બ્રહ્મસૂત્ર · અધ્યાય 1.4

વાક્યસ્ય બ્રહ્માત્મૈક્યપરત્વે હેત્વન્તરમાહ- પત્યાદીતિ ।
સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- ઇતશ્ચેતિ ।
વશી સ્વતન્ત્રઃ ।
અપરાધીન ઇતિ યાવત્ ।
ઈશાનો નિયમનશક્તિમાન્ ।
શક્તેઃ કાર્યમાધિપત્યમિતિ ભેદઃ ।
તસ્માચ્છોધિતત્વમર્થૈક્યે ષષ્ઠાધ્યાયસમન્વય ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥43॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.13.43
ઇતિ શ્રીમચ્છારીરકમીમાંસાવ્યાખ્યાયાં ભાષ્યરત્નપ્રભાયાં પ્રથમાધ્યાયે તૃતીયઃ પાદઃ ॥3॥
॥ ઇતિ પ્રથમાધ્યાયસ્ય જ્ઞેયબ્રહ્મપ્રતિપાદકાસ્પષ્ટશ્રુતિસમન્વયાખ્યસ્તૃતીયઃ પાદઃ ॥
પ્રથમાધ્યાયે ચતુર્થઃ પાદઃ ।
અવ્યક્તેશમજં પઞ્ચજનાધારં ચ કારણમ્ ।
વેદિતન્યં પ્રિયં વન્દે પ્રકૃતિં પુરુષં પરમ્ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,4.1.1
આનુમાનિકમ્ અપ્ય્ એકેષામ્ ઇતિ ચેન્ ન શરીર-રૂપક-વિન્યસ્ત-ગૃહીતેર્ દર્શયતિ ચ

અસ્મિન્પાદે ઽધિકરણત્રયસ્યેક્ષત્યધિકરણેન સંગતિં વક્તું વૃત્તમનુવદતિ- બ્રહ્મેતિ ।
તદશબ્દત્વેન ।
પ્રધાનસ્ય વૈદિકશબ્દશૂન્યત્વેનેત્યર્થઃ ।
ઈક્ષત્યધિકરણે ગતિસામાન્યમશબ્દત્વં ચ પ્રતિજ્ઞાતમ્, તત્ર બ્રહ્મણિ વેદાન્તાનાં ગતિસામાન્યં પ્રપઞ્ચિતં, અધુના પ્રધાનસ્યાશબ્દત્વમસિદ્ધમિત્યાશઙ્ક્ય નિરૂપ્યત ઇત્યાક્ષેપસંગતિઃ ।
તેનાશબ્દત્વનિરૂપણેન બ્રહ્મણિ વેદાન્તાનાં સમન્વયો દૃઢીકૃતો ભવતીત્યધ્યાયસંગતિરપ્યધિકરણત્રયસ્ય જ્ઞેયા ।
અત્રાવ્યક્તપદં વિષયઃ ।
તત્કિં પ્રધાનપરં પૂર્વોક્તશરીરપરં વેતિ સ્મૃતિપ્રકરણાભ્યાં સંશયે પૂર્વમપ્રસિદ્ધબ્રહ્મપરત્વં યથા ષષ્ઠાધ્યાયસ્ય દર્શિતં તદ્વદવ્યક્તપદમપ્રિદ્ધપ્રધાનપરમિતિ પૂર્વપક્ષયતિ- આનુમાનિકમિતિ ।
અપિશબ્દાદ્બ્રહ્માઙ્ગીકારેણાયમશબ્દત્વાક્ષેપ ઇતિ સૂચયતિ ।
તથા ચ બ્રહ્મપ્રધાનયોર્વિકલ્પેન કારણત્વાત્ બ્રહ્મણ્યેવ વેદાન્તાનાં સમન્વય ઇતિ નિયમાસિદ્ધિઃ ફલં, સિદ્ધાન્તે નિયમસિદ્ધિરિતિ વિવેકઃ ।
પદવિચારત્વાદધિકરણાનામેતત્પાદસંગતિર્બોધ્યા ।
સ્માર્તક્રમરૂઢિભ્યામવ્યક્તશબ્દઃ પ્રધાનપરઃ શબ્દસ્પર્શાદિશૂન્યત્વેન યોગસંભવાચ્ચેત્યાહ- શબ્દાદીતિ ।
પ્રધાનસ્ય વૈદિકશબ્દવાચ્યત્વે કા ક્ષતિરિત્યત આહ- તદેવેતિ ।
ઽઅજામેકામ્ઽઇત્યાદ્યા શ્રુતિઃ ।
ઽહેતુઃ પ્રકૃતિરુચ્યતેઽઇત્યાદ્યા સ્મૃતિઃ ।
ઽયદલ્પં તજ્જડપ્રકૃતિકમ્ઽઇતિ ન્યાયઃ ।
તતો બ્રહ્મૈવ કારણમિતિ મતક્ષતિરિતિ ભાવઃ ।
સૂત્રે નઞર્થં વદન્સિદ્ધાન્તયતિ- નૈતદિતિ ।
પ્રધાનં વૈદિકં નેત્યત્ર તાત્પર્યાભાવં હેતુમાહ- નહીતિ ।
નનુ પ્રધાનસ્યાત્ર પ્રત્યભિજ્ઞાનાદ્વૈદિકત્વમિત્યત આહ- ન હ્યત્રેતિ ।
નનુ શબ્દપ્રત્યભિજ્ઞાયામર્થો ઽપિ પ્રત્યભિજ્ઞાયત ઇત્યાશઙ્ક્ય યૌગિકાચ્છબ્દાસતિ નિયામકે નાર્થવિશેષધીરિત્યાહ- સ ચેતિ ।
રૂઢ્યા તદ્ધીરિત્યાશઙ્ક્ય રૂઢિઃ કિં લૌકિકી સ્માર્તા વા ।
નાદ્ય ઇત્યાહ- ન ચેતિ ।
દ્વિતીયંપ્રત્યાહ- યા ત્વિતિ ।
પુરુષસંકેતો નાનાદિવેદાર્થનિર્ણયહેતુઃ, પુંમતેર્વિચિત્રત્વાદિત્યર્થઃ ।
યત્તુ સ્માર્તક્રમપ્રત્યભિજ્ઞયા ક્રમિકાર્થઃ સ્માર્ત એવેતિ, તત્રાહ- નચ ક્રમેતિ ।
સ્થાનાત્તદ્રૂપપ્રત્યભિજ્ઞાનાશઙ્ક્યામસતીત્યન્વયાન્નઞો વ્યત્યાસેનાતદ્રૂપસ્ય તદ્રૂપવિરુદ્ધસ્ય પ્રત્યભિજ્ઞાને સતીત્યર્થઃ ।
પૂર્વજ્ઞાતરૂપાર્થસ્ય સ્થાને તદ્વિરુદ્ધાર્થજ્ઞાને સતિ તસ્ય ધીર્નાસ્તીત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- ન હીતિ ।
પ્રકૃતે નાસ્તિ વિરુદ્ધજ્ઞાનમિત્યાશઙ્ક્ય પ્રકરણાચ્છરીરજ્ઞાનમસ્તીત્યાહ- પ્રકરણેતિ ।
શરીરમેવ રૂપકેણ રથસાદૃશ્યેન વિન્યસ્તં શરીરરૂપકવિન્યસ્તં, તસ્ય પૂર્વવાક્યે આત્મબુદ્ધ્યોર્મધ્યસ્થાનપઠિતસ્યાત્રાપિ મધ્યસ્થેનાવ્યક્તશબ્દેન ગ્રહણાન્ન પ્રધાનસ્ય વૈદિકત્વમિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
સ્માર્તક્રમઃ કિમિતિ ત્યક્તવ્ય ઇત્યાશઙ્ક્ય શ્રૌતક્રમસ્ય પ્રકરણાદ્યનુગ્રહેણ બલવત્ત્વાદિત્યાહ- કુત ઇત્યાદિના ।
તદુભયં વિવૃણોતિ- તથા હીતિ ।
રૂપકકૢપ્તિઃ સાદૃશ્યકલ્પના ।
પ્રગ્રહો ઽશ્વરશના ।
યદા બુદ્ધિસારથિર્વિવેકી તદા મનસેન્દ્રિયહયાન્વિષમવિષયમાર્ગાદાકર્ષતિ ।
યદ્યવિવેકી તદા મનોરશનાબદ્ધાંસ્તાન્ પ્રવર્તયતીતિ મનસઃ પ્રગ્રહત્વં યુક્તમ્ ।
તેષુ હયેષુ ।
ગોચરાન્ માર્ગાન્ ।
નનુ સ્વતશ્ચિદાત્મનો ભોગસંભવાત્ કિં રથાદિનેત્યત આહ- આત્મેતિ ।
આત્મા દેહઃ, દેહાદિસઙ્કકલ્પનયા ભોક્તૃત્વં ન સ્વતો ઽસઙ્ગત્વાદિત્યર્થઃ ।
અધુના રથાદિભિર્ગન્તવ્યં વદન્નાકાઙ્ક્ષાપૂર્વકમુત્તરવાક્યમાહ- તૈશ્ચેત્યાદિના ।
શરીરસ્ય પ્રકૃતત્વે ઽપ્યવ્યક્તપદેન પ્રધાનં ગૃહ્યતામિત્યત આહ- તત્ર ય એવેતિ ।
એવં પ્રકરણં શોધયિત્વા શરીરસ્ય પરિશેષતામાનયતિ- તત્રેન્દ્રિયેત્યાદિના ।
અર્થાનાં પૂર્વમનુક્તિશઙ્કાં વારયન્ પરત્વમુપપાદયતિ- અર્થા ઇતિ ।
ગૃહ્ણન્તિ પુરુષપશું બધ્નન્તીતિ ગ્રહા ઇન્દ્રિયાણિ ।
તેષાં ગ્રહત્વં વિષયાધીનમ્ ।
અસતિ વિષયે તેષામકિઞ્ચિત્કરત્વાત્ ।
તતો ગ્રહેભ્યઃ શ્રેષ્ઠા અતિગ્રહા વિષયા ઇતિ બૃહદારણ્યકે શ્રવણાત્ ।
પરત્વં શ્રૈષ્ઠ્યાભિપ્રાયં, ન ત્વાન્તરત્વેનેતિ ભાવઃ ।
સવિકલ્પકં જ્ઞાનં મનઃ, નિર્વિકલ્પકં નિશ્ચયાત્મિકા બુદ્ધિઃ, આત્મશબ્દાત્ સ એવ બુદ્ધેઃ પરઃ, પ્રત્યભિજ્ઞાયત ઇતિ શેષઃ ।
હિરણ્યગર્ભાભેદેન બ્રહ્માદિપદવેદ્યા સમષ્ટિબુદ્ધિર્મહાનિત્યાહ- અથવેતિ ।
મનનશક્તિઃ, વ્યાપિની, ભાવિનિશ્ચયઃ, બ્રહ્મા આત્મા, ભોગ્યવર્ગાશ્રયઃ, તાત્કાલિકનિશ્ચયઃ, કીર્તિશક્તિઃ, નિયમનશક્તિઃ, ત્રૈકાલનિશ્ચયઃ, સંવિદભિવ્યઞ્જિકા ચિદધ્યસ્તાતીતસર્વાર્થગ્રહિણી સમષ્ટિબુદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
હિરણ્યગર્ભસ્યેયં બુદ્ધિરસ્તીત્યત્ર શ્રુતિમાહ- ય ઇતિ ।
નન્વપ્રકૃતા સા કથમુચ્યતે, તદુક્તૌ ચ પ્રધાનેન કિમપરાદ્ધમિત્યત આહ- સા ચેતિ ।
હિરુક્પૃથક્ ।
પૂર્વં વ્યષ્ટિબુદ્ધ્યભેદેનોક્તાત્ર તતો ભેદેન પરત્વમુચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
તર્હિ રથરથિનૌ દ્વૌ પરિશિષ્ટૌ સ્યાતાં, નેત્યાહ- એતસ્મિંસ્ત્વિતિ ।
અતો રથ એવ પરિશિષ્ટ ઇત્યાહ- તદેવમિતિ ।
તેષુ પૂર્વોક્તેષુ ષટ્પદાર્થેષ્વિત્યર્થઃ ।
પરિશેષસ્ય ફલમાહ- ઇતરાણીતિ ।
વેદો યમો વેતિ શેષઃ ।
દર્શયતિ ચેતિ સૂત્રભાગો વ્યાખ્યાતઃ ।
કિઞ્ચ બ્રહ્માત્મૈકત્વપરત્વે ગ્રન્થે ભેદવાદિનાં પ્રધાનસ્યાવકાશો નાસ્તીત્યાહ- શરીરેત્યાદિના ।
ભોગો વેદના ।
કાઠકગ્રન્થસ્યૈક્યતાત્પર્યે ગૂઢત્વજ્ઞેયત્વજ્ઞાનહેતુયોગવિધયે લિઙ્ગાનિ સન્તીત્યાહ- તથા ચૈષ ઇત્યાદિના ।
અગ્ર્યા સમાધિપરિપાકજા ।
વાગિત્યત્ર દ્વિતીયાલોપશ્છાન્દસઃ, મનસીતિ દૈઘ્યં ચ ॥1॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,4.1.1
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,4.1.2
સૂક્ષ્મં તુ તદર્હત્વાત્

શઙ્કોત્તરત્વેન સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- ઉક્તમેતદિત્યાદિના ।
કાર્યકારણયોરભેદાન્મૂલપ્રકૃતિવાચકાવ્યક્તશબ્દેન વિકારો લક્ષ્યત ઇત્યર્થઃ ।
ગોભિર્ગોવિકારૈઃ પયોભિર્મત્સરં સોમં શ્રીણીત ।
મિશ્રિતં કુર્યાદિતિ યાવત્ ।
ઽશ્રીઞ્ પાકેઽઇતિ ધાતોર્લોટિ મધ્યમપુરુષબહુવચનમેતત્ ।
અવ્યક્તાત્મના કાર્યસ્યાવ્યક્તશબ્દયોગ્યત્વે માનમાહ- શ્રુતિશ્ચેતિ ।
તર્હિ પ્રાગવસ્થાયામિદં જગદવ્યાકૃતમાસીત્ હ કિલેત્યર્થઃ ।
બીજરૂપા શક્તિઃ સંસ્કારસ્તદવસ્થમ્ ॥2॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,4.1.2
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,4.1.3
તદધીનત્વાદ્ અર્થવત્

અપસિદ્ધાન્તશઙ્કોત્તરત્વેન સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- અત્રાહેત્યાદિના ।
તર્હિ તદા ।
એવં સતિ સૂક્ષ્મશબ્દિતપ્રાગવસ્થાભ્યુપગમે સતિ ।
ઈશ્વરે કલ્પિતા તન્નિયમ્યેત્યઙ્ગીકારાન્નાપસિદ્ધાન્ત ઇત્યાહ- અત્રોચ્યત ઇત્યાદિના ।
કૂટસ્થબ્રહ્મણઃ સ્રષ્ટૃત્વસિદ્ધ્યર્થમવિદ્યા સ્વીકાર્યેત્યુક્તમ્ ।
બન્ધમુક્તિવ્યવસ્થાર્થમપિ સા સ્વીકાર્યેત્યાહ- મુક્તાનામિતિ ।
યન્નાશાન્મુક્તિઃ સા સ્વીકાર્યા, તાં વિનૈવ સૃષ્ટૌ મુક્તાનાં પુનર્બન્ધાપત્તેરિત્યર્થઃ ।
તસ્યાઃ પરપરિકલ્પિતસત્યસ્વતતન્ત્રપ્રધાનાદ્વૈલક્ષણ્યમાહ- અવિદ્યેત્યાદિ ના ।
માયામયી પ્રસિદ્ધમાયોપમિતા ।
લોકે માયાવિનો માયાવત્પરતન્ત્રેત્યર્થઃ ।
જીવભેદોપાધિત્વેનાપિ સા સ્વીકાર્યેત્યાહ- મહાસુષુપ્તિરિતિ ।
બુદ્ધ્યાદ્યુપાધિભેદાજ્જીવા ઇતિ બહૂક્તિઃ ।
અવિદ્યાયાં શ્રુતિમપ્યાહ- તદેતદિતિ ।
આકાશહેતુત્વાદાકાશઃ ।
જ્ઞાનં વિનાન્તાભાવાદક્ષરમ્ ।
વિચિત્રકારિત્વાન્માયેતિ ભેદઃ ।
ઇદાનીમવિદ્યાયા બ્રહ્મભેદાન્યત્વાભ્યામનિર્વાચ્યત્વેનાવ્યક્તશબ્દાર્હત્વમાહ- અવ્યક્તેતિ ।
તસ્ય મહતઃ પરત્વં કથમિત્યત આહ- તદિતમિતિ ।
યદા બુદ્ધિર્મહાંસ્તદા તદ્ધેતુત્વાત્પરત્વમિત્યુક્તમિત્યન્વયઃ ।
પ્રતિબિમ્બસ્યોપાધિપરતન્ત્રત્વાદુપાધેઃ પ્રતિબિમ્બાત્પરત્વમાહ- યદા ત્વિતિ ।
હેતું સ્ફુટયતિ- અવિદ્યેતિ ।
અવ્યક્તસ્ય પરત્વે ઽપિ શરીરસ્ય કિં જાતં, તદાહ- તચ્ચેતિ ।
નન્વિન્દ્રિયાદીનામપ્યવ્યક્તાભેદાદવ્યક્તત્વં પરત્વં ચ કિમિતિ નોચ્યતે, તત્રાહ- સત્યપીતિ ।
સૂત્રદ્વયસ્ય વૃત્તિકૃદ્ધ્યાખ્યાનમુત્થાપયતિ- અન્યે ત્વિતિ ।
પઞ્ચીકૃતભૂતાનાં સૂક્ષ્મા અવયવાઃ સ્થૂલદેહારમ્ભકાઃ ।
સૂક્ષ્મશરીરં પ્રતિજીવં લિઙ્ગસ્યાશ્રયત્વેન નિયતમસ્તીતિ વક્ષ્યતે ।
દેહાન્તરપ્રાપ્તૌ તેન યુક્તો ગચ્છતિ પરલોકમિત્યર્થઃ ।
કથં તસ્ય મહતો જીવાત્પરત્વમિત્યાશઙ્ક્ય દ્વિતીયસૂત્રં વ્યાચષ્ટે- તદધીનત્વાચ્ચેતિ ।
અર્થવદિતિ ।
સૂત્રસ્થદૃષ્ટાન્તમાહ- યથેતિ ।
તદ્ધ્યાખ્યાનં દૂષયતિ- તૈરિતિ ।
અવ્યક્તપદબલાત્ પ્રકૃતમપિ સ્થૂલં ત્યજ્યત ઇતિ શઙ્કતે- આમ્નાતસ્યેતિ ।
એકાર્થબોધકાનાં શબ્દાનાં મિથ આકાઙ્ક્ષયૈકસ્યાં બુદ્ધાવારૂઢત્વમેકવાક્યતા ।
તવ મતે તસ્યા અભાવાત્કુતોર્ઽથબોધ ઇતિ સમાધત્તે- નેતિ ।
તાં વિનાપ્યર્થથીઃ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- નહીતિ ।
શરીરશબ્દેન રૂઢ્યા સ્થૂલં પ્રકૃતં તસ્ય હાનિરપ્રકૃતસ્ય ભૂતસૂક્ષ્મસ્યાવ્યક્તપદેન ગ્રહણમન્યાય્યં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
અસ્ત્વેકવાક્યતેત્યત આહ- ન ચેતિ ।
તતઃ કિં તત્રાહ- તત્રેતિ ।
આકાઙ્ક્ષયા વાક્યૈકવાક્યત્વે સતિ પ્રકૃતં શરીરદ્વયમવ્યક્તપદેન ગ્રાહ્યમ્ ।
આકાઙ્ક્ષાયાસ્તુલ્યત્વાદિતિ ભાવઃ ।
અનાત્મનિશ્ચયઃ શુદ્ધિઃ, તદર્થં સૂક્ષ્મમેવાકાઙ્ક્ષિતં ગ્રાહ્યમ્;તસ્ય સૂક્ષ્મત્વેનાત્માભેદેન ગૃહીતસ્ય દુઃશોધત્વાત્ ।
સ્થૂલસ્ય દૃષ્ટદૌર્ગન્ધ્યાદિના લશુનાદિવદનાત્મત્વધીવૈરાગ્યયોઃ સુલભત્વાદિતિ શઙ્કતે- ન ચેતિ ।
દૃષ્ટા બીભત્સા ઘૃણા યસ્મિન્ તસ્ય ભાવસ્તત્તા તયેત્યર્થઃ ।
દૂષયતિ- યત ઇતિ ।
વૈરાગ્યાયશુદ્ધિરત્ર ન વિવક્ષિતા, વિધ્યભાવાત્, કિન્તુ વૈષ્ણવં પરમં પદં વિવક્ષિતમિતિ તદ્દર્શનાર્થં પ્રકૃતં સ્થૂલમેવાવ્યક્તપદેન ગ્રાહ્યમિતિ ભાવઃ ।
કિઞ્ચ સૂક્ષ્મસ્ય લિઙ્ગાન્તઃપાતિન ઇન્દ્રિયાદિગ્રહણેનૈવ ગ્રહણાન્ન પૃથગવ્યક્તશરીરપદાભ્યાં ગ્રહઃ ।
અભ્યુપેત્યાહ- સર્વથેતિ ।
સ્થૂલસ્ય સૂક્ષ્મસ્ય વા ગ્રહે ઽપીત્યર્થઃ ।
તથા નામેતિ ।
સૂક્ષ્મમેવાવ્યક્તમસ્ત્વિત્યર્થઃ ॥3॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,4.1.3
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,4.1.4
જ્ઞેયત્વાવચનાચ્ ચ

અત્રાવ્યક્તં પ્રધાનં નેત્યત્ર હેત્વન્તરાર્થં સૂત્રમ્- જ્ઞેયત્વેતિ ।
સત્ત્વાદિગુણરૂપાત્પ્રધાનાત્ પુરુષસ્યાન્તરં ભેદસ્તજ્જ્ઞાનાદિત્યર્થઃ ।
નહિ શક્યમિતિ ચ વદદ્ભિઃ પ્રધાનં જ્ઞેયત્વેન સ્મર્યત ઇતિ સંબન્ધઃ ।
ન કેવલં ભેદપ્રતિયોગિત્વેન પ્રધાનસ્ય જ્ઞેયત્વં તૈરિષ્ટં કિન્તુ તસ્યોપાસનયાણિમાદિપ્રાપ્તયે ઽપીત્યાહ- ક્વચિચ્ચેતિ ।
જ્ઞાનવિધ્યભાવે ઽપ્યવ્યક્તપદજન્યજ્ઞાનગમ્યત્વમાર્થિકં જ્ઞેયત્વમસ્તીત્યત આહ- ન ચાનુપદિષ્ટમિતિ ।
ઉપદિષ્ટં હિ જ્ઞાનં ફલવદિતિ જ્ઞાતું શક્યં નિષ્ફલસ્યોપદેશાયોગાદવ્યક્તસ્ય ચ જ્ઞાનાનુપદેશાત્ફલવજ્જ્ઞાનગમ્યત્વાસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
ફલિતમાહ- તસ્માદિતિ ।
સાંખ્યેષ્ટસફલજ્ઞાનગમ્યત્વાવચનાચ્ચેત્યર્થઃ ।
નનુ શરીરસ્યાપિ જ્ઞેયત્વાનુક્તેઃ કથમિહ ગ્રહણં, તત્રાહ- અસ્માકં ત્વિતિ ।
અસ્મન્મતે વિષ્ણવાખ્યપદસ્યૈકસ્યૈવ જ્ઞેયત્વાત્તદ્દર્શનાર્થમવ્યક્તપદેન શરીરોપન્યાસો યુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
સાધારણશબ્દમાત્રાન્ન પ્રધાનસ્ય પ્રત્યભિજ્ઞા સ્માર્તલિઙ્ગસ્યાનુક્ત્યા નિયામકાભાવાદિતિ તાત્પર્યમ્ ॥4॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,4.1.4
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,4.1.5
વદતીતિ ચેન્ ન પ્રાજ્ઞો હિ પ્રકરણાત્

લિઙ્ગોક્તિમાશઙ્ક્ય નિષેધતિ- વદતીતિ ચેદિતિ ।
અત્ર હિ તાદૃશમેવ નિર્દિષ્ટમિત્યન્વયઃ ।
સ્પષ્ટમન્યત્ ॥5॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,4.1.5
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,4.1.6
ત્રયાણામ્ એવ ચૈવમ્ ઉપન્યાસઃ પ્રશ્નશ્ ચ

કિઞ્ચાત્ર કઠવલ્લ્યાં પ્રધાનસ્ય પ્રશ્નોત્તરયોરસત્ત્વાન્ન ગ્રહણમિત્યાહ- ત્રયાણામિતિ ।
મૃત્યુના નચિકેતસં પ્રતિ ત્રીન્વરાન્વૃણીષ્વેત્યુક્તેઃ ત્રયાણામેવ પ્રશ્નો નચિકેતસા કૃતઃ ।
ઉપન્યાસશ્ચ મૃત્યુના કૃતઃ ।
નાન્યસ્યેત્યર્થઃ ।
પ્રશ્નત્રયં ક્રમેણ પઠતિ- તત્ર તાવદિતિ ।
હે મૃત્યો, સ મહ્યં દત્તવરસ્ત્વં સ્વર્ગહેતુમગ્નિ સ્મરસિ ।
પ્રેતે મૃતે ।
દેહાદન્યો ઽસ્તિ ન વેતિ સંશયો ઽસ્તિ ।
અત એતદાત્મતત્ત્વમસંદિગ્ધં જાનીયામિત્યર્થઃ ।
ક્રમેણોત્તરત્રયમાહ- પ્રતિવચનમપીતિ ।
લોકહેતુવિરાડાત્મનોપાસ્યત્વાલ્લોકાદિશ્ચિત્યો ઽગ્નિસ્તં મૃત્યુરુવાચ નચિકેતસે ।
યાઃ સ્વરૂપતો યાવતીઃ સંખ્યાતો યથા વા ક્રમેણાગ્નિશ્ચીયતે તત્સર્વમુવાચેત્યર્થઃ ।
હન્તેદાનીં બ્રહ્મ વક્ષ્યામીતિ બ્રહ્મવાક્યેન જીવપ્રશ્નાદ્વ્યવહિતનમપિ ઽયથા ચ મરણં પ્રાપ્યઽઇત્યાદિ વાક્યં જીવવિષયમુત્તરં, યોગ્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
વાક્યાર્થસ્તુ આત્મા મરણં પ્રાપ્ય યથા ભવતિ તથા વક્ષ્યામીતિ ।
પ્રતિજ્ઞાતમાહ- યોનિમિતિ ।
ચરાચરદેહપ્રાપ્તૌ નિમિત્તમાહ- યથેતિ ।
શ્રુતમુપાસનમ્ ।
સૂત્રે આદ્યશ્ચકારો યત ઇત્યર્થઃ ।
એવં ચ ત્રયાણામેવોપન્યાસઃ પ્રશ્નશ્ચ યતઃ અતો ન પ્રધાનમવ્યક્તમિતિ યોજના ।
ઉક્તાર્થે સૂત્રમાક્ષિપતિ- અત્રાહેતિ ।
એકઃ પ્રશ્નઃ દ્વૌ પ્રશ્નૌ વેતિ પક્ષદ્વયે ફલિતં પૃચ્છતિ- કિઞ્ચાત ઇતિ ।
સપ્તમ્યર્થે તસિઃ ।
અત્ર ચ પક્ષદ્વયે ઽપિ કિમિત્યર્થઃ ।
પ્રશ્નૈક્યે સૂત્રાસંગતિઃ ભેદે પ્રધાનસ્ય શ્રૌતત્વસિદ્ધિરિતિ પૂર્વવાદ્યાહ- સ એવેત્યાદિના ।
પ્રશ્નૈક્યપક્ષમાદાય સિદ્ધાન્ત્યાહ- અત્રોચ્યત ઇતિ ।
યેન પ્રધાનસિદ્ધિઃ સ્યાદિતિ શેષઃ ।
ચતુર્થપ્રશ્નકલ્પને વરત્રિત્વોપક્રમવિરોધઃ સ્યાદિતિ વિવૃણોતિ- વરેત્યાદિના ।
વરપ્રદાનમુપક્રમો યસ્યાઃ સા ।
પ્રહિતાય યમલોકં પ્રતિ પ્રેષિતાય ।
ઇતઃ પુનઃ મર્ત્યલોકં પ્રાપ્તસ્ય મમ પિતા યથાપૂર્વં સુમનાઃ સ્યાદિતિ પ્રથમં વવ્રે ।
નનુ દ્વિતીયવરો જીવવિદ્યા તૃતીયો બ્રહ્મવિદ્યેતિ પ્રશ્નભેદઃ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- યેયમિતિ ।
પ્રેતે ઇત્યુપક્રમ્ય તૃતીયત્વોક્તિલિઙ્ગાજ્જીવાત્મવિદ્યૈવ તૃતીયો વર ઇત્યર્થઃ ।
એવં વાક્યોપક્રમે સતિ પ્રશ્નાન્તરં ન યુક્તમિત્યાહ- તત્રેતિ ।
મરણધર્માદ્યસ્પર્શલિઙ્ગાભ્યાં પ્રષ્ટવ્યયોર્જીવેશ્વરયોર્ભેદાત્ પ્રશ્નભેદસિદ્ધેર્વાક્યબાધો યુક્ત ઇતિ શઙ્કતે- નન્વિત્યાદિના ।
ગોચરત્વાદાશ્રયત્વાત્ ।
ન કેવલં પ્રષ્ટવ્યભેદાત્ પ્રશ્નભેદઃ કિન્તુ પ્રશ્નવાક્યયોઃ સાદૃશ્યાભાવાદપીત્યાહ- પ્રશ્નચ્છાયેતિ ।
પ્રષ્ટવ્યભેદો ઽસિદ્ધ ઇતિ પરિહરતિ- નેત્યાદિના ।
કિઞ્ચ બ્રહ્માપ્રશ્ને જન્માદિનિષેધેન જીવસ્વરૂપં વદન્ યમસ્તયોરૈક્યં સૂચયતીત્યાહ- ઇહ ચાન્યત્રેતિ ।
તન્નિષેધવાક્યે શિવોક્તિરસિદ્ધેત્યત આહ- સતીતિ ।
ભાગી યુક્તઃ ।
તસ્માદવિદ્યયા જીવસ્ય પ્રાપ્તજન્માદિનિષેધેન સ્વરૂપમુક્તમિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ જીવો બ્રહ્માભિન્નઃ, મોક્ષહેતુજ્ઞાનવિષયત્વાત્, બ્રહ્મવદિત્યાહ- તથા સ્વપ્નેતિ ।
અન્તો ઽવસ્થા ।
યેન સાક્ષિણા પ્રમાતા પશ્યતિ તામાત્માનમિતિ સંબન્ધઃ ।
હેતોરપ્રયોજકત્વમાશઙ્કય ઽતમેવ વિદિત્વાઽઇતિ શ્રુતિવિરોધમાહ- પ્રાજ્ઞેતિ ।
કિઞ્ચાભેદમુક્ત્વા ભેદસ્ય નિન્દિતત્વાદભેદ એવ સત્ય ઇત્યાહ- તથેતિ ।
ઇહ દેહે યચ્ચૈતન્યં તદેવામુત્ર સૂર્યાદૌ ।
એવમિહાખણ્ડૈકરસે બ્રહ્મણિ યો નાનેવ મિથ્યાભેદં પશ્યતિ સ ભેદદર્શી મરણાન્મરણં પ્રાપ્નોતિ સંસારભયાન્ન મુચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ જીવપ્રશ્નાનન્તરં ઽતં દુર્દર્શમ્ઽઇતિ યદુત્તરમુવાચ તેનાપ્યુત્તરેણાભેદો ગમ્યત ઇતિ સંબન્ધઃ ।
પ્રષ્ટૃપ્રશ્નયોઃ પ્રશંસયાપિ લિઙ્ગેન પૃષ્ટસ્ય દૌર્લભ્યદ્યોતનાદ્બ્રહ્મત્વસિદ્ધિરિત્યાહ- અન્યં વરમિત્યાદિના ।
પુત્રાદિકં વૃણીષ્વેત્યુક્તે ઽપિ વિષયાંસ્તુચ્છીકૃત્યાત્મજ્ઞાનાન્ન ચચાલ ઽનાન્યં તસ્માન્નચિકેતા વૃણીતેઽઇતિ શ્રવણાત્ ।
તદા સંતુષ્ટો યમઃ ઽઅન્યચ્છ્રેયો ઽન્યદુતૈવ પ્રેયઃઽઇતિ ભોગાપવર્ગમાર્ગયોર્વૈલક્ષણ્યં પ્રતિજ્ઞાય ઽદૂરમેતે વિપરીતે વિષૂચી અવિદ્યા યા ચ વિદ્યાઽઇતિ દર્શિતવાનિત્યર્થઃ ।
પ્રેયઃ પ્રિયતમં સ્વર્ગાદિકં, વિષૂચી વિરુદ્ધફલે, અવિદ્યા કર્મ, વિદ્યા તત્ત્વધીઃ ।
વિદ્યાભીપ્સિનં વિદ્યાર્થિનં ત્વામહં મન્યે, યતઃ ત્વા ત્વાં બહવો ઽપિ કામાઃ પુત્રાદયો મયા દીયમાના દુર્લભા અપિ નાલોલુપન્ત લોભવન્તં ન કૃતવન્ત ઇતિ પ્રષ્ટારં સ્તુત્વા પ્રશ્નમપિ ઽત્વાદૃઙ્ગો ભૂયાન્નચિકેતઃ પ્રષ્ટાઽઇતિ સ્તુવન્નિત્યક્ષરાર્થઃ ।
ઇયં પ્રશંસા પ્રશ્નભેદપક્ષે ન ઘટત ઇત્યાહ- યત્પ્રશ્નેતિ ।
યત્પ્રશ્નેન સ્તુતિં લબ્ધવાંસ્તં પ્રશ્નં વિહાય યદ્યન્યમેવોત્થાપયેત્ તર્હ્યનવસરે સ્તુતીઃ કૃતા સ્યાદિત્યર્થઃ ।
તસ્માદિતિ ।
પ્રષ્ટવ્યભેદાભાવાદિત્યર્થઃ ।
પ્રશ્નવાક્યવ્યક્ત્યોઃ સાદૃશ્યાભાવાત્ પ્રશ્નભેદ ઇત્યુક્તં નિરસ્યતિ- યત્ત્વિત્યાદિના ।
ધર્માદ્યાશ્રયસ્ય જીવસ્ય બ્રહ્મત્વં કથમિત્યત આહ- યાવદિતિ ।
અવિદ્યાનાશાનન્તરં બ્રહ્મત્વં ચેદાગન્તુકમનિત્યં ચ સ્યાદિત્યત આહ- ન ચાવિદ્યાવત્ત્વ ઇતિ ।
જીવસ્ય બ્રહ્મત્વે સ્વાભાવિકે સતિ બ્રહ્મપ્રશ્નસ્ય યદુત્તરં તજ્જીવપ્રશ્નસ્યાપિ ભવતીતિ લાભં દર્શયતિ- તતશ્ચ ન જાયત ઇતિ ।
જીવબ્રહ્મૈક્યે ઽત્રયાણામ્-ઽઇતિ સૂત્રં કથમિત્યત આહ- સૂત્રં ત્વિતિ ।
કલ્પિતભેદાત્પ્રશ્નભેદકલ્પનેત્યાહ- તતશ્ચેતિ ।
પરમાત્મનઃ સકાશાત્પ્રધાનસ્ય વૈષમ્યમનાત્મત્વેન તૃતીયવરાન્તર્ભાવાયોગાદિતિ ભાવઃ ॥6॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,4.1.6
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,4.1.7
મહદ્વચ્ ચ

શ્રૌતો ઽવ્યક્તશબ્દો ન સાંખ્યાસાધારણતત્ત્વગોચરઃ, વૈદિકશબ્દત્વાત્, મહચ્છબ્દવદિત્યાહ- મહદ્વચ્ચેતિ ।
સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- યથેત્યાદિના ।
ન ચાકાશાદિશબ્દે વ્યભિચારઃ, આકાશાદેર્મતાન્તરસાધારણત્વેન સાંખ્યાસાધારણત્વાસિદ્ધેઃ સાધ્યસ્યાપિ સત્ત્વાદિતિ મન્તવ્યમ્ ।
સત્તામાત્રે ।
સત્ત્વપ્રધાનપ્રકૃતેરાદ્યપરિણામે ।
નિર્વિકલ્પકબુદ્ધાવિત્યર્થઃ ।
આત્મા મહાનિત્યાત્મશબ્દપ્રયોગાત્, તં મત્વા ન શોચતિ, ઽતમસઃ પરસ્તાદિઽત્યાદિના શોકાત્યયતમઃ પરત્વાદિભ્યશ્ચ મહચ્છબ્દઃ સાંખ્યતત્ત્વં નાભિધત્ત ઇતિ સંબન્ધઃ ।
અધિકરણાર્થમુપસંહરતિ- અતશ્ચેતિ ॥7॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,4.1.7
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,4.2.8
ચમસવદવિશેષાત્

ચમસવદવિશેષાત્ ।
અત્રાજાપદં વિષયઃ, તત્કિં પ્રધાનપરં માયાપરં વેતિ રૂઢ્યર્થાસંભવાત્સંશયે પૂર્વત્રાવ્યક્તશબ્દમાત્રેણ પ્રધાનસ્યાપ્રત્યભિજ્ઞાયામપ્યત્ર ત્રિગુણત્વાદિલિઙ્ગોપેતાદજાપદાત્પ્રત્યભિજ્ઞાસ્તીતિ પ્રત્યુદાહરણેન પૂર્વપક્ષયતિ- પુનરપીતિ ।
ફલં પૂર્વપક્ષે બ્રહ્મણિ સમન્વયાસિદ્ધિઃ, સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ પૂર્વવદ્દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
રાગહેતુત્વાદિગુણયોગાત્ લોહિતાદિશબ્દૈ રજાદિગુણલાભે ઽપિ કથં પ્રધાનલાભઃ, તત્રાહ- તેષાં સામ્યેતિ ।
અવયવાઃ પ્રધાનસ્ય રજાદયસ્તેષાં ધર્મા રઞ્જકત્વાદયઃ તૈર્નિમિત્તૈર્લોહિતાદિશબ્દૈઃ પ્રધાનમુચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
ગુણાભેદાત્પ્રધાનલાભ ઇતિ ભાવઃ ।
તત્રાજાશબ્દં યોજયતિ- નેતિ ।
ઽરૂઢિર્યોગમપહરતિઽઇતિ ન્યાયેન શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
રૂઢ્યસંભવાદ્યોગ આશ્રયણીય ઇત્યાહ- બાઢમિતિ ।
અજાશબ્દિતપ્રકૃતિત્વપુરુષભેદલિઙ્ગાભ્યામપિ પ્રધાનપ્રત્યભિજ્ઞેત્યાહ- સા ચેત્યાદિના ।
પ્રજાયન્ત ઇતિ પ્રજા મહદાદયઃ ।
ત્રૈગુણ્યં સુખદુઃખમોહાઃ ।
અનુશયનં વિવૃણોતિ- તામેવાવિદ્યયેતિ ।
અવિવેકેનેત્યર્થઃ ।
વિષયધીર્ભોગઃ ।
ગુણભિન્નાત્મખ્યાતિરપવર્ગઃ ।
સિદ્ધાન્તયતિ- એવં પ્રાપ્ત ઇતિ ।
માયાદાવપિ સાધારણાન્મન્ત્રાદ્વિશેષાર્થગ્રહો ન યુક્તઃ, વિશેષગ્રહહેતોઃ પ્રકરણાદેરભાવાદિતિ હેતું વ્યાખ્યાય દૃષ્ટાન્તં વ્યાચષ્ટે- ચમસવદિતિ ।
સર્વત્ર ગિરિગુહાદાવપિ ॥8॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,4.2.8
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,4.2.9
જ્યોતિરુપક્રમા તુ તથા હ્ય્ અધીયત એકે

ઉત્તરસૂત્રવ્યાવર્ત્યાં શઙ્કામાહ- તત્ર ત્વિદમિતિ ।
ચતુર્વિધસ્યેતિ ।
જરાયુજાણ્ડજસ્વેદજોદ્ભિજ્જરૂપસ્યેત્યર્થ ।
સ્મૃત્યુક્તા કુતો ન ગ્રાહ્યેતિ શઙ્કતે- કસ્માદિતિ ।
શ્રુતેઃ શ્રુત્યન્તરાદર્થગ્રહો યુક્તઃ, સાજાત્યાન્મૂલાનપેક્ષત્વાચ્ચેત્યાહ- તથા હીતિ ।
શાખિનશ્ચન્દોગાઃ ।
કિઞ્ચ લોહિતાદિશબ્દૈરપિ દ્રવ્યલક્ષણા ન્યાય્યા અવ્યવધાનાત્ ન તુ રઞ્જનીયત્વાદિગુણવ્યવહિતા સત્ત્વાદિગુણલક્ષણેત્યાહ- લોહિતાદીનાં ચેતિ ।
નનુ શાખાન્તરેણ શાખાન્તરસ્થમન્ત્રસ્ય નિર્ણયઃ કથમિત્યત આહ- અસંદિગ્ધેનેતિ ।
સર્વશાખાપ્રત્યયન્યાદિતિ ભાવઃ ।
યથા શાખાન્તરવાક્યાન્ન પ્રધાનગ્રહસ્તથેહાપિ શ્વેતાશ્વતરોપનિષદિ માયાપ્રકરણાન્ન તદ્બ્રહ્મ ઇત્યાહ- તથેતિ ।
સૃષ્ટ્યાદૌ કિંસહાયં બ્રહ્મેતિ વિમૃશ્યતે ।
બ્રહ્મવાદિનો ધ્યાનાખ્યયોગેન પરમાત્માનમનુપ્રવિષ્ટાઃ સન્તઃ તત્રૈવ દેવસ્યાત્મભૂતામૈક્યેનાધ્યસ્તાં શક્તિં પરતન્ત્રાં માયાં સત્ત્વાદિગુણવતીં બ્રહ્મણઃ સહાયમપશ્યન્નિત્યન્વયઃ ।
માયાયા એકત્વે ઽપિ તદંશાનાં જીવોપાધીનાં તત્તસંઘાતયોનીનામવિદ્યાખ્યાનાં ભેદાદ્વીપ્સા ।
અવ્યાકૃતે અનભિવ્યક્તે નામરૂપે યસ્યાં સા ।
અનેન ઽતદ્ધેદં તર્હ્યવ્યાકૃતમાસીત્ઽઇતિ શ્રુત્યન્તરપ્રસિદ્ધિરુક્તા ।
તસ્યાં શક્તૌ વ્યક્તાવ્યક્તકાર્યલિઙ્ગકાનુમાનં સૂયયતિ- નામેતિ ।
માયાયા રોહિતાદિરૂપવત્ત્વં કથમિત્યત આહ- તસ્યા ઇતિ ।
વિષય આશ્રયઃ ॥9॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,4.2.9
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,4.2.10
કલ્પનોપદેશાચ્ ચ મધ્વાદિવદવિરોધઃ

એવં પ્રકરણબલાન્માયૈવાજેતિ ભાષ્યકૃન્મતમ્ ।
છાન્દોગ્યશ્રુત્યા તેજો ઽબન્નલક્ષણાવાન્તરપ્રકૃતિરજેતિ સૂત્રકૃન્મતેનોત્તરસૂત્રવ્યાવર્ત્યં શઙ્કતે- કથમિતિ ।
કિં તેજોબન્નેત્વજાશબ્દો રૂઢો, ન જાયત ઇતિ યૌગિકો વા ।
નાદ્યઃ, તેષ્વજાત્વજાતેરસત્ત્વાદિત્યાહ- યાવતેતિ ।
યત ઇત્યર્થઃ ।
અતો ન રૂઢ ઇતિ શેષઃ ।
ન દ્વિતીય ઇત્યાહ- નચેતિ ।
જાતિર્જન્મ ।
અજાતિરજન્મ ।
લૌકિકાજાશબ્દસાદૃશ્યકલ્પનયા તેજો ઽબન્નાનામજાત્વોપદેશાદ્ગૌણો ઽયં શબ્દ ઇતિ પરિહરતિ- કલ્પનેતિ ।
અનિયમો યદૃચ્છા ।
બર્કરો બાલપશુઃ ।
યદુક્તં જીવભેદેન પ્રધાનવાદપ્રત્યભિજ્ઞેતિ, તન્નેત્યાહ- ન ચેદમિતિ ।
વ્યવસ્થાર્થો ભેદો ઽપ્યર્થાત્પ્રતિપાદ્યત ઇત્યાહ- પ્રસિદ્ધં ત્વિતિ ।
સત્ય એવ પ્રસિદ્ધ ઇત્યત આહ- ભેદસ્ત્વિતિ ।
કલ્પનોપદેશે દૃષ્ટાન્તં વ્યાચષ્ટે- મધ્વિતિ ।
નચ યોગસ્ય મુખ્યવૃત્તિત્વાત્તેન પ્રધાનગ્રહો ન્યાય્ય ઇતિ વાચ્યં,
રૂઢાર્થાનપેક્ષાદ્યોગાત્તદાશ્રિતગુણલક્ષણાયા બલીયસ્ત્વાત્ ।
ગુણવૃત્તૌ હિ રૂઢિરાશ્રિતા ભવતિ ।
તથાચ રોહિતાદિશબ્દસમભિવ્યાહારાનુગૃહીતયા રૂઢ્યાશ્રિતયા ગુણવૃત્ત્યા પ્રધાને યોગં બાધિત્વાવાન્તરપ્રકૃતિરજાશબ્દેન ગ્રાહ્ય, યથા મધ્વાદિશબ્દૈઃ પ્રસિદ્ધમધ્વાદ્યાશ્રિતગુણલક્ષણય આદિત્યાદયો ગૃહ્યન્તે તદ્વત્ ।
તસ્માદશબ્દં પ્રધાનમિતિ સિદ્ધમ્ ॥10॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,4.2.10
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,4.3.11
ન સંખ્યોપસંગ્રહાદપિ નાનાભાવાદ્ અતિરેકાચ્ ચ

ન સંખ્યોપસંગ્રહાત્ ।
પઞ્ચજનશબ્દઃ સાંખ્યતત્ત્વપરો ઽન્યપરો વેતિ યોગરૂઢ્યોરનિશ્ચયાત્ સંશયે યથા તત્ત્વવિદ્યાધિકારે છાગાયાં તાત્પર્યાભાવાદજાપદે રૂઢિત્યાગસ્તથા પઞ્ચમનુષ્યેષુ તાત્પર્યાભાવાત્પઞ્ચજનશબ્દેન રૂઢિં ત્યક્ત્વા તત્ત્વાનિ ગ્રાહ્યાણીતિદૃષ્ટાન્તસંગતિં સૂચયન્ મન્ત્રમુદાહૃત્ય પૂર્વપક્ષયતિ- એવમિત્યાદિના ।
ફલં પૂર્વવત્ ।
પ્રાણચક્ષુઃશ્રોત્રાન્નમનાંસિ વાક્યશેષસ્થાઃ પઞ્ચજનાઃ પઞ્ચ ।
તત્ર ચત્વારઃ સૂત્રં અન્નં વિરાટ્ તયોઃ કારણમવ્યાકૃતમાકાશશ્ચ યસ્મિન્નધ્યસ્તાસ્તમેવાત્માનમમૃતં બ્રહ્મ મન્યે ।
તસ્માન્મનનાત્ વિદ્વાનહમમૃતો ઽસ્મીતિ મન્ત્રદૃશો વચનમ્ ।
નન્વસ્તુ પઞ્ચત્વશિષ્ટેષુ પઞ્ચજનેષુ પુનઃ પઞ્ચત્વાન્વયાત્ પઞ્ચવિંશતિસંખ્યાપ્રતીતિઃ, તાવતા કથં સાંખ્યતત્ત્વગ્રહ ઇત્યાશઙ્ક્ય સંખ્યાયા ધર્મ્યાકાઙ્ક્ષાયાં તત્ત્વાનિ ગ્રાહ્યાણીત્યાહ- તથેતિ ।
જગતો મૂલભૂતા પ્રકૃતિસ્ત્રિગુણાત્મકં પ્રધાનમનાદિત્વાદવિકૃતિઃ ।
કસ્યચિત્કાર્યં ન ભવતીત્યર્થઃ ।
મહદહઙ્કારપઞ્ચતન્મત્રણીતિ સપ્ત પ્રકૃતયો વિકૃતયશ્ચ ।
તત્ર મહાન્પ્રધાનસ્ય વિકૃતિરહઙ્કારસ્ય પ્રકૃતિઃ ।
અહઙ્કારસ્તામસઃ પઞ્ચતન્માત્રાણાં શબ્દાદીનાં પ્રકૃતિઃ, સાત્ત્વિક એકાદશેન્દ્રિયાણામ્ ।
પઞ્ચ તન્માત્રાશ્ચ પઞ્ચાનાં સ્થૂલભૂતાનામાકાશાદીનાં પ્રકૃતયઃ પઞ્ચ સ્થૂલભૂતાન્યેકાદશેન્દ્રિયાણિ ચેતિ ષોડશસંખ્યાકો ગણો વિકાર એવ ન પ્રકૃતિઃ, તત્ત્વાન્તરોપાદાનત્વાભાવાત્ ।
પુરુષસ્તૂદાસીન ઇતિ સાંખ્યકારિકાર્થઃ ।
સંખ્યયા તત્ત્વાનામુપસંહગ્રહાત્ શબ્દવત્ત્વમિતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તયતિ- નેતિ ।
નાનાત્વમિષ્ટમિત્યત આહ- નૈષામિતિ ।
પઞ્ચ્સુ પઞ્ચસુ સાધારણસ્યેતરપઞ્ચકાદ્ધ્યાવૃત્તસ્ય ધર્મસ્યાભાવો ઽત્ર નાનાત્વં વિવક્ષિતમિત્યર્થઃ ।
યદ્યપિ જ્ઞાનકર્મેન્દ્રિયેષુ દશસુ જ્ઞાનકરણત્વં કર્મકરણત્વં ચ પઞ્ચકદ્વયે ઽસ્તિ, પઞ્ચતન્માત્રાસુ પઞ્ચસુ સ્થૂલપ્રકૃતિત્વં ચ, તથાપિ યસ્મિન્નિત્યાત્મન આકાશસ્ય ચ પૃથગુક્તેઃ સત્ત્વરજસ્તમોમહદહઙ્કારાઃ પઞ્ચ કર્તવ્યાઃ, મનશ્ચત્વારિ ભૂતાનિ ચ પઞ્ચ ।
અસ્મિન્ પઞ્ચકદ્વયે મિથો ઽનુવૃત્તેતરપઞ્ચકવ્યાવૃત્તધર્મો નાસ્તીત્યભિપ્રાયઃ ।
માસ્ત્વિત્યત આહ- યેનેતિ ।
ધર્મેણેત્યર્થઃ ।
તદેત સ્ફુટયતિ- નહીતિ ।
મહાસાંખ્યાયામવાન્તરસંખ્યાઃ પ્રવિશન્તિ, યથા દ્વાવશ્વિનૌ સપ્તર્ષયો ઽષ્ટૌ વસવશ્ચેતિ સપ્તદશેત્યત્રાશ્વિત્વાદિકમાદાય દ્વિત્વાદયઃ પ્રવિશન્તિઃ ।
નાન્યથેત્યર્થઃ ।
પઞ્ચશબ્દદ્વયેન સ્વવાચ્યન્યૂનસંખ્યાદ્વારેણ તદ્વ્યાપ્યા મહાસંખ્યૈવ લક્ષ્યત ઇતિ સદૃષ્ટાન્તં શઙ્કતે- અથેતિ ।
મુખ્યાર્થસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાલ્લક્ષણા ન યુક્તેતિ પરિહરતિ- તદપિ નેતિ ।
પઞ્ચજનશબ્દયોરસમાસમઙ્ગીકૃત્ય પઞ્ચવિંશતિસંખ્યાપ્રતીનિર્નિરસ્તા ।
સંપ્રતિ સમાસનિશ્ચયાન્ન તત્પ્રતીરિત્યાહ- પરશ્ચેતિ ।
સમાસે હેતુમાહ- પારિભાષિકેણેતિ ।
અયમર્થઃ-અસ્મિન્મન્ત્રે પ્રથમઃપઞ્ચશબ્દ આદ્યુદાત્તઃ ।
દ્વિતીયઃ સર્વાનુદાત્તઃ ।
જનશબ્દશ્ચાન્તોદાત્તઃ ।
તથાચ ન દ્વિતીયપઞ્ચશબ્દજનશબ્દયોઃ સમાસં વિનાન્ત્યસ્યાકારસ્યોદાત્તત્વં પૂર્વેષામનુદાત્તતત્વં ચ ઘટતે ઽસમાસસ્યઽઇતિ સૂત્રેણ સમાસસ્યાન્તોદાત્તવિધાનાત્ ।
ઽઅનુદાત્તં પદમેકવર્જમ્ઽઇતિ ચ સૂત્રેણ યસ્મિન્પદે ઉદાત્તઃ સ્વરિતો વા યસ્ય વર્ણસ્ય વિધીયતે તમેકં વર્જયિત્વાવશિષ્ટં તત્પદમનુદાત્તં ભવતીતિ વિધાનાદેવ માન્ત્રિકાન્તોદાત્તસ્વરેણૈકપદત્વનિશ્ચયઃ ભાષિકાખ્યે તુ શતપથબ્રહ્મણસ્વરવિધાયકગ્રન્થે ઽસ્વરિતો ઽનુદાત્તો વાઽઇતિ સૂત્રેણ યો મન્ત્રદશાયામનુદાત્તઃ સ્વરિતો વા સ બ્રાહ્મણદશાયામુદાત્તો ભવતીત્યપવાદ આશ્રિતઃ ।
તથા ચાન્ત્યાદાકારાત્પૂર્વેષામનુદાત્તાનામુદાત્તત્વં બ્રહ્મણાવસ્થાયાં પ્રાપ્તં, ઽઉદાત્તમનુદાત્તમન્ત્યમ્ઽઇતિ સૂત્રેણ મન્ત્ર દશાયામુદાત્તસ્યાનન્ત્યસ્ય પરલગ્નતયોચ્ચાર્યમાણસ્યાનુદાત્તત્વં વિહિતં, તથા ચાન્ત્યનકારાદુપરિતન આકાર આકાશશ્ચેત્યનેન શ્લિષ્ટતયા પઠ્યમાનો ઽનુદાત્તો ભવતિ, અયમન્તાનુદાત્તસ્વરઃ પારિભાષિકસ્તેન બ્રાહ્મણસ્વરેણૈકપદત્વં નિશ્ચીયત ઇતિ ।
પ્રકટાર્થકારૈસ્તુ પાઠકપ્રસિદ્ધો ઽન્તોદાત્તસ્વરઃ પારિભાષિક ઇતિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
તદ્વ્યાખ્યાનં કલ્પતરૂકારૈર્દૂષિતમ્ ।
અન્તાનુદાત્તં હિ સમામ્નાતારઃ પઞ્ચજનશબ્દમધીયત ઇતિ પાઠકપ્રસિદ્ધિરસિદ્ધેતિ ।
તથા ચ પઞ્ચ પઞ્ચજના ઇતિ માન્ત્રિકાન્તોદાત્તઃ સ્વરઃ, યસ્મિન્ પઞ્ચ પઞ્ચજના ઇત્યન્તાનુદાત્તો બ્રાહ્નસ્વર ઇતિ વિભાગઃ ।
ઉભયથાપ્યૈકપદ્યાત્ સમાસસિદ્ધિરિતિ ।
તૈત્તિરીયકપ્રયોગાદપ્યેકપદત્વમિત્યાહ- પ્રયોગાન્તરે ચેતિ ।
આજ્ય, ત્વા ત્વાં પઞ્ચાનાં પઞ્ચજનાનાં દેવવિશેષાણાં યન્ત્રાય ધર્ત્રાય ગૃહ્ણામિ ઇત્યાજ્યગ્રહણમન્ત્રશેષઃ ।
દેવતાનાં કર્મણિ યન્ત્રદવસ્થિતં શરીરં તદેવ ધર્ત્રં ઇહામિત્રભોગાધારં, તસ્મૈ તસ્યાવૈકલ્યાર્થમિતિ યજમાનોક્તિઃ ।
અસ્તુ સમાસસ્તતઃ કિમિત્યત આહ- સમત્તત્વાચ્ચેતિ ।
આવૃતિર્વીપ્સા તદભાવે પઞ્ચકદ્વયાગ્રહણાત્પઞ્ચવિંશતિસંખ્યાપ્રતીતિરસિદ્ધેતિ ભાવઃ ।
જનપઞ્ચકમેકં પઞ્ચકાનાં પઞ્ચકં દ્વિતીયમિતિ પઞ્ચકદ્વયં તસ્ય પઞ્ચપઞ્ચેતિ ગ્રહણં નેત્યક્ષરાર્થઃ ।
કિઞ્ચાસમાસપક્ષે ઽપિ કિં પઞ્ચશબ્દદ્વયોક્તયોઃ પઞ્ચત્વયોઃ પરસ્પરાન્વયઃ, કિં વા તયોઃ શુદ્ધજનૈરન્વયઃ, અથવા પઞ્ચત્વવિશિષ્ટૈર્જનૈરપરપઞ્ચત્વસ્યાન્વયઃ ।
નાદ્ય ઇત્યાહ- નચ પઞ્ચસંખ્યાયા ઇતિ ।
વિશેષણમન્વયઃ ।
અનન્વયે હેતુમાહ- ઉપસર્જનસ્યેતિ ।
અપ્રધાનાનાં સર્વેષાં પ્રધાનેનૈવ વિશેષ્યેણૈવાન્વયો વાચ્યઃ ।
ગુણાનાં પરસ્પરાન્વયો વાક્યભેદાપાતાદિત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયે દશસંખ્યાપ્રતીતિઃ સ્યાન્ન પઞ્ચવિંશતિસંખ્યાપ્રતીતિઃ ।
તૃતીયમુત્થાપયતિ- નન્વિતિ ।
પઞ્ચત્વવિશિષ્ટેષુ પઞ્ચત્વાન્તરાન્વયે વિશેષણીભૂતપઞ્ચત્વે ઽપિ પઞ્ચત્વાન્વયાત્ પઞ્ચવિંશતિત્વપ્રતીતિરિત્યર્થઃ ।
દૃષ્ટાન્તવૈષમ્યેણ પરિહરતિ- નેતિ બ્રૂમ ઇતિ ।
પઞ્ચાનાં પૂલાનાં સમાહારા ઇત્યત્ર ઽસંખ્યાપૂર્વો દ્વિગુઃઽઇતિ સમાસો વિહિતઃ ।
તતો ઽદ્વિગોઃઽઇતિ સૂત્રેણ ઙીપો વિધાનાત્ સમાહારપ્રતીતૌ સમાહારાઃ કતીત્યાકાઙ્ક્ષાયાં સત્યાં પઞ્ચેતિપદાન્તરાન્વયો યુક્તઃ ।
પઞ્ચજના ઇત્યત્ર તુ ઙીબન્તત્વાભાવેન સમાહારસ્યાપ્રતીતેઃ જનાનાં ચાદિત એવ પઞ્ચત્વોપાદાનાત્સંખ્યાકાઙ્ક્ષાયા અસત્ત્વાત્પઞ્ચેતિ પદાન્તરં નાન્વેતિ ।
આકાઙ્ક્ષાધીનત્વાદન્વયસ્યેત્યર્થઃ ।
ભેદો વિશેષણમ્ ।
નનુ જનાનાં નિરાકાઙ્ક્ષત્વે ઽપિ તદ્વિશેષણીભૂતપઞ્ચત્વાનિ કતીત્યાકાઙ્ક્ષાયાં પઞ્ચત્વાન્તરં વિશેષણં ભવત્વિત્યાશઙ્કતે- ભવદપીતિ ।
નોપસર્જનસ્યોપસર્જનાન્તરેણાન્વયઃ કિન્તુ પ્રધાનેનૈવેતિ નોપસર્જન્યાયવિરોધ ઉક્ત ઇતિ પરિહરતિ- તત્ર ચેતિ ।
એવં નાનાભાવાદિતિ વ્યાખ્યાયાતિરેકાચ્ચેતિ વ્યાચષ્ટે- અતિરેકાચ્ચેત્યાદિના ।
અતિરેક આધિક્યમ્ ।
જનશબ્દિતપઞ્ચવિંશતિતત્ત્વેષુ આત્માન્તર્ભૂતો ન વા ।
નાદ્ય ઇત્યુક્ત્વા દ્વિતીયે દોષમાહ- અર્થાન્તરેતિ ।
તથાકાશં વિકલ્પ્ય દૂષયતિ- તથેતિ ।
ઉક્તો દોષઃ સંખ્યાધિક્યમ્ ।
પઞ્ચવિંશતિજના આત્માકાશૌ ચેતિ સપ્તવિંશતિસંખ્યા સ્યાદિત્યર્થઃ ।

નચ સત્ત્વરજસ્તમસાં પૃથગ્ગણનયા સેષ્ટેતિ વાચ્યમ્, આકાશસ્ય પૃથગુક્તિવૈયર્થ્યાત્, યસ્મિન્નિત્યાત્મનિ તત્ત્વાનાં પ્રતિષ્ઠોક્તિવિરોધાત્તવ મતે સ્વતન્ત્રપ્રધાનસ્યૈવાનાધારત્વાત્, ઽનેહ નાનાસ્તિઽઇતિ વાક્યશેષવિરોધાચ્ચ તવ સત્યદ્વૈતવાદિત્વાત્ ।
કિં ચ પઞ્ચવિંશતિસંખ્યાપ્રતીતાવપિ ન સાંખ્યતત્ત્વાનાં ગ્રહણમિત્યાહ- કથં ચેતિ ।
કિં જનશબ્દાત્તત્ત્વગ્રહઃ ઉત સંખ્યયેતિ કથંશબ્દાર્થઃ ।
નાદ્ય ઇત્યાહ- જનેતિ ।
ન દ્વિતીય ઇત્યાહ- અર્થાન્તરેતિ ।
કિં તદર્થાન્તરં યદર્થકમિદં વાક્યમિતિ પૃચ્છતિ- કથમિતિ ।
પઞ્ચ ચ તે જનાશ્ચેતિ કર્મધારયાદિસમાસાન્તરાત્સંજ્ઞાસમાસસ્યાપ્તોક્ત્યા બલવત્ત્વં તાવદાહ- ઉચ્યત ઇતિ ।
વિગ્વાચિનઃ સંખ્યાવાચિનશ્ચ શબ્દાઃ સંજ્ઞાયાં ગમ્યમાનાયાં સુબન્તેતોત્તરપદેન સમસ્યન્તે ।
યથા દક્ષિણાગ્નિઃ સપ્તર્ષય ઇત્યાદિ ।
અયં ચ સમાસસ્તત્પુરુષભેદઃ ॥11॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,4.3.11
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,4.3.12
પ્રાણાદયો વાક્યશેષાત્

પઞ્ચજનશબ્દસ્ય સંજ્ઞાત્વમુક્ત્વા સંજ્ઞિકથનાર્થં સૂત્રં ગૃહ્ણાતિ- કે પુનસ્ત ઇતિ ।
શ્રુતૌ ઉતશબ્દો ઽપ્યર્થઃ ।
યે પ્રાણાદિપ્રેરકં તત્સાક્ષિણમાત્માનં વિદુસ્તે બ્રહ્મવિદ ઇત્યર્થઃ ।
પઞ્ચજનશબ્દસ્ય પ્રાણાદિષુ કયા વૃત્ત્યા પ્રયોગ ઇતિ શઙ્કતે- કથં પુનરિતિ ।
યથા તવ તત્ત્વેષુ જનશબ્દસ્ય લક્ષણય પ્રયોગસ્તથા મમ પ્રાણાદિષુ પઞ્ચજનશબ્દસ્ય લક્ષણયેત્યાહ- તત્ત્વેષ્વિતિ ।
તર્હિ રૂઢ્યતિક્રમસામ્યાત્તત્ત્વાન્યેવ ગ્રાહ્યાણીત્યત આહ- સમાને ત્વિતિ ।
સંનિહિતસજાતીયાનપેક્ષશ્રુતિસ્થા એવ ગ્રાહ્યાઃ ।
ન તુ વ્યવહિતવિજાતીયસાપેક્ષસ્મૃતિસ્થા ઇત્યર્થઃ ।
લક્ષણાબીજં સંબન્ધમાહ- જનેતિ ।
જનઃ પઞ્ચજન ઇતિ પર્યાયઃ ।
પુરુષમિત્રાદિશબ્દવચ્ચ પઞ્ચજનશબ્દસ્ય પ્રાણાદિલક્ષકત્વં યુક્તમિત્યાહ- જનવચનશ્ચેતિ ।
નનુ જાયન્ત ઇતિ જના મહદાદયઃ, જનકત્વાજ્જનઃ પ્રધાનમિતિ યોગસંભવે કિમિતિ રૂઢિમાશ્રિત્ય લક્ષણાપ્રયાસ ઇત્યત આહ- સમાસેતિ ।
યથા અશ્વકર્ણશબ્દસ્ય વર્ણસમુદાયસ્ય વૃક્ષે રૂઢિરેવં પઞ્ચજનશબ્દસ્ય રૂઢિરેવ નાવયવશક્ત્યાત્મકો યોગ ઇત્યર્થઃ ।
પૂર્વકાલિકપ્રયોગાભાવાન્ન રૂઢિરિત્યાક્ષિપતિ- કથમિતિ ।
ઽસ્યુઃ પુમાંસઃ પઞ્ચજનાઃઽઇત્યમરકોશાદૌ પ્રયોગો ઽસ્ત્યેવ, તદભાવમઙ્ગીકૃત્યાપ્યાહ- શક્યેતિ ।
જનસંબન્ધાચ્ચેતિ પૂર્વભાષ્યે નરેષુ પઞ્ચજનશબ્દસ્ય રૂઢિમાશ્રિત્ય પ્રાણાદિષુ લક્ષણોક્તા ।
ઇહ તુ પ્રૌઢિવાદેન પ્રાણાદિષુ રૂઢિરુચ્યત ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।
સંગૃહીતં વિવૃણોતિ- પ્રસિદ્ધેત્યાદિના ।
ઽઉદ્ભિદા યજેત પશુકામઃઽઇત્યત્રોદ્ભિત્પદં વિધેયગુણાર્થકં કર્મનામધેયં વેતિ સંશયે ખનિત્રાદાવુદ્ભિત્પદસ્ય પ્રસિદ્ધેર્યાગનામત્વે પ્રસિદ્ધિવિરોધાજ્જ્યોતિષ્ટોમે ગુણવિધિરિતિ પ્રાપ્તે રાદ્ધાન્તઃ-યજેત યાગેનેષ્ટં ભાવયેદિત્યર્થઃ ।
તતશ્ટોદ્ભિદેત્યપ્રસિદ્ધસ્ય તૃતીયાન્તસ્ય યાગેનેત્યનેન પ્રસિદ્ધાર્થકેન સામાનાધિકરણ્યેન તન્નામત્વં નિશ્ચીયતે, ઉદ્ભિનત્તિ પશૂન્સાધયતીતિ પ્રસિદ્ધેરવિરોધાદપેરકૃતજ્યોતિષ્ટોમે ગુણવિધ્યયોગાત્, તદ્વિધૌ ચોદ્ભિદાખ્યગુણવતા યાગેનેતિ મત્વર્થસંબન્ધલક્ષણાપ્રસઙ્ગાચ્ચેતિ કર્મનામૈવોદ્ભિત્પદમ્ ।
તથા છિનત્તીતિ પ્રસિદ્ધાર્થચ્છેદનયોગ્યાર્થકશબ્દસમભિવ્યાહારાદ્દારુવિશેષો યૂપશબ્દાર્થઃ કરોતીતિ સમભિવ્યાહારાદ્વેદિશબ્દાર્થઃ સંસ્કારયોગ્યસ્થણ્ડિલવિશેષ ઇતિ ગમ્યતે ।
તથા પ્રસિદ્ધાર્તકપ્રાણાદિશબ્દસમભિવ્યાહારાત્ પઞ્ચજનશબ્દઃ પ્રાણાદ્યર્થક ઇતિ નિશ્ચીયત ઇત્યર્થઃ ।
એકદેશિનાં મતદ્વયમાહ- કૈશ્ચિદિત્યાદિના ।
શૂદ્રાયાં બ્રાહ્મણાજ્જાતો નિષાદઃ ।
શ્રુત્યા પઞ્ચજનશબ્દસ્યાર્થાન્તરમાહ- ક્વચિચ્ચેતિ ।
પાઞ્ચજન્યયા પ્રજયા વિશતીતિ વિટ્ તયા વિશાપુરુષરૂપયેન્દ્રસ્યાહ્વાનાર્થં ઘોષાઃ સૃષ્ટા ઇતિ યત્તદ્યુક્તં, ઘોષાતિરેકેણેન્દ્રાહ્વાનાયોગાદિતિ શ્રુત્યનુસારેણ પ્રજામાત્રગ્રહે ઽપિ ન વિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
સૂત્રવિરોધમાશઙ્ક્યાહ- આચાર્યસ્ત્વિતિ ।
અતઃ સાંખ્યતત્ત્વાતિરિક્તયત્કિઞ્ચિત્પરતયા પઞ્ચજનશબ્દવ્યાખ્યાયામવિરોધ ઇતિ ભાવઃ ॥12॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,4.3.12
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,4.3.13
જ્યોતિષૈકેષામ્ અસત્યન્ને

શઙ્કોત્તરત્વેન સૂત્રં ગૃહ્ણાતિ- ભવેયુરિતિ ।
જ્યોતિષાં સૂર્યાદીનાં જ્યોતિસ્તદ્બ્રહ્મ દેવા ઉપાસત ઇત્યર્થઃ ।
નન્વિદં ષષ્ઠ્યન્તજ્યોતિઃપદોક્તં સૂર્યાદિકં જ્યોતિઃ શાખાદ્વયે ઽપ્યસ્તિ, તત્કાણ્વાનાં પઞચત્વપૂરણાય ગૃહ્યતે નાન્યેષામિતિ વિકલ્પો ન યુક્ત ઇતિ શઙ્કતે- કથં પુનરિતિ ।
આકાઙ્ક્ષાવિશેષાદ્વિકલ્પો યુક્ત ઇત્યાહ સિદ્ધાન્તી- અપેક્ષેતિ ।
યથા અતિરાત્રે ષોડશિનં ગૃહ્ણાતિ ન ગૃહ્ણાતિ ઇતિ વાક્યભેદાદ્વિકલ્પસ્તદ્વચ્છાખાભેદેનાન્નપાઠાપાઠાભ્યાં જ્યોતિષો વિકલ્પ ઇત્યર્થઃ ।
નનુ ક્રિયાયાં વિકલ્પો યુક્તો ન વસ્તુનીતિ ચેત્ ।
સત્યમ્ ।
અત્રાપિ શાખામેદેન સાન્ના જ્યોતિઃસહિતા વા પઞ્ચ પ્રાણાદયો યત્ર પ્રતિષ્ઠિતાસ્તન્મનસાનુદ્રષ્ટવ્યમિતિ ધ્યાનક્રિયાયાં વિકલ્પોપપત્તિરિત્યનવદ્યમ્ ।
ઉક્તં પ્રધાનસ્યાશબ્દત્વમુપસંહરતિ- તદેવમિતિ ।
તથાપિ સ્મૃતિયુક્તિભ્યાં પ્રધાનમેવ જગત્કારણમિત્યત આહ- સ્મૃતીતિ ॥13॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,4.3.13
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,4.4.14
કારણત્વેન ચાકાશાદિષુ યથાવ્યપદિષ્ટોક્તેઃ

કારણત્વેન ચાકાશાદિષુ તથવ્યપદિષ્ટોક્તેઃ ।
પૂર્વગ્રન્થેનાસ્ય સંગતિં વક્તું વૃત્તમનુવદતિ- પ્રતિપાદિતમિતિ ।
અધિકરણત્રયેણ પ્રધાનસ્યાશ્રૌતત્વોક્ત્યા જગત્કારણત્વલક્ષણેન બ્રહ્મણ એવ બુદ્ધિસ્થતા, તસ્મિન્નેવ બુદ્ધિસ્થે નિર્વિશેષે બ્રહ્મણિ વેદાન્તાનાં સમન્વય ઇતિ સાધિતં પૂર્વસૂત્રસંદર્ભેણ ।
તત્ર લક્ષણસમન્વયયોરસિદ્ધિરેવ, શ્રુતીનાં વિરોધદર્શનાદિત્યાક્ષેપરૂપાં તેનાસ્ય સંગતિમાહ- તત્રેતિ ।
ન ચાવિરોધચિન્તાયા દ્વિતીયાધ્યાયે સંગતિર્નાસ્મિન્નધ્યાય ઇતિ વાચ્યં, સિદ્ધે સમન્વયે સ્મૃત્યાદિમાનાન્તરવિરોધનિરાસસ્ય દ્વિતીયાધ્યાયાર્થત્વાત્, તત્પદવાચ્યજગત્કારણવાદિશ્રુતીનાં મિથો વિરોધાદ્વાચ્યાર્થાનિર્ણયેન લક્ષ્યે સમન્વયાસિદ્ધૌ પ્રાપ્તાયાં તત્સાધકાવિરોધચિન્તાયા અત્રૈવ સંગતત્વાત્ ।
ન ચૈવં સૃષ્ટિશ્રુતીનામપ્યવિરોધો ઽત્રૈવ ચિન્તનીય ઇતિ વાચ્યમ્, સ્વપ્નવત્કલ્પિતસૃષ્ટૌ વિરોધસ્યૈવાભાવાત્ ।
કિમર્થં તર્હિ દ્વિતીયે તચ્ચિન્તનં, સ્થૂલબુદ્ધિસમાધાનાર્થમિતિ બ્રૂમઃ ।
ઇહ તુ સૂક્ષ્મદૃશાં વાક્યાર્થે સમન્વયજ્ઞાનાય તત્પદાર્થશ્રુતિવિરોધઃ પરિહ્રિયતે ।
તદ્યપિ ત્વંપદાર્થશ્રુતિવિરોધો ઽત્ર પરિહર્તવ્યઃ તથાપિ પ્રથમસૂત્રેણ બન્ધમિથ્યાત્વસૂચનાદવિરોધઃ સિદ્ધઃ ।
પ્રપઞ્ચસ્તુ સ્થૂલબુદ્ધિસમાધનપ્રસઙ્ગેન ભવિષ્યતીતિ મન્યતે સૂત્રકારઃ ।
અત્ર જગત્કારણશ્રુતયો વિષયઃ ।
તાઃ કિં બ્રહ્મણિ માનં ન વેતિ સંશયે ઽન્નજ્યોતિષોઃ સંખ્યાદૃષ્ટિક્રિયાયાં વિકલ્પે ઽપિ કારણે વસ્તુન્યસદ્વા સદ્વા કારણમિત્યાદિવિકલ્પાસંભવાદપ્રામાણ્યમિતિ પ્રત્યુદાહરણેન પૂર્વપક્ષયન્નુક્તાક્ષેપં વિવૃણોતિ- પ્રતિવેદાન્તમિત્યાદિના ।
વેદાન્તાનાં સમન્વયસાધનાચ્છ્રુત્યધ્યાયસંગતિઃ ।
અસદાદિપદાનાં સત્કારણે સમન્વયોક્તેઃ પાદસંગતિઃ ।
પૂર્વપક્ષે સમન્વયાસિદ્ધિઃ ફલં, સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ વિવેકઃ ।
ક્રમાક્રમાભ્યાં સૃષ્ટિવિરોધં તાવદ્દર્શયતિ- તથાહિ ક્વચિદિત્યાદિના ।
સ પરમાત્મા લોકાનસૃજત ।
અંમયશરીરપ્રચુરસ્વર્ગલોકો ઽમ્ભઃ શબ્દાર્થઃ ।
સૂર્યરશ્મિમવ્યાપ્તો ઽન્તરિક્ષલોકો મરીચયઃ ।
મરો મર્ત્યલોકઃ ।
અબ્બહુલાઃ પાતાલલોકા આપ ઇતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
સૃષ્ટિવિરોધમુક્ત્વા કારણવિરોધમાહ- તથેતિ ।
અસદનભિવ્યક્તનામરૂપાત્મકં કારણં, તતઃ કારણાત્સદભિવ્યક્તમ્ ।
એતત્તુલ્યાર્થં છાન્દોગ્યવાક્યમાહ- અસદેવેતિ ।
કિં શૂન્યમેવ, નેત્યાહ- તત્સદિતિ ।
અબાધિતં બ્રહ્મૈવાસીદિત્યર્થઃ ।
તદ્બ્રહ્માત્મના સ્થિતં જગત્સૃષ્ટિકાલે સમ્યગભિવ્યક્તમભવત્ ।
પ્રક્રિયા સૃષ્ટિઃ ।
તત્તત્ર કારણે ।
એકે બાહ્યાઃ ।
તેષાં મતં શ્રુતિરેવ દૂષયતિ- કુત ઇતિ ।
કુત એવંપદયોરર્થમાહ- કથમિતિ ।
સ્વતમાહ- સદિતિ ।
તદિદં જગદ્ધ કિલ તર્હિ પ્રાક્કાલે ઽવ્યાકૃતં કારણાત્મકામાસીત્ ।
શ્રુતીનાં વિરોધમુપસંહરતિ- એવમિતિ ।
કિમત્ર ન્યાય્યમિત્યાશઙ્ક્ય માનાન્તરસિદ્ધપ્રધાનલક્ષકત્વં વેદાન્તાનાં ન્યાય્યમિત્યાહ- સ્મૃતીતિ ।
તત્ર સૃષ્ટૌ વિરોધમઙ્ગીકૃત્ય સ્રષ્ટરિ વિરોધં પરિહરતિ- સત્યપીતિ ।
આકાશાદિષુ બ્રહ્મણઃ કારણત્વે વિરોધો નૈવાસ્તીતિ પ્રતિજ્ઞાયાં હેતુમાહ- કુત ઇતિ ।
યથાભૂતત્વમેવાહ- સર્વજ્ઞ ઇતિ ।
કારણસ્ય સર્વજ્ઞત્વાદિકં પ્રતિવેદાન્તં દૃશ્યત ઇત્યાહ- તદ્યથેત્યાદિના ।
તદ્વિષયેણ બ્રહ્મવિષયેણ ।
ચેતનં સર્વજ્ઞમ્ ।
ઽતદાત્માનં સ્વયમકુરુતઽઇતિ શ્રુતેરપરપ્રયોજ્યત્વમ્ ।
ઽતસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મનઃઽઇતિ પ્રત્યગાત્મત્વમ્ ।
સ્વસ્ય બહુરૂપત્વકામનયા સ્થિતિકાલે ઽપ્યદ્વિતીયત્વમ્ ।
યથા તૈત્તિરીયકે સર્વજ્ઞત્વાદિકં કારણસ્ય તથા છાન્દોગ્યાદાવપિ દૃશ્યત ઇત્યાહ- તદત્ર યલ્લક્ષણમિતિ ।
મિષત્સવ્યાપારમ્ ।
અવિગીતાર્થત્વાદવિરુદ્ધાર્થકત્વાત્ કારણે નાસ્તિ વિપ્રતિપત્તિરિતિ શેષઃ ।
તથાપિ કાર્યે વિરોધાત્કારણે ઽપિ વિરોધઃ સ્યાદિત્યાશઙ્ક્ય નિષેધતિ- કાર્યવિષયં ત્વિત્યાદિના ।
સ્વપ્નસૃષ્ટીનાં પ્રત્યહમન્યથાત્વેન સો ઽહમિતિ પ્રત્યભિજ્ઞાયમાને દ્રષ્ટર્યપિ નાનાત્વં પ્રસજ્યેતેત્યાહ- અતિપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
સૃષ્ટિવિરોધમઙ્ગીકૃત્ય સ્રષ્ટરિ ન વિરોધ ઇત્યુક્તમ્ ।
અધુનાઙ્ગીકારં જ્યજતિ- સમાધાસ્યતિ ચેતિ ।
કિમર્થં તર્હિ શ્રુતયઃ સૃષ્ટિમન્યથાન્યથા વદન્તીત્યાશઙ્ક્ય સૃષ્ટાવતાત્પર્યજ્ઞાપનાયેત્યાહ- ભવેદિત્યાદિના ।
અતાત્પર્યાર્થવિરોધો ન દોષાયેત્યતાત્પર્યં સાધયતિ- નહીતિ ।
ફલવદ્બ્રહ્મવાક્યશેષત્વેન સૃષ્ટિવાક્યાનામર્થવત્ત્વસંભવાન્ન સ્વાર્થે પૃથક્ફલં કલ્પ્યં, વાક્યભેદાપત્તેરિત્યાહ- નચ કલ્પયિતુમિતિ ।
ન્યાયાદેકવાક્યત્વં સિદ્ધં શ્રુતિરપિ દર્શયતીત્યાહ- દર્શયતિ ચેતિ ।
શુઙ્ગેન કાર્યેણ લિઙ્ગેન કારણબ્રહ્મજ્ઞાનાર્થત્વં સૃષ્ટિશ્રુતીનામુક્ત્વા કારણસ્યાદ્વયત્વજ્ઞાનં ફલાન્તમાહ- મૃદાદીતિ ।
એવં નિષ્ફલાયામન્યાર્થાયાં સૃષ્ટૌ તાત્પર્યાભાવાદ્વિરોધો ન દોષ ઇત્યત્ર વૃદ્ધસંમતિમાહ- તથાચેતિ ।
અન્યથાન્યથેતિ વીપ્સા દ્રષ્ટવ્યા ।
અવતારાય બ્રહ્માધિજન્મને ।
અતસ્તદન્યથાત્વે ઽપિ બ્રહ્મણિ ન ભેદઃ ।
જ્ઞેયે ન વિગાનમિત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મજ્ઞાનસ્ય સૃષ્ટિશેષિત્વમુક્તં, તન્નિર્વાહાય તસ્ય ફલમાહ- બ્રહ્મેતિ ।
મૃત્યુમત્યેતીત્યન્વયઃ ॥14॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,4.4.14
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,4.4.15
સમાકર્ષાત્

એવં સૃષ્ટિદ્વારકં વિરોધમુત્સૂત્રં સમાધાય કારણસ્ય સદસત્ત્વાદિના સાક્ષાચ્છ્રુતિવિરોધનિરાસાર્થં સૂત્રમાદત્તે- યત્પુનરિતિ ।
યતો ઽસ્તિત્વલક્ષણં બ્રહ્મ નિર્ધાર્ય તસ્મિન્નેવ શ્લોકમુદાહરતિ, અતો ઽત્ર શ્લોકે નિરાત્મકમસન્ન શ્રાવ્યત ઇતિ યોજના ।
તત્ તત્ર સદાત્મનિ શ્લોકો મન્ત્રો ભવતિ ।
સદાત્મસમાકર્ષાદતીન્દ્રિયાર્થકાસત્પદેન બ્રહ્મ લક્ષ્યત ઇત્યાહ- તસ્માદિતિ ।
નચ પ્રધાનમેવ લક્ષ્યતામિતિ વાચ્યમ્ ।
ચેતનાર્થકબ્રહ્માદિશબ્દાનામનેકેષાં લક્ષણાગૌરવાદિતિ ભાવઃ ।
તૈત્તિરીયકશ્રુતૌ સૂત્રં યોજયિત્વા છાન્દોગ્યાદૌ યોજયતિ- એષૈવેતિ ।
સદેકાર્થકતત્પદેન પૂર્વોક્તાસતઃ સમાકર્ષાન્ન શૂન્યત્વમિત્યર્થઃ ।
નન્વસત્પદલક્ષણા ન યુક્તા, શ્રુતિભિરેવ સ્વમતભેદેનોદિતાનુદિતહોમવદ્વિકલ્પસ્ય દર્શિતત્વાદિત્યત આહ- તદ્ધૈક ઇતિ ।
એકે શાખિન ઇત્યર્થો ન ભવતિ, કિન્તુ અનાદિસંસારચક્રસ્થા વેદબાહ્યા ઇત્યર્થઃ ।
શૂન્યનિરાસેન શ્રુતિભિઃ સદ્વાદસ્યૈવેષ્ટત્વાત્તાસાં વિરોધસ્ફૂર્તિનિરાસાય લક્ષણા યુક્તેતિ ભાવઃ ।
યદુક્તં ક્વચિદકર્તૃકા સૃષ્ટિઃ કથિતેતિ, તન્નેત્યાહ- તદ્ધેદમિતિ ।
અધ્યક્ષઃ કર્તા ।
નનુ કર્ત્રભાવ એવ પરામૃશ્યત ઇત્યત આહ- ચેતનસ્ય ચાયમિતિ ।
ચક્ષુર્દ્રષ્ટા, શ્રોત્રં શ્રોતા, મનો મન્તેત્યુચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
આદ્યકાર્યં સકર્તૃકં, કાર્યત્વાત્, ઘટવદિત્યાહ- અપિચેતિ ।
અદ્યત્વે ઇદાનીમ્ ।
નનુ કર્મકારકાદન્યસ્ય કર્તુઃ સત્ત્વે કર્મણ એવ કર્તૃવાચિલકારો વિરુદ્ધ ઇત્યત આહ- વ્યાક્રિયત ઇતિ ।
અનાયાસેન સિદ્ધિમપેક્ષ્ય કર્મણઃ ।
કર્તૃત્વમુપચર્યત ઇત્યર્થઃ ।
વ્યાક્રિયતે જગત્સ્વયમેવ નિષ્પન્નમિતિ વ્યાખ્યાય કેનચિદ્વ્યાકૃતમિતિ વ્યાચષ્ટે- યદ્વેતિ ।
અતઃ શ્રુતીનામવિરોધાત્કારણદ્વારા સમન્વય ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥15॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,4.4.15
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,4.5.16
જગદ્વાચિત્વાત્

જગદ્વાચિત્વાત્ ।
વિષયમાહ- કૌષીતકીતિ ।
બલાકાયા અપત્યં બાલાકિર્બ્રાહ્મણસ્તં પ્રતિ રાજોવાચ- યો વા ઇતિ ।
ન કેવલમાદિત્યાદીનાં કર્તા કિન્તુ સર્વસ્ય જગત ઇત્યાહ- યસ્યેતિ ।
એતજ્જગદ્યસ્ય કર્મ ।
ક્રિયતે ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા કાર્યમિત્યર્થઃ ।
કર્મેતિશબ્દસ્ય યોગરૂઢિભ્યાં સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
પૂર્વત્રૈકવાક્યસ્થસદાદિશબ્દબલાદસચ્છબ્દો નીતઃ ।
ઇહ તુ વાક્યભેદાત્ ઽબ્રહ્મ તે બ્રવાણિઽઇતિ બાલાકિવાક્યસ્થબ્રહ્મશબ્દેન પ્રાણાદિશબ્દો બ્રહ્મપરત્વેન નેતુમાશક્ય ઇતિ પ્રત્યુદાહરણેન પૂર્વપક્ષમાહ-- કિં તાવદિતિ ।
પૂર્વપક્ષે વાક્યસ્ય પ્રાણાદ્યુપાસ્તિપરત્વાદ્બ્રહ્મણિ સમન્વયાસિદ્ધિઃ સિદ્ધાન્તે જ્ઞેયે સમન્વયસિદ્ધિરિતિ ફલમ્ ।
અથ સુષુપ્તૌ ।
દ્રષ્ટેતિ શેષઃ ।
શ્રુતં પુરુષકર્તૃત્વં પ્રાણસ્ય કથમિત્યત આહ- યે ચૈત ઇતિ ।
સૂત્રાત્મકપ્રાણસ્ય વિકારઃ સૂર્યાદય ઇત્યત્ર માનમાહ- ક્રતમ ઇતિ ।
યસ્ય મહિમાનઃ સર્વે દેવા ઇતિ પૂર્વવાક્યે દર્શિતં, અતઃ સર્વદેવાત્મકત્વાત્, સ પ્રાણો બ્રહ્મ ।
ત્યત્ પરોક્ષમ્ ।
શાસ્ત્રૈકવેદ્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
પૂર્વપક્ષાન્તરમાહ- જીવો વેતિ ।
યત્કારણં યસ્માજ્જીવં બોધયતિ તસ્માદસ્તિ સુપ્તોત્થાપનં જીવલિઙ્ગમિતિ યોજના ।
તૌ હ પુરુષં સુપ્તમાજગ્મતુઃ ।
તં રાજા હે બૃહત્પાણ્ડરવાસઃ સોમરાજન્નિત્યામન્ત્ર્ય સંબોધ્ય સંબોધનાનભિજ્ઞત્વાત્ પ્રાણાદેરનાત્મત્વમુક્ત્વા યષ્ઠ્યાઘાતેનોત્થાપ્ય જીવં બોધિતવાનિત્યર્થઃ ।
શ્રોષ્ઠી પ્રધાનઃ સ્વૈર્ભૃત્યૈર્જ્ઞાતિભિરુપહૃતં ભુઙ્ક્તે સ્વાઃ જ્ઞાતયશ્ચ તમુપજીવન્તિ, એવં જીવો ઽપિ આદિત્યાદિભિઃ પ્રકાશાદિના ભોગોપકરણૈર્ભુઙ્ક્તે તે ચ હવિર્ગ્રહણાદિના જીવમુપજીવન્તીત્યુક્તં ભોક્તૃત્વં જીવલિઙ્ગમ્ ।
નનુ ઽપ્રાણ એવૈકધા ભવતિઽઇતિ શ્રુતઃ પ્રાણશબ્દો જીવે કથમિત્યત આહ- પ્રાણભૃત્ત્વાચ્ચેતિ ।
સૂત્રાદ્બહિરેવ સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિતિ ।
સ ચ બાલાકિર્બ્રહ્મત્વભ્રાન્ત્યા વ્યષ્ટિલિઙ્ગરૂપાન્પુરુષાનુક્ત્વા રાજ્ઞા નિરસ્તસ્તૂષ્ણીં સ્થિતઃ ।
ત્વદુક્તં બ્રહ્મ મૃષેત્યુક્ત્વા રાજ્ઞોચ્યમાનં બ્રહ્મૈવેતિ વક્તવ્યમન્યથારાજ્ઞો ઽપિ મૃષાવાદિત્વપ્રસઙ્ગાદિત્યાહ- યદિ સો ઽપીતિ ।
વેદિતવ્યો ઽપીત્યર્થઃ ।
મુખ્યં પુરુષકર્તૃત્વં બ્રહ્મણ એવ લિઙ્ગં, પ્રાણજીવયોસ્તન્નિયમ્યત્વેનાસ્વાતન્ત્ર્યાદિત્યાહ- કર્તૃત્વં ચેતિ ।
યદુક્તં ચલનાદૃષ્ટયોર્વાચકઃ કર્મશબ્દઃ પ્રાણજીવયોરુપસ્થાપક ઇતિ, તન્નેત્યાહ- યસ્યેતિ ।
અનેકાર્થકાચ્છબ્દાદન્યતરાર્થસ્ય પ્રકરણાદુપપદાદ્વા ગ્રહણં ન્યાય્યમ્ ।
અત્ર પ્રકરણોપપદયોરસત્ત્વાત્કસ્ય ગ્રહણમિતિ સંશયે પુરુષકર્તૃપદસાંનિધ્યાત્ ક્રિયત ઇતિ યોગાજ્જગદ્ગ્રહણમિત્યર્થઃ ।
એતકર્મેતિપ્રકૃતપરામર્શાત્પુરુષાઃ પૂર્વોક્તઃ કર્મશબ્દેન નિર્દિશ્યન્તામિત્યત આહ- નાપીતિ ।
પૌનરુક્ત્યાતાત્પુરુષાણાં નપુંસકૈકવચનેન પરામર્શાયોગાચેત્યર્થઃ ।
નનુ પુરુષોત્પાદકસ્ય કર્તુર્વ્યાપારઃ કરોત્યર્થં ઉત્પાદનં તસ્યફલં પુરુષજન્મ તદન્યતરવાચી કર્મશબ્દો ઽસ્ત્વિત્યત આહ- નાપીતિ ।
કર્તૃશબ્દેનેતિ ।
ક્રિયાફલાભ્યાં વિના કર્તૃત્વાયોગાત્કર્તૃશબ્દેનૈવ તયોર્ગ્રહણમિત્યર્થઃ ।
જગતો ઽપિ પ્રકરણોપપદે ન સ્ત ઇત્યુક્તમઙ્ગીકરોતિ- સત્યમિતિ ।
પ્રકરણાદિકં હિ સર્વનામ્નઃ સંકોચકં, તસ્મિન્નસતિ સામાન્યેન બુદ્ધિસ્થં સર્વમેવ ગૃહ્યતે ।
અત્ર ચ સંકોચકાસત્ત્વાત્સર્વાર્થકેન સર્વનામ્ના બુદ્ધિસ્થસ્ય કાર્યમાત્રસ્ય કર્મશબ્દો વાચક ઇત્યાહ- તથાપીતિ ।
કિઞ્ચ જગદેકદેશોક્ત્યા જગત્પ્રકૃતમિત્યાહ- પૂર્વત્રેતિ ।
જગદ્ગ્રહે પુરુષાણામપિ ગ્રહાત્પૃથગુક્તિર્વ્યર્થેત્યત આહ- એતદુક્તમિતિ ।
સ વેદિતવ્ય ઇતિ સંબન્ધઃ ।
પુરુષમાત્રનિરૂપિતં કર્તૃત્વમિતિ ભ્રાન્તિનિરાસાર્થો વાશબ્દઃ ।
બ્રાહ્મણા ભોજયિતવ્યાઃ પરિવ્રાજકાશ્ચેત્યત્ર યથા બ્રહ્મણશબ્દઃ પરિવ્રાજકાન્યવિષયઃ તથાત્ર કર્મશબ્દઃ પુરુષાન્યજગદ્વાચીત્યાહ- એવમિતિ ।
અસ્તુ જગત્કર્તા વેદિતવ્યઃ, પરમેશ્વરસ્ય કિમાયાતમિત્યત આહ- પરમેશ્વરેતિ ॥16॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,4.5.16
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,4.5.17
જીવમુખ્યપ્રાણલિઙ્ગાન્ નેતિ ચેત્ તદ્વ્યાખ્યાતમ્

સિદ્ધાન્તમુક્ત્વા પૂર્વપક્ષબીજમનૂદ્ય દૂષયતિ- જીવમુખ્યપ્રાણલિઙ્ગાદિતિ ।
ઉક્તમેવ સ્મારયતિ- ત્રિવિધમિતિ ।
શ્રૈષ્ઠ્યં ગુણાધિક્યમ્, આદિપત્યં નિયન્તૃત્વમ્ ।
સ્વારાજ્યમનિયમ્યત્વમિતિ ભેદઃ ।
ઽસંભવત્યેકવાક્યત્વે વાક્યભેદો હિ નેષ્યતેઽઇત્યુક્તં ચેત્ પુનરુક્તિઃ સ્યાદિતિ શઙ્કતે- નન્વેવમિતિ ।
કર્મપદસ્ય રૂઢ્યા પૂર્વપક્ષપ્રાપ્તૌ તન્નિરાસાર્થમસ્યારમ્ભો યુક્ત ઇત્યાહ- નેત્યાદિના ।
પ્રાણશબ્દજીવલિઙ્ગયોર્ગતિમાહ- પ્રાણશબ્દો ઽપીતિ ।
મનો જીવઃ ॥17॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,4.5.17
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,4.5.18
અન્યાર્થં તુ જૈમિનિઃ પ્રશ્નવ્યાખ્યાનાભ્યામ્ અપિ ચૈવમ્ એકે

જીવલિઙ્ગેન બ્રહ્મૈવ લક્ષ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
ઇદાનીં તલ્લિઙ્ગેન જીવોક્તિદ્વારા બ્રહ્મ ગ્રાહ્યમિત્યાહ- અન્યાર્થમિતિ ।
જીવપરામર્શસ્ય જીવાધિકરણબ્રહ્મજ્ઞાનાર્થત્વે પ્રશ્નમાહ- કૈષ ઇતિ ।
હે બાલાકે, એતચ્છયનં વિશેષજ્ઞાનાભાવરૂપં યથા સ્યાત્તથૈષ પુરુષઃ ક્વાશયિષ્ટ ।
કસ્મિન્નધિકરણે શયનં કૃતવાનિત્યર્થઃ ।
એકીભાવાશ્રયજ્ઞાનાર્થં પૃચ્છતિ- ક્વ વેતિ ।
એતદ્ભવનમેકીભાવરૂપં યથા સ્યાત્તથા એષ પુરુષઃ ક્વાભૂત્સુપ્તઃ ।
કેનૈક્યં પ્રાપ્નોતીતિ યાવત્ ।
ઉત્થાનાપાદાનં પૃચ્છતિ- કુત ઇતિ ।
એતદાગમનમૈક્યભ્રંશરૂપં યથા સ્યાત્તથા પુરુષઃ કુત આગત ઇત્યર્થઃ ।
પ્રશ્નમુક્ત્વા વ્યાખ્યાનમાહ- પ્રતિવચનમિતિ ।
શયનભવનયોરાધાર ઉત્થાનાપાદનં ચ પ્રાણાશબ્દિતં બ્રહ્મૈવેત્યર્થઃ ।
ઉત્તરે પ્રાણોક્તેઃ પ્રશ્નો ઽપિ પ્રાણવિશય ઇત્યત આહ- સુષુપ્તિકાલે ચેતિ ।
જગદ્ધેતુત્વ જીવૈક્યાભ્યાં પ્રાણો ઽત્ર બ્રહ્મેત્યર્થઃ ।
જીવોક્તેરન્યાર્થત્વમુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ।
નિઃસંબોધતા વિશેષધીશૂન્યતા ।
સ્વચ્છતા વિક્ષેપમલશૂન્યતા ।
ભેદભ્રાન્તિશૂન્યતા સ્વરૂપૈક્યમાહ- ઉપાધીતિ ।
પ્રશ્નવ્યાખ્યાનયોર્બ્રહ્મવિષયત્વે શાખાન્તરસંવાદમાહ- અપિ ચૈવમેકે શાખિન ઇતિ ।
નનુ તત્રાકાશઃ સુષુપ્તિસ્થાનમુક્તં ન બ્રહ્મેત્યત આહ- આકાશેતિ ।
ઉપાધિદ્વારા પ્રમાત્રાત્મજન્મહેતુત્વાચ્ચાકાશો બ્રહ્મેત્યાહ- સર્વ ઇતિ ।
એવં જીવનિરાસાર્થકત્વેન સૂત્રં વ્યાખ્યાય પ્રાણનિરાસપરત્વેનાપિ વ્યાચષ્ટે- પ્રાણેતિ ।
અસ્મિન્વાક્યે પ્રાણોપદેશં બ્રહ્મજ્ઞાનાર્થં મન્યતે જૈમિનિઃ, ઉક્તપ્રશ્નવ્યાખ્યાનાભ્યાં વાક્યસ્ય બ્રહ્મપરત્વાગમાત્ ।
અપિ ચૈકે શાખિન એવમેવ પ્રાણાતિરિક્તં જીવાત્માનમામનન્તઃ પ્રાણસ્ય વાક્યાર્થત્વં વારયન્તીતિ સૂત્રયોજના ।
અતિરિક્તજીવોપદેશઃ પ્રાણનિરાકરણસ્યાપ્યભ્યુચ્ચયો હેત્વન્તરમિતિ ભાષ્યાર્થઃ ।
તસ્માદિદં વાક્યં બ્રહ્મણિ સમન્વિતમિતિ સિદ્ધમ્ ॥18॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,4.5.18
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,4.6.19
વાક્યાન્વયાત્

વાક્યાન્વયાત્ ।
વિષયવાક્યમાહ- બૃહદિતિ ।
પ્રત્યાદેરાત્મશેષત્વેન પ્રિયત્વાદાત્મૈવ સર્વિશેષી પ્રિયતમઃ, અતો ઽન્યત્પરિત્યજ્યાત્મૈવ દ્રષ્ટવ્યઃ ।
દર્શનાર્થં શ્રવણાદિકં કાર્યમિત્યર્થઃ ।
પ્રિયસંસૂચિતેનેતિ ।
પાતિજાયાદિભિઃ ।
પ્રિયૈર્ભોગ્યૈર્જીવતયાનુમિતેનેત્યર્થઃ ।
યથા ઽબ્રહ્મ તે બ્રવાણિઽઇત્યુપક્રમબલાદ્વાક્યસ્ય બ્રહ્મપરત્વં તથાત્ર જીવોપક્રમાદસ્ય વાક્યસ્ય જીવપરત્વમિતિ દૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષયતિ- કિં તાવદિતિ ।
પૂર્વપક્ષે વાક્યસ્ય જીવોપાસ્તિપરત્વં, સિદ્ધાન્તે જ્ઞેયે પ્રત્યગ્બ્રહ્મણિ સમન્વય ઇતિ ફલમ્ ।
ઇદં પ્રત્યક્ ।
મહદપરિચ્છિન્નમ્ ।
ભૂતં સત્યમ્ ।
અનન્તં નિત્યમ્ ।
અપારં સર્વગતં ચિદેકરસમ્ ।
એતેભ્યઃ કાર્યકારણાત્મના જાયમાનેભ્યો ભૂતેભયઃ સામ્યેનોત્થાય ભૂતોપાધિકં જન્માનુભૂય તાન્યેવ ભૂતાનિ નીયમાનાન્યનુસૃત્ય વિનશ્યતિ ।
ઔપાધિકમરણાનન્તરં વિશેષધીર્નાસ્તીતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
વિજ્ઞાતારં વિજ્ઞાનકર્તારમ્ ।
ભોક્તરિ જ્ઞાતે ભોગ્યં જ્ઞાતમિત્યુપચારઃ ।
મોક્ષસાધનજ્ઞાનગમ્યત્વાદિલિઙ્ગૈર્વાક્યસ્યાન્વયાદ્બ્રહ્મણ્યેવ તાત્પર્યાવગમાદ્બ્રહ્મપ્રમાપકત્વમિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિતિ ।
ન વિત્તેન ।
તત્સાધ્યેન કર્મણેત્યર્થઃ ।
ભેદનિન્દાપૂર્વકમભેદસાધનેનૈકવિજ્ઞાનાત્સર્વવિજ્ઞાનસ્ય સમર્થનાદૌપચારિકત્વં ન યુક્તમિત્યાહ- ન ચૈતદૌપચારિકમિત્યાદિના ।
પરાકરોતિ ।
શ્રેયોમાર્ગાદ્ભ્રંશયતિ ।
યથા દુન્દુભિશઙ્ખવીણાશબ્દસામાન્યગ્રહણેનૈવ ગૃહ્યમાણાસ્તદવાન્તરવિશેષાઃ શુક્તિગ્રહણગ્રાહ્યરજતવત્ સામાન્યે કલ્પિતાસ્તતો ન ભિદ્યન્તે, એવમાત્મભાનભાસ્યં સર્વમાત્મમાત્રમિતિ નિશ્ચિતમિત્યાહ- દુન્દુભ્યાદિતિ ।
એવમેકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞાયા મુખ્યત્વાદ્બ્રહ્મનિશ્ચયઃ ।
સર્વસ્રષ્ટૃત્વલિઙ્ગાદપીત્યાહ- અસ્યમહત ઇતિ ।
ઋગ્વેદાદિકં નામ ।
ઇષ્ટં હુતમિતિ કર્મ ।
અયં ચ લોકઃ પરશ્ચ લોક ઇતિ રૂપમ્ ।
કિઞ્ચ ઽસ યથા સર્વાસામપાં સમુદ્ર એકાયનમ્ઽઇતિ કણ્ડિકયા સર્વપ્રપઞ્ચસ્ય મુખ્યલયાધારત્વમાત્મનો બ્રહ્મત્વે લિઙ્ગમિત્યાહ- તથૈવૈકાયનેતિ ॥19॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,4.6.19
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,4.6.20
પ્રતિજ્ઞાસિદ્ધેર્ લિઙ્ગમ્ આશ્મરથ્યઃ

જીવબ્રહ્મણોર્ભેદાભેદસત્ત્વાદભેદાશેનેદં જીવોપક્રમણં પ્રતિજ્ઞાસાધકમિત્યાશ્મરથ્યમતમ્ ॥20॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,4.6.20
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,4.6.21
ઉત્ક્રમિષ્યત એવં ભાવાદ્ ઇત્ય્ ઔડુલોમિઃ

સત્યસંસારદશાયાં ભેદ એવ, મુક્તાવેવાભેદ ઇત્યૌડુલોમિમતમ્ ।
તત્ર માનમાહ- શ્રુતિશ્ચેતિ ।
સમુત્થાનમુત્ક્રાન્તિઃ ।
નનુ સંસારસ્યૌપાધિકત્વાત્ સર્વદૈવાભેદ ઇત્યાશઙ્ક્ય દૃષ્ટાન્તબલેન સંસારસ્ય સ્વાભાવિકત્વમિત્યાહ- ક્વચિચ્ચેતિ ।
ઽયથા નદ્યઃ સ્યન્દમાનાઃ સમુદ્રેસ્તં ગચ્છન્તિ નામરૂપે વિહાયઽઇતિ નદિનિદર્શનં વ્યાચષ્ટે-યથા લોકે ઇતિ ॥21॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,4.6.21
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,4.6.22
અવસ્થિતેર્ ઇતિ કાશકૃત્સ્નઃ

સિદ્ધાન્તમાહ- અવસ્થિતેરિતિ ।
અત્યન્તાભેદજ્ઞાપનાર્થં જીવમુપક્રમ્ય દ્રષ્ટવ્યત્વાદયો બ્રહ્મધર્મા ઉક્તા ઇત્યર્થઃ ।
એતેન જીવલિઙ્ગાનાં બ્રહ્મપરત્વકથનાર્થમિદમધિકરણં ન ભવતિ, પ્રતર્દનાધિકરણે કથિતત્વાત્ ।
નાપિ જીવાનુવાદેન બ્રહ્મપ્રતિપાદનાર્થં, ઽસુષુપ્ત્યુત્ક્રાન્ત્યોઃઽઇત્યત્ર ગતત્વાત્ ।
અતો વ્યર્થમિદમધિકરણમિતિ નિરસ્તમ્ ।
જીવોદ્દેશેન બ્રહ્મત્વપ્રતિપાદને ભેદો ઽપ્યાવશ્યક ઇતિ ભેદાભેદશઙ્કાપ્રાપ્તૌ કલ્પિતભેદેનોદ્દેશ્યત્વાદિકં સ્વતો ઽત્યન્તાભેદ ઇતિ જ્ઞાપનાર્થમસ્યારમ્ભાત્ ।
જ્ઞાપને ચાત્ર લિઙ્ગમાત્મશબ્દેનોપક્રાન્તસ્ય જીવસ્ય ધર્મિણો બ્રહ્મણો ધર્મ્યન્તરસ્ય ગ્રહણં વિનૈવ બ્રહ્મધર્મકથનં ભેદાભેદે ધર્મિદ્વયગ્રહઃ સ્યાદિતિ મન્તવ્યમ્ ।
ધીરઃ સર્વજ્ઞઃ ।
સર્વાણિ રૂપાણિ કાર્યાણિ વિચિત્ય સૃષ્ટ્વા તેષં નામાનિ ચ કૃત્વા તેષુ બુદ્ધ્યાદિષુ પ્રવિશ્યાભિવદનાદિકં કુર્વન્ યો વર્તતે તદ્વિદ્વાનિહૈવામૃતો ભવતીતિ મન્ત્રો ઽપિ જીવપરયોરૈક્યં દર્શયતીત્યાહ- મન્ત્રેતિ ।
જીવસ્ય બ્રહ્મવિકારત્વાન્નૈક્યમિત્યત આહ- નચ તેજ ઇતિ ।
મતત્રયં વિભજ્ય દર્શયતિ- કાશેત્યાદિના ।
કિયાનપીતિ ।
અભેદવદ્ભેદો ઽપીત્યર્થઃ ।
તત્રાન્ત્યસ્ય મતસ્યોપાદેયત્વમાહ- તત્ર કાશેતિ ।
સો ઽયં દેવદત્ત ઇતિવત્તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યેભ્યઃ પરાપરયોરત્યન્તાભેદઃ પ્રતિપાદયિતુમિષ્ટોર્ઽથઃ, તદનુસારિત્વાદિત્યર્થઃ, જ્ઞાનાન્મુક્તિશ્રુત્યન્યથાનુપપત્ત્યાપ્યયમેવ પક્ષ આદેય ઇત્યાહ- એવં ચેતિ ।
અત્યન્તાભેદે સતીત્યર્થઃ ।
કલ્પિતસ્ય ભેદસ્ય જ્ઞાનાન્નિવૃત્તિઃ સંભવતિ ન સત્યસ્યેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યદુક્તં નદીદૃષ્ટાન્તાત્સંસારઃ સ્વાભાવિક ઇતિ, તન્નેત્યાહ- અતશ્ચેતિ ।
અનામરૂપબ્રહ્મત્વાજ્જીવસ્યેત્યર્થઃ ।
ઉત્પત્તિશ્રુત્યા જીવસ્ય બ્રહ્મણા ભેદાભેદાવિત્યત આહ- અત એવેતિ ।
ઉત્પત્તેઃ સ્વાભાવિકત્વે મુક્ત્યયોગાદેવેત્યર્થઃ ।
અત્ર પૂર્વપક્ષે બીજત્રયમુક્તં જીવેનોપક્રમઃ પરસ્યૈવ સમુત્થાનશ્રુત્યા જીવાભેદાભિધાનં વિજ્ઞાતૃશબ્દશ્ચેતિ ।
તત્રાદ્યં બીજં ત્રિસૂત્ર્યા નિરસ્તમ્ ।
સંપ્રતિ દ્વિતીયમનૂદ્ય તથૈવ નિરાચષ્ટે- યદપ્યુક્તમિત્યાદિના ।
આત્મજ્ઞાનાત્સર્વવિજ્ઞાનં યત્પ્રતિજ્ઞાતં તત્ર હેતુઃ ઽઇદં સર્વં યદયમાત્માઽઇત્યવ્યતિરેક ઉક્તસ્તસ્ય પ્રતિપાદનાત્તદેવ પ્રતિજ્ઞાતમુપપાદિતમિતિ યોજના ।
એકસ્માત્પ્રસવો યસ્ય, એકસ્મિન્પ્રલયો યસ્ય તદ્ભાવાદિત્યર્થઃ ।
સમુત્થાનમભેદાભિધાનમિતિ યાવત્ ।
જન્માનાશાવુક્તૌ નાભેદ ઇત્યાક્ષિપ્ય પરિહરતિ- નન્વિત્યાદિના ।
મૃતસ્ય સંજ્ઞા નાસ્તીતિ વાક્યે ઽત્રૈવ માં મોહિતવાનસિ જ્ઞાનરૂપસ્યાત્મનો જ્ઞાનાભાવે નાશપ્રસઙ્ગાદિતિ મૈત્રેય્યોક્તો મુનિરાહ- ન વા અરે ઇતિ ।
મોહં મોહકરં વાક્યમ્, અવિનાશી નાશહેતુશૂન્યઃ, અત ઉચ્છિત્તિધર્મા નાશવાન્ન ભવતીત્યનુચ્છિત્તિધર્મેત્યર્થઃ ।
તૃતીયં બીજં તૃતીયેન મતેનૈવ નિરસનીયમિત્યાહ- યદપીત્યાદિના ।
આદ્યમયદ્વયે ઽપિ સત્યભેદાઙ્ગીકારાત્ કેનેત્યાક્ષેપો ન યુક્તઃ ।
કાશકૃત્સ્નસ્ય મતે ત્વત્યન્તાભેદાદ્વિજ્ઞાનસ્ય કારકાભાવાત્સ યુક્ત ઇતિ શ્રુત્યનુસારિત્વાત્તન્મતે મનઃકલ્પિતં વિજ્ઞાતૃત્વં મુક્તે બ્રહ્માત્મનિ ભૂતપૂર્વગત્યોક્તમિતિ પરિહરણીયમિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ પૂર્વાપરપર્યાલોચનયા વાક્યસ્ય મુક્તાત્મપરત્વાવગમાદ્વિજ્ઞાતૃત્વં કલ્પિતમેવાનૂદ્યત ઇતિ ન તલ્લિઙ્ગેન જીવપરત્વમિત્યાહ- અપિ ચેતિ ।
આર્ષેષુ પક્ષેષુ કાશકૃત્સ્નપક્ષસ્યૈવાદેયત્વે કિં બીજં, તદાહ- દર્શિતમિતિ ।
અતશ્ચ શ્રુતિમત્ત્વાચ્ચ ।
પુનરપિ શ્રુતિસ્મૃતિમત્ત્વમાહ- સદેવેત્યાદિના ।
હેતૂનાં ભેદો ન પરમાર્થિક ઇતિ પ્રતિજ્ઞયા સંબન્ધઃ ।
ભેદાભેદપક્ષે જીવસ્ય જન્માદિવિકારવત્ત્વાત્તન્નિષેધો ન સ્યાદિત્યાહ- સ વા એષ ઇતિ ।
ભેદસ્ય સત્યત્વે તત્પ્રમયા બાધાદહં બ્રહ્મેતિ નિર્વાધં જ્ઞાનં ન સ્યાદિત્યાહ- અન્યથાચેતિ ।
અભેદસ્યાપિ સત્ત્વાત્પ્રમેત્યાશઙ્ક્ય ભેદાભેદયોર્વિરોધાત્સંશયઃ સ્યાદિત્યાહ- સુનિશ્ચિતેતિ ।
માસ્તુ નિર્બાધજ્ઞાનમિત્યત આહ- નિરપવાદમિતિ ।
અહં બ્રહ્મેત્યબાધિતનિશ્ચયસ્યૈવ શોકાદિનિવર્તકત્વમિત્યત્ર સ્મૃતિમપ્યાહ- સ્થિતેતિ ।
આત્યન્તિકૈકત્વે હિ પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા ભવતિ ન ભેદાભેદયોરિતિ ભાવઃ ।
નનુ જીવપરમાત્માનૌ સ્વતો ભિન્નૌ, અપર્યાયનામવત્ત્વાત્, સ્તમ્ભકુમ્ભવદિત્યત આહ- સ્થિતે ચેતિ ।
કથં તર્હ્યપર્યાયનામભેદ ઇત્યાશઙ્ક્ય જીવત્વેશ્વરત્વાદિનિમિત્તભેદાદિત્યાહ- એકો હીતિ ।
કિઞ્ચાવિદ્યાતજ્જબુદ્ધિરૂપાયાં ગુહાયાં સ્થિતો જીવો ભવતિ, તસ્યામેવ બ્રહ્મ નિહિતમિતિ શ્રુતેઃ ।
સ્થાનૈક્યાજ્જીવ એવ બ્રહ્મેત્યાહ- નહીતિ ।
કાઞ્ચિદેવૈકામિતિ ।
જીવસ્થાનાદન્યામિત્યર્થઃ ।
નન્વેકસ્યાં ગુહાયાં દ્વૌ કિં ન સ્યાતામિત્યત આહ- નચેતિ ।
સ્રષ્ટુરેવ પ્રવેશેન જીવત્વાન્ન ભેદઃ ।
નન્વત્યન્તાભેદે જીવસ્ય સ્પષ્ટભાનાદ્બ્રહ્માપિ સ્પષ્ટં સ્યાદતઃ સ્પષ્ટત્વાસ્પષ્ટત્વાભ્યાં તયોર્ભેદ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
દર્પણે પ્રતિબિમ્બસ્ય સ્ફુટત્વે ઽપિ બિમ્બસ્યાસ્ફુટત્વવત્ કલ્પિતભેદેન વિરુદ્ધધર્મવ્યવસ્થોપપત્તેઃ ।
સત્યભેદે યેષામાગ્રહસ્તેષાં દોષમાહ- યે ત્વિતિ ।
સો ઽયમિતિવત્તત્ત્વમસીત્યકાર્યકારણદ્રવ્યસામાનાધિકરણ્યાદત્યન્તાભેદો વેદાન્તાર્થસ્તદ્બોધ એવ નિઃશ્રેયસસાધનં તસ્ય બાધો ન યુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ ભેદાભદવાદિનો જ્ઞાનકર્મભ્યાં કૃતકં મોક્ષં કલ્પયન્તિ, તત્રાનિત્યત્વં દોષઃ ।
યત્તુ કૃતકમપિ નિત્યમિતિ, તચ્ચ ઽયત્ ક્રિયાસાધ્યં તદનિત્યમ્ઽઇતિ ન્યાયબાધિતમ્ ।
અસ્માકં ત્વનર્થધ્વંસસ્ય જ્ઞાનસાધ્યત્વાન્નિત્યમુક્તાત્મમાત્રત્વાચ્ચ નાનિત્યત્વદોષ ઇતિ ભાવઃ ।
તસ્માન્મૈત્રેયીબ્રાહ્મણં પ્રત્યગ્બ્રહ્મણિ સમન્વિતમિતિ સિદ્ધમ્ ॥22॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,4.6.22
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,4.7.23
પ્રકૃતિશ્ ચ પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તાનુપરોધાત્

પ્રકૃતિશ્ચેતિ ।
લક્ષણસૂત્રેણાસ્ય સંગતિં વક્તું વૃત્તં સ્મારયતિ- યથેતિ ।
તત્ર હિ બ્રહ્મણો બુદ્ધિસ્થત્વાર્થં સામાન્યતો જગત્કારણત્વં લક્ષણમુક્તં, તેન બુદ્ધિસ્થે બ્રહ્મણિ કૃતસ્નવેદાન્તસમન્વયં પ્રતિપાદ્ય તત્કારણત્વં કિં કર્તૃત્વમાત્રમુત પ્રકૃતિત્વકર્તૃત્વોભયરૂપમિતિ ।
વિશેષજિજ્ઞાસાયમિદમારભ્યતે ।
તથાચ સામાન્યજ્ઞાનસ્ય વિશેષચિન્તાહેતુત્વાત્તેનાસ્ય સંગતિઃ ।
યદ્યપિ તદાનન્તર્યમસ્ય યુક્તં તથાપિ નિશ્ચિતતાત્પર્યૈર્વેદાન્તૈઃ કર્તૃમાત્રેશ્વરમતનિરાસઃ સુકર ઇતિ સમન્વયાન્તે ઇદં લિખિતમ્ ।
લક્ષણસૂત્રસ્યાધ્યાયાદિસંગતત્વાદસ્યાપ્યધ્યાદિસંગતિઃ ।
પૂર્વત્ર સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞાયા મુખ્યત્વાદ્વાક્યસ્ય જીવપરત્વં નિરસ્તં, તદયુક્તં, કર્ત્રુપાદનયોર્ભેદેન પ્રતિજ્ઞાયા ગૌણત્વાદિત્યાક્ષિપતિ- તત્ર નિમિત્તેત્યાદિના ।
પૂર્વોત્તરપક્ષયોર્દ્વૈતાદ્વૈતસિદ્ધિઃ ફલમ્- ઈક્ષાપૂર્વકેતિ ।
ઈક્ષણશ્રુત્યા કર્તૃત્વં નિશ્ચિતં, તથા ચ બ્રહ્મ ન પ્રકૃતિઃ, કર્તૃત્વાત્, યો યત્કર્તા સ તત્પ્રકૃતિર્ન, યથા ઘટકર્તા કુલાલ ઇત્યર્થઃ ।
જગત્ ભિન્નકર્ત્રુપાદાનકં, કાર્યત્વાત્ ઘટવદિત્યાહ- અનેકેતિ ।
બ્રહ્મ નોપાદાનં, ઈશ્વરત્વાત્, રાજાદિવદિત્યાહ- ઈશ્વરત્વેતિ ।
જગન્ન બ્રહ્મપ્રકૃતિકં, તદ્વિલક્ષણત્વાત્, યદિત્થં તત્તથા કુલાલવિલક્ષણઘટવદિત્યાહ- કાર્યં ચેતિ ।
નિષ્કલં નિરવયવં, નિષ્ક્રિયમચલં, શાન્તમપરિણામિ, નિરવદ્યં નિરસ્તસમસ્તદોષમ્ ।
તત્ર હેતુઃ- નિરઞ્જનમિતિ ।
અઞ્જનતુલ્યતમઃશૂન્યમિત્યર્થઃ ।
તર્હિ જગતઃ સદૃશોપાદાનં કિમિત્યત આહ- પારિશેષ્યાદિતિ ।
બ્રહ્મનિષેધે પ્રધાનં પરિશિષ્યત ઇત્યભિમન્યમાનઃ સિદ્ધાન્તયતિ- પ્રકૃતિશ્ચેતિ ।
ચકારાન્નિમિત્તત્વગ્રહઃ ।
એવમુભયરૂપે કારણત્વે તયોરબાધો ભવતીત્યાહ- એવમિતિ ।
કર્તૃજ્ઞાનાદપિ સર્વકાર્યજ્ઞાનં કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- નિમિત્તકારણાવ્યતિરેકસ્ત્વિતિ ।
મૃદાદીનામુપાદાનાનાં દૃષ્ટાન્તત્વાદ્દાર્ષ્ટાન્તિકસ્ય બ્રહ્મણ ઉપાદાનત્વં વાચ્યમિત્યાહ- દૃષ્ટાન્તો ઽપીતિ ।
વાગારભ્યં નામમાત્રં વિકારો ન વસ્તુતો ઽસ્તીતિ સત્યકારણજ્ઞાનાદ્વિકારજ્ઞાનં યુક્તમિત્યર્થઃ ।
ગતિસામાન્યાર્થં મુણ્ડકે ઽપિ પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તાવાહ- તથાન્યત્રાપીતિ ।
બૃહદારણ્યકે ઽપિ તાવાહ- તથાત્મનીતિ ।
ઘટઃ સ્ફુરતીત્યનુગતસ્ફુરણં પ્રકૃતિસ્તદતિરિકેણ વિકારા ન સન્તીતિ સો ઽયમર્થો યથા સ્ફુટઃ તથા દૃષ્ટાન્તઃ સ ઉચ્યતે ।
હન્યમાનદુન્દુભિજન્યાચ્છબ્દસામાન્યાદ્બાહ્યાન્ વિશેષશબ્દાન્ સામાન્યગ્રહણાતિરિકેણ પૃથગ્ગ્રહીતું શ્રોતા ન શક્નુયાત્ ।
સામાન્યસ્ય તુ ગ્રહણેન દુન્દુભ્યાઘાતજશબ્દવિશેષો ગૃહીતો ભવતિ, તસ્ય વા ગ્રહણેન તદવાન્તરવિશેષશબ્દો ગૃહીતો ભવતિ ।
અતઃ શબ્દસામાન્યગ્રહણગ્રહ્યા વિશેષાઃ સામાન્યે કલ્પિતાઃ તદ્વદાત્મભાનભાસ્યા ઘટાદય આત્મનિ કલ્પિતા ઇત્યર્થઃ ।
પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તાનુપરોધાલ્લિઙ્ગાદ્બ્રહ્મણઃ પ્રકૃતિત્વમુક્ત્વા પઞ્ચમીશ્રુત્યાપ્યાહ- યત ઇતિ ।
ઽયતો વાઽઇત્યત્ર શ્રુતૌ યત ઇતિ પઞ્ચમી પ્રકૃતૌ દ્રષ્ટવ્યેત્યન્વયઃ ।
જનિકર્તુર્જાયમાનસ્ય કાર્યસ્ય પ્રકૃતિરપાદાનસંજ્ઞિકા ભવતીતિ સૂત્રાર્થઃ ।
સંજ્ઞાયાઃ ફલં ઽઅપાદાને પઞ્ચમીઽઇતિ સૂત્રાત્પ્રકૃતૌ પઞ્ચમીલાભઃ ।
એવં બ્રહ્મણઃ પ્રકૃતિત્વં પ્રસાધ્ય કર્તૃત્વં સાધયતિ- નિમિત્તત્વમિતિ ।
બ્રહ્મ સ્વાતિરિક્તકર્ત્રધિષ્ઠેયં, પ્રકૃતિત્વાત્, મૃદાદિવદિત્યાદ્યનુમાનાનામાગમબાધકમાહ- પ્રાગુત્પત્તેરિતિ ।
જગત્કર્તૃ બ્રહ્મૈવેત્યત્રાપિ સૂત્રં યોજયતિ- અધિષ્ઠાત્રાન્તરેતિ ॥23॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,4.7.23
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,4.7.24
અભિધ્યોપદેશાચ્ ચ

એકસ્યોભયરૂપં કારણત્વમવિરુદ્ધમિતિ સૂત્રચતુષ્ટયેન સાધયતિ- કુતશ્ચેત્યાદિના ।
અભિધ્યા સૃષ્ટિસંકલ્પઃ ॥24॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,4.7.24
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,4.7.25
સાક્ષાચ્ ચોભયામ્નાનાત્

અભ્યુચ્ચયોહેત્વન્તરમ્ ।
આકાશાદેવેત્યેવકારસૂચિતમુપાદાનાન્તરાનુપાદાનમગ્રહણં સાક્ષાદિતિપદેન સૂત્રકારો દર્શયતીતિ યોજના ॥25॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,4.7.25
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,4.7.26
આત્મકૃતેઃ પરિણામાત્

આત્મસંબન્ધિની કૃતિરાત્મકૃતિઃ ।
સંબન્ધશ્ચાત્મનઃ કૃતિં પ્રતિ વિષયત્વમાશ્રયત્વં ચ ।
નનુ કૃતેરાશ્રયઃ સિદ્ધો ભવતિ વિષયસ્તુ સાધ્ય ઇત્યેકસ્યોભયં વિરુદ્ધમિત્યાશઙ્કતે- કથં પુનરિતિ ।
યથા મૃદઃ સાધ્યપરિણામાભેદેન કૃતિવિષયત્વં તદ્વદાત્મન ઇત્યાહ- પરિણામાદિતિ ।
આત્માનમિતિ ।
અવિરોધ ઇતિ શેષઃ ।
સિદ્ધસ્યાપિ સાધ્યત્વે દૃષ્ટાન્તમાહ- વિકારાત્મનેતિ ।
નનુ બ્રહ્મણ આત્માનમિતિ દ્વિતીયયા કાર્યાત્મના સાધ્યત્વશ્રુત્યાસ્તુ પ્રકૃતિત્વં કર્તા ત્વન્યો ઽસ્ત્વિત્યત આહ- સ્વયમિતિ ચેતિ ।
બ્રહ્મણઃ કૃતિકર્મત્વોપપાદનાર્થં પરિણામાદિતિ પદં વ્યાખ્યાયાન્યથાપિ વ્યાચષ્ટે- પૃથક્સૂત્રમિતિ ।
મૃદ્ઘટ ઇતિવદ્બ્રહ્મ સચ્ચ ત્યચ્ચેતિ પરિણામસામાનાધિકરણ્યશ્રુતેર્બ્રહ્મણઃ પ્રકૃતિત્વમિત્યર્થઃ ।
સત્પ્રત્યક્ષં ભૂતત્રયં, ત્યપરોક્ષં ભૂતદ્વયં, નિરુક્તં વક્તું શક્યં ઘટાદિ, અનિરુક્તં વક્તુમશક્યં કપોતરૂપાદિકં ચ બ્રહ્મૈવાભવદિત્યર્થઃ ।
અત્ર સૂત્રે પરિણામશબ્દઃ કાર્યમાત્રપરઃ, નતુ સત્યકાર્યાત્મકપરિણામપરઃ, ઽતદનન્યત્વમ્-ઽઇતિ વિવર્તવાદસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ ॥26॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,4.7.26
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,4.7.27
યોનિશ્ ચ હિ ગીયતે

યોનિશબ્દાચ્ચ પ્રકૃતિત્વમિત્યાહ- યોનિશ્ચેતિ ।
કર્તારં ક્રિયાશક્તિમન્તં, ઈશં નિયન્તારં, પુરુષં પ્રત્યઞ્ચં, બ્રહ્મ પૂર્ણં, યોનિં પ્રકૃતિં, ધીરા ધ્યાનેન પશ્યન્તીત્યર્થઃ ।
નન્વનુપાદાને ઽપિ સ્ત્રીયોનૌ યોનિશબ્દો દૃષ્ટ ઇત્યત આહ- સ્ત્રીયોનેરિતિ ।
શોણિતમવયવશબ્દાર્થઃ ।
યોનિશબ્દસ્ય સ્થાનમપ્યર્થો ભવતિ સો ઽત્ર ભૂતયોન્યાદિશબ્દૈર્ન ગ્રાહ્યઃ, ઉર્ણનાભ્યાદિપ્રકૃતદૃષ્ટાન્તવાક્યશેષવિરોધાદિત્યાહ- ક્વચિદિતિ ।
હે ઇન્દ્ર, તે તવ નિષદે ઉપવેશનાય યોનિઃ, સ્થાનં મયા અકારિ કૃતમિત્યર્થઃ ।
પૂર્વપક્ષોક્તાનુમાનાનિ અનૂદ્યાગમબાધમાહ- યત્પુનરિત્યાદિના ।
નન્વનુમાનસ્ય શ્રુત્યનપેક્ષત્વાન્ન તયા બાધ ઇત્યત આહ- નહીતિ ।
જગત્કર્તા પક્ષઃ શ્રુત્યૈવ સિદ્ધ્યતિ, યા કૃતિઃ સા શરીરજન્યેતિ વ્યાપ્તિવિરોધેન નિત્યકૃતિમતો ઽનુમાનાસંભવાત્ ।
અતઃ શ્રૌતમીશ્વરં પક્ષીકૃત્યાનુપાદાનત્વસાધને ભવત્યેવોપજીવ્યયા પ્રકૃતિત્વબોધકશ્રુત્યા બાધ ઇત્યર્થઃ ।
યદુક્તં વિલક્ષણત્વાદ્બ્રહ્મણો ન જગદુપાદાનત્વમિતિ, તત્રાહ- પુનશ્ચેતિ ।
ઽન વિલક્ષણત્વાત્-ઽઇત્યારભ્યેત્યર્થઃ ।
અત ઉભયરૂપં કારણત્વં બ્રહ્મણો લક્ષણમિતિ સિદ્ધામ્ ॥27॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,4.7.27
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,4.7.28
એતેન સર્વે વ્યાખ્યાતા વ્યાખ્યાતાઃ