બ્રહ્મસૂત્ર · અધ્યાય 2.1

એતેન સર્વે વ્યાખ્યાતાઃ ।
અસ્યાતિદેશાધિકરણસ્ય તાત્પર્યં વક્તું વૃત્તમનુવદતિ- ઈક્ષતેરિતિ ।
પ્રધાનવાદસ્ય પ્રાધાન્યેન નિરાકરણે હેતૂનાહ- તસ્ય હીત્યાદિના ।
તર્હ્યણ્વાદિવાદા ઉપેક્ષણીયાઃ, દુર્બલત્વાદિત્યત આહ- તે ઽપિ ત્વિતિ ।
નિર્મૂલાસ્તે કથં પ્રતિપક્ષા ઇત્યત આહ- તેષામિતિ ।
તથા હિ છાન્દોગ્યે જગત્કારણત્વજ્ઞાપનાર્થં પિતા પુત્રમુવાચ, આસાં વટધાનાનાં મધ્યે એકાં ભિન્ધીતિ ।
ભિન્ના ભગવ ઇત્યુવાચ પુત્રઃ ।
પુનઃ પિત્રા કિમત્ર પશ્યસીત્યુક્તે ન કિઞ્ચન ભગવ ઇત્યાહ ।
તત્ર પિત્રાણિમાનં ન પશ્યસીત્યુક્તં, તથા ચ ન કિઞ્ચનશબ્દાચ્છૂન્યસ્વભાવવાદૌ પ્રતીયેતે, અણુશબ્દાત્પરમાણુવાદ ઇતિ ।
એવં ઽઅસદેવેદમગ્ર આસીત્ઽ ઽઅણોરણીયાન્ઽઇત્યાદિલિઙ્ગં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અત્રાણ્વાદિવાદાઃ શ્રૌતા ન વેતિ સંશયે સત્યસદણ્વાદિશબ્દબલાચ્છ્રૌતા ઇતિ પ્રાપ્તે ઽતિદિશતિ- એતેનેતિ ।
અસ્યાતિદેશત્વાન્ન પૃથક્ સંગત્યાદ્યપેક્ષા ।
ન કિઞ્ચનાસચ્છબ્દયોઃ પ્રત્યક્ષાયોગ્યવસ્તુપરત્વાદાણુશબ્દસ્ય સૂક્ષ્માભિપ્રાયત્વાદશબ્દત્વં, તેષાં વાદાનાં પ્રધાનવાદવદશ્રૌતત્વં, બ્રહ્મકારણશ્રુતિબાધિતત્વં ચ, તસ્માદ્બ્રહ્મૈવ પરમકારણં, તસ્મિન્નૈવ સર્વેષાં વેદાન્તાનાં સમન્વય ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥28॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,4.7.28
ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યશ્રીગોવિન્દાનન્દભગવત્પાદકૃતૌ શારીરકમીમાંસાવ્યાખ્યાયાં ભાષ્યરત્નપ્રભાયાં પ્રથમાધ્યાયસ્ય યતુર્થઃ પાદઃ ॥4॥
॥ ઇતિ પ્રથમાધ્યાયે ઽવ્યક્તાદિસંદિગ્ધપદમાત્રસમન્વયાખ્યશ્ચતુર્થઃ પાદઃ ॥
॥ ઇતિ શ્રીમદ્બ્રહ્મસૂત્રશાઙ્કરભાષ્યે સમન્વયાખ્યઃ પ્રથમો ઽધ્યાયઃ ॥
અથ દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ ।
સચ્ચિદાનન્દરૂપાય કૃષ્ણાયાક્લિષ્ટકારિણે ।
નમો વેદાન્તવેદ્યાય ગુરવે બુદ્ધિસાક્ષિણે ॥1॥
સાંખ્યાદિસ્મૃતિયુક્તિભિર્ન ચલિતો વેદાન્તસિદ્ધાન્તગો નિર્મૂલૈર્વિવિધાગમૈરવિદિતો વ્યોમાદિજન્માપ્યયઃ ।
ઉત્પત્ત્યન્તવિવર્જિતશ્ચિતિવપુર્વ્યાપિ ચ કર્તાંશકો લિઙ્ગેન પ્રથિતો ઽપિ નામતનુકૃત્તં જાનકીશં ભજે ॥2॥
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.1.1ઃ
સ્મૃત્યનવકાશદોષપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેન્ નાન્યસ્મૃત્યનવકાશદોષપ્રસઙ્ગાત્

ઽનામરૂપે વ્યાકરવાણિઽઇતિ શ્રુતેર્નામતનુકૃદપિ સંજ્ઞામૂર્તિવ્યાકર્તાપિ લિઙ્ગશરીરોપાધિના કર્તેતિ અંશ ઇતિ ચ પ્રથિતઃ પ્રસિદ્ધો યસ્તં પ્રત્યગભિન્નં પરમાત્માનં મૂલપ્રકૃતિનિયન્તારં ભજે ઇત્યર્થઃ ।
સ્મૃતિપ્રસઙ્ગાત્પૂર્વોત્તરાધ્યાયયોર્વિષયવિષયિભાવસંગતિં વક્તું વૃત્તં કીર્તયતિ-#પ્રથમે ઽધ્યાય ઇતિ ।
જન્માદિસૂત્રમારભ્ય જગદુત્પત્ત્યાદિકારણં બ્રહ્મેતિ પ્રતિપાદિતં, ઽશાસ્ત્રદૃષ્ટ્યા તુઽઇત્યાદિસૂત્રેષુ સ એવાદ્વિતીયઃ સર્વાત્મેત્યુક્તં, ઽઆનુમાનિકમ્ઽઇત્યાદિના કારણાન્તરસ્યાશ્રૌતત્વં દર્શિતમિત્યર્થઃ ।
એવં પ્રથમાધ્યાયસ્યાર્થમનૂદ્ય તસ્મિન્ વિષયે વિરોધપરિહારવિષયિણં દ્વિતીયાધ્યાયસ્યાર્થં પાદશઃ સંક્ષિપ્ય કથયતિ-#ઇદાનીમિતિ ।
અત્ર પ્રથમપાદે સમન્વયસ્ય સાંખ્યાદિસ્મૃતિયુક્તિભિર્વિરોધપરિહારઃ ક્રિયતે ।
દ્વિતીયપાદે સાંખ્યાદ્યાગમાનાં ભ્રાન્તિમૂલત્વમવિરોધાય કથ્યતે ।
તૃતીયપાદે પ્રતિવેદાન્તં સૃષ્ટિશ્રુતીનાં જીવાત્મશ્રુતીનાં ચ વ્યોમાદિમહાભૂતાનાં જન્મલયક્રમાદિકથનેનાવિરોધઃ પ્રતિપાદ્યતે ।
ચતુર્થપાદે લિઙ્ગશરીરશ્રુતીનામવિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
અયમેવાર્થઃ ।
સુખબોધાર્થં શ્લોકેન સંગૃહીતઃ-ઽદ્વિતીયે સ્મૃતિતર્કાભ્યામવિરોધો ઽન્યદુષ્ટતા ।
ભૂતભોક્તૃશ્રુતેર્લિઙ્ગશ્રુતેરપ્યવિરુદ્ધતા ॥
ઽઇતિ ।
તત્રાજ્ઞાતે વિષયે વિરોધશઙ્કાસમાધ્યયોગાત્સમન્વયાધ્યાયાનન્તર્યમવિરોધાધ્યાયસ્ય યુક્તમ્ ।
તત્ર પ્રથમાધિકરણતાત્પર્યમાહ-#પ્રથમમિતિ ।
શ્રૌતે સમન્વયે વિરોધનિરાસાર્થત્વાદસ્ય પાદસ્ય શ્રુતિશાસ્ત્રાધ્યાયસંગતયઃ સ્વમતસ્થાપનાત્મકત્વાત્સર્વેષામધિકરણાનામેતત્પાદસંગતિઃ ।
અત્ર પૂર્વપક્ષે સ્મૃતિવિરોધાદુક્તસમન્વયાસિદ્ધિઃ ફલં, સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ વિવેકઃ ।
તત્ર બ્રહ્મણ્યુક્તવેદાન્તસમન્વયો વિષયઃ ।
સ કિં સાંખ્યસ્મૃત્યા વિરુધ્યતે ન વેતિ સ્મૃતિપ્રામાણ્યાપ્રામાણ્યાભ્યાં સંદેહે પૂર્વપક્ષમાહ-#યદુક્તમિતિ ।
તન્ત્ર્યન્તે વ્યુત્પાદ્યન્તે તત્ત્વાન્યનેનેતિ તન્ત્રં શાસ્ત્રં કપિલોક્તમ્, અન્યાશ્ચ પઞ્ચશિખાદિભિઃ પ્રોક્તાઃ, એવં સતિ વેદાન્તાનામદ્વયબ્રહ્મસમન્વયે નિરર્થકાઃ સ્યુરિત્યર્થઃ ।
તાસામપિ બ્રહ્માર્થકકત્વમસ્તીત્યવિરોધ ઇત્યત આહ-#તાસુ હીતિ ।
નનુ સાંખ્યસ્મૃતિપ્રામાણ્યાય પ્રધાનવાદગ્રહે મન્વાદિસ્મૃતીનામપ્રામાણ્યં સ્યાદિત્યાશઙ્ક્ય તાસાં ધર્મે સાવકાશત્વાત્પ્રમાણ્યં સ્યાદિત્યાહ-#મન્વાદીતિ ।
તર્હિ સાંખ્યાદિસ્મૃતીનામપિ ધર્મે તાત્પર્યેણ પ્રામાણ્યમસ્તુ, તત્ત્વં તુ બ્રહ્મૈવેત્યવિરોધ ઇત્યત આહ-#નૈવમિતિ ।
તત્ત્વે વિકલ્પનાનુપપત્તેર્નિરવકાશસ્મૃત્યનુસારેણ શ્રુતિવ્યાખ્યાનમુચિતં, સાવકાશનિરવકાશયોર્નિરવકાશં બલીય ઇતિ ન્યાયાદિત્યાહ-#તસ્માદિતિ ।
શ્રુતિવિરોધે સ્મૃત્યપ્રામાણ્યસ્યેષ્ટત્વાત્પૂર્વપક્ષો ન યુક્ત ઇતિ શઙ્કતે-#કથમિતિ ।
યે સ્વાતન્ત્ર્યેણ શ્રુત્યર્થં જ્ઞાતું શક્નુવન્તિ તેષામયં પૂર્વપક્ષો ન ભવેત્, સાંખ્યવૃદ્ધેષુ શ્રદ્ધાલૂનાં તુ ભવેદિત્યાહ-#ભવેદિતિ ।
તેષામતીન્દ્રિયાર્થજ્ઞાનવત્ત્વાચ્ચ તત્ર શ્રદ્ધા સ્યાદિત્યાહ-#કપિલપ્રભૃતીનાં ચેતિ ।
ઽઆદૌ યો જાયમાનં ચ કપિલં જનયેદૃષિમ્ ।
પ્રસૂતં બિભૃયાજ્જ્ઞાનૈસ્તં પશ્યેત્પરમેશ્વરમ્ ॥
ઽઇતિ શ્રુતિયોજના ।
યથા સાંખ્યસ્મૃતિવિરોધાદ્બ્રહ્મવાદસ્ત્યાજ્ય ઇતિ ત્વયોચ્યતે તથા સ્મૃત્યન્તરવિરોધાત્પ્રધાનવાદાસ્ત્યાજ્ય ઇતિ મયોચ્યત ઇતિ સિદ્ધાન્તયતિ-#તસ્ય સમાધિરિતિ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મણઃ સકાશાદવ્યક્તં માયાયાં લીનમ્ ।
સૂક્ષ્માત્મકં જગદિતિ યાવત્ ।
ઇતિહાસવાક્યાન્યુક્ત્વા પુરાણસંમતિમાહ-#અતશ્ચેતિ ।
પ્રભવત્યસ્માદિતિ પ્રભવો જન્મહેતુઃ ।
પ્રલીયતે તસ્મિન્નિતિ પ્રલયો લયાધિષ્ઠાનમ્ ।
તસ્માત્ કર્તુરીશ્વરાત્ કાયા બ્રહ્માદયઃ પ્રભવન્તિ ।
સ એવ મૂલમુપાદાનમ્ ।
કિં પરિણામિ, ન, શાશ્વતિકઃ કૂટસ્થઃ ।
અતઃ સ નિત્ય ઇત્યર્થઃ ।
નનુ શ્રુતિવિરોધઃ કિમિતિ નોક્ત ઇત્યત આહ-#સ્મૃતિબલેનેતિ ।
સ્મૃતીનાં મિથો વિરોધે કથં તત્ત્વનિર્ણયઃ, તત્રાહ-#દર્શિતં ત્વિતિ ।
શ્રુતિભિરેવ તત્ત્વનિર્ણય ઇત્યર્થઃ ।
સ્મૃતીનાં કા ગતિરિત્યત આહ-#વિપ્રતિપત્તૌ ચેતિ ।
વસ્તુતત્ત્વે સ્મૃતીનાં મિથો વિરોધે વસ્તુનિ વિકલ્પાયોગાત્ કૢપ્તશ્રુતિમૂલાઃ સ્મૃતયઃ પ્રમાણં, ઇતરાસ્તુ કલ્પ્યશ્રુતિમૂલા ન પ્રમાણમિત્યર્થઃ ।
કૢપ્તશ્રુતિવિરોધે સ્મૃતિર્ન પ્રમાણમિત્યત્રઃ જૈમિનીયન્યાયમાહ-#તદુક્તમિતિ ।
ઽઔદુમ્બરીં સ્પૃષ્ટ્વોદ્ગાયેત્ઽઇતિ પ્રત્યક્ષશ્રુતિવિરુદ્ધા ઽસા સર્વા વેષ્ટયિતવ્યાઽઇતિ સ્મૃતિર્માનં ન વેતિ સંદેહે, મૂલશ્રુત્યનુમાનાન્માનમિતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તઃ-કૢપ્તશ્રુતિવિરોધે સ્મૃતિપ્રામાણ્યમનપેક્ષમપેક્ષાશૂન્યમ્ ।
હેયમિતિ યાવત્ ।
હિ યતો ઽસતિ વિરોધે શ્રુત્યનુમાનં ભવતિ, અત્ર તુ વિરોધે સતિ શ્રુત્યનુમાનાયોગાન્મૂલાભાવાત્ સર્વવેષ્ટનસ્મૃતિરપ્રમાણમિત્યર્થઃ ।
અસ્તુ સાંખ્યસ્મૃતિઃ પ્રત્યક્ષમૂલેત્યત આહ-#ન ચેતિ ।
યોગિનાં સિદ્ધિમહિમ્નાતીન્દ્રિયજ્ઞાનં સંભાવયિતું શક્યમિતિ શઙ્ક્યતે-#શક્યમિતિ ।
કપિલાદિભિઃ કિલાદૌ વેદપ્રામાણ્યં નિશ્ચિત્ય તદર્થસ્ય ધર્મસ્યાનુષ્ઠાનેન સિદ્ધિઃ સંપાદિતા, તયા સિદ્ધ્યા પ્રણીતસ્મૃત્યનુસારેણાનાદિશ્રુતિપીડા ન યુક્તોપજીવ્યવિરોધાદિતિ પરિહરતિ-#ન ।
સિદ્ધેરપીતિ ।
અતિશઙ્કિતુમિતિ ।
શ્રુતીનાં મુખ્યાર્થમતિક્રમ્યોપચરિતાર્થત્વં શઙ્કિતું ન શક્યત ઇત્યર્થઃ ।
સ્વતઃસિદ્ધેર્વેદો નોપજીવ્ય ઇતિચેત્ ન ।
અનીશ્વરસ્ય સ્વતઃસિદ્ધૌ માનાભાવાત્ ।
અઙ્ગીકૃત્યાપ્યાહ-#સિદ્ધેતિ ।
સિદ્ધાનાં વચનમાશ્રિત્ય વેદાર્થકલ્પનાયામપિ સિદ્ધોક્તીનાં મિથો વિરોધે શ્રુત્યાશ્રિતમન્વાદ્યુક્તિભિરેવ વેદાર્થનિર્ણયો યુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
શ્રુતિરૂપાશ્રયં વિના સિદ્ધોક્તિમાત્રં ન તત્ત્વનિર્ણયકારણમિત્યક્ષરાર્થઃ ।
નનુ મન્દમતેઃ સાંખ્યસ્મૃતૌ શ્રદ્ધા ભવતિ તસ્ય મતિર્વેદાન્તમાર્ગે કથમાનેયેત્યત આહ-#પરતન્ત્રેત્યાદિના ।
નનુ શ્રુત્યા કપિલસ્ય સર્વજ્ઞત્વોક્તેસ્તન્મતે શ્રદ્ધા દુર્વારેત્યત આહ-#યા ત્વિતિ ।
કપિલશબ્દમાત્રેણ સાંખ્યકર્તા શ્રૌત ઇતિ ભ્રાન્તિરયુક્તા, તસ્ય દ્વૈતવાદિનઃ સર્વજ્ઞત્વાયોગાત્ ।
અત્ર ચ સર્વજ્ઞાનસંભૃતત્વેન શ્રુતઃ કપિલો વાસુદેવાંશ એવ ।
સ હિ સર્વાત્મત્વજ્ઞાનં વૈદિકં સાંખ્યમુપદિશતીતિ સર્વજ્ઞ ઇતિ ભાવઃ ।
પ્રતપ્તુઃ પ્રદાહકસ્ય ।
કિઞ્ચ યઃ કપિલં જ્ઞાનૈર્બિભર્તિ તમીશ્વરં પશ્યેદિતિ વિધીયતે, તથા ચાન્યાર્થસ્ય ઈશ્વરપ્રતિપત્તિશેષસ્ય કપિલસર્વજ્ઞત્વસ્ય દર્શનમનુવાદસ્તસ્ય માનાન્તરેણ પ્રાપ્તિશૂન્યસ્ય સ્વાર્થસાધકત્વાયોગાન્નાનુવાદમાત્રાત્સર્વજ્ઞાત્વપ્રસિદ્ધિરિત્યાહ-#અન્યાર્થેતિ ।
દ્વૈતવાદિનઃ કપિલસ્ય શ્રૌતત્વં નિરસ્ય બ્રહ્મવાદિનો મનોઃ શ્રૌતત્વમાહ-#ભવતિ ચેતિ ।
ઇતિહાસે ઽપિ કાપિલમતનિન્દાપૂર્વકમદ્વૈતં દર્શિતમિત્યાહ-#મહાભારતે ઽપીતિ ।
પુરુષા આત્માનઃ કિં વસ્તુતો ભિન્ના ઉત સર્વદૃશ્યાનાં પ્રત્યગાત્મઃ એક ઇતિ વિમર્શાર્થઃ ।
બહૂનાં પુરુષાકારાણાં દેહાનાં યથૈકા યોનિરુપાદાનં પૃથ્વી તથા તં પુરુષમાત્માનં વિશ્વં સર્વોપાદાનત્વેન સર્વાત્મકં સર્વજ્ઞાત્વાદિગુણૈઃ સંપન્નં કથયિષ્યામિ ।

વિશ્વે સર્વે લોકપ્રસિદ્ધા દેવતિર્યઙ્મનુષ્યાદીનાં મૂર્ધાનો ઽસ્યૈવેતિ વિશ્વમૂર્ધા, એકસ્યૈવ સર્વક્ષેત્રેષુ પ્રતિબિમ્બભાવેન પ્રવિષ્ટત્વાત્ ।
એવં વિશ્વયુજત્વાદિયોજના ।
સર્વભૂતેષ્વેકશ્ચરત્યવગચ્છતિ ।
સર્વત્ર ઇત્યર્થઃ ।
સ્વૈરચારી સ્વતન્ત્રઃ ।
નાસ્ય નિયન્તા કશ્ચિદસ્તિ ।
સર્વેશ્વર ઇત્યર્થઃ ।
#યથાસુખમિતિ ।
વિશોકાનન્દસ્વરૂપ ઇતિ યાવત્ ।
કાપિલતન્ત્રસ્ય વેદમૂલસ્મૃતિવિરોધમુક્ત્વા સાક્ષાદ્વેદવિરોધમાહ-#શ્રુતિશ્ચેતિ ।
યસ્મિઞ્જ્ઞાનકાલે કેવલં સ્વતન્ત્રપ્રકૃતિકલ્પનયૈવ વેદવિરુદ્ધં ન કિન્ત્વાત્મભેદકલ્પનયાપીતિ સિદ્ધમિતિ સંબન્ધઃ ।
સ્મૃતિવિરોધે વેદસ્યૈવાપ્રામાણ્યં કિં ન સ્યાદિત્યત આહ-#વેદસ્ય હીતિ ।
વેદસ્ય પ્રમાણ્યં સ્વતઃસિદ્ધમપૌરુષેયત્વાત્ ।
પૌરુષેયવાક્યાનાં સ્વાર્થસ્મૃતિતન્મૂલાનુભવયોઃ કલ્પનયા પ્રમાણ્યં જ્ઞેયમિતિ વ્યવહિતં પરતઃપ્રામાણ્યમિતિ વિપ્રકર્ષઃ ।
શ્રુતિસ્મૃત્યોર્વિશેષ ઇત્યક્ષરાર્થઃ ।
સમયોર્વિરોધે હિ નિરવકાશેન સાવકાશં બાધ્યમ્ ।
ઇહ સ્વતઃપરતઃપ્રમાણ્યયોર્વૈષમ્યાજ્ઝટિતિ નિશ્ચિતપ્રામાણ્યેન ચાનુપસંજાતવિરોધિના વેદવાક્યેન વિરુદ્ધસ્મૃતેરેવ બાધ ઇતિ ભાવઃ ।
#તસ્માદિતિ ।
વિશેષાદિત્યર્થઃ ।
ભ્રાન્તિમૂલત્વસંભવાદિતિ ભાવઃ ॥1॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.1.1
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.1.2ઃ
ઇતરેષાં ચાનુપલબ્ધેઃ

મહદહઙ્કારૌ તાવદપ્રસિદ્ધૌ, અહઙ્કારપ્રકૃતિકત્વેન તન્માત્રાણ્યપ્યપ્રસિદ્ધાનિ સ્મર્તું ન શક્યન્ત ઇત્યાહ-#ઇતરેષાં ચેતિ ।
નનુ ઽમહતઃ પરમવ્યક્તમ્ઽઇતિશ્રુતિપ્રસિદ્ધાનિ મહદાદીનીત્યત આહ-#યદપીતિ ।
સૂત્રતાત્પર્યમાહ-#કાર્યેતિ ।
સાંખ્યસ્મૃતેર્મહદાદિષ્વિવ પ્રધાને ઽપિ પ્રામાણ્યં નેતિ નિશ્ચીયત ઇત્યર્થઃ ।
સાંખ્યસ્મૃતેર્બાધે ઽપિ તદુક્તયુક્તીનાં કથં બાધ ઇત્યત આહ-#તર્કેતિ ॥2॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.1.2
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.2.3ઃ
એતેન યોગઃ પ્રત્યુક્તઃ

બ્રહ્મણ્યુક્તસમન્વયઃ પ્રધાનવાદિયોગસ્મૃત્યા વિરુધ્યતે ન વેતિ સંદેહે પૂર્વન્યાયમતિદિશતિ-#એતેન યોગઃ પ્રત્યુક્તઃ ।
અતિદેશત્વાત્પૂર્વવત્સંગત્યાદિકં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
પૂર્વત્રાનુક્તનિરાસં પૂર્વપક્ષમાહ-#અસ્તિહ્યત્રેતિ ।
નિદિધ્યાસનં યોગઃ ।
ત્રીણિ ઉરોગ્રીવાશિરાંસ્યુન્નતાનિ યસ્મિઞ્શરીરે તન્ત્ર્યુન્નતમ્ ત્રિરુન્નતમિતિપાઠશ્ચેચ્છાન્દસઃ ।
યુઞ્જીતેતિ શેષઃ ।
ન કેવલં યોગે વિધિઃ કિન્તુ યોગસ્ય જ્ઞાપકાન્યર્થવાદવાક્યાન્યપિ સન્તીત્યાહ-#લિઙ્ગાનિ ચેતિ ।
તાં પૂર્વોક્તાં ધારણાં યોગવિદો યોગં પરમં તપ ઇતિ મન્યન્તે ।
ઉક્તામેતાં બ્રહ્મવિદ્યાં યોગિવિધિં ધ્યાનપ્રકારં ચ મૃત્યુપ્રસાદાન્નચિકેતા લબ્ધા બ્રહ્મ પ્રાપ્ત ઇતિ સંબન્ધઃ ।
યોદસ્મૃતિઃ પ્રધાનાદિતત્ત્વાંશે ઽપિ પ્રમાણત્વેન સ્વીકાર્યાં ।
સંપ્રતિપન્નઃ પ્રામાણિકોર્ઽથૈકદેશો યોગરૂપો યસ્યાસ્તત્ત્વાદિત્યર્થઃ ।
ઽઅષ્ટકાઃ કર્તવ્યાઃઽ ઽગુરુરનુગન્તવ્યઃઽઇત્યાદિસ્મૃતીનાં વેદાવિરુદ્ધાર્થકત્વાન્મૂલશ્રુત્યનુમાનેન પ્રામાણ્યમુક્તં પ્રમાણલક્ષણે ।
એવં યોગસ્મૃતેર્યોગે પ્રામાણ્યાત્તત્ત્વાંશે ઽપિ પ્રામાણ્યમિતિ પૂર્વપક્ષમનૂદ્ય સિદ્ધાન્તયતિ-#ઇયમિતિ ।
નનુ બૌદ્ધાદિસ્મૃતયો ઽત્ર કિમિતિ ન નિરાકૃતા ઇત્યત આહ-#સતીષ્વપીતિ ।
તાસાં પ્રતારકત્વેન પ્રસિદ્ધત્વાદશિષ્ટૈઃ પશુપ્રાયૈર્ગૃહીતત્વાદ્વેદબાહ્યત્વાચ્ચાત્રોપેક્ષેતિ ભાવઃ ।
#તત્કારણમિતિ ।
તેષાં પ્રકૃતાનાં કામાનાં કારણં સાંખ્યયોગાભ્યાં વિવેકધ્યાનાભ્યામભિપન્નં પ્રત્યક્તયા પ્રાપ્તં દેવં જ્ઞાત્વા સર્વપાશૈરવિદ્યાદિભિર્મુચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
સમૂલત્વે સ્મૃતિદ્વયસ્ય નિરાસઃ કિમિતિ કૃત ઇત્યત આહ-#નિરાકરણં ત્વિતિ ।
ઇતિ હેતોઃ ।
કૃતમિતિ શેષઃ ।
#પ્રત્યાસત્તેરિતિ ।
શ્રુતિસ્થસાંખ્યયોગશબ્દયોઃ સજાતીયશ્રુત્યર્થગ્રાહિત્વાદિતિ યાવત્ ।
કિં સર્વાંશેષુ સ્મૃત્યપ્રામાણ્યં, નેત્યાહ-#યેન ત્વંશેનેતિ ।
બ્રહ્મવાદસ્ય કણભક્ષાદિભિર્વિરોધમાશઙ્ક્યાતિદિશતિ-#એતેનેતિ ।
શ્રુતિવિરોધેનેત્યર્થઃ ।
ઉપકારકબાધો ન યુક્ત ઇત્યાશઙ્ક્ય યોંઽશ ઉપકારકઃ સ ન બાધ્યઃ કિન્તુ તત્ત્વાંશ ઇત્યાહ-#તાન્યપીતિ ।
તર્કો ઽનુમાનં,
તદનુગ્રાહિકો યુક્તિરુપપત્તિઃ ॥3॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.2.3
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.3.4ઃ
ન વિલક્ષણત્વાદ્ અસ્ય તથાત્વં ચ શબ્દાત્

સ્મૃતીનામપ્રામાણ્યાત્તાભિઃ સમન્વયસ્ય ન વિરોધ ઇતિ સિદ્ધાન્તલક્ષણત્વાદ્વૃત્તાનુવાદેનાસ્યાધિકરણસ્ય તાત્પર્યમાહ-#બ્રહ્માસ્યેતિ ।
પૂર્વપક્ષમાક્ષિપતિ-#કુતઃપુનરિતિ ।
અનવકાશે હેતુમાહ-#નનુ ધર્મ ઇવેતિ ।
માનાન્તરાનપેક્ષે વેદૈકસમધિગમ્યે બ્રહ્મણ્યનુમાનાત્મકતર્કસ્યાપ્રવેશઃ ।
તેનાક્ષેપસ્યાનવકાશો ભિન્નવિષયત્વાત્તર્કવેદયોરિત્યર્થઃ ।
સિદ્ધસ્ય માનાન્તરગમ્યત્વાદેકવિષયત્વાદ્વિરોધ ઇતિ પૂર્વપક્ષં સમર્થયતે-#ભવેદયમિતિ ।
અવષ્ટમ્ભો દૃષ્ટાન્તઃ ।
નન્વેકવિષયત્વેન વિરોધે ઽપિ શ્રુતિવિરોધાન્માનાન્તરમેવ બાધ્યતામિત્યત આહ-#યથા ચેતિ ।
પ્રબલશ્રુત્યા દુર્બલશ્રુતિબાધવન્નિરવકાશમાનાન્તરેણ લક્ષણાવૃત્ત્યા સાવકાશશ્રુતિનયનં યુક્તમિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ બ્રહ્મસાક્ષાત્કારસ્ય મોક્ષહેતુત્વે પ્રધાનસ્યાન્તરઙ્ગં તર્કસ્તસ્યાપરોક્ષદૃષ્ટાન્તગોચરત્વેન પ્રધાનવદપરોક્ષાર્થવિષયત્વાત્ ।
શબ્દસ્તુ પરોક્ષાર્થકત્વાદ્બહિરઙ્ગમતસ્તર્કેણ બાધ્ય ઇત્યાહ-#દૃષ્ટેતિ ।
ઐતિહ્યમાત્રેણ ।
પરોક્ષતયેતિ યાવત્ ।
અનુભવસ્ય પ્રાધાન્યં દર્શયતિ-#અનુભવાવસાનં ચેતિ ।
ઽનૈષા તર્કેણ મતિઃઽઇત્યર્થવાદેન તર્કસ્ય નિષેધમાશઙ્ક્ય વિધિવિરોધાન્મૈવમિત્યાહ-#શ્રુતિરપીતિ ।
એવં પૂર્વપક્ષં સંભાવ્ય ચેતનબ્રહ્મકારણવાદિવેદાન્તસમન્વયઃ, ક્ષિત્યાદિકં ન ચેતનપ્રકૃતિકં, કાર્યદ્રવ્યત્વાત્, ઘટવદિતિ સાંખ્યયોગન્યાયેન વિરુધ્યતે ન વેતિ સંદેહે સ્મૃતેર્મૂલાભાવાદ્દુર્બલત્વે ઽપ્યનુમાનસ્ય વ્યાપ્તિમૂલત્વેન પ્રાબલ્યાત્તેન વિરુધ્યત ઇતિ પ્રત્યુદાહરણેન પૂર્વપક્ષયતિ-#ન વિલક્ષણત્વાદિતિ ।
પૂર્વોત્તરપક્ષયોઃ સમન્વયાસિદ્ધિ, તત્સિદ્ધિશ્ચેતિ પૂર્વવત્ફલમ્ ।
જગન્ન બ્રહ્મપ્રકૃતિકં, તદ્વિલક્ષણત્વાત્, યદ્યદ્વિલક્ષણં તન્ન તત્પ્રકૃતિકં, યથા મૃદ્વિલક્ષણા રુચકાદય ઇત્યર્થઃ ।
સુખદુઃખમોહાઃ સત્ત્વરજસ્તમાંસિ ।
તથા ચ જગત્ સુખદુઃખમોહાત્મકં સામાન્યપ્રકૃતિકં, તદન્વિતત્વાત્, યદિત્થં તત્તથા યથા મૃદન્વિતા ઘટાદય ઇત્યાહ-#મૃદૈવેતિ ।
વિલક્ષણત્વં સાધયતિ-#બ્રહ્મવિલક્ષણત્વં ચેતિ ।
યથા હિ એક એવ સ્ત્રીપિણ્ડઃ પતિસપત્ન્યુપપતીનાં પ્રીતિપરિતાપવિષાદાદીન્કરોતિ, એવમન્યે ઽપિ ભાવા દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
તત્ર પ્રીતિઃ સુખં, પરિતાપઃ શોકઃ, વિષાદો ભ્રમઃ, આદિપદાદ્રાગાદિગ્રહઃ ।
ઉભયોશ્ચેતનત્વેન સામ્યાદુપકાર્યોપકારકભાવો ન સ્યાદિત્યયુક્તં, સ્વામિભૃત્યયોર્વ્યભિચારાદિતિ શઙ્કતે-#નનુ ચેતનમપીતિ ।
ભૃત્યદેહસ્યૈવ સ્વામિચેતનોપકારકત્વાન્ન વ્યભિચાર ઇત્યાહ-#નેત્યાદિના ।
ઉત્કર્ષાપકર્ષશૂન્યત્વાચ્ચેતનાનાં મિથો નોપકારકત્વમિત્યાહ-#નિરતિશયા ઇતિ ।
તસ્માદુપકારકત્વાત્ ।
શ્રુતચેતનપ્રકૃતિકત્વબલેન જગચ્ચેતનમેવેત્યેકદેશિમતમુત્થાપયતિ-#યો ઽપીતિ ।
ઘટાદેશ્ચેતનત્વમનુપલબ્ધિબાધિતમિત્યત આહ-#અવિભાવનં ત્વિતિ ।
અન્તઃકરણાન્યપરિણામત્વાત્સતો ઽપિ ચૈતન્યસ્યાનુપલબ્ધિરિત્યર્થ ।
અન્તઃકરણાદન્યસ્ય વૃત્ત્યુપરાગદશાયામેવ ચૈતન્યાભિવ્યક્તિર્નાન્યદેતિ ભાવઃ ।
વૃત્ત્યભાવે ચૈતન્યાનભિવ્યક્તૌ દૃષ્ટાન્તઃ-#યથેતિ ।
આત્માનાત્મનોશ્ચેતનત્વે સ્વસ્વામિભાવઃ કુત ઇત્યત આહ-#એતસ્માદેવેતિ ।
સામ્યે ઽપિ પ્રાતિસ્વિકસ્વરૂપવિશેષાત્ શેષિત્વે દૃષ્ટાન્તઃ-#યથા ચેતિ ।
ચેતનાચેતનભેદઃ કથમિત્યત આહ-#પ્રવિભાગેતિ ।
ચૈતન્યાભિવ્યક્ત્યનભિવ્યક્તિભ્યામિત્યર્થઃ ।
સર્વસ્ય ચેતનત્વમેકદેશ્યુક્તમઙ્ગીકૃત્ય સાંખ્યઃ પરિહરતિ-#તેનાપિ કથઞ્ચિદિતિ ।
અઙ્ગીકારં ત્યક્ત્વા સૂત્રશેષેણ પરિહરતિ-#ન ચેત્યાદિના ।
ઇતરચ્ચેતનાચેતનત્વરૂપમ્ ।
વૈલક્ષણ્યં તથાત્વશબ્દાર્થઃ ।
શ્રુતાર્થાપત્તિઃ શબ્દેન બાધ્યેતિ ભાવઃ ॥4॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.3.4
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.3.5ઃ
અભિમાનિવ્યપદેશસ્ તુ વિશેષાનુગતિભ્યામ્

શ્રુતિસાહાય્યાન્ન બાધ્યેત્યુત્તરસૂત્રવ્યાવર્ત્યં શઙ્કતે-#નન્વિતિ ।
મૃદાદીનાં વક્તૃત્વાદિશ્રુતેસ્તદભિમાનિવિષયત્વાત્, તથા ઽવિજ્ઞાનં ચાવિજ્ઞાનં ચઽઇતિ ચેતનાચેતનવિભાગશબ્દસ્યોપચરિતાર્થત્વં ન યુક્તમિતિ સાંખ્યઃ સમાધત્તે-#અભિમાનીતિ ।
સંવદનં વિવાદઃ ।
ન ભૂતમાત્રમિન્દ્રિયમાત્રં વા ચેતનત્વેન વ્યપદિશ્યતે ।
લોકવેદપ્રસિદ્ધવિભાગબાધાયોગાદિત્યર્થઃ ।
વિશેષપદસ્યાર્થાન્તરમાહ-#અપિ ચેતિ ।
અહંશ્રેયસે સ્વસ્વશ્રેષ્ઠત્વાય પ્રાણા વિવદમાના ઇત્યુક્તપ્રાણાનાં ચેતનવાચિદેવતાપદેન વિશેષિતત્વાત્ પ્રાણાદિપદૈરભિમાનિવ્યપદેશ ઇત્યર્થઃ ।
પ્રાણે નિઃશ્રેયસં શ્રૈષ્ઠ્યં વિદિત્વા પ્રાણાધીના જાતા ઇત્યર્થઃ ।
અનુગતિં બહુધા વ્યાચષ્ટે-#અનુગતાશ્ચેતિ ।
તસ્મૈ પ્રાણાય, બલિહરણં વાગાદિભિઃ સ્વીયવસિષ્ઠત્વાદિગુણસમર્પણં કૃતમ્ ।
તેજઆદિનામીક્ષણં ત્વયૈવેક્ષત્યધિકરણે ચેતનનિષ્ઠતયા વ્યાખ્યાતં દ્રષ્ટવ્યમિત્યર્થઃ ।
યસ્માન્નાસ્તિ જગતશ્ચેતનત્વં તસ્માદિતિ પૂર્વપક્ષોપસંહારઃ ॥5॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.3.5
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.3.6ઃ
દૃશ્યતે તુ

કિં યત્કિઞ્ચિદ્વૈલક્ષણ્યં હેતુઃ, બહુવૈલક્ષણ્યં વા ।
આદ્યે વ્યભિચારમાહ-#નાયમેકાન્તઃ ।
દૃશ્યતે હીતિ ।
હેતોરસત્ત્વાન્ન વ્યભિચાર ઇતિ શઙ્કતે-#નન્વિતિ ।
યત્કિઞ્ચિદ્વૈલક્ષણ્યમસ્તીતિ વ્યભિચાર ઇત્યાહ-#ઉચ્યત ઇતિ ।
શરીરસ્ય કેશાદીનાં ચ પ્રાણિત્વાપ્રાણિત્વરૂપં વૈલક્ષણ્યમસ્તીત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયે ઽપિ તત્રૈવ વ્યભિચારમાહ-#મહાનિતિ ।
પરિણામિકઃ ।
કેશાદીનાં સ્વગતપરિણામાત્મક ઇત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ યયોઃ પ્રકૃતિવિકારભાવસ્તયોઃ સાદૃશ્યં વદતા વક્તવ્યં કિમાત્યન્તિકં યત્કિઞ્ચિદ્વેતિ ।
આદ્યે દોષમાહ-#અત્યન્તેતિ ।
દ્વિતીયમાશઙ્ક્ય બ્રહ્મજગતોરપિ તત્સત્ત્વાત્પ્રકૃતિવિકૃતિત્વસિદ્ધિરિત્યાહ-#અથેત્યાદિના ।
વિલક્ષણત્વં વિકલ્પ્ય દૂષણાન્તરમાહ-#વિલક્ષણત્વેનેત્યાદિના ।
જગતિ સમસ્તસ્ય બ્રહ્મસ્વભાવસ્ય ચેતનત્વાદેરનનુવર્તનાન્ન બ્રહ્મકાર્યમિતિ પક્ષે સર્વસામ્યે પ્રકૃતિવિકારત્વમિત્યુક્તં સ્યાત્, તદસંગતમિત્યાહ-#પ્રથમ ઇતિ ।
તૃતીયે તુ દૃષ્ટાન્તાભાવ ઇતિ ।
નચ જગન્ન બ્રહ્મપ્રકૃતિકમચેતનત્વાદવિદ્યાવદિતિ દૃષ્ટાન્તો ઽસ્તીતિ વાચ્યં, અનાદિત્વસ્યોપાધિત્વાત્ ।
નચ ધ્વંસે સાધ્યાવ્યાપકતા, તસ્યાપિ કાર્યસંસ્કારાત્મકસ્ય ભાવત્વેન બ્રહ્મપ્રકૃતિકત્વાદભાવત્વાગ્રહે ચાનાદિભાવત્વસ્યોપાધિત્વાદિતિ ।
સંપ્રતિ કલ્પત્રયસાધારણં દોષમાહ-#આગમેતિ ।
પૂર્વોક્તમનૂદ્ય બ્રહ્મણઃ શુષ્કતર્કવિષયત્વાસંભવાન્ન તર્કેણાક્ષેપ ઇત્યાહ-#યત્તૂક્તમિત્યાદિના ।
લિઙ્ગસાદૃશ્યપદપ્રવૃત્તિનિમિત્તાનામભાવાદનુમાનોપમાનશબ્દાનામગોચરઃ ।
બ્રહ્મ લક્ષણયા વેદૈકવેદ્યમિત્યર્થઃ ।
એષા બ્રહ્મણિ મતિસ્તર્કેણ સ્વતન્ત્રેણ નાપનેયા ન સંપાદનીયા ।
યદ્વા કુતર્કેણ ન બાધનીયા ।
કુતાર્કિકાદન્યેનૈવ વેદવિદાચાર્યેણ પ્રોક્તા મતિઃ સુજ્ઞાનાયાનુભવાય ફલાય ભવતિ ।
હે પ્રેષ્ઠ, પ્રિયતમેતિ નચિકેતસં પ્રતિ મૃત્યોર્વચનમ્ ।
ઇયં વિવિધા સૃષ્ટિર્યતઃ આ સમન્તાદ્બભૂવ તં કો અદ્ધા સાક્ષાદ્વેદ ।
તિષ્ઠતુ વેદનં, ક ઇહ લોકે તં પ્રવોચત્ પ્રાવોચત્ ।
છાન્દસો દીર્ઘલોપઃ ।
યથાવદ્વક્તાપિ નાસ્તીત્યર્થઃ ।
પ્રભવં જન્મ ન વિદુઃ મમ સર્વાદિત્વેન જન્માભાવાત્ ।
મિષેણ મનનવિધિવ્યાજેન ।
શુષ્કઃ શ્રુત્યનપેક્ષઃ ।
શ્રુત્યા તત્ત્વે નિશ્ચિતે સત્યનુ પશ્ચાત્ પુરુષદોષસ્યાસંભાવનાદેર્નિરાસાય ગૃહીતઃ શ્રુત્યનુગૃહીતઃ ।
તમાહ-#સ્વપ્નાન્તેતિ ।
જીવસ્યાવસ્થાવતો દેહાદિપ્રપઞ્ચયુક્તસ્ય નિષ્પ્રપઞ્ચબ્રહ્મૈક્યમસંભવિ, દ્વૈતગ્રાહિપ્રામાણવિરોધાદ્બ્રહ્મણશ્ચાદ્વિતીયત્વમયુક્તમિત્યેવં શ્રૌતાર્થાસંભાવનાયાં, તન્નિરાસાય સર્વસ્વાસ્વસ્થાસ્વાત્મનો ઽનુગતસ્ય વ્યભિચારિણીભિરવસ્થાભિરનન્વાગતત્વમસંસ્પૃષ્ટત્વમવસ્થાનાં સ્વાભાવિકત્વે બ્રહ્મ્યૌષ્ણાવદાત્મવ્યભિચારાયોગાત્ સુષુપ્તૌ પ્રપઞ્ચભ્રાન્ત્યભાવે ઽસતા સોમ્યઽઇત્યુક્તાભેદદર્શનાન્નિષ્પ્રપઞ્ચબ્રહ્મૈક્યસંભવઃ, યથા ઘટાદયો મૃદભિન્નાસ્તથા જગદ્બ્રહ્માભિન્નં તજ્જત્વાદિત્યાદિસ્તર્ક આશ્રીયત ઇત્યર્થઃ ।
ઇતો ઽન્યાદૃશતર્કસ્યાત્ર બ્રહ્મણ્યપ્રવેશાદસ્ય ચાનુકૂલત્વાન્ન તર્કેણાક્ષેપાવકાશ ઇતિ ભાવઃ ।
બ્રહ્મણિ શુષ્કતર્કસ્યાપ્રવેશઃ ।
સૂત્રસંમત ઇત્યાહ-#તર્કાપ્રતિષ્ઠાનાદિતિ ।
વિપ્રલમ્ભકત્વમપ્રમાપકત્વમ્ ।
યદુક્તં એકદેશિના સર્વસ્ય જગતશ્ચેતનત્વોક્તૌ વિભાગશ્રુત્યનુપપત્તિરિતિ દૂષણં સાંખ્યેન ।
તન્ન ।
તત્ર તેનૈકદેશિના વિભાગશ્રુતેશ્ચૈતન્યાભિવ્યક્ત્યનભિવ્યક્તિભ્યાં યોજયિતું શક્યત્વાત્ ।
સાંખ્યસ્ય ત્વિદં દૂષણં વજ્રલેપાયતે, પ્રધાનકાર્યત્વે સર્વસ્યાચેતનત્વેન ચેતનાચેતનકાર્યવિભાગાસંભવાદિત્યાહ-#યો ઽપીત્યાદિના ।
સિદ્ધાન્તે ચેતનાચેતનવૈલક્ષણ્યાઙ્ગીકારે કથં બ્રહ્મણઃ પ્રકૃતિત્વમિત્યત આહ-#પ્રત્યુક્તત્વાદિતિ ।
અપ્રયોજકત્વવ્યભિચારાભ્યાં નિરસ્તત્વાદિત્યર્થઃ ॥6॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.3.6
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.3.7ઃ
અસદ્ ઇતિ ચેન્ ન પ્રતિષેધમાત્રત્વાત્

કાર્યમુત્પત્તેઃ પ્રાગસદેવ સ્યાત્, સ્વવિરુદ્ધકારણાત્મના સત્ત્વાયોગાદિત્યપસિદ્ધાન્તાપત્તિમાશઙ્ક્ય મિથ્યાત્વાત્કાર્યસ્ય કાલત્રયે ઽપિ કારણાત્મના સત્ત્વમવિરુદ્ધમિતિ સમાધત્તે-#અસદિતિચેદિત્યાદિના ।
અસત્યાદિતિ સત્ત્વપ્રતિષેધો નિરર્થક ઇત્યર્થઃ ।
કાર્યસત્યત્વાભાવે શ્રુતિમાહ-#સર્વં તમિતિ ।
મિથ્યાત્વમજાનતઃ શઙ્કામનૂદ્ય પરિહરતિ-#નન્વિત્યાદિના ।
વિસ્તરેણ ચૈતદિતિ ।
મિથ્યાત્વમિત્યર્થઃ ॥7॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.3.7
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.3.8ઃ
અપીતૌ તદ્વત્પ્રસઙ્ગાદ્ અસમઞ્જસમ્

સત્કાર્યવાદસિદ્ધ્યર્થં કાર્યાભેદે કારણસ્યાપિ કાર્યવદશુદ્ધ્યાદિપ્રસઙ્ગ ઇતિ શઙ્કાસૂત્રં વ્યાચષ્ટે-#અત્રાહેતિ ।
પ્રતિસંસૃજ્યમાનપદસ્ય વ્યાખ્યા-#કારણેતિ ।
યથા જલે લીયમાનં લવણદ્રવ્યં જલં દૂષયતિ તદ્વદિત્યર્થઃ ।
સૂત્રસ્ય યોજનાન્તરમાહ-#અપિચેતિ ।
સર્વસ્ય કાર્યસ્યાપીતૌ કારણવદેકરૂપત્વપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ।
અર્થાન્તરમાહ-#અપિચેતિ ।
કર્માદીનામુત્પત્તિનિમિત્તાનાં પ્રલયે ઽપિ ભોક્તૃણામુત્પત્તૌ તદ્વદેવ મુક્તાનામપ્યુત્પત્તિપ્રસઙ્ગાદિત્યર્થઃ ।
શઙ્કાપૂર્વકં વ્યાખ્યાન્તરમાહ-#અથેતિ ।
યદિ લયકાલે ઽપિકાર્યં કારણાદ્વિભક્તં તર્હિ સ્થિતિકાલવલ્લયાભાવપ્રસઙ્ગાત્કાર્યેણ દ્વૈતાપત્તેશ્ચાસમઞ્જસમિદં દર્શનમિત્યર્થઃ ॥8॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.3.8
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.3.9ઃ
ન તુ દૃષ્ટાન્તભાવાત્

અપીતૌ જગત્ સ્વકારણં ન દૂષયતિ, કારણે લીનત્વાત્, મૃદાદિષુ નીલઘટાદિવદિતિ સિદ્ધાન્તસૂત્રં વ્યાચષ્ટે-#નૈવેત્યાદિના ।
અપિગચ્છત્ લીયમાનમ્ ।
વિભાગાવસ્થા સ્થિતિકાલઃ ।
#ત્વત્પક્ષસ્યેતિ ।
મધુરજલં લવણસ્યાકારણમિત્યદૃષ્ટાન્તઃ ।
કિઞ્ચ દૂષકત્વે કાર્યસ્ય સ્થિતિઃ સ્યાલ્લવણવદિત્યાહ-#અપીતિરેવેતિ ।
અસતિ કાર્યે તદ્ધર્મેણ કારણસ્ય યોગો ન સંભવતિ ।
ધર્મ્યસત્ત્વે ધર્માણામપ્યસત્ત્વાદિતિ ભાવઃ ।
નનુ સત્કાર્યવાદે લયે ઽપિ કાર્યસ્ય કારણાભેદેન સત્ત્વાદ્દૂષકત્વં સ્યાદિત્યત આહ-#અનન્યત્વે ઽપીતિ ।
કલ્પિતસ્યાધિષ્ઠાનધર્મવત્ત્વમભેદાન્ન ત્વધિષ્ઠાનસ્ય કલ્પિતકાર્યધર્મવત્ત્વં તસ્ય કાર્યાત્પૃથક્સત્ત્વાદિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચાપીતાવિતિ વિશેષણં વ્યર્થમિતિ પ્રતિબન્દ્યા સમાધત્તે-#અત્યલ્પં ચેતિ ।
પરિણામદૃષ્ટાન્તં વ્યાખ્યાય વિવર્તદૃષ્ટાન્તં વ્યાચષ્ટે-#અસ્તિ ચેતિ ।
માયાવ્યનુપાદાનમિત્યરુચ્યા દૃષ્ટાન્તાન્તરમાહ-#યથેતિ ।
અસ્ત્યેવ સ્વપ્નકાલે દૃષ્ટઃ સંસર્ગ ઇત્યત આહ-#પ્રબોધેતિ ।
જાગ્રત્સુષુપ્ત્યોઃ સ્વપ્નેનાત્મનો ઽસ્પર્શાત્ તત્કાલે ઽપ્યસ્પર્શ ઇત્યર્થઃ ।
યદ્યજ્ઞસ્ય જીવસ્યાવસ્થાભિરસંસર્ગસ્તદા સર્વજ્ઞસ્ય કિં વાચ્યમિતિ દાર્ષ્ટાન્તિકમાહ-#એવમિતિ ।
યદ્વા જાગજ્જન્મસ્થિતિલયા ઈશ્વરસ્યાવસ્થાત્રયમ્ ।
તદસઙ્ગિત્વે વૃદ્ધસંમતિમાહ-#અત્રોક્તમિતિ ।
યદા તત્ત્વમસીત્યુપદેશકાલે પ્રબુધ્યતે માયાનિદ્રાં ત્યજતિ તદા જન્મલયસ્થિત્યવસ્થાશૂન્યમદ્વૈતમીશ્વરમાત્મત્વેનાનુભવતીત્યર્થઃ ।
ફલિતમાહ-#તત્રેતિ ।
દ્વિતીયમસામઞ્જસ્યમનૂદ્ય તેનૈવ સૂત્રેણ પરિહરતિ-#યત્પુનરિતિ ।
સુષુપ્તાવજ્ઞાનસત્ત્વે પુનર્વિભાગોત્પત્તૌ ચ માનમાહ-#શ્રુતિશ્ચેતિ ।
સતિ બ્રહ્મણ્યેકીભૂય ન વિદુરિત્યજ્ઞાનોક્તિઃ ।
ઇહ સુષુપ્તેઃ પ્રાક્ પ્રબોધે યેન જાત્યાદિના વિભક્તા ભવન્તિ તદા પુનરુત્થાનકાલે તથૈવ ભવન્તીતિ વિભાગોક્તિઃ ।
નનુ સુષુપ્તૌ પુનર્વિભાગશક્ત્યજ્ઞાનસત્ત્વે ઽપિ સર્વપ્રલયે તત્સત્ત્વં કુત ઇત્યત આહ-#યથા હીતિ ।
યથા સુષુપ્તૌ પરમાત્મનિ સર્વકાર્યાણામવિભાગે ઽપિ પુનર્વિભાગહેત્વજ્ઞાનશક્તિરસ્તિ એવમપીતૌ મહાપ્રલયે ઽપિ મિથ્યાભૂતાજ્ઞાનસંબન્ધાત્પુનઃ સૃષ્ટિવિભાગશક્તિરનુમાસ્યતે ।
યતઃ સ્થિતાવિદાનીં મિથ્યાજ્ઞાનકાર્યો વિભાગવ્યવહારસ્તત્ત્વબોધાભાવાત્ સ્વપ્નવદબાધિતો દૃશ્યતે, અતઃ કાર્યદર્શનાત્કારણસત્ત્વસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
અજ્ઞાનાં જીવાનાં મહાપ્રલયે ઽપ્યજ્ઞાનશક્તિનિયમાત્પુનર્જન્મનિયમ ઇતિ ભાવઃ ।
#એતેનેતિ ।
જન્મકારણજ્ઞાનશક્ત્યભાવેનેત્યર્થઃ ॥9॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.3.9
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.3.10ઃ
સ્વપક્ષદોષાચ્ ચ

વૈલક્ષણ્યાદીનાં સાંખ્યપક્ષે ઽપિ દોષત્વાન્નાસ્માભિસ્તન્નિરાસપ્રયાસઃ કાર્ય ઇત્યાહ-#સ્વપક્ષેતિ ।
સૂત્રં વ્યાચષ્ટે-#સ્વેતિ ।
પ્રાદુઃષ્યુઃ પ્રાદુર્ભવેયુઃ ।
#અત એવેતિ ।
સત્યકાર્યસ્ય વિરુદ્ધકારણાત્મના સત્ત્વાયોગાત્ સાંખ્યસ્યૈવાયં દોષો ન કાર્યમિથ્યાત્વવાદિન ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।
ઽઅપીતૌઽઇતિ સૂત્રોક્તદોષચતુષ્ટયમાહ-#તથાપીતાવિતિ ।
કાર્યવત્પ્રધાનસ્ય રૂપાદિમત્ત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
ઇદં કર્માદિકમસ્યોપાદાનં ભોગ્યમસ્ય નેત્યનિયમઃ ।
બદ્ધમુક્તવ્યવસ્થા ચ ।
યદિ વ્યવસ્થાર્થં મુક્તાનાં ભેદાઃ સંઘાતવિશેષાઃ પ્રધાને લીયન્તે બદ્ધાનાં ભેદાસ્તુ ન લીયન્ત ઇત્યુચ્યતે તર્હ્યલીનાનાં પુરુષવત્કાર્યત્વવ્યાઘાત ઇત્યર્થઃ ॥10॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.3.10
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.3.11ઃ
તર્કાપ્રતિષ્ઠાનાદ્ અપ્ય્ અન્યથાનુમેયમ્ ઇતિ ચેદ્ એવમ્ અપ્ય્ અનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગઃ

કિઞ્ચ તર્કસ્ય સંભાવિતદોષત્વાત્તેન નિર્દેષવેદાન્તસમન્વયો ન બાધ્ય ઇત્યાહ-#તર્કાપ્રતિષ્ઠાનાદપીતિ ।
પુરુષમતીનાં વિચિત્રત્વે ઽપિ કપિલસ્ય સર્વજ્ઞત્વાત્તદીયતર્કે વિશ્વાસ ઇતિ શઙ્કતે-#અથેતિ ।
ઽકપિલો યદિ સર્વજ્ઞઃ કણાદો નેતિ કા પ્રમાઽઇતિ ન્યાયેન પરિહરતિ-#એવમપીતિ ।
સૂત્રમધ્યસ્થશઙ્કાભાગં વ્યાચષ્ટે-#અથોચ્યેતેતિ ।
વિલક્ષણત્વાદિતર્કાણામપ્રતિષ્ઠિતત્વે ઽપિ વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતાસંપન્નઃ કશ્ચિત્તર્કઃ પ્રતિષ્ઠિતો ભવિષ્યતિ તેન પ્રધાનમનુમેયમિત્યર્થઃ ।
નનુ સો ઽપ્યપ્રતિષ્ઠિતઃ તર્કજાતીયત્વાત્ વિલક્ષણત્વાદિવદિત્યત આહ-#નહીતિ ।
તર્કજાતીયત્વાદિતિ તર્કઃ પ્રતિષ્ઠિતો ન વા ।
આદ્યે ઽત્રૈવાપ્રતિષ્ઠિતત્વસાધ્યાભાવાદ્વયભિચારઃ ।
દ્વિતીયે ઽપિ ન સર્વતર્કાણામપ્રતિષ્ઠિતત્વં હેત્વભાવાદિત્યભિસંધિમાનાહ-#એતદપીતિ ।
કિઞ્ચાનાગતપાક ઇષ્ટસાધનં, પાકત્વાત્, અતીતપાકવદિત્યાદિષ્ટસાધનાનુમાનાત્મકતર્કસ્ય પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિવ્યવહારહેતુત્વાન્નાપ્રતિષ્ઠેત્યાહ-#સર્વતર્કેતિ ।
અધ્વા વિષયઃ પાકભોજનાદિર્વિષભક્ષણાદિશ્ચ, તત્સામાન્યેન પાકત્વાદિનાનાગતવિષયે પાકાદૌ સુખદુઃખહેતુત્વાનુમિત્યા પ્રવૃત્ત્યાદિરિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ પૂર્વોત્તરમીમાંસયોસ્તર્કેણૈવ વાક્યતાત્પર્યનિર્ણયસ્ય ક્રિયમાણત્વાત્તર્કઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇત્યાહ-#શ્રુત્યર્થેતિ ।
મનુરપિ કેષાઞ્ચિત્તર્કાણાં પ્રતિષ્ઠાં મન્યત ઇત્યાહ-#મનુરિતિ ।
ધર્મસ્ય શુદ્ધિરધર્માદ્ભેદનિર્ણયઃ ।
કસ્યચિત્તર્કસ્યાપ્રતિષ્ઠિતત્વમઙ્ગીકરોતિ-#અયમેવેતિ ।
સર્વતર્કાણાં પ્રતિષ્ઠાયાં પૂર્વપક્ષ એવ ન સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
પૂર્વપક્ષતર્કવત્સિદ્ધાન્તતર્કો ઽપ્યપ્રતિષ્ઠિતઃ, તર્કત્વાવિશેષાદિતિ વદન્તમુપહસતિ-#નહીતિ ।
ક્વચિત્તર્કસ્ય પ્રતિષ્ઠાયામપિ જગત્કારણવિશેષે તર્કસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યં નાસ્તીતિ સૂત્રશેષં વ્યાચષ્ટે-#યદ્યપીત્યાદિના ।
અતિગમ્ભીરત્વં બ્રહ્મણો વેદાન્યમાનાગમ્યત્વમ્ ।
ભાવસ્ય જગત્કારણસ્ય યાથાત્મ્યમદ્વયત્વમ્ ।
મુક્તિનિબન્ધનં મુક્ત્યાલમ્બનમ્ ।
બ્રહ્મણો વેદાન્યમાનાગમ્યત્વં દર્શયતિ-#રૂપાદિતિ ।
અવિમોક્ષો મુક્ત્યભાવ ઇત્યર્થાન્તરમાહ-#અપિચેત્યાદિના ।
એકરૂપવસ્તુજ્ઞાનસ્ય સમ્યગ્જ્ઞાનત્વે ઽપિ તર્કજન્યત્વં કિં ન સ્યાદિત્યત આહ-#તત્રૈવં સતીતિ ।
તર્કોત્થજ્ઞાનાનાં મિથો વિપ્રતિપત્તેર્ન સમ્યગ્જ્ઞાનત્વમ્ ।
સમ્યગ્જ્ઞાને વિપ્રતિપત્ત્યયોગાદિત્યર્થઃ ।
એકરૂપેણાનવસ્થિતો વિષયો યસ્ય તત્તર્કપ્રભવં કથં સમ્યગ્જ્ઞાનં ભવેદિતિ યોજના ।
નનુ સાંખ્યસ્ય શ્રેષ્ઠત્વાત્તઞ્જ્ઞાનં સમ્યગિત્યાશઙ્ક્ય હેત્વસિદ્ધિમાહ-#નચ પ્રધાનેતિ ।
નનુ સર્વતાર્કિકૈર્મિલિત્વા નિશ્ચિતતર્કોત્થા મતિર્મુક્તિહેતુરિત્યત આહ-#નચ શક્યન્ત ઇતિ ।
તસ્માત્ તર્કોત્થજ્ઞાનાન્મુક્ત્યયોગાત્ તર્કેણ વેદાન્તસમન્વયબાધો ન યુક્તઃ, તદ્બાધે સમ્યગ્જ્ઞાનાલાભેનાનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગાદિતિ સૂત્રાંશાર્થમુપસંહરતિ-#અતો ઽન્યત્રેતિ ।
સમન્વયસ્ય તર્કેણાવિરોધે ફલિતમધિકરણાર્થમુપસંહરતિ-#અત આગમેતિ ॥11॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.3.11
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.4.12ઃ
એતેન શિષ્ટાપરિગ્રહા અપિ વ્યાખ્યાતાઃ

બ્રહ્મ જગદુપાદાનમિતિ બ્રુવન્ વેદાન્તસમન્વયો વિષયઃ ।
સ કિં યદ્વિભુ તન્ન દ્રવ્યોપાદાનમિતિ વૈશેષિકાદિન્યાયેન વિરુધ્યતે ન વેતિ સંદેહે સાંખ્યવૃદ્ધાનાં તર્કાકુશલમતિત્વે ઽપિ વૈશેષિકાદીનાં તર્કમતિકુશલત્વપ્રસિદ્ધેસ્તદીયન્યાયસ્યાબાધિતત્વાદ્વિરુધ્યત ઇતિ પ્રત્યુદાહરણેન પ્રાપ્તે ઽતિદિશતિ-#એતેનેતિ ।
ફલં પૂર્વવત્ ।
નનુ સાંખ્યમતસ્યોપદેશસ્તાર્કિકમતસ્યાતિદેશઃ કિમિતિ કૃતો વૈપરીત્યસ્યાપિ સંભવાદિત્યાશઙ્ક્ય પૂર્વોત્તરાધિકરણયોરુપદેશાતિદેશભાવે કારણમાહ-#વૈદિકસ્યેતિ ।
સત્કાર્યત્વાત્માસઙ્ગત્વસ્વપ્રકાશત્વાદ્યંશૈર્વેદાન્તશાસ્ત્રસ્ય પ્રત્યાસન્નઃ ।
પ્રધાનવાદઃ શિષ્ટૈર્દેબલાદિભિઃ સત્કાર્યત્વાંશેન સ્વીકૃત ઇતિ પ્રબલત્વાદુપદેશઃ ।
અણ્વાદિવાદાનાં નિર્મૂલત્વેન દુર્બલત્વેન દુર્બલત્વાદતિદેશ ઇતિ ભાવઃ ।
કિં નિરાકરણકારણમિતિ પ્રષ્ટવ્યં નાસ્તીત્યાહ-#તુલ્યત્વાદિતિ ।
કારણમેવાહ-#તુલ્યમિતિ ।
યદુક્તં વિભુત્વાન્ન દ્રવ્યોપાદાનં બ્રહ્મેતિ, તત્ર પક્ષસાધકત્વેન શ્રુતેરુપજીવ્યત્વાત્તયા બાધઃ ।
મહાપરિમાણવત્ત્વસ્ય સર્વસંયોગિકત્વરૂપવિભુત્વસ્ય નિર્ગુણે બ્રહ્મણ્યસિદ્ધેશ્ચેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અતઃ સમન્વયસ્ય તાર્કિકન્યાયેન ન વિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥12॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.4.12
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.5.13ઃ
ભોક્ત્રાપત્તેર્ અવિભાગશ્ ચેત્ સ્યાલ્ લોકવત્

અદ્વિતીયાદ્બ્રહ્મણો જગત્સર્ગાદિવાદી વેદાન્તસમન્વયો વિષયઃ ।
સ કિં યન્મિથો ભિન્નં તન્નાદ્વિતીયકારણાભિન્નં યથા મૃત્તન્તુજૌ ઘટપઠાવિતિ તર્કસહિતભેદપ્રત્યક્ષાદિના વિરુધ્યતે ન વેતિ સંદેહે બ્રહ્મણિ તર્કસ્યાપ્રતિષ્ઠિતત્વે ઽપિ જગદ્ભેદે પ્રતિષ્ઠિતત્વાદ્વિરુધ્યત ઇતિ પૂર્વપક્ષયતિ-#ભોક્રાપત્તેરિતિ ।
વિરોધાદદ્વૈતાસિદ્ધિઃ પૂર્વપક્ષફલં, સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ ભેદઃ ।
અનપેક્ષશ્રુત્યાસ્વાર્થનિર્ણયાત્તર્કેણાક્ષેપો ન યુક્ત ઇત્યુક્તમિતિ શઙ્કતે-#યદ્યપીતિ ।
માનાન્તરાયોગ્યશ્રુત્યર્થે ભવત્યનાક્ષેપઃ ।
યસ્ત્વદ્વિતીયબ્રહ્માભેદાદ્ભૂજલાદીનામભેદો બ્રહ્મોપાદાનકત્વશ્રુતિવિષયઃ સ ઽઆદિત્યો યૂપઃઽઇત્યર્થવાદાર્થવન્માનાન્તરયોગ્ય એવેતિ દ્વૈતપ્રમાણેરપહ્રિયત ઇતિ સમાધત્તે-#તથાપીતિ ।
અન્યપરત્વં ગૌણાર્થકત્વમ્ ।
સ્વવિષયે જગદ્ભેદે તર્કસ્ય પ્રતિષ્ઠિતત્વાત્તેનાક્ષેપ ઇત્યાહ-#તર્કો ઽપીતિ ।
તર્કાદેર્દ્વૈતે પ્રામાણ્યે ઽપિ તતઃ સમન્વયવિરોધે કિમાયાતમિતિ શઙ્કતે-#કિમત ઇતિ ।
પૂર્વપક્ષી સમાધત્તે-#અત ઇતિ ।
તર્કાદેઃ પ્રામાણ્યાત્ દ્વૈતબાધકત્વં શ્રુતેરયુક્તમિત્યદ્વૈતસમન્વયબાધો યુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
ઇયમર્થં શઙ્કાપૂર્વકં સ્ફુટયતિ-#કથમિત્યાદિના ।
નનુ ભોક્તૃભોગ્યયોર્મિથ એકત્વં કેનોક્તમિત્યાશઙ્ક્ય શ્રુતાર્થાપત્ત્યેત્યાહ-#તયોશ્ચેતિ ।
તયોરેકબ્રહ્માભેદશ્રવણાદેકત્વં કલ્પ્યતે, એકસ્માદભિન્નયોર્ભેદે એકસ્યાપિ ભેદાપત્તેઃ ।
તતશ્ચ ભેદો બાધ્યેતેત્યર્થઃ ।
ઇષ્ટાપત્તિં વારયતિ-#ન ચાસ્યેતિ ।
શ્રુતેર્ગૌણાર્થત્વેન સાવકાશત્વાન્નિરવકાશદ્વૈતમાનબાધો ન યુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
નનુ વિભાગસ્યાધુનિકત્વાદનદ્યાદ્વૈતશ્રુત્યા બાધ ઇત્યત આહ-#યથેતિ ।
અતીતાનાગતકાલૌ ભોક્ત્રાદિવિભાગાશ્રયૌ, કાલત્વાત્, વર્તમાનકાલવદિત્યનુમાનાદ્વિભાગો ઽનાદ્યનન્ત ઇત્યર્થઃ ।
એવં પ્રાપ્તે પરિણામદૃષ્ટાન્તેનાપાતતઃ સિદ્ધાન્તમાહ-#સ્યાલ્લોકવદિતિ ।
દૃષ્ટાન્તે ઽપિ કથમેકસમુદ્રાભિન્નાનાં પરિણામાનાં મિથો ભેદઃ, કથં વા તેષાં ભેદે સત્યેકસ્માદભિન્નત્વમિત્યાશઙ્ક્ય ન હિ દૃષ્ટેનુપપત્તિરિતિ ન્યાયેનાહ-#નચેતિ ।
એવં ભોક્તૃભોગ્યયોર્મિથો ભેદો બ્રહ્માભેદશ્ચેત્યાહ-#એવમિહેતિ ।
જીવસ્ય બ્રહ્મવિકારત્વાભાવાદ્દૃષ્ટાન્તવૈષમ્યમિતિ શઙ્કતે-#યદ્યપીતિ ।
ઔપાધિકં જન્માસ્તીતિ તરઙ્ગાદિસામ્યમાહ-#તથાપીતિ ।
વિભાગો જન્મ ।
યદ્વા તથાપીતિશબ્દેનૈવોક્તઃ પરિહારઃ ।
નનુ ભોક્તુઃ પ્રતિદેહં વિભાગઃ કથમિત્યત આહ-#કાર્યમનુપ્રવિષ્ટસ્યેતિ ।
ઔપાધિકવિભાગે ફલિતમુપસંહરતિ-#ઇત્યત ઇતિ ।
એકબ્રહ્મભિન્નત્વે ઽપિ ભોક્ત્રાદેસ્તરઙ્ગાદિવદ્ભેદાઙ્ગીકારાન્ન દ્વૈતમાનેનાદ્વૈતસમન્વયસ્ય વિરોધ ઇત્યર્થઃ ॥13॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.5.13
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.6.14ઃ
તદનન્યત્વમ્ આરમ્ભણશબ્દાદિભ્યઃ

પૂર્વસ્મિન્નેવ પૂર્વપક્ષે વિવર્તવાદેન મુખ્યં સમાધાનમાહ-#તદાનન્યત્વમિતિ ।
સમાનવિષયત્વં સંગતિં વદન્નુભયોઃ પરિહારયોઃ પરિણામવિવર્તાશ્રયત્વેનાર્થભેદમાહ-#અભ્યુપગમ્યેતિ ।
પ્રત્યક્ષાદીનામ ઉત્સર્ગિકપ્રામાણ્યમઙ્ગીકૃત્ય સ્થૂલબુદ્ધિસમાધાનાર્થં પરિણામદૃષ્ટાન્તેન ભેદાભેદાવુક્તૌ, સંપ્રત્યઙ્ગીકૃતં પ્રામાણ્યં, તત્ત્વાવેદકત્વાત્પ્રચ્યાવ્ય વ્યાવહારિકત્વે સ્થાપ્યતે, તથાચ મિથ્યાદ્વૈતગ્રાહિપ્રમાણૈરદ્વૈતશ્રુતેર્ન બાધઃ, એકસ્યાં રજ્જ્વાં દણ્ડસ્રગાદિદ્વૈતદર્શનાદિત્યયં મુખ્યઃ પરિહાર ઇતિ ભાવઃ ।
એવમદ્વૈતસમન્વયસ્યાવિરોધાર્થં દ્વૈતસ્ય મિથ્યાત્વં સાધયતિ-#યસ્માત્તયોરિતિ ।
સ્વરૂપૈક્યે કાર્યકારણત્વવ્યાઘાત ઇત્યત આહ-#વ્યતિરેકેણેતિ ।
કારણાત્પૃથક્સત્ત્વશૂન્યત્વં કાર્યસ્ય સાધ્યતે નૈક્યમિત્યર્થઃ ।
વાગારભ્યં નામમાત્રં વિકારો ન કારણાત્પૃથગસ્તીત્યેવકારાર્થ ઇતિ શ્રુતિં યોજયતિ-#એતદુક્તમિતિ ।
આરમ્ભણશબ્દાર્થાન્તરમાહ-#પુનશ્ચેતિ ।
અપાગાદગ્નિત્વમપગતં કારણમાત્રત્વાત્ ।
ત્રીણિ તેજોબન્નાનાં રૂપાણિ રૂપતન્માત્રાત્મકાનિ સત્યમ્ ।
તેષામપિ સન્માત્રત્વાત્સદેવ શિષ્યત ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
જીવગજતોર્બ્રહ્માન્યત્વે પ્રતિજ્ઞાબાધ ઇત્યાહ-#ન ચાન્યથેતિ ।
તયોરનન્યત્વે ક્રમેણ દૃષ્ટાન્તાવાહ-#તસ્માદ્યથેતિ ।
પ્રતિજ્ઞાબલાદિત્યર્થઃ ।
દૃષ્ટં પ્રાતીતિકં નષ્ટમનિત્યં યત્સ્વરૂપં તદ્રૂપેણાનુપાખ્યત્વાત્સત્તાસ્ફૂર્તિશૂન્યત્વાદનન્યત્વમિતિ સંબન્ધઃ ।
શુદ્ધાદ્વૈતં સ્વમતમુક્ત્વા ભેદાભેદમતમુત્થાપયતિ-#નન્વિતિ ।
અનેકાભિઃ શક્તિભિસ્તદધીનપ્રકૃતિભિઃ પરિણામૈર્યુક્તમિત્યર્થઃ ।
ભેદાભેદમતે સર્વવ્યવસ્થાસિદ્ધિરત્યન્તાભેદે દ્વૈતમાનબાધ ઇત્યભિમન્યમાનો દૂષયતિ-#નૈવં સ્યાદિતિ ।
એવકારવાચારમ્ભણશબ્દાભ્યાં વિકારસત્તાનિષેધાત્પરિણામવાદઃ શ્રુતિબાહ્ય ઇત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ સંસારસ્ય સત્યત્વે તદ્વિશિષ્ટસ્ય જીવસ્ય બ્રહ્મૈક્યોપદેશો ન સ્યાદ્વિરોધાદિત્યાહ-#સ આત્મેતિ ।
એકત્વં જ્ઞાનકર્મસમુચ્ચયસાધ્યમિત્યુપદેશાર્થમિત્યાશઙ્ક્યા અસીતિપદવિરોધાન્મૈવમિત્યાહ-#સ્વયમિતિ ।
અતસ્તત્ત્વજ્ઞાનબાધ્યત્વાત્સંસારિત્વં મિથ્યેત્યાહ-#અતશ્ચેતિ ।
સ્વતઃ-સિદ્ધોપદેશાદિત્યર્થઃ ।
યદુક્તં વ્યવહારાર્થં નાનાત્વં સત્યમિતિ, તત્કિં જ્ઞાનાદૂર્ધ્વં વ્યવહારાર્થં પ્રાગ્વા ।
નાદ્ય ઇત્યાહ-#બાધિતે ચેતિ ।
સ્વભાવો ઽત્રાવિદ્યા તયા કૃતઃ સ્વાભાવિકઃ ।
જ્ઞાનાદૂર્ધ્વં પ્રમાતૃત્વાદિવ્યવહારસ્યાભાવાન્નાનાત્વં ન કલ્પ્યમિત્યર્થઃ ।
ન દ્વિતીયઃ, જ્ઞાનાત્પ્રાક્કલ્પિતનાનાત્વેન વ્યવહારોપપત્તૌ નાનાત્વસ્ય સત્યત્વાસિદ્ધેઃ ।
યત્તુ પ્રમાતૃત્વાદિવ્યવહારઃ સત્ય એવ મોક્ષાવસ્થાયાં નિવર્તત ઇતિ, તન્નેત્યાહ-#ન ચાયમિતિ ।
સંસારસત્યત્વે તદવસ્થાયાં જીવસ્ય બ્રહ્મત્વં ન સ્યાત્, ભેદાભેદયોરેકદૈકત્ર વિરોધાત્ ।
અતો ઽસંસારિબ્રહ્માભેદસ્ય સદાતનત્વાવગમાત્સંસારો ઽપિ મિથ્યૈવેત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ યથા લોકે કશ્ચિત્ તસ્કરબુદ્ધ્યા ભટૈર્ગૃહીતો ઽનૃતવાદી ચેત્તપ્તપરશું ગૃહ્ણાતિ સ દહ્યતે બધ્યતે ચ, તથા નાનાત્વવાદી દહ્યતે સત્યવાદી ચેન્ન દહ્યતે મુચ્યતે ચ ।
તથૈતદાત્મ્યમિદં સર્વમિત્યેકત્વદર્શી મુચ્યત ઇતિ શ્રુતદૃષ્ટાન્તેનૈકત્વં સત્યં નાનાત્વં મિથ્યેત્યાહ-#તસ્કરેતિ ।
વ્યવહારગોચરો નાનાત્વવ્યવહારાશ્રયઃ ।
નાનાત્વનિન્દયાપ્યેકત્વમેવ સત્યમિત્યાહ-#મૃત્યોરિતિ ।
કિઞ્ચાસ્મિન્ભેદાભેદમતે જીવસ્ય બ્રહ્માભેદજ્ઞાનાદ્ભેદજ્ઞાનનિવૃત્તેર્મુક્તિરિષ્ટા સા ન યુક્તા, ભેદજ્ઞાનસ્ય ભ્રમત્વાનભ્યુપગમાત્, પ્રમાયાઃ પ્રમાન્તરાબાધ્યત્વાદિત્યાહ-#ન ચાસ્મિન્નિતિ ।
વૈપરીત્યસ્યાપિ સંભવાદિતિ ભાવઃ ।
ઇદાનીં પ્રત્યક્ષાદિપ્રામાણ્યાન્યથાનુપપત્ત્યા નાનાત્વસ્ય સત્યત્વમિતિ પૂર્વપક્ષબીજમુદ્ઘાટયતિ-#નન્વિત્યાદિના ।
એકત્વસ્યૈકાન્તઃ કૈવલ્યમ્ ।
વ્યાહન્યેરન્નપ્રમાણાનિ સ્યુઃ ।
ઉપજીવ્યપ્રત્યક્ષાદિપ્રામાણ્યાય વેદાન્તાનાં ભેદાભેદપરત્વમુચિતમિતિ ભાવઃ ।
નનુ કર્મકારકાણાં યજમાનાદીનાં વિદ્યાકારકાણાં શિષ્યાદીનાં ચ કલ્પિતભેદમાશ્રિત્ય કર્મજ્ઞાનકાણ્ડયોઃ પ્રવૃત્તેઃ સ્વપ્રમેયસ્ય ધર્માદેરબાધાત્પ્રામાણ્યમવ્યાહતમિત્યાશઙ્ક્યાહ-#કથં ચાનૃતેનેતિ ।
ધૂલિકલ્પિતધૂમેનાનુમિતસ્ય વહ્નેરિવ પ્રમેયબાધાપત્તેરિતિ ભાવઃ ।
તત્ર દ્વૈતવિષયે પ્રત્યક્ષાદીનાં યાવદ્બાધં વ્યાવહારિકં પ્રામાણ્યમુપપદ્યત ઇત્યાહ-#અત્રોચ્યત ઇત્યાદિના ।
સત્યત્વં બાધાભાવઃ ।
બાધો મિથ્યાત્વનિશ્ચયઃ ।
વસ્તુતો મિથ્યાત્વે ઽપિ વિકારેષુ તન્નિશ્ચયાભાવેન પ્રત્યક્ષાદિવ્યવહારોપપત્તાવુક્તદૃષ્ટાન્તં વિવૃણોતિ-#યથા સુપ્તસ્ય પ્રાકૃતસ્યેતિ ।
એવં દ્વૈતપ્રમાણાનાં વ્યવહારકાલે બાધશૂન્યાર્થબોધકત્વં વ્યાવહારિકં પ્રામાણ્યમુપપાદ્ય દ્વૈતપ્રમાણાનાં વેદાન્તાનાં સર્વકાલેષુ બાધશૂન્યબ્રહ્મબોધકત્વં તાત્ત્વિકં પ્રામાણ્યમુપપાદયિતુમુક્તશઙ્કામનુવદતિ-#કથં ત્વસત્યેનેતિ ।
કિમસત્યાત્સત્યં ન જાયતે, કિમુત સત્યસ્ય જ્ઞાનં ન ।
આદ્ય ઇષ્ટ એવ ।
નહિ વયં વાક્યોત્થજ્ઞાનં સત્યમિત્યઙ્ગીકુર્મઃ ।
અઙ્ગીકૃત્યાપિ દૃષ્ટાન્તમાહ-#નૈષ દોષ ઇતિ ।
સર્પેણાદષ્ટસ્યાપિ દષ્ટત્વભ્રાન્તિકલ્પિતવિષાત્સત્યમરણમૂર્ચ્છાદિદર્શનાદસત્યાત્ સત્યં ન જાયત ઇત્યનિયમ ઇત્યર્થઃ ।
દૃષ્ટાન્તાન્તરમાહ-#સ્વપ્નેતિ ।
અસત્યાત્સર્પોદરાદેઃ સત્યસ્ય દંશનસ્નાનાદિજ્ઞાનસ્ય કાર્યસ્ય દર્શનાદ્વ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ ।
યથાશ્રુતમાદાય શઙ્કતે-#તત્કાર્યમપીતિ ।
ઉક્તમર્થં પ્રકટયતિ-#તત્ર બ્રૂમ ઇત્યાદિના ।
અવગતિર્વૃત્તિઃ ઘટાદિવત્સત્યાપિ પ્રાતિભાસિકસ્વપ્નદૃષ્ટવસ્તુનઃ ફલં ચૈતન્યં વા વૃત્ત્યભિવ્યક્તમવગતિશબ્દાર્થઃ ।
પ્રસઙ્ગાદ્દેહાત્મવાદો ઽપિ નિરસ્ત ઇત્યાહ-#એતેનેતિ ।
સ્વપ્નસ્થાવગતેઃ સ્વપ્નદેહધર્મત્વ ઉત્થિતસ્ય મયા તાદૃશઃ સ્વપ્નો ઽવગત ઇત્યબાધિતાવગતિપ્રતિસંધાનં ન સ્યાત્ ।
અતો દેહભેદે ઽપ્યનુસંધાનદર્શનાદ્દેહાન્યો ઽનુસંધાતેત્યર્થઃ ।
અસત્યાત્સત્યસ્ય જ્ઞાનં ન જાયત ઇતિ દ્વિતીયનિયમસ્ય શ્રુત્યા વ્યભિચારમાહ-#તથાચ શ્રુતિરિતિ ।
નચ સ્ત્રિયો મિથ્યાત્વે ઽપિ તદ્દર્શનાત્સત્યાદેવ સત્યાયાઃ સમૃત્ધેર્જ્ઞાનમિતિ વાચ્યમ્, વિષયવિશિષ્ટત્વેન દર્શનસ્યાપિ મિથ્યાત્વાત્પ્રકૃતે ઽપિ સત્યે બ્રહ્મણિ મિથ્યાવેદાનુગતચૈતન્યાઞ્જ્ઞાનસંભવાચ્ચેતિ ભાવઃ ।
અસત્યાત્સત્યસ્યેષ્ટસ્ય જ્ઞાનમુક્ત્વાનિષ્ટસ્ય જ્ઞાનમાહ-#તથેતિ ।
અસત્યાત્સત્યસ્ય જ્ઞાને દૃષ્ટાન્તાન્તરમાહ-#તથાકારાદીતિ ।
રેખાસ્વકારત્વાદિભ્રાન્ત્યા સત્યા અકારાદયો જ્ઞાયન્ત ઇતિ પ્રસિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
એવમસત્યાત્સત્યસ્ય જન્મોક્ત્યા તદર્થક્રિયાકારિ તત્સત્યમિતિ નિયમો ભગ્નઃ, અનૃતાત્સત્યસ્ય જ્ઞાનોક્ત્યા યદનૃતકરણગમ્યં તદ્બાધ્યં કૂટલિઙ્ગાનુમિતવહ્નિવદિતિ વ્યાપ્તિર્ભગ્ના ।
તથા ચ કલ્પિતાનામપિ વેદાન્તાનાં સત્યબ્રહ્મબોધકત્વં સંભવતીતિ તાત્ત્વિકં પ્રામાણ્યમિતિ ભાવઃ ।
યદુક્તં એકત્વનાનાત્વવ્યવહારસિદ્ધયે ઉભયં સત્યમિતિ, તન્ન ।
ભેદસ્ય લોકસિદ્ધસ્યાપૂર્વફલવદભેદવિરોધેન સત્યત્વકલ્પનાયોગાત્ ।
કિઞ્ચ યદ્યુભયોરેકદા વ્યવહારઃ સ્યાત્ તદા સ્યાદપિ સત્યત્વમ્ ।
નૈવમસ્તિ ।

એકત્વજ્ઞાનેન ચરમેણાનપેક્ષેણ નાનાત્વસ્ય નિઃશેષં બાધાત્, શુક્તિજ્ઞાનેનેવ રજતસ્યેત્યાહ-#અપિ ચાન્ત્યમિતિ ।
નનૂપજીવ્યદ્વૈતપ્રમાણવિરોધાદેકત્વાવગતિર્નોત્પદ્યત ઇત્યત આહ-#ન ચેયમિતિ ।
તત્ કિલાત્મતત્ત્વમસ્ય પિતુર્વાક્યાત્ શ્વેતકેતુર્વિજ્ઞાતવાનિતિ જ્ઞાનોત્પત્તેઃ શ્રુતત્વાત્સામગ્રીસત્ત્વાચ્ચેત્યર્થઃ ।
વ્યાવહારિકગુરુશિષ્યાદિભેદમુપજીવ્ય જ્ઞાયમાનવાક્યાર્થાવગતેઃ પ્રત્યક્ષાદિગતં વ્યાવહારિકં પ્રામાણ્યમુપજીવ્યં, તચ્ચ પારમાર્થિકૈકત્વાવગત્યા ન વિરુધ્યતે ।
કિન્તુ તયા વિરોધાદનુપજીવ્યં પ્રત્યક્ષાદેસ્તાત્ત્વિકં પ્રામાણ્યં બાધ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
કિઞ્ચૈકત્વાવગતેઃ ફલવત્પ્રમાત્વાન્નિષ્ફલો દ્વૈતભ્રમો બાધ્ય ઇત્યાહ-#ન ચેયમિતિ ।
નનુ સર્વસ્ય દ્વૈતસ્ય મિથ્યાત્વે સ્વપ્નો મિથ્યા જાગ્રત સત્યમિત્યાદિર્લૌકિકો વ્યવહારઃ, સત્યં ચાનૃતં ચ સત્યમભવદિતિ વૈદિકશ્ચ કથમિત્યાશઙ્ક્ય યથા સ્વપ્ને ઇદં સત્યમિદમનૃતમિતિ તાત્કાલિકબાધાબાધાભ્યાં વ્યવહારસ્તથા દીર્ઘસ્વપ્નઽપીત્યુક્તસ્વપ્નદૃષ્ટાન્તં સ્મારયતિ-#પ્રાક્ચેતિ ।
વ્યવહારાર્થે નાનાત્વં સત્યમિતિ કલ્પનમસંગતમિત્યુપસંહરતિ-#તસ્માદિતિ ।
નેદં કલ્પિતં, કિન્તુ શ્રુતમિતિ શઙ્કતે-#નન્વિતિ ।
કાર્યકારણયોરનન્યત્વાંશે ઽયં દૃષ્ટાન્તઃ, ન પરિણામિત્વે, બ્રહ્મણઃ કૂટસ્થત્વશ્રુતિવિરોધાદિતિ પરિહરતિ-#નેત્યુચ્યત ઇતિ ।
સૃષ્ટૌ પરિણામિત્વં પ્રલયે તદ્રાહિત્ય ચ ક્રમેણાવિરુદ્ધમિતિ દૃષ્ટાન્તેન શઙ્કતે-#સ્થિતીતિ ।
કૂટસ્થસ્ય કદાચિદપિ વિક્રિયા ન યુક્તા કૂટસ્થત્વવ્યાઘાતાદિત્યાહ-#નેતિ ।
કૂટસ્થત્વાસિદ્ધિમાશઙ્ક્યાહ-#કૂટસ્થસ્યેતિ ।
કૂટસ્થસ્ય નિરવયવસ્ય પૂર્વરૂપત્યાગેનાવસ્થાન્તરાત્મકપરિણામાયોગાચ્છુક્તિરજતવદ્વિવર્ત એવ પ્રપઞ્ચ ઇતિ ભાવઃ ।
કિઞ્ચ નિષ્ફલસ્ય જગતઃ ફલવન્નિષ્પ્રપઞ્ચબ્રહ્મધીશેષત્વેનાનુવાદાન્ન સત્યતેત્યાહ-#નચ યથેત્યાદિના ।
ઽતં યથા યથોપાસતે તદેવ ભવતિઽઇતિ શ્રુતેર્બ્રહ્મણઃ પરિણામિત્વવિજ્ઞાનાત્તત્પ્રાપ્તિર્વિદુષઃ ફલમિત્યાશઙ્ક્યાહ-#નહિ પરિણામવત્ત્વેતિ ।
ઽબ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્ઽઇતિ શ્રુતકૂટસ્થનિત્યમોક્ષફલસંભવે દુઃખાનિત્યપરિણામિત્વફલકલ્પનાયોગાદિતિ ભાવઃ ।
નનુ પૂર્વં ઽજન્માદ્યસ્ય યતઃઽઇતિ ઈશ્વરકારણપ્રતિજ્ઞા કૃતા ।
અધુના તદનન્યત્વમિત્યન્તાભેદપ્રતિપાદને ઈશિત્રીશિતવ્યભેદાભાવાત્તદ્વિરોધઃ સ્યાદિતિ શઙ્કતે-#કૂટસ્થેતિ ।
કલ્પિતદ્વૈતમપેક્ષ્યેશ્વરત્વાદિકં પરમાર્થતો ઽનન્યત્વમિત્યવિરોધમાહ-#નેત્યાદિના ।
અવિદ્યાત્મકે ચિદાત્મનિ લીને નામરૂપે એવ બીજં તસ્ય વ્યાકરણં સ્થૂલાત્મના સૃષ્ટિસ્તદપેક્ષત્વાદીશ્વરત્વાદેર્ન વિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
સંગૃહીતાર્થં વિવૃણોતિ-#તસ્માદિત્યાદિના ।
તત્વાન્યત્વાભ્યામિતિ ।
નામરૂપયોરીશ્વરત્વં વક્યુમશક્યં જડત્વાત્ ।
નાપીશ્વરાદન્યત્વં કલ્પિતસ્ય પૃથક્સત્તાસ્ફૂર્ત્યોરભાવાદિત્યર્થઃ ।
સંસ્કારાત્મકનામરૂપયોરવિદ્યૈક્યવિવક્ષયા બ્રૂતે-#માયેતિ ।
નામરૂપે ચેદીશ્વરસ્યાત્મભૂતે તર્હીશ્વરો જડ ઇત્યત આહ-#તાભ્યામન્ય ઇતિ ।
અન્યત્વે વ્યાકરણે ચ શ્રુતિમાહ-#આકાશ ઇત્યાદિના ।
અવિદ્યાદ્યુપાધિના કલ્પિતભેદેન બિમ્બસ્થાનસ્યેશ્વરત્વં, પ્રતિબિમ્બભૂતાનાં જીવાનાં નિયમ્યત્વમિત્યાહ-#સ ચ સ્વાત્મભૂતાનિતિ ।
ન ચાત્ર નાનાજીવા ભાષ્યોક્તા ઇતિ ભ્રમિતવ્યં, બુદ્ધ્યાદિસંઘાતભેદેન ભેદોક્તેઃ ।
અવિદ્યાપ્રતિબિમ્બસ્ત્વેક એવ જીવ ઇત્યુક્તમ્ ।
પરમાર્થત ઈશ્વરત્વાદિદ્વૈતાભાવે શ્રુતિમાહ-#તથા ચેતિ ।
કથં તર્હિ કર્તૃત્વાદિકમિત્યત આહ-#સ્વભાવસ્ત્વિતિ ।
અનાદ્યવિદ્યૈવ કર્તૃત્વાદિરૂપેણ પ્રવર્તત ઇત્યર્થઃ ।
ભક્તાભક્તયોઃ પાપસુકૃતનાશકત્વાદીશ્વરસ્ય વાસ્તવમીશ્વરત્વમિત્યત આહ-#નાદત્ત ઇતિ ।
ન સંહરતીત્યર્થઃ ।
તેન સ્વરૂપજ્ઞાનાવરણેન કર્તાહમીશ્વરો મે નિયન્તેત્યેવં ભ્રમન્તિ ।
ઉક્તાર્થઃ સૂત્રકારસંમત ઇત્યાહ-#સૂત્રકારો ઽપીતિ ।
ન કેવલં લૌકિકવ્યવહારાર્થં પરિણામપ્રક્રિયાશ્રયણં કિન્તૂપાસનાર્થં ચેત્યાહ-#પરિણામપ્રક્રિયાં ચેતિ ।
તદુક્તમ્-ઽકૃપણાધીઃ પરિણામમુદીક્ષતે ક્ષયિતકલ્મષધીસ્તુ વિવર્તતામ્ઽઇતિ ॥14॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.6.14
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.6.15ઃ
ભાવે ચોપલબ્ધેઃ

એવં તદનન્યત્વે પ્રત્યક્ષાદિવિરોધં પરિહૃત્યાનુમાનમાહ-#ભાવે ચેતિ ।
કારણસ્ય ભાવે સત્ત્વે ઉપલબ્ધૌ ચ કાર્યસ્ય સત્ત્વાદુપલબ્ધેશ્ચાનન્યત્વમિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
ઘટો મૃદનન્યઃ, મૃત્સત્ત્વોપલબ્ધિક્ષણનિયતસત્ત્વોપલબ્ધિમત્ત્વાત્ મૃદ્વત્ ।
અન્યત્વે ઽપ્યયં હેતુઃ કિં ન સ્યાદિત્યપ્રયોજકત્વમાશઙ્ક્ય નિરસ્યતિ-#નચેતિ ।
મૃદ્ઘટયોરન્યત્વે ગવાશ્વયોરિવ હેતૂચ્છિત્તિઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
ગવશ્વયોર્નિમિત્તનૈમિત્તિકત્વાભાવાદ્ધેત્વભાવઃ ।
અતો મૃદ્ઘટયોસ્તેન હેતુના નિમિત્તાદિભાવઃ સિધ્યતિ નાનન્યત્વમિત્યર્થાન્તરતામાશઙ્કાયહ-#નચ કુલાલેતિ ।
ન ચોપાદાનોપાદેયભાવેનાર્થાન્તરતા, મૃદ્દૃષ્ટાન્તે તદ્ભાવાભાવે ઽપિ હેતુસત્ત્વાદન્યત્વે ગવાશ્વત્તદ્ભાવાયોગાચ્ચેતિ ભાવઃ ।
કુલાલઘટયોર્નિમિત્તાદિભાવે સત્યપ્યન્યત્વાત્, કુલાલસત્ત્વનિયતોપલબ્ધિર્ઘટસ્ય નૈવેત્યક્ષરાર્થઃ ।
યથાશ્રુતસૂત્રસ્થહેતોર્વ્યભિચારં શઙ્કતે-#નન્વિતિ ।
અગ્નિભાવ એવ ધૂમોપલબ્ધિરિતિ નિયમાત્મકો હેતુસ્તત્ર નાસ્તીત્યાહ-#નેતિ ।
અવિચ્છિન્નમૂલદીર્ધરેખાવસ્થધૂમે નિયમો ઽસ્તીતિ વ્યભિચાર ઇત્યાશઙ્કતે-#અથેતિ ।
તદ્ભાવનિયતભાવત્વે સતિ તદ્બુદ્ધ્યનુરક્તબુદ્ધિવિષયત્વસ્ય હેતોર્વિવક્ષિતત્વાન્ન વ્યભિચાર ઇત્યાહ-#નૈવમિતિ ।
આલોકબુદ્ધ્યનુરક્તબુદ્ધિગ્રાહ્યે રૂપે વ્યભિચારનિરાસાય સત્યન્તમ્ ।
આલોકાભાવે ઽપિ ઘટાદિરૂપસત્ત્વાન્ન વ્યભિચારઃ ।
ઉક્તધૂમવિશેષસ્યાગ્નિબુદ્ધિં વિનાપ્યુપલમ્ભાન્ન તત્ર વ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ ।
તથા ચ તયોઃ કાર્યકારણયોર્ભાવેન સત્તયાનુરક્તાં સહકૃતામિતિ ભાષ્યાર્થઃ ।
યદ્વા ।
તદ્ભાવઃ સામાનાધિકરણ્યં તદ્વિષયકબુદ્ધિગ્રાહ્યત્વં હેતું વદામઃ ।
મૃદ્ઘટ ઇતિ સામાનાધિકરણ્યબુદ્ધિદર્શનાદગ્નિધૂર્મ ઇત્યદર્શનાદિત્યર્થઃ ।
અનુમાનાર્થત્વેન સૂત્રં વ્યાખ્યાય પાઠાન્તરેણ પ્રત્યક્ષપરતયા વ્યાચષ્ટે-#ભાવાચ્ચેતિ ।
પૂર્વસૂત્રોક્તારમ્ભણશબ્દસમુચ્ચયાર્થશ્ચકારઃ ।
ન ચૈકઃ પટ ઇતિ પ્રત્યક્ષં પટસ્ય તન્તુભ્યઃ પૃથક્સત્ત્વે પ્રમાણં, અપૃથક્સત્તાકમિથ્યાકાર્યવિષયત્વેનાપ્યુપપત્તેઃ ।
અત આતાનવિતાનસંયોગવન્તસ્તન્તવ એવ પટ ઇતિ પ્રત્યક્ષોપલબ્ધેઃ સત્ત્વાદનન્યત્વમિત્યર્થઃ ।
પટન્યાયં તન્ત્વાદાવતિદિશતિ-#તથેત્યાદિના ।
પ્રત્યક્ષોપલબ્ધ્યા તત્તત્કાર્યે કારણમાત્રં પરિશિષ્યત ઇત્યર્થઃ ।
યત્ર પ્રત્યક્ષં નાસ્તિ તત્ર કાર્યે વિમતકારણાદભિન્નં, કાર્યત્વાત્, પટવદિત્યનુમેયમિત્યાહ-#અનયેતિ ।
કારણપરિશેષે પ્રધાનાદિકં પરિશિષ્યતાં, ન બ્રહ્મેત્યત આહ-ત#ત્ર સર્વેતિ ।
બ્રહ્મણિ વેદાન્તાનાં સર્વેષાં તાત્પર્યસ્યોક્તત્વાત્તદેવાદ્વિતીયં પરિશિષ્યતે ન કારણાન્તરમપ્રામાણિકત્વાદિતિ ભાવઃ ॥15॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.6.15
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.6.16ઃ
સત્વાચ્ ચાપરસ્ય

ઇદં જગત્ સદાત્મૈવેતિ સામાનાધિકરણ્યશ્રુત્યા સૃષ્ટેઃ પ્રાક્કાર્યસ્ય કારણાત્મના સત્ત્વં શ્રુતં, તદન્યથાનુપપત્ત્યોત્પન્નસ્યાપિ જગતઃ કારણાદનન્યત્વમિત્યાહ સૂત્રકારઃ#સત્ત્વાચ્ચેતિ ।
શ્રુત્યર્થે યુક્તિમપ્યાહ-#યચ્ચ યદાત્મનેતિ ।
ઘટાદિકં પ્રાગ્ મૃદાદ્યાત્મના વર્તતે તત ઉત્પદ્યમાનત્વાત્ સામાન્યતો વ્યતિરેકેણ સિકતાભ્યસ્તૈલવદિત્યર્થઃ ।
કારણવત્કાર્યસ્યાપિ સત્ત્વાત્ સત્ત્વભેદે માનાભાવાત્ કાર્યસ્ય કારણાદભિન્નસત્તાકત્વમિતિ સૂત્રસ્યાર્થાન્તરમાહ-#યથા ચેતિ ।
ઇદાનીં સતઃ કાર્યસ્ય પ્રાગુત્તરકાલયોરસત્ત્વાયોગાત્ સત્ત્વાવ્યભિચારઃ ।
તચ્ચ સત્ત્વં સર્વાનુસ્યૂતચિન્માત્રમેકમ્ ।
તદભેદેન સતી મૃત્ સન્ ઘટ ઇતિ ભાસમાનયોઃ કાર્યકારણયોરનન્યત્વમિત્યર્થઃ ॥16॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.6.16
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.6.16ઃ
ન ચૈવં ઘટપટયોરપ્યૈકસત્ત્વાભેદાદનન્યત્વં સ્યાદિતિ વાચ્યં, વસ્તુત એકસત્ત્વાત્મનાનન્યત્વસ્યેષ્ટત્વાત્ ।
તર્હિ મૃદ્ઘટયોઃ કો વિશેષઃ ।
તાદાત્મ્યમિતિ બ્રૂમઃ ।
વસ્તુતઃ સર્વત્ર સત્તૈક્યે ઽપિ ઘટપટયોરભેદેન સત્તાયા ભિન્નત્વાન્ન તાદાત્મ્યં, કાર્યકારણયોર્ભેદસ્ય સત્તાભેદકત્વાભાવાદભિન્નસત્તાકત્વં તાદાત્મ્યમિતિ વિશેષઃ ॥16॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.6.16
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.6.17ઃ
અસદ્વ્યપદેશાન્ નેતિ ચેન્ ન ધર્માન્તરેણ વાક્યશેષાત્

ઉક્તં કાર્યસ્ય પ્રાક્ કારણાત્મના સત્ત્વમસિદ્ધમિત્યાશઙ્ક્ય સમાધત્તે-#અસદિતિ ।
ઽઅક્તાઃ શર્કરા ઉપદધ્યાત્ઽઇત્યુપક્રમે કેનાક્તા ઇતિ સંદેહે ઽતેજો વૈ ઘૃતમ્ઽઇતિ વાક્યશેષાદ્ધૃતેનેતિ યથા નિશ્ચયઃ એવમત્રાપિ ઽતત્સત્ઽઇતિ વાક્યશેષાત્સન્નિશ્ચય ઇત્યર્થઃ ।
આસીદિત્યતીતકાલસંબન્ધોક્તેશ્ચાસદવ્યાકૃતમેવ ન શૂન્યમિત્યાહ-#અસતશ્ચ પૂર્વાપરેતિ ।
ઉક્તન્યાયં વાક્યાન્તરે ઽતિદિશતિ-#અસદ્વેતિ ।
ક્રિયમાણત્વવિશેષણં શૂન્યસ્યાસંભવીતિ ભાવઃ ॥17॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.6.17
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.6.18ઃ
યુક્તેઃ શબ્દાન્તરાચ્ ચ

સત્ત્વાનન્યત્વયોર્હેત્વન્તરમાહ સૂત્રકારઃ-#યુક્તેરિતિ ।
દધ્યાદ્યર્થિનાં ક્ષીરાદૌ પ્રવૃત્ત્યન્યથાનુપપત્તિર્યુક્તિસ્તયા કાર્યસ્ય પ્રાક્કારણાનન્યત્વેન સત્ત્વં સિધ્યતીત્યર્થઃ ।
અસતો ઽપિ કાર્યસ્ય તસ્માદુત્પત્તેઃ કારણત્વધિયા તત્ર પ્રવૃત્તિરિત્યન્યથોપપત્તિમાશઙ્ક્યાહ-#અવિશિષ્ટે હીતિ ।
અસત ઉત્પત્ત્યભાવાદુત્પત્તૌ વા સર્વસ્માત્સર્વોત્પત્તિપ્રસઙ્ગાત્તત્તદુપાદાનવિશેષે પ્રવૃત્તિર્ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
તદુક્તં સાંખ્યવૃદ્ધૈઃ-ઽઅસદકરણાદુપાદાનગ્રહણાત્સર્વસંભવાભાવાત્ ।
શક્તસ્ય શક્યકરણાત્કારણભાવાચ્ચ સત્કાર્યમ્ઽઇતિ ।
શક્તસ્ય કારણસ્ય શક્યકાર્યકારિત્વાચ્છક્તિવિષયસ્ય કાર્યસ્ય સત્ત્વમસતો ઽશક્યત્વાત્ ।
કિઞ્ચ સત્કારણાભેદાત્કાર્યં સદિત્યુત્તરાર્ધાર્થઃ ।
કાર્યસ્યાસત્ત્વે ઽપિ કુતશ્ચિદતિશયાત્પ્રવૃત્તિનિયમોપપત્તિરિતિ શઙ્કતે-#અથેતિ ।
અતિશયઃ કાર્યધર્મઃ કારણધર્મો વા ।
આદ્યે ધર્મિત્વાત્પ્રાગવસ્થારૂપસ્ય કાર્યસ્ય સત્ત્વં દુર્વારમિત્યાહ-#તર્હ્યતિશયવત્ત્વાદિતિ ।
દ્વિતીયે ઽપિ કાર્યસત્ત્વમાયાતીત્યાહ-#શક્તિશ્ચેતિ ।
કાર્યકારણાભ્યામન્યા કાર્યવદસતિ વા શક્તિર્ન કાર્યનિયામિકા, યસ્ય કસ્યચિદન્યસ્ય નરશૃઙ્ગસ્ય વા નિયામકત્વપ્રસઙ્ગાદન્યત્વાસત્ત્વયોઃ શક્તાવન્યત્ર ચાવિશેષાત્ ।
તસ્માત્ કારણાત્મના લીનં કાર્યમેવાભિવ્યક્તિનિયામકતયા શક્તિરિત્યેષ્ટવ્યં, તતઃ સત્કાર્યસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ કાર્યકારણયોરન્યત્વે મૃદ્ઘટૌ ભિન્નૌ સન્તાવિતિ ભેદબુદ્ધિઃ સ્યાદિત્યાહ-#અપિચેતિ ।
તયોરન્યત્વે ઽપિ સમવાયશાત્તથા બુદ્ધિર્નોદેતીત્યાશઙ્ક્ય સમવાયં દૂષયતિ-#સમવાયેતિ ।
સમવાયઃ સમવાયિભિઃ સંબદ્ધોન ન વા ।
આદ્યે સ સંબન્ધઃ કિં સમવાયઃ ઉત સ્વરૂપમ્ ।
આદ્યે સમવાયાનવસ્થા ।
દ્વિતીયે મૃદ્ઘટયોરપિ સ્વરૂપસંબન્ધાદેવોપપત્તેઃ સમવાયાસિદ્ધિઃ ।
અસંબદ્ધ ઇતિ પક્ષે દોષમાહ-#અનભ્યુપગમ્યમાન ઇતિ ।
દ્રવ્યગુણાદીનાં વિશિષ્ટધીવિરહપ્રસઙ્ગઃ ।
અસંબદ્ધસ્ય વિશિષ્ટધીનિયામકત્વાયોગાદિત્યર્થઃ ।
વિશિષ્ટધીનિયામકો હિ સંબન્ધઃ, ન તસ્ય નિયામકાન્તરાપેક્ષા, અનવસ્થાનાત્, અતઃ સ્વપરનિર્વાહકઃ સમવાય ઇતિ શઙ્કતે-#અથેતિ ।
સંબધ્યતે ।
સ્વસ્ય સ્વસંબન્ધિનશ્ચ વિશિષ્ટધિયં કરોતીત્યર્થઃ ।
પ્રતિબન્દ્યા દૂષયતિ-#સંયોગો ઽપીતિ ।
યત્તુ ગુણત્વાત્સંયોગસ્ય સમવાયાપેક્ષા ન સંબન્ધત્વાદિતિ, તન્ન, ધર્મત્વાત્, સમવાયસ્યાપિ સંબન્ધાન્તરાપત્તેરસંબદ્ધસ્યાશ્વત્વસ્ય ગોધર્મત્વાદર્શનાત્ ।
કિઞ્ચ ઽનિષ્પાપત્વાદયો ગુણાઃઽઇતિ શ્રુતિસ્મૃત્યાદિષુ ઽવ્યવહારાદિષ્ટધર્મો ગુણઃઽઇતિ પરિભાષયા સમાયસ્યાપિ ગુણત્વાચ્ચ ।
ઽજાતિવિશેષો ગુણત્વમ્ઽઇતિ પરિભાષા તુ સમવાયસિધ્યુત્તરકાલીના, નિત્યાનેકસમવેતા જાતિરિતિ જ્ઞાનસ્ય સમવાયજ્ઞાનાધીનત્વાત્ ।
અતઃ સમવાયસિદ્ધેઃ પ્રાક્ સંયોગસ્ય ગુણત્વમસિદ્ધમિતિ દિક્ ।
કિઞ્ચ પ્રતીત્યનુસારેણ વસ્તુ સ્વીકાર્યમન્યથા ગોપ્રતિતેરશ્વ આલમ્બનમિત્યસ્યાપિ સુવચત્વાત્ ।
તથા ચ મૃદ્ઘટ ઇત્યભેદપ્રતીતેરભેદ એવ સ્વીકાર્યઃ, તાભ્યામત્યન્તભિન્નસ્ય સમવાયસ્ય તન્નિયામકત્વાસંભવાદિત્યાહ-#તાદાત્મ્યેતિ ।
એવં પ્રતીત્યનુસારેણ કાર્યસ્ય કારણાત્મના સત્ત્વં, સ્વરૂપેણ તુ મિથ્યાત્મિત્યુક્તમ્ ।
વૃત્ત્યનિરૂપણાચ્ચ તસ્ય મિથ્યાત્વમિત્યાહ-#કથં ચેતિ ।
તત્રાદ્યમનૂદ્યવયવિનઃ પટાદેસ્તન્ત્વાદિષ્વવયવેષુ ત્રિત્વાદિવત્સ્વરૂપેણ વૃત્તિરુતાવયવશ ઇતિ વિકલ્પાદ્યં દૂષયતિ-#યદીત્યાદિના ।
વ્યાસજ્યવૃત્તિવસ્તુપ્રત્યક્ષસ્ય યાવદાશ્રયપ્રત્યક્ષજન્યત્વાત્ સંવૃતપટાદેર્યાવદવયવાનામપ્રત્યક્ષત્વાદપ્રત્યક્ષત્વં પ્રસજ્યેતેત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયં શઙ્કતે-#અથેતિ ।
યથા હસ્તે કોશે ચાવયવશઃ ખઙ્ગો વર્તમાનો હસ્તમાત્રગ્રહે ઽપિ ગૃહ્યતે, એવં યત્કિઞ્ચિદવયવગ્રહેણાવયવિનો ગ્રહસંભવે ઽપ્યવયવાનામનવસ્થા સ્યાદિતિ દૂષયતિ-#તદાપીતિ ।
આદ્યદ્વિતીયમુદ્ભાવ્ય દૂષયતિ-#અથ પ્રત્યવયવમિત્યાદિના ।
એકસ્મિંસ્તન્તૌ પટવૃત્તિકાલે તન્ત્વન્તરે વૃત્તિર્ન સ્યાત્, વૃત્તાવનેકત્વાપત્તેરિત્યર્થઃ ।
યથા યુગપદનેકવ્યક્તિષુ વૃત્તાવપિ જાતેરનેકત્વદોષો નાસ્તિ તથાવયવિન ઇત્યાશઙ્કતે-#ગોત્વેતિ ।
જાતિવદવયવિનો વૃત્તિરસિદ્ધા અનુભવાભાવિદિતિ પરિહરતિ-#ન ।
તથેતિ ।
દોષાન્તરમાહ-#પ્રત્યેકેતિ ।
અધિકારાત્સંબન્ધાત્ ।
યથા દેવદત્તઃ સ્વકાર્યમધ્યયનં ગ્રામે ઽરણ્યે વા કરોતિ, યથા ગૌરવયવી સ્વકાર્યં ક્ષીરાદિકં શૃઙ્ગપુચ્છાદાવપિ કુર્યાદિત્યર્થઃ ।
એવં વૃત્ત્યનિરૂપણાદનિર્વાચ્યત્વં કાર્યસ્ય દર્શિતમ્ ।
સંપ્રત્યસત્કાર્યવાદે દોષાન્તરમાહ-#પ્રાગિતિ ।
યથા ઘટશ્ચલતીત્યુક્તે ચલનક્રિયાં પ્રત્યાશ્રયત્વરૂપં કર્તૃત્વં ઘટસ્ય ભાતિ તથા પટો જાયત ઇતિ જનિક્રિયાકર્તૃત્વમનુભૂયતે ।
અતો જનિકર્તુઃ જનેઃ પ્રાક્સત્ત્વં વાચ્યમ્ ।
કર્તુરસત્ત્વે ક્રિયાયા અપ્યસત્ત્વાપત્તેરિત્યર્થઃ ।
જનેરનુભવસિદ્ધે ઽપિ સકર્તૃકત્વે ક્રિયાત્વેનાનુમાનમાહ-#ઉત્પત્તિશ્ચેતિ ।
અસતો ઘટસ્યોત્પત્તૌ કર્તૃત્વાસંભવે ઽપિ કુલાલાદેઃ સત્ત્વાત્કર્તૃત્વમિત્યાશઙ્કયાહ-#ઘટસ્ય ચેતિ ।
ઘટોત્પત્તિવદસત્કપાલાદ્યુત્પત્તિરિત્યતિદિશતિ-#તથેતિ ।
શઙ્કામનૂદ્ય દોષમાહ-#તથા ચેતિ ।
અનુભવવિરોધમિત્યર્થઃ ।
ઉત્પત્તિર્ભાવસ્યાદ્ય વિક્રિયેતિ સ્વમતેન કાર્યસત્ત્વમાનીતં, સંપ્રતિ કાર્યસ્યોત્પત્તિર્નામ સ્વકારણે સમવાયઃસ્વસ્મિન્ સત્તાસમવાયો વેતિ તાર્કિકમતમાશઙ્કતે-#અથેતિ ।
તન્મતેનાપિ કાર્યસ્ય સત્ત્વમાવશ્યકં, અસતઃ સંબન્ધિત્વાયોગાદિત્યાહ-#કથમિતિ ।
અસતોર્વેતિ દૃષ્ટાન્તોક્તિઃ ।
નનુ નરશૃઙ્ગાદિવત્કાર્યં સર્વદા સર્વત્રાસન્ન ભવતિ કિન્તૂત્પત્તેઃ પ્રાક્ ધ્વંસાનન્તરં ચાસત્ મધ્યે તુ સદેવેતિ વૈષમ્યાત્સંબન્ધિત્વોપપત્તિરિત્યાશઙ્ક્યાહ-#અભાવસ્યેતિ ।
અત્રાભાવબ્દા અસચ્છબ્દાપરપર્યાયા વ્યાખ્યેયાઃ ।
અસતઃ કાલેનાસંબન્ધાત્પ્રાક્ત્વં ન યુક્તમિત્યર્થઃ ।
નનુ કારકવ્યાપારાદૂર્ધ્વભાવિનઃ કાર્યસ્ય વન્ધ્યાપુત્રતુલ્યત્વં કથમિત્યત આહ-#યદિ ચેતિ ।
કાર્યાભાવો ઽસત્કાર્યમિત્યર્થ ઇત્યુપાપત્સ્વત ઉપપન્નમભવિષ્યદિત્યન્વયઃ ।
કસ્તર્હિ નિર્ણયઃ, તત્રાહ-#વયં ત્વિતિ ।
ઽનાસતો વિદ્યતે ભાવઃઽઇતિ સ્મૃતેરિતિ ભાવઃ ।
સત્કાર્યવાદે કારકવૈયર્થ્યં શઙ્કતે-#નન્વિતિ ।
સિદ્ધકારણાનન્યત્વાચ્ચ કાર્યસ્ય સિદ્ધત્વમિત્યાહ-#તદનન્યત્વાચ્ચેતિ ।
અનિર્વાચ્યકાર્યાત્મના કારણસ્યાભિવ્યક્ત્યર્થઃ કારકવ્યાપાર ઇત્યાહ-#નૈષ દોષ ઇતિ ।
કાર્યસત્યત્વમિચ્છતાં સાંખ્યાનાં સત્કાર્યવાદે કારકવૈયર્થ્યં દોષ આપતતિ, અભિવ્યક્તેરપિ સત્ત્વાત્ ।
અદ્વૈતવાદિનાં ત્વઘટિતઘઠનાવભાસનચતુરમાયામહિમ્ના સ્વપ્નવદ્યથાદર્શનં સર્વમુપપન્નમ્ ।
વિચાર્યમાણે સર્વમયુક્તં, યુક્તત્વે દ્વૈતાપત્તેરિતિ મુખ્યં સમાધાનં સમાધાનાન્તરાભાવાત્ ।
નનુ કારણાદ્ભિન્નમસદેવોત્પદ્યત ઇતિ સમાધાનં કિં ન સ્યાદિત્યાશઙ્ક્યાસત્પક્ષસ્ય દૂષણમુક્તં સ્મરેત્યાહ-#કાર્યાકારો ઽપીતિ ।
અતઃ કારણાદ્ભેદાભેદાભ્યાં દુર્નિરૂપસ્ય સદસદ્વિલક્ષણસ્યાનિર્વાચ્યાભિવ્યક્તિરનિર્વાચ્યકારકવ્યાપારાણાં ફલમિતિ પક્ષ એવ શ્રેયાનિતિ ભાવઃ ।

નનુ મૃદ્યદૃષ્ટઃ પૃથુબુધ્નત્વાદ્યવસ્થાવિશેષો ઘટે દૃશ્યતે ।
તથાચ ઘટો મૃદ્ભિન્નઃ, તદ્વિરુદ્ધવિશેષવત્ત્વાત્, વૃક્ષવદિત્યત આહ-#નચેતિ ।
વસ્તુતો ઽન્યત્વં સત્યો ભેદઃ ।
હેતોર્વ્યભિચારસ્થલાન્તરમાહ-#તથા પ્રતિદિનમિતિ ।
પ્રત્યહં પિત્રાદિદેહસ્યાવસ્થાભેદે ઽપિ જન્મનાશયોરભાવાદભેદો યુક્તઃ ।
દાર્ષ્ટાન્તિકે તુ મૃદાદિનાશે સતિ ઘટાદિકં જાયત ઇતિ જન્મવિનાશરૂપવિરુદ્ધધર્મવત્ત્વાત્કાર્યકારણયોરભેદો ન યુક્ત ઇતિ શઙ્કતે-#જન્મેતિ ।
કારણસ્ય નાશાભાવાદ્ધેત્વસિદ્ધિરિતિ પરિહરતિ-#નેતિ ।
દધિઘટાદિકાર્યાન્વિતત્વેન ક્ષીરમૃદાદીનાં પ્રત્યક્ષત્વાન્નાશાસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
નનુ યત્રાન્વયો દૃશ્યતે તત્ર હેત્વસિદ્ધાવપિ યત્રાઙ્કુરાદૌ વટબીજાદીનામન્વયો ન દૃશ્યતે તત્ર હેતુસત્ત્વાદ્વસત્વન્યત્વં સ્યાદિત્યત આહ-#અદૃશ્યેતિ ।
તત્રાપ્યઙ્કુરાદૌ બીજાદ્યવયવાનામન્વયાન્ન સ્ત એવ જન્મવિનાશૌ કિન્ત્વવયાન્તરોપચયાપચયાભ્યાં તદ્વ્યવહાર ઇત્યર્થઃ ।
અસ્તૂપચયાપચયલિઙ્ગેન વસ્તુભેદાનુમાનં તતો ઽસત ઉત્પત્તિઃ સતો નાશ ઇત્યાશઙ્ક્ય વ્યભિચારમાહ-#તત્રેદૃગિતિ ।
પિતૃદેહે ઽપિ ભેદસત્ત્વાન્ન વ્યભિચાર ઇત્યત્ર બાધકમાહ-#પિત્રાદીતિ ।
એતેનેતિ ।
કારણસ્ય સર્વકાર્યેષ્વન્વયકથનેનેત્યર્થઃ ।
સ્વપક્ષે દોષં પરિહૃત્ય પરપક્ષે પ્રસઞ્જયતિ-#યસ્ય પુનરિતિ ।
અસતઃ કાર્યસ્ય કારકવ્યાપારાહિતાતિશયાશ્રયત્વાયોગાદવિષયત્વે ઽપિ મૃદાદેર્વિષયત્વં સ્યાદિતિ શઙ્કતે-#સમવાયીતિ ।
સમવાયિકારણાત્કાર્યં ભિન્નમભિન્નં વેતિ વિકલ્પાદ્યં નિરસ્યતિ-#નેત્યાદિના ।
દ્વિતીયમાશઙ્ક્યેષ્ટાપત્તિમાહ-#સમવાયીતિ ।
કાર્યાણામવાન્તરકારણાનન્યત્વમુપસંહરતિ-#તસ્માદિતિ ।
પરમકારણાનન્યત્વં ફલિતમાહ-#તથા મૂલેતિ ।
અસત્કાર્યવાદે પ્રતિજ્ઞાબાધઃ સ્યાદિત્યાહ-#યદિ તુ પ્રાગુત્પત્તેરિતિ ॥18॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.6.18
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.6.19ઃ
પટવચ્ ચ

કાર્યમુપાદાનદ્ભિન્નં તદુપલબ્ધાવપ્યનુપલભ્યમાનત્વાત્ તતો ઽધિકપરિમાણત્વાચ્ચ મશકાદિવ શશક ઇત્યત્ર વ્યભિચારાર્થં સૂત્રમ્-#પટવચ્ચેતિ ।
દ્વિતીયહેતોર્વ્યભિચારં સ્ફુટયતિ-#યથા ચ સંવેષ્ટનેતિ ।
આયામો દૈર્ઘ્યમ્ ॥19॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.6.19
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.6.20ઃ
યથા ચ પ્રાણાદિઃ

તત્રૈવ વિલક્ષણકાર્યકારિત્વં કાર્યમુપાદાનાદ્ભિન્નં, ભિન્નકાર્યકરત્વાત્, સંમતવત્ ઇતિ હેતુમાશઙ્ક્ય વ્યભિચારમાહ સૂત્રકારઃ-#યથા ચ પ્રાણાદીતિ ।
એવં જીવજગતેર્બ્રહ્માનન્યત્વાત્પ્રતિજ્ઞાસિદ્ધિરિત્યધિકરણાર્થમુપપસંહરતિ-#અતશ્ચ કૃત્સ્નસ્યેતિ ॥20॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.6.20
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.7.21ઃ
ઇતરવ્યપદેશાદ્ ધિતાકરણાદિદોષપ્રસક્તિઃ

જીવાભિન્નં બ્રહ્મ જગત્કારણમિતિવદન્વેદાન્તસમન્વયો વિષયઃ ।
સ યદિ તાદૃગ્બ્રહ્મજગજ્જનયેત્તર્હિ સ્વાનિષ્ટં નરકાદિકં ન જનયેત્ સ્વતન્ત્રચેતનત્વાદિતિ ન્યાયેન વિરુધ્યતે ન વેતિ સંદેહે પૂર્વોક્તજીવાનન્યત્વમુપજીવ્ય જીવદોષા બ્રહ્મણિ પ્રસજ્યેરન્નિતિ પૂર્વપક્ષસૂત્રં ગૃહીત્વા વ્યાચષ્ટે-#ઇતરવ્યપદેશાદિત્યાદિના ।
પૂર્વપક્ષે જીવાભિન્ને સમન્વયાસિદ્ધિઃ, સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ ફલમ્ ।
હિતાકરણેત્યત્ર નઞ્વ્યત્યાસેનાહિતકરણં દોષો વ્યાખ્યાતઃ ।
આદિપદોક્તં ભ્રાન્ત્યાદિકમાપાદયતિ-#નચ સ્વયમિત્યાદિના ॥21॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.7.21
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.7.22ઃ
અધિકં તુ ભેદનિર્દેશાત્

જીવેશયોરભેદાજ્જીવજગતેર્દેષા બ્રહ્મણિ સ્યુઃ બ્રહ્મગતાશ્ચ સૃષ્ટિસંહારશક્તિસર્વસ્મર્તૃત્વાદયો ગુણા જીવે સ્યુઃ ।
ન ચેષ્ટાપત્તિઃ ।
જીવસ્ય સ્વશરીરે ઽપિ સંહારસામર્થ્યાદર્શનાદિતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તસૂત્રં વ્યાચષ્ટે-#તુશબ્દ ઇત્યાદિના ।
જીવેશ્વરયોર્લોકે બિમ્બપ્રતિબિમ્બયોરિવ કલ્પિતભેદાઙ્ગીકારાદ્ધર્મવ્યવસ્થેતિ સિદ્ધાન્તગ્રન્થાર્થઃ ।
યદિ વયં જીવં સ્રષ્ટારં બ્રૂમસ્તદા દોષાઃ પ્રસજ્યન્તે નતુ તં બ્રૂમ ઇત્યન્વયઃ ।
કિઞ્ચાભેદાજ્ઞાનાદૂર્ધ્વં વા દોષા આપાદ્યન્તે, પૂર્વં વા ।
નાદ્ય ઇત્યાહ-#અપિચેતિ ।
ઉક્તં મિથ્યાજ્ઞાનવિજૃમ્ભિતત્વં સ્ફુટયતિ-#અવિદ્યેતિ ।
કર્તૃત્વાદિબુદ્ધિધર્માધ્યાસે દેહધર્માધ્યાસં દૃષ્ટાન્તયતિ-#જન્મેતિ ।
દ્વિતીયં પ્રત્યાહ-#અબાધિતે ત્વિતિ ।
જ્ઞાનાદૂર્ધ્વં સ્રષ્ટૃત્વાદિધર્માણાં બાધાત્ પૂર્વં ચ કલ્પિતભેદેન વ્યવસ્થોપપત્તેર્ન કિઞ્ચિદવદ્યમિત્યર્થઃ ॥22॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.7.22
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.7.23ઃ
અશ્માદિવચ્ ચ તદનુપપત્તિઃ

નન્વખણ્ડૈકરૂપે બ્રહ્મણિ કથં જીવેશ્વરવૈચિત્ર્યં, કથં ચ તત્કાર્યવૈચિત્ર્યમિત્યનુપપત્તિં દૃષ્ટાન્તૈઃ પરિહરતિ સૂત્રકારઃ-#અશ્માદિવચ્ચેતિ ।
કિંપાકો મહાતાલફલમ્ ।
તત્તત્કાર્યસંસ્કારરૂપાનાદિશક્તિભેદાદ્વૈચિત્ર્યમિતિ ભાવઃ ।
સૂત્રસ્થચકારાર્થમાહ-#શ્રુતેશ્ચેતિ ।
બ્રહ્મ જીવગતદોષવત્, જીવાભિન્નત્વાત્, જીવવદિત્યાદ્યનુમાનં સ્વતઃપ્રમાણનિરવદ્યત્વાદિશ્રુતિબાધિતમ્ ।
કિઞ્ચ કર્તૃત્વભોક્તૃત્વાદિવિકારસ્ય મિથ્યાત્વાજ્જીવસ્યૈવ તાવદ્દોષો નાસ્તિ કુતો બિમ્બસ્થાનીયસ્યાશેષવિશેષદર્શિનઃ પરમેશ્વરસ્ય દોષપ્રસક્તિઃ ।
યત્તુ બ્રહ્મ ન વિચિત્રકાર્યપ્રકૃતિ, એકરૂપાત્વાત્, વ્યતિરેકેણ મૃત્તન્ત્વાદિવદિતિ ।
તન્ન ।
એકરૂપે સ્નપ્નદૃશીવ વિચિત્રદૃશ્યવસ્તુવૈચિત્ર્યદર્શનેન વ્યભિચારાદિત્યર્થઃ ।
તસ્માત્ પ્રત્યગભિન્ને બ્રહ્મણિ સમન્વયસ્યાવિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥23॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.7.23
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.8.24ઃ
ઉપસંહારદર્શનાન્ નેતિ ચેન્ ન ક્ષીરવદ્ ધિ

#ઉપસંહારદર્શનાત્ ।
અસહાયાદ્બ્રહ્મણો જગત્સર્ગં બ્રુવન્ સમન્વયો વિષયઃ ।
સ કિં યદસહાયં તન્ન કારણમિતિ લૌકિકન્યાયેન વિરુધ્યતે ન વેતિ સંદેહે પૂર્વમૌપાધિકજીવભેદાદ્બ્રહ્મણિ જીવદોષા ન પ્રસજ્યન્ત ઇત્યુક્તમ્, સંપ્રતિ ઉપાધિતો ઽપિ વિભક્તં બ્રહ્મણઃ પ્રેરકાદિકં સહકારિ નાસ્તિ ઈશનાનાત્વાભાવાદિતિ પ્રત્યુદાહરણેન પૂર્વપક્ષસૂત્રાંશં વ્યાચષ્ટે-#ચેતનમિત્યાદિના ।
ફલં પૂર્વવત્ ।
કારકાણામુપસંહારો મેલનમ્ ।
ઉક્તન્યાયસ્ય ક્ષીરાદૌ વ્યભિચાર ઇતિ સિદ્ધાન્તયતિ-#નૈષ દોષ ઇતિ ।
શુદ્ધસ્ય બ્રહ્મણો ઽકારણત્વમિષ્ટમેવ ।
વિશિષ્ટસ્યેશ્વરસ્ય તુ માયૈવ સહાય ઇતિ ભાવેનાહ-#બાહ્યમિતિ ।
ક્ષીરસ્યાપ્યાતઞ્ચનાદિસહાયો ઽસ્તીત્યસહાયત્વહેતોર્ન વ્યભિચાર ઇત્યાશઙ્ક્ય સહાયાભાવે ઽપિ યસ્ય કસ્યચિત્પરિણામસ્ય ક્ષીરે દર્શનાદ્વ્યભિચારતાદવસ્થ્યમિત્યાહ-#નન્વિત્યાદિના ।
તર્હિ સહાયો વ્યર્થઃ, તત્રાહ-#ત્વાર્યત ઇતિ ।
નનુ ત્વાર્યતે ક્ષીરં દધિભાવાય શૈઘ્ર્યં કાર્યત ઇતિ કિમર્થં કલ્પ્યતે, સ્વતો ઽશક્તં ક્ષીરં સહાયેન શક્તં ક્રિયત ઇતિ કિં ન સ્યાત્, તત્રાહ-#યદિ ચેતિ ।
શક્તસ્ય સહાયસંપદા કિં કાર્યમિત્યત્રાહ-#સાધનેતિ ।
સહાયવિશેષાભાવે કશ્ચિદ્વિકારઃ ક્ષીરસ્ય ભવતિ, તત્ર આતઞ્ચનપ્રક્ષેપૌષ્ણ્યાભ્યાં તૂત્તમદધિભાવસામર્થ્યં વ્યજ્યત ઇત્યર્થઃ ।
તર્હિ શક્તિવ્યઞ્જકો ઽપિ સહાયો બ્રહ્મણો વાચ્યઃ, તત્રાહ-#પરિપૂર્ણોતિ ।
નિરપેક્ષમાયાશક્તિકમિત્યર્થઃ ।
તાદૃશશક્તૌ માનમાહ-#શ્રુતિશ્ચેતિ ॥24॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.8.24
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.8.25ઃ
દેવાદિવદ્ અપિ લોકે

નનુ બ્રહ્મ ન કારણં ચેતનત્વે સત્યસહાયત્વાન્મૃદાદિશૂન્યકુલાલાદિવદિતિ ન ક્ષીરાદૌ વ્યભિચાર ઇતિ સૂત્રવ્યાવર્ત્યાં શઙ્કામાહ-#સ્યદેતદિતિ ।
તસ્યાપિ હેતોર્દેવાદૌ વ્યભિચાર ઇત્યાહ-#દેવાદિવદિતિ ।
લોક્યતે જ્ઞાયતેર્ઽથો ઽનેનેતિ લોકો મન્ત્રાર્થવાદાદિશાસ્ત્રં વૃદ્ધવ્યવહારશ્ચ ।
અભિધ્યાનં સંકલ્પઃ ।
નનુ દેવાદ્યૂર્ણનાભાન્તદૃષ્ટાન્તેષુ શરીરેષુ ચેતનત્વં નાસ્તિ, બલાકાપદ્મિનીચેતનયોર્ગર્ભપ્રસ્થાનકર્તૃત્વે મેઘશબ્દઃ શરીરં ચ સહાયો ઽસ્તિ, અતો વિશિષ્ટહેતોર્ન વ્યભિચાર ઇતિ શઙ્કતે-#સ યદિ બ્રૂયાદિત્યાદિના ।
વ્યભિચારો ઽસ્તીતિ પરિહરતિ-#તં પ્રતિ બ્રૂયાદિતિ ।
અયં દોષઃ દૃષ્ટાન્તવૈષમ્યાખ્યઃ ।
અત્ર હિ હેતૌ ચેતનત્વમહન્ધીવિષયત્વરૂપં ચિત્તાદાત્મ્યાપન્નદેહસાધારણં ગ્રાહ્યં ન તુ મુખ્યાત્મત્વં, તવ કુલાલદૃષ્ટાન્તે સાધનવૈકલ્યાપત્તેઃ ।
અસહાયત્વં ચ ચેતનસ્ય સ્વાતિરિક્તહેતુશૂન્યત્વં, તદુભયં દેવાદિષ્વસ્તીતિ વ્યભિચારઃ, દેહસ્ય સ્વાન્તઃપાતિત્વેન સ્વાતિરિક્તત્વાભાવાત્ ।
તથા ચ કુલાલવૈલક્ષણ્યં દેવાદીનાં ઘટાદિકાર્યે સ્વાતિરિક્તાનપેક્ષત્વાત્ ।
દેવવૈલક્ષણ્યં બ્રહ્મણઃ દેહસ્યાપ્યનપેક્ષણાત્ ।
નરદેવાદીનાં કાર્યારમ્ભે નારસ્ત્યેકરૂપા સામગ્રી ।
શ્રૂયતે હિ મહાભારતે શ્રીકૃષ્ણસ્ય સંકલ્પમાત્રેણ દ્રૌપદ્યાઃ પટપરમ્પરોત્પત્તિઃ ।
અતઃ સિદ્ધમસહાયસ્યાપિ બ્રહ્મણઃ કારણત્વમ્ ॥25॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.8.25
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.9.26ઃ
કૃત્સ્નપ્રસક્તિર્ નિરવયવત્વશબ્દકોપો વા

#કૃત્સ્નપ્રસક્તિઃ ।
ક્ષીરદૃષ્ટાન્તેન બ્રહ્મ પરિણામીતિ ભ્રમોત્પત્ત્યા પૂર્વપક્ષે પ્રાપ્તે શાસ્ત્રાર્થો વિવર્તો ન પરિણામ ઇતિ નિર્ણયાર્થમિદમધિકરણમિતિ પૂર્વાધિકરણેનોત્તરાધિકરણસ્ય કાર્યત્વં સંગતિમાહ-#ચેતનમિતિ ।
નિરવયવાદ્બ્રહ્મણો જગત્સર્ગં વદન્ સમન્વયો વિષયઃ ।
સ કિં યન્નિરવયવં તન્ન પરિણામીતિ ન્યાયેન વિરુધ્યતે ન વેતિ સંદેહે વિરુધ્યત ઇતિ પૂર્વપક્ષસૂત્રં વ્યાચષ્ટે-#કૃત્સ્નેતિ ।
બ્રહ્મ પરિણામીતિ વદતા વક્તવ્યં બ્રહ્મ નિરવયવં સાવયવં વા ।
આદ્યે સર્વસ્ય બ્રહ્મણઃ પરિણામાત્મના સ્થિતિઃ સ્યાદિત્યુક્તં વ્યતિરેકદૃષ્ટાન્તેન વિવૃણોતિ-#યદિ બ્રહ્મેત્યાદિના ।
પર્યણંસ્યત્ પરિણતો ઽભવિષ્યત્ ।
એકદેશશ્ચાવાસ્થાસ્યદપરિણતો ઽભવિષ્યત્ ।
ઉક્તશ્રુતિભ્યો નિરવયવત્વસિદ્ધેઃ ફલિતં દોષમાહ-#તતશ્ચેતિ ।
યદા પરિણામવ્યતિરેકેણ મૂલબ્રહ્માત્મા નાસ્તિ તદાત્મા દ્રષ્ટવ્ય ઇત્યુપદેશોર્ઽથશૂન્યઃ સ્યાદિતિ દોષાન્તરમાહ-#દ્રષ્ટવ્યતેતિ ।
બ્રહ્મણઃ પરિણામાત્મના જન્મનાશાઙ્ગીકારે ઽઅજો ઽમરઃઽઇતિ શ્રુતિવિરોધશ્ચેત્યાહ-#અજત્વાદીતિ ।
સાવયવત્વપક્ષમાશઙ્ક્ય સૂત્રશેષેણ પરિહરતિ-#અથેત્યાદિના ॥26॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.9.26
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.9.27ઃ
શ્રુતેસ્ તુ શબ્દમૂલત્વાત્

પરિણામપક્ષો દુર્ઘટ ઇતિ યદુક્તં તદસ્માદિષ્ટમેવેતિ વિવર્તવાદેન સિદ્ધાન્તયતિ-#શ્રુતેરિતિ ।
સ્વપક્ષે પૂર્વોક્તદોષદ્વયં નાસ્તીતિ સૂત્રયોજનયા દર્શયતિ-#તુશબ્દેનેત્યાદિના ।
ઈક્ષિતૃત્વેન વ્યાકર્તૃત્વેન ચેક્ષણીયવ્યાકર્તવ્યપ્રપઞ્ચાત્ પૃથગીશ્વરસત્ત્વશ્રુતેર્ન કૃત્સ્નપ્રસક્તિરિત્યાહ-#સેયં દેવતેતિ ।
ન્યૂનાધિકભાવેનાપિ પૃથક્સત્ત્વં શ્રુતમિત્યાહ-#તાવાનિતિ ।
ઇતશ્ચાસ્ત્યવિકૃતં બ્રહ્મેત્યાહ-#તથેતિ ।
ઽસ વા એષ આત્મા હૃદિઽઇતિ શ્રુતેરસ્તિ દૃશ્યાતિરિક્તં બ્રહ્મ ।
ઽતદા ઽઇતિ સુષુપ્તિકાલરૂપવિશેષણાચ્ચેત્યર્થઃ ।
લિઙ્ગાન્તરમાહ-#તથેન્દ્રિયેતિ ।
ભ્રૂમ્યાદેર્વિકારસ્યેન્દ્રિયગોચરત્વાત્ ઽન ચક્ષુષા ગૃહ્યતેઽઇત્યાદિશ્રુત્યા બ્રહ્મણસ્તત્પ્રતિષેધાદવાઙ્મનસગોચરત્વશ્રુતેશ્ચાસ્તિ કૂટસ્થં બ્રહ્મેત્યર્થઃ ।
કૃત્સ્નપ્રસક્તિદોષો નાસ્તીત્યુક્ત્વા દ્વિતીયદોષો ઽપિ નાસ્તીત્યાહ-#નચેતિ ।
નનુ બ્રહ્મ કાર્યાત્મનાપ્યસ્તિ, પૃથગપ્યસ્તિ ચેત્ સાવયવત્વં દુર્વારં, નિરવયવસ્યૈકસ્ય દ્વિધા સત્ત્વાયોગાત્, અતો યદ્દ્વિધાભૂતં તત્સાવયમિતિ તર્કવિરુદ્ધં બ્રહ્મણો નિરવયવત્વમિતિ વિવર્તમજાનતઃ શઙ્કાં ગૂઢાશય એવ પરિહરતિ-#શબ્દમૂલં ચેતિ ।
યદા લૌકિકાનાં પ્રત્યક્ષદૃષ્ટાનામપિ શક્તિરચિન્ત્યા તદા શબ્દૈકસમધિગમ્યસ્ય બ્રહ્મણઃ કિમુ વક્તવ્યમ્ ।
અતો બ્રહ્મણો નિરવયવત્વં દ્વિધાભાવશ્ચેત્યુભયં યથાશબ્દમભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
ન તર્કેણ બાધનીયમિત્યર્થઃ ।
પ્રકૃતિભ્યઃ પ્રત્યક્ષદૃષ્ટવસ્તુસ્વભાવેભ્યો યત્પરં વિલક્ષણં કેવલોપદેશગમ્યં તદચિન્ત્યસ્વરૂપમિતિ સ્મૃત્યર્થઃ ।
આશયાનવબોધેન શઙ્કતે-#નનુ શબ્દેનાપીતિ ।
યદ્વા બ્રહ્મ પરિણામીત્યેકદેશિનામિયં સિદ્ધાન્તસૂત્રવ્યાખ્યા દર્શિતા તામાક્ષિપતિ-#નન્વિતિ ।
શબ્દસ્ય યોગ્યતાજ્ઞાનસાપેક્ષત્વાદિત્યર્થઃ ।
નનુ બ્રહ્મ સાવયવં નિરવયવં વેતિ વિકલ્પાશ્રયણે સર્વશ્રુતિસમાધાનં સ્યાદિત્યત આહ-#ક્રિયેતિ ।
નિરવયવત્વે બ્રહ્મણઃ પ્રકૃતિત્વશ્રુતિવિરોધઃ, સાવયવત્વે નિરવયવત્વશબ્દવિરોધઃ, વિકલ્પશ્ચ વસ્તુન્યયુક્તઃ, અતઃ પ્રકારાન્તરાનુપલમ્ભાચ્છ્રુતીનાં પ્રામાણ્યં દુર્ઘટમિતિ પ્રાપ્તે સ્વાશયમુદ્ધાટયતિ-#નૈષ દોષ ઇતિ ।
નિરવયવસ્ય વસ્તુનઃ કૂટસ્થસ્યાપ્યવિદ્યયા કલ્પિતનામરૂપવિકારાઙ્ગીકારાદ્દુર્ઘટત્વદોષો નાસ્તિ ।
વાસ્તવકૌટસ્થ્યસ્ય કલ્પિતવિકારપ્રકૃતિત્વેનાવિરોધાદિત્યર્થઃ ।
રૂપભેદાઙ્ગીકારે સાવયવત્વં સ્યાદિત્યાશઙ્ક્યોક્તં વિવૃણોતિ-#નહીત્યાદિના ।
કૃત્સ્નપ્રસક્તિં નિરસ્ય દોષાન્તરં નિરસ્યતિ-#વાચારમ્ભણેતિ ।
નનુ શ્રુતિપ્રતિપાદ્યસ્ય પરિણામસ્ય કથં મિથ્યાત્મત્વં, તત્રાહ-#ન ચેયમિતિ ।
નિષ્પ્રપઞ્ચબ્રહ્માધીશેષત્વેન સૃષ્ટિરનૂદ્યતે ન પ્રતિપાદ્યત ઇત્યસકૃદાવેદિતમ્, અતો વિવર્તવાદે ન કશ્ચિદ્દોષ ઇત્યુપસંહરતિ-#તસ્માદિતિ ॥27॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.9.27
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.9.28ઃ
આત્મનિ ચૈવં વિચિત્રાશ્ ચ હિ

પૂર્વાવસ્થાનાશેનાવસ્થાન્તરં પરિણામઃ, યથા દુગ્ધસ્ય દધિભાવઃ ।
પૂર્વરૂપાનુપમર્દેનાવસ્થાન્તરં વિવર્તઃ, યથા શુક્તેઃ રજતભાવઃ ।
તત્ર બ્રહ્મણો વિવર્તોપાદાનત્વં સ્વપ્નસાક્ષિદૃષ્ટાન્તેન દ્રઢયન્માયાવાદં સ્ફુટયતિ સૂત્રકારઃ-#આત્મનિ ચેતિ ।
રથયોગાઃ અશ્વાઃ ॥28॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.9.28
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.9.29ઃ
સ્વપક્ષદોષાચ્ ચ

કિઞ્ચ કૃત્સ્નપ્રસક્ત્યાદીનાં સાંખ્યાદિપક્ષે ઽપિ દોષત્વાન્નાસ્માન્ પ્રત્યુદ્ભાવનીયત્વં, ઽયશ્ચોભયોઃ સમો દોષઃઽઇતિ ન્યાયાદિત્યાહ સૂત્રકારઃ-#સ્વપક્ષેતિ ।
પ્રધાનસ્ય નિરવયવત્વે કૃત્સ્નપ્રસક્તિઃ સાવયવત્વે ચ નિરવયવત્વાભ્યુપગમવિરોધ ઇત્યત્ર શઙ્કતે-#નન્વિતિ ।
કિં સામ્યાવસ્થા ગુણાનાં વિકારઃ, સમુદાયો વા ।
આદ્યે તસ્યા ન મૂલપ્રકૃતિત્વં, વિકારત્વાત્ ।
દ્વિતીયે પ્રપઞ્ચાભાવઃ, સમુદાયસ્યાવસ્તુત્વેન મૂલાભાવાત્ ।
અથ નિરવયવા ગુણા એવ વિવિધપરિણામાનાં પ્રકૃતિરિતિ ચેત્, તર્હિ કૃત્સ્નપ્રસક્તેર્મૂલોચ્છેદો દુર્વાર ઇત્યભિપ્રેત્ય પરિહરતિ-#નૈવમિત્યાદિના ।
ઇતિ યતો ઽતઃસમાનત્વાન્ન વયં પર્યનુયોજ્યા ઇત્યન્વયઃ ।
પ્રત્યેકં સત્ત્વાદિકમિતરગુણદ્વયસચિવં નિરવયવં યદ્યુપાદાનં તર્હિ કૃત્સ્નસ્યોપાદાનસ્ય કાર્યરૂપત્વપ્રસક્તેર્મૂલોચ્છેદ ઇત્યુક્તેર્નિરવયવત્વસાધકતર્કસ્યાભાસત્વાદ્ગુણાનાં સાવયવત્વમેવ પરિણામિત્વેન મૃદાદિવદતો ન કૃત્સ્નપ્રસક્તિરેકદેશપરિણામસંભવાદિતિ શઙ્કતે-#તર્કેતિ ।
એતદ્દોષાભાવે ઽપિ દોષાન્તરં સ્યાદિતિ પરિહરતિ-#એવમપીતિ ।
નનુ ગુણાનામવયવાસ્તન્તુવદારમ્ભકા ન ભવન્તિ કિન્તુ કાર્યવૈચિત્ર્યાનુમિતાસ્તદ્ગતાઃ શક્તય ઇત્યાશઙ્ક્ય માયિકશક્તિભિર્બ્રહ્મણો ઽપિ સાવયવત્વં તુલ્યમિત્યાહ-#અથેત્યાદિના ।
અણુવાદે ઽપિ દોષસામ્યમાહ-#તથેતિ ।
સાંખ્યવદ્દોષઃ સમાન ઇતિ સંબન્ધઃ ।
નિરવયવયોઃ પરમાણ્વોઃ સંયોગો વ્યાપ્યવૃત્તિરવ્યાપ્યવૃત્તિર્વા ।
આદ્યે તત્કાર્યસ્ય દ્વ્યગુણકસ્યૈકપરમાણુમાત્રત્વાપત્તિઃ પ્રથિમ્નો ઽધિકપરિમાણસ્યાનુપપત્તેઃ ।
ન હ્યણોરણ્વન્તરેણોપર્યધઃ પાર્શ્વતશ્ચ વ્યાપ્તૌ તતો ઽધિકદ્રવ્યં સંભવતિઃ દ્વિતીયે પરમાણ્વોઃ સાવયવત્વાપત્તિરિત્યર્થઃ ।
નનુ ત્વં ચોર ઇત્યુક્તે ત્વમપિ ચોર ઇતિવદ્દોષસામ્યોક્તિરયુક્તેત્યત આહ-#પરિહૃતસ્ત્વિતિ ।
ઉક્તં હિ માયાવાદે સ્વપ્નવત્સર્વં સામઞ્જસ્યમ્, અતો નિરવયવે બ્રહ્મણિ સમન્વયસ્યાવિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥29॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.9.29
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.10.30ઃ
સર્વોપેતા ચ તદ્દર્શનાત્

#સર્વોપેતા ।
માયાશક્તિમતો બ્રહ્મણો જગત્સર્ગં વદતઃ સમન્વયસ્યાશરીરસ્ય ન માયેતિ ન્યાયેન વિરોધો ઽસ્તિ ન વેતિ સંદેહે ન્યાયસ્યાનાભાસત્વાદસ્તીતિ પૂર્વપક્ષે પૂર્વોક્તશક્તિમત્ત્વસમર્થનાદેકવિષયત્વં સંગતિં વદન્ સિદ્ધાન્તસૂત્રં વ્યાચષ્ટે-#એકસ્યેત્યાદિના ।
પૂર્વોત્તરપક્ષયોર્વિરોધાવિરોધૌ ફલમિત્યુક્તમેવાપાદસમાપ્તેરવગન્તવ્યમ્ ।
અભ્યાત્તઃ અભિતો વ્યાપ્તઃ ।
અવાકી વાગિન્દ્રિયશૂન્યઃ ।
અનાદરો નિષ્કામઃ ॥30॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.10.30
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.10.31ઃ
વિકરણત્વાન્ નેતિ ચેત્ તદ્ ઉક્તમ્

પૂર્વપક્ષન્યાયમનૂદ્ય દૂષયતિ-#વિકરણત્વાદિતિ ।
દેવાદિચેતનાનાં શક્તાનામપિ દેહભિમાને સત્યેવ કર્તૃત્વં દૃષ્ટં તદભાવે સુષુપ્તે તન્ન દૃષ્ટં, અતો બ્રહ્મણઃ શક્તત્વે ઽપ્યદેહત્વાન્ન કર્તૃત્વમ્ ।
નાપ્યદેહસ્ય શક્તિઃ સંભવતીતિ શઙ્કાર્થઃ ।
વિકરણસ્ય જીવસ્ય કર્તૃત્વાસંભવે ઽપીશ્વરસ્ય સંભવતીતિ, ઽદેવાદિવદપિ લોકેઽઇત્યત્રોક્તમ્ ।
તત્ર શરીરસ્ય કલ્પિતસ્ય માયાશ્રયત્વાયોગાન્નિર્વિશેષચિન્માત્રસ્યૈવ માયાધિષ્ઠાનત્વં યુક્તમિતિ સમાધાનાર્થઃ ॥31॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.10.31
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.11.32ઃ
ન પ્રયોજનવત્ત્વાત્

#ન પ્રયોજનવત્ત્વાત્ ।
પરિવૃપ્તાદ્બ્રહ્મણો જગત્સર્ગં વદન્ સમન્વયો વિષયઃ ।
સ કિમભ્રાન્તશ્ચેતનો યઃ સ નિષ્ફલં વસ્તુ ન રચયતીતિ ન્યાયેન વિરુધ્યતે ન વેતિ સંદેહે પૂર્વમદેહસ્યાપિ શ્રુતિબલાત્ શક્તત્વોક્ત્યા કર્તૃત્વમુક્તં તદાક્ષેપસંગત્યા પૂર્વપક્ષસૂત્રં વ્યાચષ્ટે-#અન્યથેત્યાદિના ।
ઈશ્વરસ્ય ફલાભાવે ઽપિ પરપ્રયોજનાય સૃષ્ટૌ પ્રવૃત્તિરસ્ત્વિત્યાશઙ્ક્ય શ્રુતિમાહ-#ભવતિ ચેતિ ।
યા પ્રેક્ષાવત્પ્રવૃત્તિઃ સા સ્વફલાર્થેતિ લોકપ્રસિદ્ધિઃ ।
નચ દયાલુપ્રવૃત્તૌ વ્યભિચારઃ, તસ્યાપિ પરદુઃખાસહનપ્રયુક્તસ્વચિત્તવ્યાકુલતાનિવૃત્ત્યર્થિત્વાદિતિ ભાવઃ ।
કિઞ્ચ ગુરુતરાયાસસ્ય ફલં વાચ્યમિત્યાહ-#ગુરુતરેતિ ।
તર્હ્યસ્તીશ્વરસ્યાપિ પ્રવૃત્તિઃ સ્વાર્થેત્યત આહ-#યદીયમપીતિ ।
અસ્વાર્થત્વે પ્રવૃત્ત્યભાવઃ પૂર્વોક્તઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
ઈશ્વરઃ પ્રેક્ષાવાન્ન ભવતીત્યાશઙ્ક્ય શ્રુતિવિરોધમાહ-#અથેત્યાદિના ।
બુદ્ધેરપરાધો વિવેકાભાવઃ ॥32॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.11.32
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.11.33ઃ
લોકવત્ તુ લીલાકૈવલ્યમ્

ઉક્તન્યાયસ્ય રાજ્ઞાં લીલાયાં વ્યભિચાર ઇતિ સિદ્ધાન્તસૂત્રં વ્યાચષ્ટે-#તુશબ્દેનેતિ ।
વ્યતિરિક્તં ।
લીલાતિરિક્તમ્ ।
ક્રીડારૂપા વિહારા યેષુ રમ્યદેશેષુ તેષ્વિત્યર્થઃ ।
કદાચિદ્રાજાદીનાં લીલાયા અપિ કિઞ્ચિત્ ફલં સુખોલ્લાસાદિકં સંભાવ્યેત તથાપિ નિઃશ્વાસાદૌ પ્રેક્ષાવત્પ્રવૃત્તિત્વમસ્તિ ન તુ સ્વસ્ય તત્રોદ્દેશ્યં ફલં કિઞ્ચિદસ્તીતિ વ્યભિચારસ્થલાન્તરમાહ-#યથા ચેતિ ।
પ્રાણસ્ય સ્વભાવશ્ચલત્વં પ્રારબ્ધં વોચ્છ્વાસાદિહેતુઃ, ઈશ્વરસ્ય સ્વભાવઃ કાલકર્મસહિતમાયા ।
નન્વીશ્વરસ્ય જગદ્રચનાયાઃ કેવલલીલાત્વં કિમિત્યુચ્યતે, ફલમેવ કિઞ્ચિત્, કલ્પ્યતાં, તત્રાહ-#નહીતિ ।
આપ્તકામત્વવ્યાઘાતાદિત્યર્થઃ ।
નન્વીશ્વરસ્તૂષ્ણીં કિમિતિ ન તિષ્ઠતિ, કિમિતિ સ્વસ્યાફલાં પરેષાં દુઃખાવહાં સૃષ્ટિં કરોતિ, તત્રાહ-#નચ સ્વભાવ ઇતિ ।
કાલધર્માદિસામાગ્ર્યાં સત્યાં સૃષ્ટેરપરિહાર્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
યદુક્તં ગુરુતરાયાસત્વાત્ ફલં વાચ્યમિતિ, તત્ર હેત્વસિદ્ધિમાહ-#યદ્યપીત્યાદિના ।
અલ્પપ્રવૃત્તેરપિ ફલં વાચ્યં લોકે તથાદર્શનાદિત્યાદિતર્કસ્યાગમબાધમાહ-#યદિ નામેતિ ।
સૃષ્ટિશ્રુતેરપ્રવૃત્તિર્નાસ્તિ, સર્વજ્ઞત્વશ્રુતેરુન્મત્તતા નાસ્તીતિ વિભાગઃ ।
સ્વપ્નસૃષ્ટિવદસ્યાઃ સૃષ્ટેર્માયામાત્રત્વાન્ન ફલાપેક્ષેત્યાહ-#ન ચેયમિતિ ।
નચ નિષ્ફલસૃષ્ટિશ્રુતીનામાનર્થક્યં, સફલબ્રહ્મધીશેષત્વેનાર્થવત્ત્વાદિયુક્તં ન વિસ્મર્તવ્યમિત્યર્થઃ ॥33॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.11.33
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.12.34ઃ
વૈષમ્યનૈર્ઘૃણ્યે ન સાપેક્ષત્વાત્ તથા હિ દર્શયતિ

#વૈષમ્યનૈર્ઘૃણ્યે ન ।
નિર્દેષાદ્બ્રહ્મણો જગત્સર્ગં બ્રુવન્ સમન્વયો વિષયઃ ।
સ કિં યો વિષમકારી સ દોષવાનિતિ ન્યાયેન વિરુધ્યતે ન વેતિ સંદેહે પૂર્વત્ર લીલયા યત્સ્રષ્ટૃત્વમુક્તં તદેવ કર્માદિસાપેક્ષસ્ય ન યુક્તમનીશ્વરત્વાપત્તેઃ, નિરપેક્ષત્વે રાગાદિદોષાપત્તેરિત્યાક્ષેપસંગત્યા પૂર્વપક્ષયતિ-#પુનશ્ચેત્યાદિના ।
બ્રહ્મૈવ જગત્કારણમિતિ જન્માદિસૂત્રે પ્રતિજ્ઞાતોર્ઽથઃ ।
પૃથગ્જનઃ પામરઃ, ઽનિરવદ્યં નિરઞ્જનમ્ઽઇતિ શ્રુતિઃ, ઽન મે દ્વેષ્યો ઽસ્તિ ન પ્રિયઃઽઇતિ સ્મૃતિઃ ।
સ્વચ્છત્વાદીત્યાદિપદેન કૂટસ્થત્વાગ્રહઃ, સ્વચ્છત્વાદિશ્ચાસાવીશ્વરસ્વભાવશ્ચેતિ વિગ્રહઃ ।
નિમિત્તમનપેક્ષ્ય વિષમકારિત્વે વૈષમ્યાદિદોષઃ સ્યાત્, ન ત્વનપેક્ષત્વમીશ્વરસ્યાસ્તીતિ સિદ્ધાન્તયતિ-#એવં પ્રાપ્ત ઇત્યાદિના ।
નચ સાપેક્ષત્વે અનીશ્વરત્વં, સેવામપેક્ષ્ય ફલદાતરિ રાજ્ઞીશ્વરત્વાનપાયાત્ ।
નનુ તર્હિ ધર્માધર્માભ્યામેવ વિચિત્રા સૃષ્ટિરસ્તુ કિમીશ્વરેણેત્યત આહ-#ઈશ્વરસ્તુ પર્જન્યવદિતિ ।
સાધારણહેતુસહિતસ્યૈવાસાધારણહેતોઃ કાર્યકારિત્વાન્નેશ્વરવૈયર્થ્યં, અન્યથા પર્જન્યવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાદિતિ ભાવઃ ।
યં જનમુન્નિનીષતે ઊર્ધ્વં નેતુમિચ્છતિ તં સાધુ કારયત્યેષ ઈશ્વર ઇત્યન્વયઃ ।
નચ કઞ્ચિજ્જનં સાધુ કઞ્ચિદસાધુ કર્મ કારયતો વૈષમ્યં તદવસ્થમિતિ વાચ્યં, અનાદિપૂર્વાર્જિતસાધ્વસાધુવાસનયા સ્વભાવેન જનસ્ય તત્તત્કર્મસુ પ્રવૃત્તાવીશ્વરસ્ય સાધારણહેતુત્વાત્ ।
અતો ઽનવદ્ય ઈશ્વર ઇતિ ભાવઃ ॥34॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.12.34
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.12.35ઃ
ન કર્માવિભાગાદ્ ઇતિ ચેન્ નાનાદિત્વાદ્

પ્રથમસર્ગસ્ય વૈષમ્યહેતુકર્માભાવાદેકરૂપત્વં સ્યાત્, તથા તથા તદુત્તરકલ્પાનામપીત્યાક્ષિપ્ય સમાધત્તે સૂત્રકારઃ-#ન કર્મેતિ ।
પ્રથમસૃષ્ટેઃ પશ્ચાદ્ભાવિકર્મકૃતં વૈષમ્યમિત્યાશઙ્ક્યાન્યોન્યાશ્રયમાહ-#સૃષ્ટ્યુત્તરેતિ ।
આદ્યા સૃષ્ટિરિત્યુપલક્ષણમ્ ।
આદાવેકરૂપત્વે મધ્યે વિષમકર્મોત્પત્તૌ હેત્વભાવેનોત્તરસૃષ્ટીનામપિ તુલ્યત્વસ્ય દુર્વારત્વાદિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
પરિહારઃ સુગમઃ ॥35॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.12.35
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.12.36ઃ
ઉપપદ્યતે ચાપ્ય્ ઉપલભ્યતે ચ

પ્રથમઃ સર્ગઃ કશ્ચિન્નાસ્તીત્યત્ર પ્રમાણં પૃચ્છતિ-#કથં પુનરિતિ ।
ઉપપત્તિસહતશ્રુત્યાદિકં પ્રમાણમિતિ સૂત્રવ્યાખ્યયા દર્શયતિ-#ઉપપદ્યત ઇતિ ।
હેતું વિનૈવ સાર્ગાઙ્ગીકારે જ્ઞાનકર્મકાણ્ડવૈયર્થ્યં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
નનુ સુખાદિવૈષમ્યે ઈશ્વરો ઽવિદ્યા વા હેતુરસ્ત્વિત્યાશઙ્ક્ય ક્રમેણ દૂષયતિ-#નચેશ્વર ઇત્યાદિના ।
કસ્તર્હિ હેતુઃ, તત્રાહ-#રાગાદીતિ ।
રાગદ્વૈષમોહાઃ ક્લેશાસ્તેષાં વાસનાભિરાક્ષિપ્તાનિ કર્માણિ ધર્માધર્મવ્યામિશ્રરૂપાણિ, તદપેક્ષા ત્વવિદ્યા સુખાદિસર્ગવૈચિત્ર્યહેતુઃ ।
તસ્માદવિદ્યાસહકારિચત્વેન ક્લેશકર્મણામનાદિપ્રવાહો ઽઙ્ગીકર્તવ્ય ઇતિ ભાવઃ ।
કિઞ્ચ સૃષ્ટેઃ સાદિત્વે પ્રથમશરીરસ્યોત્પત્તિર્ન સંભવતિ, હેત્વભાવાત્ ।
નચ કર્મ હેતુઃ, શરીરાત્પ્રાક્કર્માસંભવાત્ ।
તસ્માત્ કર્મશરીરયોરન્યોન્યાશ્રયપરિહારાય સર્વૈરેવ વાદિભિઃ સંસારસ્યાનાદિત્વમઙ્ગીકાર્યમિત્યાહ-#નચેતિ ।
સર્ગપ્રમુખે સૃષ્ટ્યાદૌ પ્રાગનવધારિતપ્રાણો ઽપિ સન્ પ્રત્યગાત્મા ભાવિધારણનિમિત્તેન જીવશબ્દેનોચ્યતામિત્યત્રાહ-#નચ ધારયિષ્યતીતિ ।
ઽગૃહસ્થઃ સદૃશીં ભાર્યામુપેયાત્ઽઇત્યાદાવગત્યા ભાવિવૃત્ત્યાશ્રયણમિતિ ભાવઃ ।
અસ્ય સંસારવૃક્ષસ્ય સ્વરૂપં સત્યં મિથ્યા વેત્યુપદેશં વિના નોપલભ્યતે ।
જ્ઞાનં વિનાન્તો ઽપિ નાસ્તિ ।
નાપ્યાદિરુપલભ્યતે, અસત્ત્વાદેવ ।
નચ સંપ્રતિષ્ઠા મધ્યે સ્થિતિઃ, દૃષ્ટનષ્ટસ્વરૂપત્વાદિતિ ગીતાવાક્યાર્થઃ ।
સંસારસ્યાનાદિત્વે ઽપિ મિથ્યાત્વાત્ ઽએકમેવાદ્વિતીયમ્ઽઇત્યવધારણમુપપન્નમ્ ।
તસ્માન્નિરવદ્યે બ્રહ્મણિ સમન્વયાવિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥36॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_2,1.12.36
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_2,1.13.37ઃ
સર્વધર્મોપપત્તેશ્ ચ