Brahmasūtra with Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā, a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya · Chapter 1.4
vākyasya brahmātmaikyaparatve hetvantaramāha- patyādīti /
sūtraṃ vyācaṣṭe- itaśceti /
vaśī svatantraḥ /
aparādhīna iti yāvat /
īśāno niyamanaśaktimān /
śakteḥ kāryamādhipatyamiti bhedaḥ /
tasmācchodhitatvamarthaikye ṣaṣṭhādhyāyasamanvaya iti siddham //43//
END BsRp_1,3.13.43
iti śrīmacchārīrakamīmāṃsāvyākhyāyāṃ bhāṣyaratnaprabhāyāṃ prathamādhyāye tṛtīyaḥ pādaḥ //3//
// iti prathamādhyāyasya jñeyabrahmapratipādakāspaṣṭaśrutisamanvayākhyastṛtīyaḥ pādaḥ //
prathamādhyāye caturthaḥ pādaḥ /
avyakteśamajaṃ pañcajanādhāraṃ ca kāraṇam /
veditanyaṃ priyaṃ vande prakṛtiṃ puruṣaṃ param //1//
START BsRp_1,4.1.1
ānumānikam apy ekeṣām iti cen na śarīra-rūpaka-vinyasta-gṛhīter darśayati ca
asminpāde 'dhikaraṇatrayasyekṣatyadhikaraṇena saṃgatiṃ vaktuṃ vṛttamanuvadati- brahmeti /
tadaśabdatvena /
pradhānasya vaidikaśabdaśūnyatvenetyarthaḥ /
īkṣatyadhikaraṇe gatisāmānyamaśabdatvaṃ ca pratijñātam, tatra brahmaṇi vedāntānāṃ gatisāmānyaṃ prapañcitaṃ, adhunā pradhānasyāśabdatvamasiddhamityāśaṅkya nirūpyata ityākṣepasaṃgatiḥ /
tenāśabdatvanirūpaṇena brahmaṇi vedāntānāṃ samanvayo dṛḍhīkṛto bhavatītyadhyāyasaṃgatirapyadhikaraṇatrayasya jñeyā /
atrāvyaktapadaṃ viṣayaḥ /
tatkiṃ pradhānaparaṃ pūrvoktaśarīraparaṃ veti smṛtiprakaraṇābhyāṃ saṃśaye pūrvamaprasiddhabrahmaparatvaṃ yathā ṣaṣṭhādhyāyasya darśitaṃ tadvadavyaktapadamapriddhapradhānaparamiti pūrvapakṣayati- ānumānikamiti /
apiśabdādbrahmāṅgīkāreṇāyamaśabdatvākṣepa iti sūcayati /
tathā ca brahmapradhānayorvikalpena kāraṇatvāt brahmaṇyeva vedāntānāṃ samanvaya iti niyamāsiddhiḥ phalaṃ, siddhānte niyamasiddhiriti vivekaḥ /
padavicāratvādadhikaraṇānāmetatpādasaṃgatirbodhyā /
smārtakramarūḍhibhyāmavyaktaśabdaḥ pradhānaparaḥ śabdasparśādiśūnyatvena yogasaṃbhavāccetyāha- śabdādīti /
pradhānasya vaidikaśabdavācyatve kā kṣatirityata āha- tadeveti /
'ajāmekām'ityādyā śrutiḥ /
'hetuḥ prakṛtirucyate'ityādyā smṛtiḥ /
'yadalpaṃ tajjaḍaprakṛtikam'iti nyāyaḥ /
tato brahmaiva kāraṇamiti matakṣatiriti bhāvaḥ /
sūtre nañarthaṃ vadansiddhāntayati- naitaditi /
pradhānaṃ vaidikaṃ netyatra tātparyābhāvaṃ hetumāha- nahīti /
nanu pradhānasyātra pratyabhijñānādvaidikatvamityata āha- na hyatreti /
nanu śabdapratyabhijñāyāmartho 'pi pratyabhijñāyata ityāśaṅkya yaugikācchabdāsati niyāmake nārthaviśeṣadhīrityāha- sa ceti /
rūḍhyā taddhīrityāśaṅkya rūḍhiḥ kiṃ laukikī smārtā vā /
nādya ityāha- na ceti /
dvitīyaṃpratyāha- yā tviti /
puruṣasaṃketo nānādivedārthanirṇayahetuḥ, puṃmatervicitratvādityarthaḥ /
yattu smārtakramapratyabhijñayā kramikārthaḥ smārta eveti, tatrāha- naca krameti /
sthānāttadrūpapratyabhijñānāśaṅkyāmasatītyanvayānnaño vyatyāsenātadrūpasya tadrūpaviruddhasya pratyabhijñāne satītyarthaḥ /
pūrvajñātarūpārthasya sthāne tadviruddhārthajñāne sati tasya dhīrnāstītyatra dṛṣṭāntamāha- na hīti /
prakṛte nāsti viruddhajñānamityāśaṅkya prakaraṇāccharīrajñānamastītyāha- prakaraṇeti /
śarīrameva rūpakeṇa rathasādṛśyena vinyastaṃ śarīrarūpakavinyastaṃ, tasya pūrvavākye ātmabuddhyormadhyasthānapaṭhitasyātrāpi madhyasthenāvyaktaśabdena grahaṇānna pradhānasya vaidikatvamiti sūtrārthaḥ /
smārtakramaḥ kimiti tyaktavya ityāśaṅkya śrautakramasya prakaraṇādyanugraheṇa balavattvādityāha- kuta ityādinā /
tadubhayaṃ vivṛṇoti- tathā hīti /
rūpakakḷptiḥ sādṛśyakalpanā /
pragraho 'śvaraśanā /
yadā buddhisārathirvivekī tadā manasendriyahayānviṣamaviṣayamārgādākarṣati /
yadyavivekī tadā manoraśanābaddhāṃstān pravartayatīti manasaḥ pragrahatvaṃ yuktam /
teṣu hayeṣu /
gocarān mārgān /
nanu svataścidātmano bhogasaṃbhavāt kiṃ rathādinetyata āha- ātmeti /
ātmā dehaḥ, dehādisaṅkakalpanayā bhoktṛtvaṃ na svato 'saṅgatvādityarthaḥ /
adhunā rathādibhirgantavyaṃ vadannākāṅkṣāpūrvakamuttaravākyamāha- taiścetyādinā /
śarīrasya prakṛtatve 'pyavyaktapadena pradhānaṃ gṛhyatāmityata āha- tatra ya eveti /
evaṃ prakaraṇaṃ śodhayitvā śarīrasya pariśeṣatāmānayati- tatrendriyetyādinā /
arthānāṃ pūrvamanuktiśaṅkāṃ vārayan paratvamupapādayati- arthā iti /
gṛhṇanti puruṣapaśuṃ badhnantīti grahā indriyāṇi /
teṣāṃ grahatvaṃ viṣayādhīnam /
asati viṣaye teṣāmakiñcitkaratvāt /
tato grahebhyaḥ śreṣṭhā atigrahā viṣayā iti bṛhadāraṇyake śravaṇāt /
paratvaṃ śraiṣṭhyābhiprāyaṃ, na tvāntaratveneti bhāvaḥ /
savikalpakaṃ jñānaṃ manaḥ, nirvikalpakaṃ niścayātmikā buddhiḥ, ātmaśabdāt sa eva buddheḥ paraḥ, pratyabhijñāyata iti śeṣaḥ /
hiraṇyagarbhābhedena brahmādipadavedyā samaṣṭibuddhirmahānityāha- athaveti /
mananaśaktiḥ, vyāpinī, bhāviniścayaḥ, brahmā ātmā, bhogyavargāśrayaḥ, tātkālikaniścayaḥ, kīrtiśaktiḥ, niyamanaśaktiḥ, traikālaniścayaḥ, saṃvidabhivyañjikā cidadhyastātītasarvārthagrahiṇī samaṣṭibuddhirityarthaḥ /
hiraṇyagarbhasyeyaṃ buddhirastītyatra śrutimāha- ya iti /
nanvaprakṛtā sā kathamucyate, taduktau ca pradhānena kimaparāddhamityata āha- sā ceti /
hirukpṛthak /
pūrvaṃ vyaṣṭibuddhyabhedenoktātra tato bhedena paratvamucyata ityarthaḥ /
tarhi ratharathinau dvau pariśiṣṭau syātāṃ, netyāha- etasmiṃstviti /
ato ratha eva pariśiṣṭa ityāha- tadevamiti /
teṣu pūrvokteṣu ṣaṭpadārtheṣvityarthaḥ /
pariśeṣasya phalamāha- itarāṇīti /
vedo yamo veti śeṣaḥ /
darśayati ceti sūtrabhāgo vyākhyātaḥ /
kiñca brahmātmaikatvaparatve granthe bhedavādināṃ pradhānasyāvakāśo nāstītyāha- śarīretyādinā /
bhogo vedanā /
kāṭhakagranthasyaikyatātparye gūḍhatvajñeyatvajñānahetuyogavidhaye liṅgāni santītyāha- tathā caiṣa ityādinā /
agryā samādhiparipākajā /
vāgityatra dvitīyālopaśchāndasaḥ, manasīti daighyaṃ ca //1//
END BsRp_1,4.1.1
START BsRp_1,4.1.2
sūkṣmaṃ tu tadarhatvāt
śaṅkottaratvena sūtraṃ vyācaṣṭe- uktametadityādinā /
kāryakāraṇayorabhedānmūlaprakṛtivācakāvyaktaśabdena vikāro lakṣyata ityarthaḥ /
gobhirgovikāraiḥ payobhirmatsaraṃ somaṃ śrīṇīta /
miśritaṃ kuryāditi yāvat /
'śrīñ pāke'iti dhātorloṭi madhyamapuruṣabahuvacanametat /
avyaktātmanā kāryasyāvyaktaśabdayogyatve mānamāha- śrutiśceti /
tarhi prāgavasthāyāmidaṃ jagadavyākṛtamāsīt ha kiletyarthaḥ /
bījarūpā śaktiḥ saṃskārastadavastham //2//
END BsRp_1,4.1.2
START BsRp_1,4.1.3
tadadhīnatvād arthavat
apasiddhāntaśaṅkottaratvena sūtraṃ vyācaṣṭe- atrāhetyādinā /
tarhi tadā /
evaṃ sati sūkṣmaśabditaprāgavasthābhyupagame sati /
īśvare kalpitā tanniyamyetyaṅgīkārānnāpasiddhānta ityāha- atrocyata ityādinā /
kūṭasthabrahmaṇaḥ sraṣṭṛtvasiddhyarthamavidyā svīkāryetyuktam /
bandhamuktivyavasthārthamapi sā svīkāryetyāha- muktānāmiti /
yannāśānmuktiḥ sā svīkāryā, tāṃ vinaiva sṛṣṭau muktānāṃ punarbandhāpatterityarthaḥ /
tasyāḥ paraparikalpitasatyasvatatantrapradhānādvailakṣaṇyamāha- avidyetyādi nā /
māyāmayī prasiddhamāyopamitā /
loke māyāvino māyāvatparatantretyarthaḥ /
jīvabhedopādhitvenāpi sā svīkāryetyāha- mahāsuṣuptiriti /
buddhyādyupādhibhedājjīvā iti bahūktiḥ /
avidyāyāṃ śrutimapyāha- tadetaditi /
ākāśahetutvādākāśaḥ /
jñānaṃ vināntābhāvādakṣaram /
vicitrakāritvānmāyeti bhedaḥ /
idānīmavidyāyā brahmabhedānyatvābhyāmanirvācyatvenāvyaktaśabdārhatvamāha- avyakteti /
tasya mahataḥ paratvaṃ kathamityata āha- taditamiti /
yadā buddhirmahāṃstadā taddhetutvātparatvamityuktamityanvayaḥ /
pratibimbasyopādhiparatantratvādupādheḥ pratibimbātparatvamāha- yadā tviti /
hetuṃ sphuṭayati- avidyeti /
avyaktasya paratve 'pi śarīrasya kiṃ jātaṃ, tadāha- tacceti /
nanvindriyādīnāmapyavyaktābhedādavyaktatvaṃ paratvaṃ ca kimiti nocyate, tatrāha- satyapīti /
sūtradvayasya vṛttikṛddhyākhyānamutthāpayati- anye tviti /
pañcīkṛtabhūtānāṃ sūkṣmā avayavāḥ sthūladehārambhakāḥ /
sūkṣmaśarīraṃ pratijīvaṃ liṅgasyāśrayatvena niyatamastīti vakṣyate /
dehāntaraprāptau tena yukto gacchati paralokamityarthaḥ /
kathaṃ tasya mahato jīvātparatvamityāśaṅkya dvitīyasūtraṃ vyācaṣṭe- tadadhīnatvācceti /
arthavaditi /
sūtrasthadṛṣṭāntamāha- yatheti /
taddhyākhyānaṃ dūṣayati- tairiti /
avyaktapadabalāt prakṛtamapi sthūlaṃ tyajyata iti śaṅkate- āmnātasyeti /
ekārthabodhakānāṃ śabdānāṃ mitha ākāṅkṣayaikasyāṃ buddhāvārūḍhatvamekavākyatā /
tava mate tasyā abhāvātkutor'thabodha iti samādhatte- neti /
tāṃ vināpyarthathīḥ kiṃ na syādityata āha- nahīti /
śarīraśabdena rūḍhyā sthūlaṃ prakṛtaṃ tasya hāniraprakṛtasya bhūtasūkṣmasyāvyaktapadena grahaṇamanyāyyaṃ syādityarthaḥ /
astvekavākyatetyata āha- na ceti /
tataḥ kiṃ tatrāha- tatreti /
ākāṅkṣayā vākyaikavākyatve sati prakṛtaṃ śarīradvayamavyaktapadena grāhyam /
ākāṅkṣāyāstulyatvāditi bhāvaḥ /
anātmaniścayaḥ śuddhiḥ, tadarthaṃ sūkṣmamevākāṅkṣitaṃ grāhyam;tasya sūkṣmatvenātmābhedena gṛhītasya duḥśodhatvāt /
sthūlasya dṛṣṭadaurgandhyādinā laśunādivadanātmatvadhīvairāgyayoḥ sulabhatvāditi śaṅkate- na ceti /
dṛṣṭā bībhatsā ghṛṇā yasmin tasya bhāvastattā tayetyarthaḥ /
dūṣayati- yata iti /
vairāgyāyaśuddhiratra na vivakṣitā, vidhyabhāvāt, kintu vaiṣṇavaṃ paramaṃ padaṃ vivakṣitamiti taddarśanārthaṃ prakṛtaṃ sthūlamevāvyaktapadena grāhyamiti bhāvaḥ /
kiñca sūkṣmasya liṅgāntaḥpātina indriyādigrahaṇenaiva grahaṇānna pṛthagavyaktaśarīrapadābhyāṃ grahaḥ /
abhyupetyāha- sarvatheti /
sthūlasya sūkṣmasya vā grahe 'pītyarthaḥ /
tathā nāmeti /
sūkṣmamevāvyaktamastvityarthaḥ //3//
END BsRp_1,4.1.3
START BsRp_1,4.1.4
jñeyatvāvacanāc ca
atrāvyaktaṃ pradhānaṃ netyatra hetvantarārthaṃ sūtram- jñeyatveti /
sattvādiguṇarūpātpradhānāt puruṣasyāntaraṃ bhedastajjñānādityarthaḥ /
nahi śakyamiti ca vadadbhiḥ pradhānaṃ jñeyatvena smaryata iti saṃbandhaḥ /
na kevalaṃ bhedapratiyogitvena pradhānasya jñeyatvaṃ tairiṣṭaṃ kintu tasyopāsanayāṇimādiprāptaye 'pītyāha- kvacicceti /
jñānavidhyabhāve 'pyavyaktapadajanyajñānagamyatvamārthikaṃ jñeyatvamastītyata āha- na cānupadiṣṭamiti /
upadiṣṭaṃ hi jñānaṃ phalavaditi jñātuṃ śakyaṃ niṣphalasyopadeśāyogādavyaktasya ca jñānānupadeśātphalavajjñānagamyatvāsiddhirityarthaḥ /
phalitamāha- tasmāditi /
sāṃkhyeṣṭasaphalajñānagamyatvāvacanāccetyarthaḥ /
nanu śarīrasyāpi jñeyatvānukteḥ kathamiha grahaṇaṃ, tatrāha- asmākaṃ tviti /
asmanmate viṣṇavākhyapadasyaikasyaiva jñeyatvāttaddarśanārthamavyaktapadena śarīropanyāso yukta ityarthaḥ /
sādhāraṇaśabdamātrānna pradhānasya pratyabhijñā smārtaliṅgasyānuktyā niyāmakābhāvāditi tātparyam //4//
END BsRp_1,4.1.4
START BsRp_1,4.1.5
vadatīti cen na prājño hi prakaraṇāt
liṅgoktimāśaṅkya niṣedhati- vadatīti cediti /
atra hi tādṛśameva nirdiṣṭamityanvayaḥ /
spaṣṭamanyat //5//
END BsRp_1,4.1.5
START BsRp_1,4.1.6
trayāṇām eva caivam upanyāsaḥ praśnaś ca
kiñcātra kaṭhavallyāṃ pradhānasya praśnottarayorasattvānna grahaṇamityāha- trayāṇāmiti /
mṛtyunā naciketasaṃ prati trīnvarānvṛṇīṣvetyukteḥ trayāṇāmeva praśno naciketasā kṛtaḥ /
upanyāsaśca mṛtyunā kṛtaḥ /
nānyasyetyarthaḥ /
praśnatrayaṃ krameṇa paṭhati- tatra tāvaditi /
he mṛtyo, sa mahyaṃ dattavarastvaṃ svargahetumagni smarasi /
prete mṛte /
dehādanyo 'sti na veti saṃśayo 'sti /
ata etadātmatattvamasaṃdigdhaṃ jānīyāmityarthaḥ /
krameṇottaratrayamāha- prativacanamapīti /
lokahetuvirāḍātmanopāsyatvāllokādiścityo 'gnistaṃ mṛtyuruvāca naciketase /
yāḥ svarūpato yāvatīḥ saṃkhyāto yathā vā krameṇāgniścīyate tatsarvamuvācetyarthaḥ /
hantedānīṃ brahma vakṣyāmīti brahmavākyena jīvapraśnādvyavahitanamapi 'yathā ca maraṇaṃ prāpya'ityādi vākyaṃ jīvaviṣayamuttaraṃ, yogyatvādityarthaḥ /
vākyārthastu ātmā maraṇaṃ prāpya yathā bhavati tathā vakṣyāmīti /
pratijñātamāha- yonimiti /
carācaradehaprāptau nimittamāha- yatheti /
śrutamupāsanam /
sūtre ādyaścakāro yata ityarthaḥ /
evaṃ ca trayāṇāmevopanyāsaḥ praśnaśca yataḥ ato na pradhānamavyaktamiti yojanā /
uktārthe sūtramākṣipati- atrāheti /
ekaḥ praśnaḥ dvau praśnau veti pakṣadvaye phalitaṃ pṛcchati- kiñcāta iti /
saptamyarthe tasiḥ /
atra ca pakṣadvaye 'pi kimityarthaḥ /
praśnaikye sūtrāsaṃgatiḥ bhede pradhānasya śrautatvasiddhiriti pūrvavādyāha- sa evetyādinā /
praśnaikyapakṣamādāya siddhāntyāha- atrocyata iti /
yena pradhānasiddhiḥ syāditi śeṣaḥ /
caturthapraśnakalpane varatritvopakramavirodhaḥ syāditi vivṛṇoti- varetyādinā /
varapradānamupakramo yasyāḥ sā /
prahitāya yamalokaṃ prati preṣitāya /
itaḥ punaḥ martyalokaṃ prāptasya mama pitā yathāpūrvaṃ sumanāḥ syāditi prathamaṃ vavre /
nanu dvitīyavaro jīvavidyā tṛtīyo brahmavidyeti praśnabhedaḥ kiṃ na syādityata āha- yeyamiti /
prete ityupakramya tṛtīyatvoktiliṅgājjīvātmavidyaiva tṛtīyo vara ityarthaḥ /
evaṃ vākyopakrame sati praśnāntaraṃ na yuktamityāha- tatreti /
maraṇadharmādyasparśaliṅgābhyāṃ praṣṭavyayorjīveśvarayorbhedāt praśnabhedasiddhervākyabādho yukta iti śaṅkate- nanvityādinā /
gocaratvādāśrayatvāt /
na kevalaṃ praṣṭavyabhedāt praśnabhedaḥ kintu praśnavākyayoḥ sādṛśyābhāvādapītyāha- praśnacchāyeti /
praṣṭavyabhedo 'siddha iti pariharati- netyādinā /
kiñca brahmāpraśne janmādiniṣedhena jīvasvarūpaṃ vadan yamastayoraikyaṃ sūcayatītyāha- iha cānyatreti /
tanniṣedhavākye śivoktirasiddhetyata āha- satīti /
bhāgī yuktaḥ /
tasmādavidyayā jīvasya prāptajanmādiniṣedhena svarūpamuktamityarthaḥ /
kiñca jīvo brahmābhinnaḥ, mokṣahetujñānaviṣayatvāt, brahmavadityāha- tathā svapneti /
anto 'vasthā /
yena sākṣiṇā pramātā paśyati tāmātmānamiti saṃbandhaḥ /
hetoraprayojakatvamāśaṅkaya 'tameva viditvā'iti śrutivirodhamāha- prājñeti /
kiñcābhedamuktvā bhedasya ninditatvādabheda eva satya ityāha- tatheti /
iha dehe yaccaitanyaṃ tadevāmutra sūryādau /
evamihākhaṇḍaikarase brahmaṇi yo nāneva mithyābhedaṃ paśyati sa bhedadarśī maraṇānmaraṇaṃ prāpnoti saṃsārabhayānna mucyata ityarthaḥ /
kiñca jīvapraśnānantaraṃ 'taṃ durdarśam'iti yaduttaramuvāca tenāpyuttareṇābhedo gamyata iti saṃbandhaḥ /
praṣṭṛpraśnayoḥ praśaṃsayāpi liṅgena pṛṣṭasya daurlabhyadyotanādbrahmatvasiddhirityāha- anyaṃ varamityādinā /
putrādikaṃ vṛṇīṣvetyukte 'pi viṣayāṃstucchīkṛtyātmajñānānna cacāla 'nānyaṃ tasmānnaciketā vṛṇīte'iti śravaṇāt /
tadā saṃtuṣṭo yamaḥ 'anyacchreyo 'nyadutaiva preyaḥ'iti bhogāpavargamārgayorvailakṣaṇyaṃ pratijñāya 'dūramete viparīte viṣūcī avidyā yā ca vidyā'iti darśitavānityarthaḥ /
preyaḥ priyatamaṃ svargādikaṃ, viṣūcī viruddhaphale, avidyā karma, vidyā tattvadhīḥ /
vidyābhīpsinaṃ vidyārthinaṃ tvāmahaṃ manye, yataḥ tvā tvāṃ bahavo 'pi kāmāḥ putrādayo mayā dīyamānā durlabhā api nālolupanta lobhavantaṃ na kṛtavanta iti praṣṭāraṃ stutvā praśnamapi 'tvādṛṅgo bhūyānnaciketaḥ praṣṭā'iti stuvannityakṣarārthaḥ /
iyaṃ praśaṃsā praśnabhedapakṣe na ghaṭata ityāha- yatpraśneti /
yatpraśnena stutiṃ labdhavāṃstaṃ praśnaṃ vihāya yadyanyamevotthāpayet tarhyanavasare stutīḥ kṛtā syādityarthaḥ /
tasmāditi /
praṣṭavyabhedābhāvādityarthaḥ /
praśnavākyavyaktyoḥ sādṛśyābhāvāt praśnabheda ityuktaṃ nirasyati- yattvityādinā /
dharmādyāśrayasya jīvasya brahmatvaṃ kathamityata āha- yāvaditi /
avidyānāśānantaraṃ brahmatvaṃ cedāgantukamanityaṃ ca syādityata āha- na cāvidyāvattva iti /
jīvasya brahmatve svābhāvike sati brahmapraśnasya yaduttaraṃ tajjīvapraśnasyāpi bhavatīti lābhaṃ darśayati- tataśca na jāyata iti /
jīvabrahmaikye 'trayāṇām-'iti sūtraṃ kathamityata āha- sūtraṃ tviti /
kalpitabhedātpraśnabhedakalpanetyāha- tataśceti /
paramātmanaḥ sakāśātpradhānasya vaiṣamyamanātmatvena tṛtīyavarāntarbhāvāyogāditi bhāvaḥ //6//
END BsRp_1,4.1.6
START BsRp_1,4.1.7
mahadvac ca
śrauto 'vyaktaśabdo na sāṃkhyāsādhāraṇatattvagocaraḥ, vaidikaśabdatvāt, mahacchabdavadityāha- mahadvacceti /
sūtraṃ vyācaṣṭe- yathetyādinā /
na cākāśādiśabde vyabhicāraḥ, ākāśādermatāntarasādhāraṇatvena sāṃkhyāsādhāraṇatvāsiddheḥ sādhyasyāpi sattvāditi mantavyam /
sattāmātre /
sattvapradhānaprakṛterādyapariṇāme /
nirvikalpakabuddhāvityarthaḥ /
ātmā mahānityātmaśabdaprayogāt, taṃ matvā na śocati, 'tamasaḥ parastādi'tyādinā śokātyayatamaḥ paratvādibhyaśca mahacchabdaḥ sāṃkhyatattvaṃ nābhidhatta iti saṃbandhaḥ /
adhikaraṇārthamupasaṃharati- ataśceti //7//
END BsRp_1,4.1.7
START BsRp_1,4.2.8
camasavadaviśeṣāt
camasavadaviśeṣāt /
atrājāpadaṃ viṣayaḥ, tatkiṃ pradhānaparaṃ māyāparaṃ veti rūḍhyarthāsaṃbhavātsaṃśaye pūrvatrāvyaktaśabdamātreṇa pradhānasyāpratyabhijñāyāmapyatra triguṇatvādiliṅgopetādajāpadātpratyabhijñāstīti pratyudāharaṇena pūrvapakṣayati- punarapīti /
phalaṃ pūrvapakṣe brahmaṇi samanvayāsiddhiḥ, siddhānte tatsiddhiriti pūrvavaddraṣṭavyam /
rāgahetutvādiguṇayogāt lohitādiśabdai rajādiguṇalābhe 'pi kathaṃ pradhānalābhaḥ, tatrāha- teṣāṃ sāmyeti /
avayavāḥ pradhānasya rajādayasteṣāṃ dharmā rañjakatvādayaḥ tairnimittairlohitādiśabdaiḥ pradhānamucyata ityarthaḥ /
guṇābhedātpradhānalābha iti bhāvaḥ /
tatrājāśabdaṃ yojayati- neti /
'rūḍhiryogamapaharati'iti nyāyena śaṅkate- nanviti /
rūḍhyasaṃbhavādyoga āśrayaṇīya ityāha- bāḍhamiti /
ajāśabditaprakṛtitvapuruṣabhedaliṅgābhyāmapi pradhānapratyabhijñetyāha- sā cetyādinā /
prajāyanta iti prajā mahadādayaḥ /
traiguṇyaṃ sukhaduḥkhamohāḥ /
anuśayanaṃ vivṛṇoti- tāmevāvidyayeti /
avivekenetyarthaḥ /
viṣayadhīrbhogaḥ /
guṇabhinnātmakhyātirapavargaḥ /
siddhāntayati- evaṃ prāpta iti /
māyādāvapi sādhāraṇānmantrādviśeṣārthagraho na yuktaḥ, viśeṣagrahahetoḥ prakaraṇāderabhāvāditi hetuṃ vyākhyāya dṛṣṭāntaṃ vyācaṣṭe- camasavaditi /
sarvatra giriguhādāvapi //8//
END BsRp_1,4.2.8
START BsRp_1,4.2.9
jyotirupakramā tu tathā hy adhīyata eke
uttarasūtravyāvartyāṃ śaṅkāmāha- tatra tvidamiti /
caturvidhasyeti /
jarāyujāṇḍajasvedajodbhijjarūpasyetyartha /
smṛtyuktā kuto na grāhyeti śaṅkate- kasmāditi /
śruteḥ śrutyantarādarthagraho yuktaḥ, sājātyānmūlānapekṣatvāccetyāha- tathā hīti /
śākhinaścandogāḥ /
kiñca lohitādiśabdairapi dravyalakṣaṇā nyāyyā avyavadhānāt na tu rañjanīyatvādiguṇavyavahitā sattvādiguṇalakṣaṇetyāha- lohitādīnāṃ ceti /
nanu śākhāntareṇa śākhāntarasthamantrasya nirṇayaḥ kathamityata āha- asaṃdigdheneti /
sarvaśākhāpratyayanyāditi bhāvaḥ /
yathā śākhāntaravākyānna pradhānagrahastathehāpi śvetāśvataropaniṣadi māyāprakaraṇānna tadbrahma ityāha- tatheti /
sṛṣṭyādau kiṃsahāyaṃ brahmeti vimṛśyate /
brahmavādino dhyānākhyayogena paramātmānamanupraviṣṭāḥ santaḥ tatraiva devasyātmabhūtāmaikyenādhyastāṃ śaktiṃ paratantrāṃ māyāṃ sattvādiguṇavatīṃ brahmaṇaḥ sahāyamapaśyannityanvayaḥ /
māyāyā ekatve 'pi tadaṃśānāṃ jīvopādhīnāṃ tattasaṃghātayonīnāmavidyākhyānāṃ bhedādvīpsā /
avyākṛte anabhivyakte nāmarūpe yasyāṃ sā /
anena 'taddhedaṃ tarhyavyākṛtamāsīt'iti śrutyantaraprasiddhiruktā /
tasyāṃ śaktau vyaktāvyaktakāryaliṅgakānumānaṃ sūyayati- nāmeti /
māyāyā rohitādirūpavattvaṃ kathamityata āha- tasyā iti /
viṣaya āśrayaḥ //9//
END BsRp_1,4.2.9
START BsRp_1,4.2.10
kalpanopadeśāc ca madhvādivadavirodhaḥ
evaṃ prakaraṇabalānmāyaivājeti bhāṣyakṛnmatam /
chāndogyaśrutyā tejo 'bannalakṣaṇāvāntaraprakṛtirajeti sūtrakṛnmatenottarasūtravyāvartyaṃ śaṅkate- kathamiti /
kiṃ tejobannetvajāśabdo rūḍho, na jāyata iti yaugiko vā /
nādyaḥ, teṣvajātvajāterasattvādityāha- yāvateti /
yata ityarthaḥ /
ato na rūḍha iti śeṣaḥ /
na dvitīya ityāha- naceti /
jātirjanma /
ajātirajanma /
laukikājāśabdasādṛśyakalpanayā tejo 'bannānāmajātvopadeśādgauṇo 'yaṃ śabda iti pariharati- kalpaneti /
aniyamo yadṛcchā /
barkaro bālapaśuḥ /
yaduktaṃ jīvabhedena pradhānavādapratyabhijñeti, tannetyāha- na cedamiti /
vyavasthārtho bhedo 'pyarthātpratipādyata ityāha- prasiddhaṃ tviti /
satya eva prasiddha ityata āha- bhedastviti /
kalpanopadeśe dṛṣṭāntaṃ vyācaṣṭe- madhviti /
naca yogasya mukhyavṛttitvāttena pradhānagraho nyāyya iti vācyaṃ,
rūḍhārthānapekṣādyogāttadāśritaguṇalakṣaṇāyā balīyastvāt /
guṇavṛttau hi rūḍhirāśritā bhavati /
tathāca rohitādiśabdasamabhivyāhārānugṛhītayā rūḍhyāśritayā guṇavṛttyā pradhāne yogaṃ bādhitvāvāntaraprakṛtirajāśabdena grāhya, yathā madhvādiśabdaiḥ prasiddhamadhvādyāśritaguṇalakṣaṇaya ādityādayo gṛhyante tadvat /
tasmādaśabdaṃ pradhānamiti siddham //10//
END BsRp_1,4.2.10
START BsRp_1,4.3.11
na saṃkhyopasaṃgrahādapi nānābhāvād atirekāc ca
na saṃkhyopasaṃgrahāt /
pañcajanaśabdaḥ sāṃkhyatattvaparo 'nyaparo veti yogarūḍhyoraniścayāt saṃśaye yathā tattvavidyādhikāre chāgāyāṃ tātparyābhāvādajāpade rūḍhityāgastathā pañcamanuṣyeṣu tātparyābhāvātpañcajanaśabdena rūḍhiṃ tyaktvā tattvāni grāhyāṇītidṛṣṭāntasaṃgatiṃ sūcayan mantramudāhṛtya pūrvapakṣayati- evamityādinā /
phalaṃ pūrvavat /
prāṇacakṣuḥśrotrānnamanāṃsi vākyaśeṣasthāḥ pañcajanāḥ pañca /
tatra catvāraḥ sūtraṃ annaṃ virāṭ tayoḥ kāraṇamavyākṛtamākāśaśca yasminnadhyastāstamevātmānamamṛtaṃ brahma manye /
tasmānmananāt vidvānahamamṛto 'smīti mantradṛśo vacanam /
nanvastu pañcatvaśiṣṭeṣu pañcajaneṣu punaḥ pañcatvānvayāt pañcaviṃśatisaṃkhyāpratītiḥ, tāvatā kathaṃ sāṃkhyatattvagraha ityāśaṅkya saṃkhyāyā dharmyākāṅkṣāyāṃ tattvāni grāhyāṇītyāha- tatheti /
jagato mūlabhūtā prakṛtistriguṇātmakaṃ pradhānamanāditvādavikṛtiḥ /
kasyacitkāryaṃ na bhavatītyarthaḥ /
mahadahaṅkārapañcatanmatraṇīti sapta prakṛtayo vikṛtayaśca /
tatra mahānpradhānasya vikṛtirahaṅkārasya prakṛtiḥ /
ahaṅkārastāmasaḥ pañcatanmātrāṇāṃ śabdādīnāṃ prakṛtiḥ, sāttvika ekādaśendriyāṇām /
pañca tanmātrāśca pañcānāṃ sthūlabhūtānāmākāśādīnāṃ prakṛtayaḥ pañca sthūlabhūtānyekādaśendriyāṇi ceti ṣoḍaśasaṃkhyāko gaṇo vikāra eva na prakṛtiḥ, tattvāntaropādānatvābhāvāt /
puruṣastūdāsīna iti sāṃkhyakārikārthaḥ /
saṃkhyayā tattvānāmupasaṃhagrahāt śabdavattvamiti prāpte siddhāntayati- neti /
nānātvamiṣṭamityata āha- naiṣāmiti /
pañcsu pañcasu sādhāraṇasyetarapañcakāddhyāvṛttasya dharmasyābhāvo 'tra nānātvaṃ vivakṣitamityarthaḥ /
yadyapi jñānakarmendriyeṣu daśasu jñānakaraṇatvaṃ karmakaraṇatvaṃ ca pañcakadvaye 'sti, pañcatanmātrāsu pañcasu sthūlaprakṛtitvaṃ ca, tathāpi yasminnityātmana ākāśasya ca pṛthagukteḥ sattvarajastamomahadahaṅkārāḥ pañca kartavyāḥ, manaścatvāri bhūtāni ca pañca /
asmin pañcakadvaye mitho 'nuvṛttetarapañcakavyāvṛttadharmo nāstītyabhiprāyaḥ /
māstvityata āha- yeneti /
dharmeṇetyarthaḥ /
tadeta sphuṭayati- nahīti /
mahāsāṃkhyāyāmavāntarasaṃkhyāḥ praviśanti, yathā dvāvaśvinau saptarṣayo 'ṣṭau vasavaśceti saptadaśetyatrāśvitvādikamādāya dvitvādayaḥ praviśantiḥ /
nānyathetyarthaḥ /
pañcaśabdadvayena svavācyanyūnasaṃkhyādvāreṇa tadvyāpyā mahāsaṃkhyaiva lakṣyata iti sadṛṣṭāntaṃ śaṅkate- atheti /
mukhyārthasya vakṣyamāṇatvāllakṣaṇā na yukteti pariharati- tadapi neti /
pañcajanaśabdayorasamāsamaṅgīkṛtya pañcaviṃśatisaṃkhyāpratīnirnirastā /
saṃprati samāsaniścayānna tatpratīrityāha- paraśceti /
samāse hetumāha- pāribhāṣikeṇeti /
ayamarthaḥ-asminmantre prathamaḥpañcaśabda ādyudāttaḥ /
dvitīyaḥ sarvānudāttaḥ /
janaśabdaścāntodāttaḥ /
tathāca na dvitīyapañcaśabdajanaśabdayoḥ samāsaṃ vināntyasyākārasyodāttatvaṃ pūrveṣāmanudāttatatvaṃ ca ghaṭate 'samāsasya'iti sūtreṇa samāsasyāntodāttavidhānāt /
'anudāttaṃ padamekavarjam'iti ca sūtreṇa yasminpade udāttaḥ svarito vā yasya varṇasya vidhīyate tamekaṃ varjayitvāvaśiṣṭaṃ tatpadamanudāttaṃ bhavatīti vidhānādeva māntrikāntodāttasvareṇaikapadatvaniścayaḥ bhāṣikākhye tu śatapathabrahmaṇasvaravidhāyakagranthe 'svarito 'nudātto vā'iti sūtreṇa yo mantradaśāyāmanudāttaḥ svarito vā sa brāhmaṇadaśāyāmudātto bhavatītyapavāda āśritaḥ /
tathā cāntyādākārātpūrveṣāmanudāttānāmudāttatvaṃ brahmaṇāvasthāyāṃ prāptaṃ, 'udāttamanudāttamantyam'iti sūtreṇa mantra daśāyāmudāttasyānantyasya paralagnatayoccāryamāṇasyānudāttatvaṃ vihitaṃ, tathā cāntyanakārāduparitana ākāra ākāśaścetyanena śliṣṭatayā paṭhyamāno 'nudātto bhavati, ayamantānudāttasvaraḥ pāribhāṣikastena brāhmaṇasvareṇaikapadatvaṃ niścīyata iti /
prakaṭārthakāraistu pāṭhakaprasiddho 'ntodāttasvaraḥ pāribhāṣika iti vyākhyātam /
tadvyākhyānaṃ kalpatarūkārairdūṣitam /
antānudāttaṃ hi samāmnātāraḥ pañcajanaśabdamadhīyata iti pāṭhakaprasiddhirasiddheti /
tathā ca pañca pañcajanā iti māntrikāntodāttaḥ svaraḥ, yasmin pañca pañcajanā ityantānudātto brāhnasvara iti vibhāgaḥ /
ubhayathāpyaikapadyāt samāsasiddhiriti /
taittirīyakaprayogādapyekapadatvamityāha- prayogāntare ceti /
ājya, tvā tvāṃ pañcānāṃ pañcajanānāṃ devaviśeṣāṇāṃ yantrāya dhartrāya gṛhṇāmi ityājyagrahaṇamantraśeṣaḥ /
devatānāṃ karmaṇi yantradavasthitaṃ śarīraṃ tadeva dhartraṃ ihāmitrabhogādhāraṃ, tasmai tasyāvaikalyārthamiti yajamānoktiḥ /
astu samāsastataḥ kimityata āha- samattatvācceti /
āvṛtirvīpsā tadabhāve pañcakadvayāgrahaṇātpañcaviṃśatisaṃkhyāpratītirasiddheti bhāvaḥ /
janapañcakamekaṃ pañcakānāṃ pañcakaṃ dvitīyamiti pañcakadvayaṃ tasya pañcapañceti grahaṇaṃ netyakṣarārthaḥ /
kiñcāsamāsapakṣe 'pi kiṃ pañcaśabdadvayoktayoḥ pañcatvayoḥ parasparānvayaḥ, kiṃ vā tayoḥ śuddhajanairanvayaḥ, athavā pañcatvaviśiṣṭairjanairaparapañcatvasyānvayaḥ /
nādya ityāha- naca pañcasaṃkhyāyā iti /
viśeṣaṇamanvayaḥ /
ananvaye hetumāha- upasarjanasyeti /
apradhānānāṃ sarveṣāṃ pradhānenaiva viśeṣyeṇaivānvayo vācyaḥ /
guṇānāṃ parasparānvayo vākyabhedāpātādityarthaḥ /
dvitīye daśasaṃkhyāpratītiḥ syānna pañcaviṃśatisaṃkhyāpratītiḥ /
tṛtīyamutthāpayati- nanviti /
pañcatvaviśiṣṭeṣu pañcatvāntarānvaye viśeṣaṇībhūtapañcatve 'pi pañcatvānvayāt pañcaviṃśatitvapratītirityarthaḥ /
dṛṣṭāntavaiṣamyeṇa pariharati- neti brūma iti /
pañcānāṃ pūlānāṃ samāhārā ityatra 'saṃkhyāpūrvo dviguḥ'iti samāso vihitaḥ /
tato 'dvigoḥ'iti sūtreṇa ṅīpo vidhānāt samāhārapratītau samāhārāḥ katītyākāṅkṣāyāṃ satyāṃ pañcetipadāntarānvayo yuktaḥ /
pañcajanā ityatra tu ṅībantatvābhāvena samāhārasyāpratīteḥ janānāṃ cādita eva pañcatvopādānātsaṃkhyākāṅkṣāyā asattvātpañceti padāntaraṃ nānveti /
ākāṅkṣādhīnatvādanvayasyetyarthaḥ /
bhedo viśeṣaṇam /
nanu janānāṃ nirākāṅkṣatve 'pi tadviśeṣaṇībhūtapañcatvāni katītyākāṅkṣāyāṃ pañcatvāntaraṃ viśeṣaṇaṃ bhavatvityāśaṅkate- bhavadapīti /
nopasarjanasyopasarjanāntareṇānvayaḥ kintu pradhānenaiveti nopasarjanyāyavirodha ukta iti pariharati- tatra ceti /
evaṃ nānābhāvāditi vyākhyāyātirekācceti vyācaṣṭe- atirekāccetyādinā /
atireka ādhikyam /
janaśabditapañcaviṃśatitattveṣu ātmāntarbhūto na vā /
nādya ityuktvā dvitīye doṣamāha- arthāntareti /
tathākāśaṃ vikalpya dūṣayati- tatheti /
ukto doṣaḥ saṃkhyādhikyam /
pañcaviṃśatijanā ātmākāśau ceti saptaviṃśatisaṃkhyā syādityarthaḥ /
naca sattvarajastamasāṃ pṛthaggaṇanayā seṣṭeti vācyam, ākāśasya pṛthaguktivaiyarthyāt, yasminnityātmani tattvānāṃ pratiṣṭhoktivirodhāttava mate svatantrapradhānasyaivānādhāratvāt, 'neha nānāsti'iti vākyaśeṣavirodhācca tava satyadvaitavāditvāt /
kiṃ ca pañcaviṃśatisaṃkhyāpratītāvapi na sāṃkhyatattvānāṃ grahaṇamityāha- kathaṃ ceti /
kiṃ janaśabdāttattvagrahaḥ uta saṃkhyayeti kathaṃśabdārthaḥ /
nādya ityāha- janeti /
na dvitīya ityāha- arthāntareti /
kiṃ tadarthāntaraṃ yadarthakamidaṃ vākyamiti pṛcchati- kathamiti /
pañca ca te janāśceti karmadhārayādisamāsāntarātsaṃjñāsamāsasyāptoktyā balavattvaṃ tāvadāha- ucyata iti /
vigvācinaḥ saṃkhyāvācinaśca śabdāḥ saṃjñāyāṃ gamyamānāyāṃ subantetottarapadena samasyante /
yathā dakṣiṇāgniḥ saptarṣaya ityādi /
ayaṃ ca samāsastatpuruṣabhedaḥ //11//
END BsRp_1,4.3.11
START BsRp_1,4.3.12
prāṇādayo vākyaśeṣāt
pañcajanaśabdasya saṃjñātvamuktvā saṃjñikathanārthaṃ sūtraṃ gṛhṇāti- ke punasta iti /
śrutau utaśabdo 'pyarthaḥ /
ye prāṇādiprerakaṃ tatsākṣiṇamātmānaṃ viduste brahmavida ityarthaḥ /
pañcajanaśabdasya prāṇādiṣu kayā vṛttyā prayoga iti śaṅkate- kathaṃ punariti /
yathā tava tattveṣu janaśabdasya lakṣaṇaya prayogastathā mama prāṇādiṣu pañcajanaśabdasya lakṣaṇayetyāha- tattveṣviti /
tarhi rūḍhyatikramasāmyāttattvānyeva grāhyāṇītyata āha- samāne tviti /
saṃnihitasajātīyānapekṣaśrutisthā eva grāhyāḥ /
na tu vyavahitavijātīyasāpekṣasmṛtisthā ityarthaḥ /
lakṣaṇābījaṃ saṃbandhamāha- janeti /
janaḥ pañcajana iti paryāyaḥ /
puruṣamitrādiśabdavacca pañcajanaśabdasya prāṇādilakṣakatvaṃ yuktamityāha- janavacanaśceti /
nanu jāyanta iti janā mahadādayaḥ, janakatvājjanaḥ pradhānamiti yogasaṃbhave kimiti rūḍhimāśritya lakṣaṇāprayāsa ityata āha- samāseti /
yathā aśvakarṇaśabdasya varṇasamudāyasya vṛkṣe rūḍhirevaṃ pañcajanaśabdasya rūḍhireva nāvayavaśaktyātmako yoga ityarthaḥ /
pūrvakālikaprayogābhāvānna rūḍhirityākṣipati- kathamiti /
'syuḥ pumāṃsaḥ pañcajanāḥ'ityamarakośādau prayogo 'styeva, tadabhāvamaṅgīkṛtyāpyāha- śakyeti /
janasaṃbandhācceti pūrvabhāṣye nareṣu pañcajanaśabdasya rūḍhimāśritya prāṇādiṣu lakṣaṇoktā /
iha tu prauḍhivādena prāṇādiṣu rūḍhirucyata iti mantavyam /
saṃgṛhītaṃ vivṛṇoti- prasiddhetyādinā /
'udbhidā yajeta paśukāmaḥ'ityatrodbhitpadaṃ vidheyaguṇārthakaṃ karmanāmadheyaṃ veti saṃśaye khanitrādāvudbhitpadasya prasiddheryāganāmatve prasiddhivirodhājjyotiṣṭome guṇavidhiriti prāpte rāddhāntaḥ-yajeta yāgeneṣṭaṃ bhāvayedityarthaḥ /
tataśṭodbhidetyaprasiddhasya tṛtīyāntasya yāgenetyanena prasiddhārthakena sāmānādhikaraṇyena tannāmatvaṃ niścīyate, udbhinatti paśūnsādhayatīti prasiddheravirodhādaperakṛtajyotiṣṭome guṇavidhyayogāt, tadvidhau codbhidākhyaguṇavatā yāgeneti matvarthasaṃbandhalakṣaṇāprasaṅgācceti karmanāmaivodbhitpadam /
tathā chinattīti prasiddhārthacchedanayogyārthakaśabdasamabhivyāhārāddāruviśeṣo yūpaśabdārthaḥ karotīti samabhivyāhārādvediśabdārthaḥ saṃskārayogyasthaṇḍilaviśeṣa iti gamyate /
tathā prasiddhārtakaprāṇādiśabdasamabhivyāhārāt pañcajanaśabdaḥ prāṇādyarthaka iti niścīyata ityarthaḥ /
ekadeśināṃ matadvayamāha- kaiścidityādinā /
śūdrāyāṃ brāhmaṇājjāto niṣādaḥ /
śrutyā pañcajanaśabdasyārthāntaramāha- kvacicceti /
pāñcajanyayā prajayā viśatīti viṭ tayā viśāpuruṣarūpayendrasyāhvānārthaṃ ghoṣāḥ sṛṣṭā iti yattadyuktaṃ, ghoṣātirekeṇendrāhvānāyogāditi śrutyanusāreṇa prajāmātragrahe 'pi na virodha ityarthaḥ /
sūtravirodhamāśaṅkyāha- ācāryastviti /
ataḥ sāṃkhyatattvātiriktayatkiñcitparatayā pañcajanaśabdavyākhyāyāmavirodha iti bhāvaḥ //12//
END BsRp_1,4.3.12
START BsRp_1,4.3.13
jyotiṣaikeṣām asatyanne
śaṅkottaratvena sūtraṃ gṛhṇāti- bhaveyuriti /
jyotiṣāṃ sūryādīnāṃ jyotistadbrahma devā upāsata ityarthaḥ /
nanvidaṃ ṣaṣṭhyantajyotiḥpadoktaṃ sūryādikaṃ jyotiḥ śākhādvaye 'pyasti, tatkāṇvānāṃ pañacatvapūraṇāya gṛhyate nānyeṣāmiti vikalpo na yukta iti śaṅkate- kathaṃ punariti /
ākāṅkṣāviśeṣādvikalpo yukta ityāha siddhāntī- apekṣeti /
yathā atirātre ṣoḍaśinaṃ gṛhṇāti na gṛhṇāti iti vākyabhedādvikalpastadvacchākhābhedenānnapāṭhāpāṭhābhyāṃ jyotiṣo vikalpa ityarthaḥ /
nanu kriyāyāṃ vikalpo yukto na vastunīti cet /
satyam /
atrāpi śākhāmedena sānnā jyotiḥsahitā vā pañca prāṇādayo yatra pratiṣṭhitāstanmanasānudraṣṭavyamiti dhyānakriyāyāṃ vikalpopapattirityanavadyam /
uktaṃ pradhānasyāśabdatvamupasaṃharati- tadevamiti /
tathāpi smṛtiyuktibhyāṃ pradhānameva jagatkāraṇamityata āha- smṛtīti //13//
END BsRp_1,4.3.13
START BsRp_1,4.4.14
kāraṇatvena cākāśādiṣu yathāvyapadiṣṭokteḥ
kāraṇatvena cākāśādiṣu tathavyapadiṣṭokteḥ /
pūrvagranthenāsya saṃgatiṃ vaktuṃ vṛttamanuvadati- pratipāditamiti /
adhikaraṇatrayeṇa pradhānasyāśrautatvoktyā jagatkāraṇatvalakṣaṇena brahmaṇa eva buddhisthatā, tasminneva buddhisthe nirviśeṣe brahmaṇi vedāntānāṃ samanvaya iti sādhitaṃ pūrvasūtrasaṃdarbheṇa /
tatra lakṣaṇasamanvayayorasiddhireva, śrutīnāṃ virodhadarśanādityākṣeparūpāṃ tenāsya saṃgatimāha- tatreti /
na cāvirodhacintāyā dvitīyādhyāye saṃgatirnāsminnadhyāya iti vācyaṃ, siddhe samanvaye smṛtyādimānāntaravirodhanirāsasya dvitīyādhyāyārthatvāt, tatpadavācyajagatkāraṇavādiśrutīnāṃ mitho virodhādvācyārthānirṇayena lakṣye samanvayāsiddhau prāptāyāṃ tatsādhakāvirodhacintāyā atraiva saṃgatatvāt /
na caivaṃ sṛṣṭiśrutīnāmapyavirodho 'traiva cintanīya iti vācyam, svapnavatkalpitasṛṣṭau virodhasyaivābhāvāt /
kimarthaṃ tarhi dvitīye taccintanaṃ, sthūlabuddhisamādhānārthamiti brūmaḥ /
iha tu sūkṣmadṛśāṃ vākyārthe samanvayajñānāya tatpadārthaśrutivirodhaḥ parihriyate /
tadyapi tvaṃpadārthaśrutivirodho 'tra parihartavyaḥ tathāpi prathamasūtreṇa bandhamithyātvasūcanādavirodhaḥ siddhaḥ /
prapañcastu sthūlabuddhisamādhanaprasaṅgena bhaviṣyatīti manyate sūtrakāraḥ /
atra jagatkāraṇaśrutayo viṣayaḥ /
tāḥ kiṃ brahmaṇi mānaṃ na veti saṃśaye 'nnajyotiṣoḥ saṃkhyādṛṣṭikriyāyāṃ vikalpe 'pi kāraṇe vastunyasadvā sadvā kāraṇamityādivikalpāsaṃbhavādaprāmāṇyamiti pratyudāharaṇena pūrvapakṣayannuktākṣepaṃ vivṛṇoti- prativedāntamityādinā /
vedāntānāṃ samanvayasādhanācchrutyadhyāyasaṃgatiḥ /
asadādipadānāṃ satkāraṇe samanvayokteḥ pādasaṃgatiḥ /
pūrvapakṣe samanvayāsiddhiḥ phalaṃ, siddhānte tatsiddhiriti vivekaḥ /
kramākramābhyāṃ sṛṣṭivirodhaṃ tāvaddarśayati- tathāhi kvacidityādinā /
sa paramātmā lokānasṛjata /
aṃmayaśarīrapracurasvargaloko 'mbhaḥ śabdārthaḥ /
sūryaraśmimavyāpto 'ntarikṣaloko marīcayaḥ /
maro martyalokaḥ /
abbahulāḥ pātālalokā āpa iti śrutyarthaḥ /
sṛṣṭivirodhamuktvā kāraṇavirodhamāha- tatheti /
asadanabhivyaktanāmarūpātmakaṃ kāraṇaṃ, tataḥ kāraṇātsadabhivyaktam /
etattulyārthaṃ chāndogyavākyamāha- asadeveti /
kiṃ śūnyameva, netyāha- tatsaditi /
abādhitaṃ brahmaivāsīdityarthaḥ /
tadbrahmātmanā sthitaṃ jagatsṛṣṭikāle samyagabhivyaktamabhavat /
prakriyā sṛṣṭiḥ /
tattatra kāraṇe /
eke bāhyāḥ /
teṣāṃ mataṃ śrutireva dūṣayati- kuta iti /
kuta evaṃpadayorarthamāha- kathamiti /
svatamāha- saditi /
tadidaṃ jagaddha kila tarhi prākkāle 'vyākṛtaṃ kāraṇātmakāmāsīt /
śrutīnāṃ virodhamupasaṃharati- evamiti /
kimatra nyāyyamityāśaṅkya mānāntarasiddhapradhānalakṣakatvaṃ vedāntānāṃ nyāyyamityāha- smṛtīti /
tatra sṛṣṭau virodhamaṅgīkṛtya sraṣṭari virodhaṃ pariharati- satyapīti /
ākāśādiṣu brahmaṇaḥ kāraṇatve virodho naivāstīti pratijñāyāṃ hetumāha- kuta iti /
yathābhūtatvamevāha- sarvajña iti /
kāraṇasya sarvajñatvādikaṃ prativedāntaṃ dṛśyata ityāha- tadyathetyādinā /
tadviṣayeṇa brahmaviṣayeṇa /
cetanaṃ sarvajñam /
'tadātmānaṃ svayamakuruta'iti śruteraparaprayojyatvam /
'tasmādvā etasmādātmanaḥ'iti pratyagātmatvam /
svasya bahurūpatvakāmanayā sthitikāle 'pyadvitīyatvam /
yathā taittirīyake sarvajñatvādikaṃ kāraṇasya tathā chāndogyādāvapi dṛśyata ityāha- tadatra yallakṣaṇamiti /
miṣatsavyāpāram /
avigītārthatvādaviruddhārthakatvāt kāraṇe nāsti vipratipattiriti śeṣaḥ /
tathāpi kārye virodhātkāraṇe 'pi virodhaḥ syādityāśaṅkya niṣedhati- kāryaviṣayaṃ tvityādinā /
svapnasṛṣṭīnāṃ pratyahamanyathātvena so 'hamiti pratyabhijñāyamāne draṣṭaryapi nānātvaṃ prasajyetetyāha- atiprasaṅgāditi /
sṛṣṭivirodhamaṅgīkṛtya sraṣṭari na virodha ityuktam /
adhunāṅgīkāraṃ jyajati- samādhāsyati ceti /
kimarthaṃ tarhi śrutayaḥ sṛṣṭimanyathānyathā vadantītyāśaṅkya sṛṣṭāvatātparyajñāpanāyetyāha- bhavedityādinā /
atātparyārthavirodho na doṣāyetyatātparyaṃ sādhayati- nahīti /
phalavadbrahmavākyaśeṣatvena sṛṣṭivākyānāmarthavattvasaṃbhavānna svārthe pṛthakphalaṃ kalpyaṃ, vākyabhedāpatterityāha- naca kalpayitumiti /
nyāyādekavākyatvaṃ siddhaṃ śrutirapi darśayatītyāha- darśayati ceti /
śuṅgena kāryeṇa liṅgena kāraṇabrahmajñānārthatvaṃ sṛṣṭiśrutīnāmuktvā kāraṇasyādvayatvajñānaṃ phalāntamāha- mṛdādīti /
evaṃ niṣphalāyāmanyārthāyāṃ sṛṣṭau tātparyābhāvādvirodho na doṣa ityatra vṛddhasaṃmatimāha- tathāceti /
anyathānyatheti vīpsā draṣṭavyā /
avatārāya brahmādhijanmane /
atastadanyathātve 'pi brahmaṇi na bhedaḥ /
jñeye na vigānamityarthaḥ /
brahmajñānasya sṛṣṭiśeṣitvamuktaṃ, tannirvāhāya tasya phalamāha- brahmeti /
mṛtyumatyetītyanvayaḥ //14//
END BsRp_1,4.4.14
START BsRp_1,4.4.15
samākarṣāt
evaṃ sṛṣṭidvārakaṃ virodhamutsūtraṃ samādhāya kāraṇasya sadasattvādinā sākṣācchrutivirodhanirāsārthaṃ sūtramādatte- yatpunariti /
yato 'stitvalakṣaṇaṃ brahma nirdhārya tasminneva ślokamudāharati, ato 'tra śloke nirātmakamasanna śrāvyata iti yojanā /
tat tatra sadātmani śloko mantro bhavati /
sadātmasamākarṣādatīndriyārthakāsatpadena brahma lakṣyata ityāha- tasmāditi /
naca pradhānameva lakṣyatāmiti vācyam /
cetanārthakabrahmādiśabdānāmanekeṣāṃ lakṣaṇāgauravāditi bhāvaḥ /
taittirīyakaśrutau sūtraṃ yojayitvā chāndogyādau yojayati- eṣaiveti /
sadekārthakatatpadena pūrvoktāsataḥ samākarṣānna śūnyatvamityarthaḥ /
nanvasatpadalakṣaṇā na yuktā, śrutibhireva svamatabhedenoditānuditahomavadvikalpasya darśitatvādityata āha- taddhaika iti /
eke śākhina ityartho na bhavati, kintu anādisaṃsāracakrasthā vedabāhyā ityarthaḥ /
śūnyanirāsena śrutibhiḥ sadvādasyaiveṣṭatvāttāsāṃ virodhasphūrtinirāsāya lakṣaṇā yukteti bhāvaḥ /
yaduktaṃ kvacidakartṛkā sṛṣṭiḥ kathiteti, tannetyāha- taddhedamiti /
adhyakṣaḥ kartā /
nanu kartrabhāva eva parāmṛśyata ityata āha- cetanasya cāyamiti /
cakṣurdraṣṭā, śrotraṃ śrotā, mano mantetyucyata ityarthaḥ /
ādyakāryaṃ sakartṛkaṃ, kāryatvāt, ghaṭavadityāha- apiceti /
adyatve idānīm /
nanu karmakārakādanyasya kartuḥ sattve karmaṇa eva kartṛvācilakāro viruddha ityata āha- vyākriyata iti /
anāyāsena siddhimapekṣya karmaṇaḥ /
kartṛtvamupacaryata ityarthaḥ /
vyākriyate jagatsvayameva niṣpannamiti vyākhyāya kenacidvyākṛtamiti vyācaṣṭe- yadveti /
ataḥ śrutīnāmavirodhātkāraṇadvārā samanvaya iti siddham //15//
END BsRp_1,4.4.15
START BsRp_1,4.5.16
jagadvācitvāt
jagadvācitvāt /
viṣayamāha- kauṣītakīti /
balākāyā apatyaṃ bālākirbrāhmaṇastaṃ prati rājovāca- yo vā iti /
na kevalamādityādīnāṃ kartā kintu sarvasya jagata ityāha- yasyeti /
etajjagadyasya karma /
kriyate iti vyutpattyā kāryamityarthaḥ /
karmetiśabdasya yogarūḍhibhyāṃ saṃśayamāha- tatreti /
pūrvatraikavākyasthasadādiśabdabalādasacchabdo nītaḥ /
iha tu vākyabhedāt 'brahma te bravāṇi'iti bālākivākyasthabrahmaśabdena prāṇādiśabdo brahmaparatvena netumāśakya iti pratyudāharaṇena pūrvapakṣamāha-- kiṃ tāvaditi /
pūrvapakṣe vākyasya prāṇādyupāstiparatvādbrahmaṇi samanvayāsiddhiḥ siddhānte jñeye samanvayasiddhiriti phalam /
atha suṣuptau /
draṣṭeti śeṣaḥ /
śrutaṃ puruṣakartṛtvaṃ prāṇasya kathamityata āha- ye caita iti /
sūtrātmakaprāṇasya vikāraḥ sūryādaya ityatra mānamāha- kratama iti /
yasya mahimānaḥ sarve devā iti pūrvavākye darśitaṃ, ataḥ sarvadevātmakatvāt, sa prāṇo brahma /
tyat parokṣam /
śāstraikavedyatvādityarthaḥ /
pūrvapakṣāntaramāha- jīvo veti /
yatkāraṇaṃ yasmājjīvaṃ bodhayati tasmādasti suptotthāpanaṃ jīvaliṅgamiti yojanā /
tau ha puruṣaṃ suptamājagmatuḥ /
taṃ rājā he bṛhatpāṇḍaravāsaḥ somarājannityāmantrya saṃbodhya saṃbodhanānabhijñatvāt prāṇāderanātmatvamuktvā yaṣṭhyāghātenotthāpya jīvaṃ bodhitavānityarthaḥ /
śroṣṭhī pradhānaḥ svairbhṛtyairjñātibhirupahṛtaṃ bhuṅkte svāḥ jñātayaśca tamupajīvanti, evaṃ jīvo 'pi ādityādibhiḥ prakāśādinā bhogopakaraṇairbhuṅkte te ca havirgrahaṇādinā jīvamupajīvantītyuktaṃ bhoktṛtvaṃ jīvaliṅgam /
nanu 'prāṇa evaikadhā bhavati'iti śrutaḥ prāṇaśabdo jīve kathamityata āha- prāṇabhṛttvācceti /
sūtrādbahireva siddhāntayati- evamiti /
sa ca bālākirbrahmatvabhrāntyā vyaṣṭiliṅgarūpānpuruṣānuktvā rājñā nirastastūṣṇīṃ sthitaḥ /
tvaduktaṃ brahma mṛṣetyuktvā rājñocyamānaṃ brahmaiveti vaktavyamanyathārājño 'pi mṛṣāvāditvaprasaṅgādityāha- yadi so 'pīti /
veditavyo 'pītyarthaḥ /
mukhyaṃ puruṣakartṛtvaṃ brahmaṇa eva liṅgaṃ, prāṇajīvayostanniyamyatvenāsvātantryādityāha- kartṛtvaṃ ceti /
yaduktaṃ calanādṛṣṭayorvācakaḥ karmaśabdaḥ prāṇajīvayorupasthāpaka iti, tannetyāha- yasyeti /
anekārthakācchabdādanyatarārthasya prakaraṇādupapadādvā grahaṇaṃ nyāyyam /
atra prakaraṇopapadayorasattvātkasya grahaṇamiti saṃśaye puruṣakartṛpadasāṃnidhyāt kriyata iti yogājjagadgrahaṇamityarthaḥ /
etakarmetiprakṛtaparāmarśātpuruṣāḥ pūrvoktaḥ karmaśabdena nirdiśyantāmityata āha- nāpīti /
paunaruktyātātpuruṣāṇāṃ napuṃsakaikavacanena parāmarśāyogācetyarthaḥ /
nanu puruṣotpādakasya karturvyāpāraḥ karotyarthaṃ utpādanaṃ tasyaphalaṃ puruṣajanma tadanyataravācī karmaśabdo 'stvityata āha- nāpīti /
kartṛśabdeneti /
kriyāphalābhyāṃ vinā kartṛtvāyogātkartṛśabdenaiva tayorgrahaṇamityarthaḥ /
jagato 'pi prakaraṇopapade na sta ityuktamaṅgīkaroti- satyamiti /
prakaraṇādikaṃ hi sarvanāmnaḥ saṃkocakaṃ, tasminnasati sāmānyena buddhisthaṃ sarvameva gṛhyate /
atra ca saṃkocakāsattvātsarvārthakena sarvanāmnā buddhisthasya kāryamātrasya karmaśabdo vācaka ityāha- tathāpīti /
kiñca jagadekadeśoktyā jagatprakṛtamityāha- pūrvatreti /
jagadgrahe puruṣāṇāmapi grahātpṛthaguktirvyarthetyata āha- etaduktamiti /
sa veditavya iti saṃbandhaḥ /
puruṣamātranirūpitaṃ kartṛtvamiti bhrāntinirāsārtho vāśabdaḥ /
brāhmaṇā bhojayitavyāḥ parivrājakāścetyatra yathā brahmaṇaśabdaḥ parivrājakānyaviṣayaḥ tathātra karmaśabdaḥ puruṣānyajagadvācītyāha- evamiti /
astu jagatkartā veditavyaḥ, parameśvarasya kimāyātamityata āha- parameśvareti //16//
END BsRp_1,4.5.16
START BsRp_1,4.5.17
jīvamukhyaprāṇaliṅgān neti cet tadvyākhyātam
siddhāntamuktvā pūrvapakṣabījamanūdya dūṣayati- jīvamukhyaprāṇaliṅgāditi /
uktameva smārayati- trividhamiti /
śraiṣṭhyaṃ guṇādhikyam, ādipatyaṃ niyantṛtvam /
svārājyamaniyamyatvamiti bhedaḥ /
'saṃbhavatyekavākyatve vākyabhedo hi neṣyate'ityuktaṃ cet punaruktiḥ syāditi śaṅkate- nanvevamiti /
karmapadasya rūḍhyā pūrvapakṣaprāptau tannirāsārthamasyārambho yukta ityāha- netyādinā /
prāṇaśabdajīvaliṅgayorgatimāha- prāṇaśabdo 'pīti /
mano jīvaḥ //17//
END BsRp_1,4.5.17
START BsRp_1,4.5.18
anyārthaṃ tu jaiminiḥ praśnavyākhyānābhyām api caivam eke
jīvaliṅgena brahmaiva lakṣyata ityuktam /
idānīṃ talliṅgena jīvoktidvārā brahma grāhyamityāha- anyārthamiti /
jīvaparāmarśasya jīvādhikaraṇabrahmajñānārthatve praśnamāha- kaiṣa iti /
he bālāke, etacchayanaṃ viśeṣajñānābhāvarūpaṃ yathā syāttathaiṣa puruṣaḥ kvāśayiṣṭa /
kasminnadhikaraṇe śayanaṃ kṛtavānityarthaḥ /
ekībhāvāśrayajñānārthaṃ pṛcchati- kva veti /
etadbhavanamekībhāvarūpaṃ yathā syāttathā eṣa puruṣaḥ kvābhūtsuptaḥ /
kenaikyaṃ prāpnotīti yāvat /
utthānāpādānaṃ pṛcchati- kuta iti /
etadāgamanamaikyabhraṃśarūpaṃ yathā syāttathā puruṣaḥ kuta āgata ityarthaḥ /
praśnamuktvā vyākhyānamāha- prativacanamiti /
śayanabhavanayorādhāra utthānāpādanaṃ ca prāṇāśabditaṃ brahmaivetyarthaḥ /
uttare prāṇokteḥ praśno 'pi prāṇaviśaya ityata āha- suṣuptikāle ceti /
jagaddhetutva jīvaikyābhyāṃ prāṇo 'tra brahmetyarthaḥ /
jīvokteranyārthatvamupasaṃharati- tasmāditi /
niḥsaṃbodhatā viśeṣadhīśūnyatā /
svacchatā vikṣepamalaśūnyatā /
bhedabhrāntiśūnyatā svarūpaikyamāha- upādhīti /
praśnavyākhyānayorbrahmaviṣayatve śākhāntarasaṃvādamāha- api caivameke śākhina iti /
nanu tatrākāśaḥ suṣuptisthānamuktaṃ na brahmetyata āha- ākāśeti /
upādhidvārā pramātrātmajanmahetutvāccākāśo brahmetyāha- sarva iti /
evaṃ jīvanirāsārthakatvena sūtraṃ vyākhyāya prāṇanirāsaparatvenāpi vyācaṣṭe- prāṇeti /
asminvākye prāṇopadeśaṃ brahmajñānārthaṃ manyate jaiminiḥ, uktapraśnavyākhyānābhyāṃ vākyasya brahmaparatvāgamāt /
api caike śākhina evameva prāṇātiriktaṃ jīvātmānamāmanantaḥ prāṇasya vākyārthatvaṃ vārayantīti sūtrayojanā /
atiriktajīvopadeśaḥ prāṇanirākaraṇasyāpyabhyuccayo hetvantaramiti bhāṣyārthaḥ /
tasmādidaṃ vākyaṃ brahmaṇi samanvitamiti siddham //18//
END BsRp_1,4.5.18
START BsRp_1,4.6.19
vākyānvayāt
vākyānvayāt /
viṣayavākyamāha- bṛhaditi /
pratyāderātmaśeṣatvena priyatvādātmaiva sarviśeṣī priyatamaḥ, ato 'nyatparityajyātmaiva draṣṭavyaḥ /
darśanārthaṃ śravaṇādikaṃ kāryamityarthaḥ /
priyasaṃsūciteneti /
pātijāyādibhiḥ /
priyairbhogyairjīvatayānumitenetyarthaḥ /
yathā 'brahma te bravāṇi'ityupakramabalādvākyasya brahmaparatvaṃ tathātra jīvopakramādasya vākyasya jīvaparatvamiti dṛṣṭāntena pūrvapakṣayati- kiṃ tāvaditi /
pūrvapakṣe vākyasya jīvopāstiparatvaṃ, siddhānte jñeye pratyagbrahmaṇi samanvaya iti phalam /
idaṃ pratyak /
mahadaparicchinnam /
bhūtaṃ satyam /
anantaṃ nityam /
apāraṃ sarvagataṃ cidekarasam /
etebhyaḥ kāryakāraṇātmanā jāyamānebhyo bhūtebhayaḥ sāmyenotthāya bhūtopādhikaṃ janmānubhūya tānyeva bhūtāni nīyamānānyanusṛtya vinaśyati /
aupādhikamaraṇānantaraṃ viśeṣadhīrnāstīti śrutyarthaḥ /
vijñātāraṃ vijñānakartāram /
bhoktari jñāte bhogyaṃ jñātamityupacāraḥ /
mokṣasādhanajñānagamyatvādiliṅgairvākyasyānvayādbrahmaṇyeva tātparyāvagamādbrahmapramāpakatvamiti siddhāntayati- evamiti /
na vittena /
tatsādhyena karmaṇetyarthaḥ /
bhedanindāpūrvakamabhedasādhanenaikavijñānātsarvavijñānasya samarthanādaupacārikatvaṃ na yuktamityāha- na caitadaupacārikamityādinā /
parākaroti /
śreyomārgādbhraṃśayati /
yathā dundubhiśaṅkhavīṇāśabdasāmānyagrahaṇenaiva gṛhyamāṇāstadavāntaraviśeṣāḥ śuktigrahaṇagrāhyarajatavat sāmānye kalpitāstato na bhidyante, evamātmabhānabhāsyaṃ sarvamātmamātramiti niścitamityāha- dundubhyāditi /
evamekavijñānena sarvavijñānapratijñāyā mukhyatvādbrahmaniścayaḥ /
sarvasraṣṭṛtvaliṅgādapītyāha- asyamahata iti /
ṛgvedādikaṃ nāma /
iṣṭaṃ hutamiti karma /
ayaṃ ca lokaḥ paraśca loka iti rūpam /
kiñca 'sa yathā sarvāsāmapāṃ samudra ekāyanam'iti kaṇḍikayā sarvaprapañcasya mukhyalayādhāratvamātmano brahmatve liṅgamityāha- tathaivaikāyaneti //19//
END BsRp_1,4.6.19
START BsRp_1,4.6.20
pratijñāsiddher liṅgam āśmarathyaḥ
jīvabrahmaṇorbhedābhedasattvādabhedāśenedaṃ jīvopakramaṇaṃ pratijñāsādhakamityāśmarathyamatam //20//
END BsRp_1,4.6.20
START BsRp_1,4.6.21
utkramiṣyata evaṃ bhāvād ity auḍulomiḥ
satyasaṃsāradaśāyāṃ bheda eva, muktāvevābheda ityauḍulomimatam /
tatra mānamāha- śrutiśceti /
samutthānamutkrāntiḥ /
nanu saṃsārasyaupādhikatvāt sarvadaivābheda ityāśaṅkya dṛṣṭāntabalena saṃsārasya svābhāvikatvamityāha- kvacicceti /
'yathā nadyaḥ syandamānāḥ samudrestaṃ gacchanti nāmarūpe vihāya'iti nadinidarśanaṃ vyācaṣṭe-yathā loke iti //21//
END BsRp_1,4.6.21
START BsRp_1,4.6.22
avasthiter iti kāśakṛtsnaḥ
siddhāntamāha- avasthiteriti /
atyantābhedajñāpanārthaṃ jīvamupakramya draṣṭavyatvādayo brahmadharmā uktā ityarthaḥ /
etena jīvaliṅgānāṃ brahmaparatvakathanārthamidamadhikaraṇaṃ na bhavati, pratardanādhikaraṇe kathitatvāt /
nāpi jīvānuvādena brahmapratipādanārthaṃ, 'suṣuptyutkrāntyoḥ'ityatra gatatvāt /
ato vyarthamidamadhikaraṇamiti nirastam /
jīvoddeśena brahmatvapratipādane bhedo 'pyāvaśyaka iti bhedābhedaśaṅkāprāptau kalpitabhedenoddeśyatvādikaṃ svato 'tyantābheda iti jñāpanārthamasyārambhāt /
jñāpane cātra liṅgamātmaśabdenopakrāntasya jīvasya dharmiṇo brahmaṇo dharmyantarasya grahaṇaṃ vinaiva brahmadharmakathanaṃ bhedābhede dharmidvayagrahaḥ syāditi mantavyam /
dhīraḥ sarvajñaḥ /
sarvāṇi rūpāṇi kāryāṇi vicitya sṛṣṭvā teṣaṃ nāmāni ca kṛtvā teṣu buddhyādiṣu praviśyābhivadanādikaṃ kurvan yo vartate tadvidvānihaivāmṛto bhavatīti mantro 'pi jīvaparayoraikyaṃ darśayatītyāha- mantreti /
jīvasya brahmavikāratvānnaikyamityata āha- naca teja iti /
matatrayaṃ vibhajya darśayati- kāśetyādinā /
kiyānapīti /
abhedavadbhedo 'pītyarthaḥ /
tatrāntyasya matasyopādeyatvamāha- tatra kāśeti /
so 'yaṃ devadatta itivattattvamasyādivākyebhyaḥ parāparayoratyantābhedaḥ pratipādayitumiṣṭor'thaḥ, tadanusāritvādityarthaḥ, jñānānmuktiśrutyanyathānupapattyāpyayameva pakṣa ādeya ityāha- evaṃ ceti /
atyantābhede satītyarthaḥ /
kalpitasya bhedasya jñānānnivṛttiḥ saṃbhavati na satyasyetyapi draṣṭavyam /
yaduktaṃ nadīdṛṣṭāntātsaṃsāraḥ svābhāvika iti, tannetyāha- ataśceti /
anāmarūpabrahmatvājjīvasyetyarthaḥ /
utpattiśrutyā jīvasya brahmaṇā bhedābhedāvityata āha- ata eveti /
utpatteḥ svābhāvikatve muktyayogādevetyarthaḥ /
atra pūrvapakṣe bījatrayamuktaṃ jīvenopakramaḥ parasyaiva samutthānaśrutyā jīvābhedābhidhānaṃ vijñātṛśabdaśceti /
tatrādyaṃ bījaṃ trisūtryā nirastam /
saṃprati dvitīyamanūdya tathaiva nirācaṣṭe- yadapyuktamityādinā /
ātmajñānātsarvavijñānaṃ yatpratijñātaṃ tatra hetuḥ 'idaṃ sarvaṃ yadayamātmā'ityavyatireka uktastasya pratipādanāttadeva pratijñātamupapāditamiti yojanā /
ekasmātprasavo yasya, ekasminpralayo yasya tadbhāvādityarthaḥ /
samutthānamabhedābhidhānamiti yāvat /
janmānāśāvuktau nābheda ityākṣipya pariharati- nanvityādinā /
mṛtasya saṃjñā nāstīti vākye 'traiva māṃ mohitavānasi jñānarūpasyātmano jñānābhāve nāśaprasaṅgāditi maitreyyokto munirāha- na vā are iti /
mohaṃ mohakaraṃ vākyam, avināśī nāśahetuśūnyaḥ, ata ucchittidharmā nāśavānna bhavatītyanucchittidharmetyarthaḥ /
tṛtīyaṃ bījaṃ tṛtīyena matenaiva nirasanīyamityāha- yadapītyādinā /
ādyamayadvaye 'pi satyabhedāṅgīkārāt kenetyākṣepo na yuktaḥ /
kāśakṛtsnasya mate tvatyantābhedādvijñānasya kārakābhāvātsa yukta iti śrutyanusāritvāttanmate manaḥkalpitaṃ vijñātṛtvaṃ mukte brahmātmani bhūtapūrvagatyoktamiti pariharaṇīyamityarthaḥ /
kiñca pūrvāparaparyālocanayā vākyasya muktātmaparatvāvagamādvijñātṛtvaṃ kalpitamevānūdyata iti na talliṅgena jīvaparatvamityāha- api ceti /
ārṣeṣu pakṣeṣu kāśakṛtsnapakṣasyaivādeyatve kiṃ bījaṃ, tadāha- darśitamiti /
ataśca śrutimattvācca /
punarapi śrutismṛtimattvamāha- sadevetyādinā /
hetūnāṃ bhedo na paramārthika iti pratijñayā saṃbandhaḥ /
bhedābhedapakṣe jīvasya janmādivikāravattvāttanniṣedho na syādityāha- sa vā eṣa iti /
bhedasya satyatve tatpramayā bādhādahaṃ brahmeti nirvādhaṃ jñānaṃ na syādityāha- anyathāceti /
abhedasyāpi sattvātprametyāśaṅkya bhedābhedayorvirodhātsaṃśayaḥ syādityāha- suniściteti /
māstu nirbādhajñānamityata āha- nirapavādamiti /
ahaṃ brahmetyabādhitaniścayasyaiva śokādinivartakatvamityatra smṛtimapyāha- sthiteti /
ātyantikaikatve hi prajñā pratiṣṭhitā bhavati na bhedābhedayoriti bhāvaḥ /
nanu jīvaparamātmānau svato bhinnau, aparyāyanāmavattvāt, stambhakumbhavadityata āha- sthite ceti /
kathaṃ tarhyaparyāyanāmabheda ityāśaṅkya jīvatveśvaratvādinimittabhedādityāha- eko hīti /
kiñcāvidyātajjabuddhirūpāyāṃ guhāyāṃ sthito jīvo bhavati, tasyāmeva brahma nihitamiti śruteḥ /
sthānaikyājjīva eva brahmetyāha- nahīti /
kāñcidevaikāmiti /
jīvasthānādanyāmityarthaḥ /
nanvekasyāṃ guhāyāṃ dvau kiṃ na syātāmityata āha- naceti /
sraṣṭureva praveśena jīvatvānna bhedaḥ /
nanvatyantābhede jīvasya spaṣṭabhānādbrahmāpi spaṣṭaṃ syādataḥ spaṣṭatvāspaṣṭatvābhyāṃ tayorbheda iti cet /
na /
darpaṇe pratibimbasya sphuṭatve 'pi bimbasyāsphuṭatvavat kalpitabhedena viruddhadharmavyavasthopapatteḥ /
satyabhede yeṣāmāgrahasteṣāṃ doṣamāha- ye tviti /
so 'yamitivattattvamasītyakāryakāraṇadravyasāmānādhikaraṇyādatyantābhedo vedāntārthastadbodha eva niḥśreyasasādhanaṃ tasya bādho na yukta ityarthaḥ /
kiñca bhedābhadavādino jñānakarmabhyāṃ kṛtakaṃ mokṣaṃ kalpayanti, tatrānityatvaṃ doṣaḥ /
yattu kṛtakamapi nityamiti, tacca 'yat kriyāsādhyaṃ tadanityam'iti nyāyabādhitam /
asmākaṃ tvanarthadhvaṃsasya jñānasādhyatvānnityamuktātmamātratvācca nānityatvadoṣa iti bhāvaḥ /
tasmānmaitreyībrāhmaṇaṃ pratyagbrahmaṇi samanvitamiti siddham //22//
END BsRp_1,4.6.22
START BsRp_1,4.7.23
prakṛtiś ca pratijñādṛṣṭāntānuparodhāt
prakṛtiśceti /
lakṣaṇasūtreṇāsya saṃgatiṃ vaktuṃ vṛttaṃ smārayati- yatheti /
tatra hi brahmaṇo buddhisthatvārthaṃ sāmānyato jagatkāraṇatvaṃ lakṣaṇamuktaṃ, tena buddhisthe brahmaṇi kṛtasnavedāntasamanvayaṃ pratipādya tatkāraṇatvaṃ kiṃ kartṛtvamātramuta prakṛtitvakartṛtvobhayarūpamiti /
viśeṣajijñāsāyamidamārabhyate /
tathāca sāmānyajñānasya viśeṣacintāhetutvāttenāsya saṃgatiḥ /
yadyapi tadānantaryamasya yuktaṃ tathāpi niścitatātparyairvedāntaiḥ kartṛmātreśvaramatanirāsaḥ sukara iti samanvayānte idaṃ likhitam /
lakṣaṇasūtrasyādhyāyādisaṃgatatvādasyāpyadhyādisaṃgatiḥ /
pūrvatra sarvavijñānapratijñāyā mukhyatvādvākyasya jīvaparatvaṃ nirastaṃ, tadayuktaṃ, kartrupādanayorbhedena pratijñāyā gauṇatvādityākṣipati- tatra nimittetyādinā /
pūrvottarapakṣayordvaitādvaitasiddhiḥ phalam- īkṣāpūrvaketi /
īkṣaṇaśrutyā kartṛtvaṃ niścitaṃ, tathā ca brahma na prakṛtiḥ, kartṛtvāt, yo yatkartā sa tatprakṛtirna, yathā ghaṭakartā kulāla ityarthaḥ /
jagat bhinnakartrupādānakaṃ, kāryatvāt ghaṭavadityāha- aneketi /
brahma nopādānaṃ, īśvaratvāt, rājādivadityāha- īśvaratveti /
jaganna brahmaprakṛtikaṃ, tadvilakṣaṇatvāt, yaditthaṃ tattathā kulālavilakṣaṇaghaṭavadityāha- kāryaṃ ceti /
niṣkalaṃ niravayavaṃ, niṣkriyamacalaṃ, śāntamapariṇāmi, niravadyaṃ nirastasamastadoṣam /
tatra hetuḥ- nirañjanamiti /
añjanatulyatamaḥśūnyamityarthaḥ /
tarhi jagataḥ sadṛśopādānaṃ kimityata āha- pāriśeṣyāditi /
brahmaniṣedhe pradhānaṃ pariśiṣyata ityabhimanyamānaḥ siddhāntayati- prakṛtiśceti /
cakārānnimittatvagrahaḥ /
evamubhayarūpe kāraṇatve tayorabādho bhavatītyāha- evamiti /
kartṛjñānādapi sarvakāryajñānaṃ kiṃ na syādityata āha- nimittakāraṇāvyatirekastviti /
mṛdādīnāmupādānānāṃ dṛṣṭāntatvāddārṣṭāntikasya brahmaṇa upādānatvaṃ vācyamityāha- dṛṣṭānto 'pīti /
vāgārabhyaṃ nāmamātraṃ vikāro na vastuto 'stīti satyakāraṇajñānādvikārajñānaṃ yuktamityarthaḥ /
gatisāmānyārthaṃ muṇḍake 'pi pratijñādṛṣṭāntāvāha- tathānyatrāpīti /
bṛhadāraṇyake 'pi tāvāha- tathātmanīti /
ghaṭaḥ sphuratītyanugatasphuraṇaṃ prakṛtistadatirikeṇa vikārā na santīti so 'yamartho yathā sphuṭaḥ tathā dṛṣṭāntaḥ sa ucyate /
hanyamānadundubhijanyācchabdasāmānyādbāhyān viśeṣaśabdān sāmānyagrahaṇātirikeṇa pṛthaggrahītuṃ śrotā na śaknuyāt /
sāmānyasya tu grahaṇena dundubhyāghātajaśabdaviśeṣo gṛhīto bhavati, tasya vā grahaṇena tadavāntaraviśeṣaśabdo gṛhīto bhavati /
ataḥ śabdasāmānyagrahaṇagrahyā viśeṣāḥ sāmānye kalpitāḥ tadvadātmabhānabhāsyā ghaṭādaya ātmani kalpitā ityarthaḥ /
pratijñādṛṣṭāntānuparodhālliṅgādbrahmaṇaḥ prakṛtitvamuktvā pañcamīśrutyāpyāha- yata iti /
'yato vā'ityatra śrutau yata iti pañcamī prakṛtau draṣṭavyetyanvayaḥ /
janikarturjāyamānasya kāryasya prakṛtirapādānasaṃjñikā bhavatīti sūtrārthaḥ /
saṃjñāyāḥ phalaṃ 'apādāne pañcamī'iti sūtrātprakṛtau pañcamīlābhaḥ /
evaṃ brahmaṇaḥ prakṛtitvaṃ prasādhya kartṛtvaṃ sādhayati- nimittatvamiti /
brahma svātiriktakartradhiṣṭheyaṃ, prakṛtitvāt, mṛdādivadityādyanumānānāmāgamabādhakamāha- prāgutpatteriti /
jagatkartṛ brahmaivetyatrāpi sūtraṃ yojayati- adhiṣṭhātrāntareti //23//
END BsRp_1,4.7.23
START BsRp_1,4.7.24
abhidhyopadeśāc ca
ekasyobhayarūpaṃ kāraṇatvamaviruddhamiti sūtracatuṣṭayena sādhayati- kutaścetyādinā /
abhidhyā sṛṣṭisaṃkalpaḥ //24//
END BsRp_1,4.7.24
START BsRp_1,4.7.25
sākṣāc cobhayāmnānāt
abhyuccayohetvantaram /
ākāśādevetyevakārasūcitamupādānāntarānupādānamagrahaṇaṃ sākṣāditipadena sūtrakāro darśayatīti yojanā //25//
END BsRp_1,4.7.25
START BsRp_1,4.7.26
ātmakṛteḥ pariṇāmāt
ātmasaṃbandhinī kṛtirātmakṛtiḥ /
saṃbandhaścātmanaḥ kṛtiṃ prati viṣayatvamāśrayatvaṃ ca /
nanu kṛterāśrayaḥ siddho bhavati viṣayastu sādhya ityekasyobhayaṃ viruddhamityāśaṅkate- kathaṃ punariti /
yathā mṛdaḥ sādhyapariṇāmābhedena kṛtiviṣayatvaṃ tadvadātmana ityāha- pariṇāmāditi /
ātmānamiti /
avirodha iti śeṣaḥ /
siddhasyāpi sādhyatve dṛṣṭāntamāha- vikārātmaneti /
nanu brahmaṇa ātmānamiti dvitīyayā kāryātmanā sādhyatvaśrutyāstu prakṛtitvaṃ kartā tvanyo 'stvityata āha- svayamiti ceti /
brahmaṇaḥ kṛtikarmatvopapādanārthaṃ pariṇāmāditi padaṃ vyākhyāyānyathāpi vyācaṣṭe- pṛthaksūtramiti /
mṛdghaṭa itivadbrahma sacca tyacceti pariṇāmasāmānādhikaraṇyaśruterbrahmaṇaḥ prakṛtitvamityarthaḥ /
satpratyakṣaṃ bhūtatrayaṃ, tyaparokṣaṃ bhūtadvayaṃ, niruktaṃ vaktuṃ śakyaṃ ghaṭādi, aniruktaṃ vaktumaśakyaṃ kapotarūpādikaṃ ca brahmaivābhavadityarthaḥ /
atra sūtre pariṇāmaśabdaḥ kāryamātraparaḥ, natu satyakāryātmakapariṇāmaparaḥ, 'tadananyatvam-'iti vivartavādasya vakṣyamāṇatvāt //26//
END BsRp_1,4.7.26
START BsRp_1,4.7.27
yoniś ca hi gīyate
yoniśabdācca prakṛtitvamityāha- yoniśceti /
kartāraṃ kriyāśaktimantaṃ, īśaṃ niyantāraṃ, puruṣaṃ pratyañcaṃ, brahma pūrṇaṃ, yoniṃ prakṛtiṃ, dhīrā dhyānena paśyantītyarthaḥ /
nanvanupādāne 'pi strīyonau yoniśabdo dṛṣṭa ityata āha- strīyoneriti /
śoṇitamavayavaśabdārthaḥ /
yoniśabdasya sthānamapyartho bhavati so 'tra bhūtayonyādiśabdairna grāhyaḥ, urṇanābhyādiprakṛtadṛṣṭāntavākyaśeṣavirodhādityāha- kvaciditi /
he indra, te tava niṣade upaveśanāya yoniḥ, sthānaṃ mayā akāri kṛtamityarthaḥ /
pūrvapakṣoktānumānāni anūdyāgamabādhamāha- yatpunarityādinā /
nanvanumānasya śrutyanapekṣatvānna tayā bādha ityata āha- nahīti /
jagatkartā pakṣaḥ śrutyaiva siddhyati, yā kṛtiḥ sā śarīrajanyeti vyāptivirodhena nityakṛtimato 'numānāsaṃbhavāt /
ataḥ śrautamīśvaraṃ pakṣīkṛtyānupādānatvasādhane bhavatyevopajīvyayā prakṛtitvabodhakaśrutyā bādha ityarthaḥ /
yaduktaṃ vilakṣaṇatvādbrahmaṇo na jagadupādānatvamiti, tatrāha- punaśceti /
'na vilakṣaṇatvāt-'ityārabhyetyarthaḥ /
ata ubhayarūpaṃ kāraṇatvaṃ brahmaṇo lakṣaṇamiti siddhām //27//
END BsRp_1,4.7.27
START BsRp_1,4.7.28
etena sarve vyākhyātā vyākhyātāḥ
Original text: Brahmasūtra with Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā, a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0