurutareti /
tarhyastīśvarasyāpi pravṛttiḥ svārthetyata āha-#yadīyamapīti /
asvārthatve pravṛttyabhāvaḥ pūrvoktaḥ syādityarthaḥ /
īśvaraḥ prekṣāvānna bhavatītyāśaṅkya śrutivirodhamāha-#athetyādinā /
buddheraparādho vivekābhāvaḥ //32//
END BsRp_2,1.11.32
START BsRp_2,1.11.33ḥ
lokavat tu līlākaivalyam

2.1.34

uktanyāyasya rājñāṃ līlāyāṃ vyabhicāra iti siddhāntasūtraṃ vyācaṣṭe-#tuśabdeneti /
vyatiriktaṃ /
līlātiriktam /
krīḍārūpā vihārā yeṣu ramyadeśeṣu teṣvityarthaḥ /
kadācidrājādīnāṃ līlāyā api kiñcit phalaṃ sukhollāsādikaṃ saṃbhāvyeta tathāpi niḥśvāsādau prekṣāvatpravṛttitvamasti na tu svasya tatroddeśyaṃ phalaṃ kiñcidastīti vyabhicārasthalāntaramāha-#yathā ceti /
prāṇasya svabhāvaścalatvaṃ prārabdhaṃ vocchvāsādihetuḥ, īśvarasya svabhāvaḥ kālakarmasahitamāyā /
nanvīśvarasya jagadracanāyāḥ kevalalīlātvaṃ kimityucyate, phalameva kiñcit, kalpyatāṃ, tatrāha-#nahīti /
āptakāmatvavyāghātādityarthaḥ /
nanvīśvarastūṣṇīṃ kimiti na tiṣṭhati, kimiti svasyāphalāṃ pareṣāṃ duḥkhāvahāṃ sṛṣṭiṃ karoti, tatrāha-#naca svabhāva iti /
kāladharmādisāmāgryāṃ satyāṃ sṛṣṭeraparihāryatvādityarthaḥ /
yaduktaṃ gurutarāyāsatvāt phalaṃ vācyamiti, tatra hetvasiddhimāha-#yadyapītyādinā /
alpapravṛtterapi phalaṃ vācyaṃ loke tathādarśanādityāditarkasyāgamabādhamāha-#yadi nāmeti /
sṛṣṭiśruterapravṛttirnāsti, sarvajñatvaśruterunmattatā nāstīti vibhāgaḥ /
svapnasṛṣṭivadasyāḥ sṛṣṭermāyāmātratvānna phalāpekṣetyāha-#na ceyamiti /
naca niṣphalasṛṣṭiśrutīnāmānarthakyaṃ, saphalabrahmadhīśeṣatvenārthavattvādiyuktaṃ na vismartavyamityarthaḥ //33//
END BsRp_2,1.11.33
START BsRp_2,1.12.34ḥ
vaiṣamyanairghṛṇye na sāpekṣatvāt tathā hi darśayati

2.1.35

#vaiṣamyanairghṛṇye na /
nirdeṣādbrahmaṇo jagatsargaṃ bruvan samanvayo viṣayaḥ /
sa kiṃ yo viṣamakārī sa doṣavāniti nyāyena virudhyate na veti saṃdehe pūrvatra līlayā yatsraṣṭṛtvamuktaṃ tadeva karmādisāpekṣasya na yuktamanīśvaratvāpatteḥ, nirapekṣatve rāgādidoṣāpatterityākṣepasaṃgatyā pūrvapakṣayati-#punaścetyādinā /
brahmaiva jagatkāraṇamiti janmādisūtre pratijñātor'thaḥ /
pṛthagjanaḥ pāmaraḥ, 'niravadyaṃ nirañjanam'iti śrutiḥ, 'na me dveṣyo 'sti na priyaḥ'iti smṛtiḥ /
svacchatvādītyādipadena kūṭasthatvāgrahaḥ, svacchatvādiścāsāvīśvarasvabhāvaśceti vigrahaḥ /
nimittamanapekṣya viṣamakāritve vaiṣamyādidoṣaḥ syāt, na tvanapekṣatvamīśvarasyāstīti siddhāntayati-#evaṃ prāpta ityādinā /
naca sāpekṣatve anīśvaratvaṃ, sevāmapekṣya phaladātari rājñīśvaratvānapāyāt /
nanu tarhi dharmādharmābhyāmeva vicitrā sṛṣṭirastu kimīśvareṇetyata āha-#īśvarastu parjanyavaditi /
sādhāraṇahetusahitasyaivāsādhāraṇahetoḥ kāryakāritvānneśvaravaiyarthyaṃ, anyathā parjanyavaiyarthyaprasaṅgāditi bhāvaḥ /
yaṃ janamunninīṣate ūrdhvaṃ netumicchati taṃ sādhu kārayatyeṣa īśvara ityanvayaḥ /
naca kañcijjanaṃ sādhu kañcidasādhu karma kārayato vaiṣamyaṃ tadavasthamiti vācyaṃ, anādipūrvārjitasādhvasādhuvāsanayā svabhāvena janasya tattatkarmasu pravṛttāvīśvarasya sādhāraṇahetutvāt /
ato 'navadya īśvara iti bhāvaḥ //34//
END BsRp_2,1.12.34
START BsRp_2,1.12.35ḥ
na karmāvibhāgād iti cen nānāditvād

2.1.36

prathamasargasya vaiṣamyahetukarmābhāvādekarūpatvaṃ syāt, tathā tathā taduttarakalpānāmapītyākṣipya samādhatte sūtrakāraḥ-#na karmeti /
prathamasṛṣṭeḥ paścādbhāvikarmakṛtaṃ vaiṣamyamityāśaṅkyānyonyāśrayamāha-#sṛṣṭyuttareti /
ādyā sṛṣṭirityupalakṣaṇam /
ādāvekarūpatve madhye viṣamakarmotpattau hetvabhāvenottarasṛṣṭīnāmapi tulyatvasya durvāratvāditi draṣṭavyam /
parihāraḥ sugamaḥ //35//
END BsRp_2,1.12.35
START BsRp_2,1.12.36ḥ
upapadyate cāpy upalabhyate ca

2.1.37

prathamaḥ sargaḥ kaścinnāstītyatra pramāṇaṃ pṛcchati-#kathaṃ punariti /
upapattisahataśrutyādikaṃ pramāṇamiti sūtravyākhyayā darśayati-#upapadyata iti /
hetuṃ vinaiva sārgāṅgīkāre jñānakarmakāṇḍavaiyarthyaṃ syādityarthaḥ /
nanu sukhādivaiṣamye īśvaro 'vidyā vā heturastvityāśaṅkya krameṇa dūṣayati-#naceśvara ityādinā /
kastarhi hetuḥ, tatrāha-#rāgādīti /
rāgadvaiṣamohāḥ kleśāsteṣāṃ vāsanābhirākṣiptāni karmāṇi dharmādharmavyāmiśrarūpāṇi, tadapekṣā tvavidyā sukhādisargavaicitryahetuḥ /
tasmādavidyāsahakāricatvena kleśakarmaṇāmanādipravāho 'ṅgīkartavya iti bhāvaḥ /
kiñca sṛṣṭeḥ sāditve prathamaśarīrasyotpattirna saṃbhavati, hetvabhāvāt /
naca karma hetuḥ, śarīrātprākkarmāsaṃbhavāt /
tasmāt karmaśarīrayoranyonyāśrayaparihārāya sarvaireva vādibhiḥ saṃsārasyānāditvamaṅgīkāryamityāha-#naceti /
sargapramukhe sṛṣṭyādau prāganavadhāritaprāṇo 'pi san pratyagātmā bhāvidhāraṇanimittena jīvaśabdenocyatāmityatrāha-#naca dhārayiṣyatīti /
'gṛhasthaḥ sadṛśīṃ bhāryāmupeyāt'ityādāvagatyā bhāvivṛttyāśrayaṇamiti bhāvaḥ /
asya saṃsāravṛkṣasya svarūpaṃ satyaṃ mithyā vetyupadeśaṃ vinā nopalabhyate /
jñānaṃ vinānto 'pi nāsti /
nāpyādirupalabhyate, asattvādeva /
naca saṃpratiṣṭhā madhye sthitiḥ, dṛṣṭanaṣṭasvarūpatvāditi gītāvākyārthaḥ /
saṃsārasyānāditve 'pi mithyātvāt 'ekamevādvitīyam'ityavadhāraṇamupapannam /
tasmānniravadye brahmaṇi samanvayāvirodha iti siddham //36//
END BsRp_2,1.12.36
START BsRp_2,1.13.37ḥ
sarvadharmopapatteś ca

Original text: Brahmasūtra with Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā, a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc