Brahmasūtra with Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā, a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya · Chapter 1.3
prādeśatvasya saṃpattiprayuktatve śrutyantaraṃ saṃvādayati- āmantīti /
ya eṣo 'nanto 'paricchinnaḥ ato 'vyakto durvijñeyastaṃ kathaṃ jānīyāmityatreḥ praśne yājñavalkyasyottaraṃ, sa īśvaro 'vimukte kāmādibhirbaddhe jīve bhedakalpanayā pratiṣṭhita upāsyaḥ /
punaratripraśnaḥ sa iti, uttaraṃ varaṇāyāmiti /
evaṃ praśnottare agre 'pi jñeye /
tatra ca śrutau imāmeva bhrūsahitāṃ nāsikāṃ nirucyeti bhāṣyayojanā /
sarvānindrayakṛtāndoṣānvārayatīti varaṇā bhrūḥ, sarvāndoṣānnāśayatīti nāsī nāsiketi nirvacanaṃ śrutam /
nāsābhruvorjīvadvāreśvarasthānatvadhyānātpāpavārakatvamiti mantavyam /
tayormadhye 'pi viśiṣya jīvasya sthānaṃ pṛcchati katamaditi, bhruvorityuttaram /
prāṇasyeti pāṭhe 'pi ghrāṇasyetyarthaḥ /
sa eṣa saṃdhirdyulokasya svargasya parasya ca brahmalokasya saṃdhitvena dhyeya ityāha- sa eṣa iti /
ābhimukhyenāhaṃ brahmeti vimīyate jñāyate ityabhivimānaḥ pratyagātmā /
abhigataścāsau vimānaśca, sarvasvarūpatve satyānantyāt /
mānamatra parimāṇam /
abhivimimīte nirmimīte /
tasmādvaiśvānaravākyamupāsye brahmaṇi samanvitamiti siddham //32//
END BsRp_1,2.7.32
iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryaśrīgovindānandabhagavatpādakṛtau śrīmacchārīrakamīmāṃsāvyākhyāyāṃ bhāṣyaratnaprabhāyāṃ prathamādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ //2//
iti prathamādhyāyasya upāsyabrahmavācakāspaṣṭaśrutisamanvayākhyo dvitīyaḥ pādaḥ //
prathamādhyāye tṛtīyaḥ pādaḥ /
dyubhvādyāyatanaṃ svaśabdāt //1//
dyubhvotabhūmapadamakṣaramīkṣaṇīyaṃ śrīrāmamalpahradi bhāntamadhīśitāram /
indrādivedyamakhilasya ca śāsitāraṃ jyotirnabhaḥ padamanidramajaṃ bhaje 'ham //1//
START BsRp_1,3.1.1
dyubhvādyāyatanaṃ svaśabdāt
evaṃ rūḍhipadabahulānāṃ prāyeṇa saviśeṣavākyānāṃ samanvayo dvitīyapāde darśitaḥ /
adhunā yaugikapadabahulānāṃ nirviśeṣapradhānānāṃ vākyānāṃ samanvayaṃ vaktuṃ tṛtīyaḥ pāda ārabhyate /
ato 'trādhikaraṇānāṃ śrutyadhyāyapādasaṃgatayaḥ /
tatra pūrvamupakramasthasādhāraṇaśabdasya vākyaśeṣasthadyumūrdhatvādinā brahmaparatvamuktaṃ, tadvadatrāpyupakramasthasādhāraṇāyatanatvasya vākyaśeṣasthasetuśrutyā vastutaḥ paricchinne pradhānādau vyavastheti dṛṣṭāntalakṣaṇādhikaraṇasaṃgatiḥ /
pūrvapakṣe pradhānādyupāstiḥ, sidvānte nirviśeṣabrahmadhīriti phalam /
muṇḍakavākyamudāharati- idamiti /
yasmin lokatrayātmā virāṭ, prāṇaiḥ sarvaiḥ saha manaḥ sūtrātmakaṃ, cakārādavyākṛtaṃ kāraṇamotaṃ kalpitaṃ tadapavādena tamevādhiṣṭhānātmānaṃ pratyagabhinnaṃ jānatha śravaṇādinā /
anyā anātmavāco vimuñcatha viśeṣeṇa niḥśeṣaṃ tyajatha /
eṣa vāgvimokapūrvakātmasākṣātkāro 'mṛtasya mokṣasyāsārāpāradurvārasaṃsāravāridheḥ parapārasya seturiva setuḥ prāpaka iti mātṛvacchrutirmumukṣūnupadiśati /
tatrāyatanatvasya sādhāraṇadharmasya darśanātsaṃśayamāha- tatkimiti /
amṛtasya brahmaṇaḥ seturiti ṣaṣṭhyā brahmaṇo bhinnatvena setoḥ śrutatvādeṣaśabdaparāmṛṣṭaṃ dyubhvādyāyatanamabrahmaiva seturiva seturityāha- amṛtasyeti /
bhedaśravaṇāt seturiti śravaṇaccetyarthaḥ /
tatra bhedaśravaṇaṃ vyākhyātam /
setuśravaṇaṃ svayaṃ vivṛṇoti- pāravāniti /
anantaṃ kālataḥ /
apāraṃ deśataḥ /
jalavidhārakamukhyasetorgrahaṇāsaṃbhavādgauṇasetugrahe kartavye mukhyasetvavinābhūtapāravattvaguṇavāneva kaścidgrāhyaḥ /
natu mukhyasyāniyatavidhāraṇaguṇavānīśvara iti bhāvaḥ /
yathā loke maṇayaḥ sūtreṇa grathitā evaṃ he gautama, samaṣṭiliṅgātmakavāyunā sthūlāni sarvāṇi saṃdṛbdhāni grathitāni bhavantīti śrutyarthaḥ /
ātmaśabdātpakṣadvayamayapyuktamityata āha- śārīro veti /
sadvitīyatvena setuśabdopapatteścetyarthaḥ /
nanvātmaśabdo jīve saṃbhavatītyata āha- ātmaśabdaśceti /
upādhiparicchinnasya jīvasya sarvavastu pratyekaṃ mukhyaṃ nāstītyarthaḥ /
upakramasthasādhāraṇāyatanasya gauṇasetutvaliṅgātprathamaśrutātmaśrutyā brahmaniścaya iti bhāvaḥ /
svaśabdādityasyārthāntaramāha- kvacicceti /
prajānāmūtpattau sadeva mūlaṃ, sthitāvāyatanaṃ, laye pratiṣṭheti brahmavācisatpadena chāndogye brahmaṇa āyatanatvaśruteratrāpi tathetyarthaḥ /
arthāntaramāha- svaśabdenaiveti /
'yasmin dyauḥ'iti vākyātpūrvottaravākyayoḥ puruṣabrahmādiśabdena brahmasaṃkīrtanānmadhye 'pi brahma grāhyamityarthaḥ /
puruṣa iti pūrvavākyaṃ, brahmaivetyuttaravākyaṃ, sarvāsu dikṣu sthitaṃ sarvaṃ brahmaivetyarthaḥ /
uttareṇottarasyāṃ diśi /
udāhṛtavākyasya saviśeṣabrahmaparatvamāśaṅkya vākyaṃ vyācaṣṭe- tatretyādinā /
sāmānādhikaraṇyādvicitra ātmeti saṃbandhaḥ /
yasmin sarvamotaṃ tamevaikamityevakāraikaśabdābhyāṃ nirviśeṣaṃ jñeyamityuktvā hetvantaramāha- vikārānṛteti /
vikāre 'nṛte kalpite abhisaṃdho 'bhimāno yasya tasyānarthabhāktvena nindāśruteśca kūṭasthasatyaṃ jñeyamityarthaḥ /
kathaṃ tarhi sāmānādhikaraṇyaṃ, tatrāha- sarvaṃ brahmeti /
yaścoraḥ sa sthāṇuritivat yatsarvaṃ tadbrahmeti sarvoddeśena brahmatvavidhānādbādhanārthaṃ, na tu yadbrahma tatsarvamiti nānārasatvārthamityarthaḥ /
tatra niyāmakamāha- sa yatheti /
lavaṇapiṇḍo 'ntarbahiśca rasāntaraśūnyaḥ sarvo lavaṇaikaraso yathā, evamare maitreyi, cidekarasa ātmetyarthaḥ /
yadyapi pāravattvasāvayavatvādikaṃ mukhyasetvavyabhicāri tathāpi setorjalādibandhanarūpaṃ yadvidhāraṇaṃ tadeva vyabhicāritve 'pi setupadārthaikadeśatvāduṇatvena grāhyaṃ natu padārthabahirbhūtaṃ pāravattvādikamityāha- atrocyata iti /
dṛṣṭatvāttadgrahe 'tiprasaṅgamāha- nahīti /
atra śrutau pareṇeti śeṣaḥ vidhāraṇasya śabdārthatvaṃ sphuṭayati- ṣiñ iti /
sinoti badhnātīti setupadārthaikadeśo vidhāraṇamityarthaḥ /
tathā cāmṛtapadasya bhāvapradhānatvādamṛtatvasya seturvidhārakaṃ brahma /
asyaivāmṛtatvaṃ nānyasyetyarthaḥ /
yadvā dyubhvādyādhāro brahma na setuśabdārthaḥ kintvavyavahitaṃ jñānamityāha- apara iti /
phalitamāha- tatra yaduktamiti /
jñāne setau gṛhīte satītyarthaḥ //1//
END BsRp_1,3.1.1
START BsRp_1,3.1.2
muktopasṛpyavyapadeśāc ca
muktairūpasṛpyaṃ pratyaktvena prāpyaṃ yadbrahma tasyātrokteriti sūtrārthaḥ /
muktipratiyoginaṃ bandhaṃ darśayati- dehādiṣviti /
tadviparyayeṇeti /
uktapañcakleśātmakabandhanivṛttyātmanā sthitamityarthaḥ /
yathā nadyo gaṅgādyā nāmarūpe vihāya samudrātmanā tiṣṭhanti tathā brahmātmavidapi saṃsāraṃ vihāya parātkāraṇādavyaktātparaṃ pūrṇaṃ svayañjyotirānandaṃ pratyaktvena prāpya tiṣṭhatītyāha- tathā vidvāniti /
idaṃ pradhānādeḥ kiṃ na syādata āha- brahmaṇaśceti /
asya mumukṣoḥ, hṛdīti padenātmadharmatvaṃ kāmānāṃ nirastam /
yadā kāmanivṛttiratha tadāmṛto bhavati;maraṇahetvabhāvāt /
na kevalamanarthanivṛttiḥ kintvatra dehe tiṣṭhanneva brahmānandamaśnuta ityarthaḥ /
liṅgāntaramāha- apiceti /
dhīro vivekī tamevātmānaṃ vijñāya viśuddaṃ lakṣyapadārthaṃ jñātvā vākyārthajñānaṃ kuryāt /
jñānārthino jñānapratibandhakakarmakāṇḍādervaimukhyamāha- neti /
bahūnityuktyā alpānvedāntaśabdānaṅgīkaroti /
'aṣṭau sthānāni varṇānāmuraḥ kaṇṭhaḥ śirasthatā /
jihvāmūlaṃ ca dantāśca nāsikoṣṭhau ca tālu ca //
'ityetāni vāgindriyasthānatvādvākśabdenocyante /
teṣāṃ śoṣaṇamātramanātmaśabdoccāraṇaphalaṃ tadvayānānmanaso glānimātramityarthaḥ //2//
END BsRp_1,3.1.2
START BsRp_1,3.1.3
nānumānam atacchabdāt
vaiśeṣika iti /
asādhāraṇa ātmaśabdādirityarthaḥ /
atacchabdādityasyārthāntaramāha- tadviparītasyeti /
ata evātacchabdādeva //3//
END BsRp_1,3.1.3
START BsRp_1,3.1.4
prāṇabhṛc ca
prāṇābhṛcceti /
sūtre cakāraḥ pūrvasūtrasthanaño 'nuṣaṅgārthaḥ /
sarvajñapadasamānādhikaraṇaṃ ātmaśabdo na jīvavācītyatacchabdastasmādityarthaḥ /
nanu 'nānumānaprāṇabhṛtāvatacchabdāt'ityekameva sūtraṃ kimarthaṃ na kṛtaṃ ubhayanirāsahetorekatvādityata āha- pṛthagiti /
yogaḥ sūtram /
uttarasūtrasthahetūnāṃ jīvamātranirāsenānvaye 'pi subodhārthaṃ prāṇabhṛcceti pṛthaksūtrakaraṇamityarthaḥ //4//
END BsRp_1,3.1.4
START BsRp_1,3.1.5-6
bhedavyapadeśāt
prakaraṇāt
tāneva hetūnākāṅkṣādvārā vyācaṣṭe-- kutaścetyādinā /
yadyapi viśuddhaḥ pratyagātmaivātra jñeyaḥ tathāpi jīvatvākāreṇa jñāturjñeyādbhedānna jñeyarūpatvamityarthaḥ /
evaṃ ca jīvatvaliṅgaviśiṣṭatvena jīvasya dyubhvādivākyarthatvaṃ nirasyate na śuddharūpeṇeti mantavyam //5 // //6//
END BsRp_1,3.1.5-6
START BsRp_1,3.1.7
sthityadanābhyāṃ ca
nanu sthityeśvarasyādanājīvasya 'dvā suparṇā'ityatroktāvapi īśvara āyatanavākyena kimarthaṃ grāhya ityata āha- yadi ceśvara iti /
atra ceśvaraḥ śuddhacinmātro grāhyaḥ, na sarvajñatvādiviśiṣṭaḥ, tasyātrāpratipādyatvāt /
tathā cāpratipādyārthasyākasmānmadhye vacanāsaṃbhavādādyavākyena grahaṇaṃ kāryamityabhisaṃdhiḥ /
tamajñātvā śaṅkate- nanu tavāpīti /
brahmasvarūpapratipādanārthamakasmādaprakṛtasyāpi lokaprasiddhasya jīvasyānuvādasaṃbhava iti pariharati- neti /
nanu 'dvā suparṇā'ityatra buddhijīvayorukteḥ kathamidaṃ sūtramityata iti- guhāmiti /
sthityadanābhyāmīśvarakṣetrajñayoranuvādenaikyaṃ darśitamityarthaḥ /
nanvatra jīveśau nānuvādyau, paiṅgivyākhyāvirodhādataḥ sūtrāsaṃgatirityata āha- yadāpīti /
tadāpi sūtrasyāsaṃgatirnāstītyarthaḥ /
adanavākyena buddhimanūdya sthitivākyena buddhyādivilakṣaṇaśuddhapratyagbrahmaṇo jñeyasyokterdyubhvādivākye tadeva grāhyaṃ, na buddhyupahito jīva iti sūtrasaṃgatimāha- kathamityādinā /
nanvatrānupahito jīva ukto na paraṃ brahmetyata āha- yastviti /
paunaruktyaṃ śaṅkate- tadetaditi /
dyubhvādivākyasya brahmaparatvamityarthaḥ /
samādhatte- prapañcārthamiti /
setuśabdavyākhyānena bhūtayoneḥ pratyagātmatvasphuṭīkaraṇārthamityarthaḥ /
tasmānmuṇḍakopaniṣad brahmaṇi samanviteti siddham //7//
END BsRp_1,3.1.7
START BsRp_1,3.2.8
bhūmā saṃprasādād adhyupadeśāt
bhūmā /
chāndogyamudāharati -idamiti /
nālpe sukhamasti bhūmaiva sukham, tasmānniratiśayasukhārthinā bhūmaiva vicārya iti nāradaṃ prati sanatkumāreṇokte sati nārado brūte- bhūmānamiti /
bhūmno lakṣaṇamadvitīyatvamāha- yatreti /
bhūmalakṣaṇaṃ paricchinnalakṣaṇoktyā sphuṭayati- atheti /
atra saṃśayabījaṃ praśnapūrvakamāha- kuta ityādinā /
bahorbhāva iti vigrahe 'pṛthvādibhyā imanic'itīmanpratyaye kṛte 'bahorlopo bhū ca bahoḥ'iti sūtreṇa bahoḥ parasyemanicpratyayasyāderikārasya lepaḥ syāt, bahoḥ sthāne bhūrityādeśaśca syādityukterbhūmanniti śabdo niṣpannaḥ /
tasya bhāvārthakemanpratyayāntatvādbahutvaṃ vācyam /
tatkindharmikamityākāṅkṣāyāṃ saṃnihitaprakaraṇasthaḥ prāṇo dharmo bhāti /
vākyopakramastha ātmāpi svapratipādanāpekṣo dharmitvena bhātīti saṃnihitavyavahitaprakaraṇābhyāṃ saṃśaya ityarthaḥ /
pūrvamātmaśabdāt dyubhvādyāyatanaṃ brahmetyuktaṃ, tadayuktaṃ, 'tarati śokamātmavit'ityabrahmaṇyapyātmaśabdaprayogādityākṣepasaṃgatyā pūrvapakṣyati- prāṇo bhūmeti /
dharmadharmiṇorabhedātsāmānādhikaraṇyaṃ dṛṣṭavyam /
pūrvottarapakṣayoḥ prāṇopāstiḥ brahmajñānaṃ ca phalaṃ krameṇa mantavyam /
atrādhyāye bhūyaḥ praśnottarabhedādarthabhedo dṛśyate /
bhūmā tu prāṇātparaṃ bhūyaḥprakṣaṃ vinaivoktaliṅgena prāṇādabhinna ityāha- kasmādityādinā /
prāṇādbhūya iti na dṛśyata iti pūrveṇa saṃbandhaḥ /
nanu 'eṣa tu vā ativadati'iti tuśabdena prāṇaprakaraṇavicchedānna prāṇo bhūmetyata āha- prāṇameveti /
nāmādyaśāntānupāsyānatītya prāṇaṃ śreṣṭhaṃ vadatītyativādi prāṇavid taṃ prati ativādyasīti kenacitpraśne kṛte asmīti brūyāt, nāhamativādītyapahnavaṃ na kuryādityuktam /
prāṇavidameṣa iti parāmṛśya satyavacanadhyānamananaśraddhādidharmaparamparāṃ vidhāya bhūmopadeśānna prakaraṇavicchedaḥ /
tuśabdo nāmādyupāsakasyātivāditvanirāsārtha ityarthaḥ /
bhūmno lakṣaṇavacanaṃ sukhatvamamṛtatvaṃ ca prāṇe praśnapūrvakaṃ yojayati kathaṃ punarityādinā /
prāṇagrasteṣu prāṇe līneṣu na śṛṇoti suṣuptapuruṣa iti śeṣaḥ /
'gārhapatyo ha vā eṣo 'pāno vyāno 'nvāhāryapacana āhavanīyaḥ prāṇaḥ'iti śruteḥ prāṇā agnaya iha pure śarīre jāgrati savyāpārā eva tiṣṭhantītyarthaḥ /
devo jīvaḥ /
atha tadā svapnādarśanakāle sukhaśravaṇātprāṇasya sukhatvamaviruddhamityanvayaḥ /
ātmapadenopakramavirodhaṃ pariharati- prāṇa eveti /
prāṇasyātmatvaṃ kathamityāśaṅkya śrutatvādityāha- tathā hīti /
sarvaṃ samarpitamiti ca sarvādhiṣṭhānaṃ prāṇaṃ svīkaroti śrutirityanvayaḥ ata ātmatvaṃ mukhyārthaṃ darśayati- saṃprasāda iti /
sa vā eṣa etasminsaṃprasāde sthitvā punarādravatīti prayogācca /
tatpadaṃ suṣuptivācakamityāha- bṛhaditi /
vācyārthasaṃbandhātprāṇo lakṣya ityāha- tasyāṃ ceti /
atra sūtra ityarthaḥ /
bhūmā prāṇādbhinno 'trādhyāye, tasmādūrdhvamupadiṣṭatvāt, nāmāderūrdhvamupadiṣṭavāgādivadityarthaḥ /
vipakṣahetūcchedaṃ bādhakamāha- prāṇa eva cediti /
svasyaiva svasmādūrdhvamupadiṣṭatvamayuktaṃ, nāmādiṣvadṛṣṭaṃ cetyarthaḥ /
hetvasiddhiṃ śaṅkate- nanviheti /
prakṛtaprāṇavitparāmarśaka eṣaśabdo na bhavati, tasya yacchabdaparatantratvena satyavādajivācitvāt /
ataḥ prāṇaprakaraṇaṃ vicchinnamiti hetusidvirityāha- atrocyata iti /
satyenātivāditvaṃ viśeṣaḥ, tadvato ya eṣa ityukterna pūrvānukarṣa ityarthaḥ /
ya eṣa prāṇavidativadatītyanūdya sa satyaṃ vadediti vidhānānna prāṇaprakaraṇaviccheda iti dṛṣṭāntena śaṅkate- nanviti /
satyaśabdo hyabādhite rūḍho brahmavācakaḥ, tadanyasya mithyātvāt /
satyavacane tvabādhitārthasaṃbandhāllākṣaṇika iti nātra lakṣyavacanavidhirityāha- neti brūma iti /
kiñca satyena brahmaṇātivadatīti tṛtīyāśrutyā brahmakaraṇakamativāditvaṃ śrutaṃ, tasya prakaraṇādbādho na yukta ityāha- śrutyā hītyādinā /
atreti /
satyavākya ityarthaḥ /
evaṃ satyeneti śrutyā prakaraṇaṃ bādhyamityuktvā tuśabdenāpi bādhyamāha- prakṛteti /
vijijñāsyatvaliṅgācca pūrvoktādbhinnamityāha- satyaṃ tveveti /
prakaraṇavicchede dṛṣṭāntamāha- tasmāditi /
śrutiliṅgabalādetatsatyaṃ prakṛtātprāṇātprādhānyena bhinnaṃ dṛṣṭavyamityarthaḥ /
evamativāditvasya brahmasaṃbandhoktyā prāṇaliṅgatvaṃ nirastam /
yattu praśnaṃ vinoktatvaliṅgādbhūmā prāṇa iti, tanna, tasyāprayojakatvādityāha- na ceti /
praśnabhedādarthabheda iti na niyamaḥ, ekasyātmano maitreyyā bahuśaḥ pṛṣṭatvāt /
praśnaṃ vinoktacāturvedasya prakṛtaikavedādbhinnatvadarśanāccetyarthaḥ /
tatra yathā caturvedatvasya prakṛtāsaṃbandhādarthabhedaḥ, evamihāpīti sphuṭayati- tatretyadinā /
satyapadena prāṇoktirityata āha- tatra satyamiti /
vijñānaṃ nididhyāsanam /
ādipadānmananaśraddhāśravaṇamanaḥśuddhiniṣṭātaddhetukarmāṇi gṛhyante /
imānyati śravaṇādīni jñeyasya satyasya brahmatve liṅgāni /
evaṃ śrutiliṅgaiḥ prāṇasyāvāntaraprakaraṇaṃ bādhitvā prastutaṃ satyaṃ brahma bhūmapadoktabahutvadharmītyāha- tatra yaditi /
kiñca 'saṃnihitādapi vyavahitaṃ sākāṅkṣaṃ balīyaḥ'iti nyāyena saṃnihitaṃ nirākāṅkṣaṃ prāṇaṃ dṛṣṭvā vākyopakramastha ātmā svapratipādanāya bhūmavākyāpekṣa iha bhūmā grāhya ityāha- evaṃ ceti /
kiñca śokasya pāramityupakramya tamasaḥ pāramityupasaṃhārāt, śokasya mūlocchedaṃ vinā taraṇāyogācca, śokapadena mūlatamo gṛhyate /
tannivartakajñānagamyatvaliṅgādātmā brahmetyāha- na cānyatreti /
brāhmaṇamātmāyattatvaṃ prāṇasya vadatīti saṃbandhaḥ /
nanvidaṃ caramaṃ brāhmaṇaṃ brahmaparamastu, tataḥ prāgukto bhūmā prāṇa iti śaṅkate- prakaraṇānta iti /
tacchabdena bhūmānukarṣānmaivamityāha- neti //8//
END BsRp_1,3.2.8
START BsRp_1,3.2.9
dharmopapatteś ca
bhūmno brahmatve liṅgāntaramāha- dharmeti /
sūtram /
yaduktaṃ bhūmno lakṣaṇaṃ sukhatvamamṛtatvaṃ ca prāṇeṣu yojyamiti tadanūdya vighaṭayati- yo 'pyasāvityādinā /
sati buddhyādyupādhāvātmano draṣṭṛtvādiḥ, tadabhāve suṣuptau tadabhāva ityasaṅgatvajñānārthaṃ praśnopaniṣadi 'na śṛṇoti na paśyati'iti paramātmānaṃ prakṛtyoktam /
tathā tatraivātmanaḥ sukhatvamuktaṃ na prāṇasya /
yataḥ śrutyantaramātmana eva sukhatvamāha tasmādityarthaḥ /
āmayo nāśādidoṣaḥ tatsahitaṃ sāmayam /
ārtaṃ naśvaram /
'sa evādhastāt sa upariṣṭāt'iti sarvagatatvaṃ, 'sa evedaṃ sarvam'iti sarvātmatvaṃ ca śrutaṃ, tasmādbhūmādhyāyo nirguṇe samanvita iti siddham //9//
END BsRp_1,3.2.9
START BsRp_1,3.3.10
akṣaram ambarāntadhṛteḥ
akṣaramambarāntadhṛteḥ /
bṛhadāraṇyakaṃ paṭhati- kasminnviti /
yadbhūtaṃ bhavacca bhaviṣyacca tatsarvaṃ kasminnotamiti gārgyā pṛṣṭhena muninā yājñavalkyenāvyākṛtākāśaḥ kāryamātrāśraya uktaḥ /
ākāśaḥ kasminnota iti dvitīyapraśne sa muniruvāca, tadavyākṛtasyādhikaraṇametadakṣaramasthūlādirūpamityarthaḥ /
ubhayatrākṣaraśabdaprayogātsaṃśayaḥ /
yathā satyaśabdo brahmaṇi rūḍha iti brahma bhūmetyuktaṃ tathākṣaraśabdo varṇe rūḍha iti dṛṣṭāntena pūrvapakṣaḥ /
tatra oṅkāropāstiḥ phalaṃ, siddhānte nirguṇabrahmadhīriti vivekaḥ /
nanu na kṣaratītyacalatvānāśitvayogādbrahmaṇyapyakṣaraśabdo mukhya ityata āha- prasiddhyatikramasyeti /
'rūḍharyogamapaharati'iti nyāyādityarthaḥ /
varṇasya oṅkārasya sarvāśrayatvaṃ kathamityāśaṅkya dhyānārthamidaṃ yathā śrutyantare sarvātmatvamityāha- oṅkāra iti /
praśnaprativacanābhyāmākāśāntajagadādhāratve tātparyaniścayānna dhyānārthatā, atastalliṅgabalādrūḍhiṃ bādhitvā yogavṛttirgrāhyeti sidvāntayati- evamityādinā //10//
END BsRp_1,3.3.10
START BsRp_1,3.3.11
sā ca praśāsanāt
ākāśaṃ bhūtaṃ kṛtvā śaṅkate -syādetaditi /
cetanakartṛkaśikṣāyā atra śrutermaivamityāha- sā ceti /
sūtraṃ vyācaṣṭe- sā ceti /
cakāra ākāśasya bhūtatvanirāsārthaḥ /
bhūtākāśasya kāryantaḥpātinaḥ śrutasarvakāryāśrayatvāyogādavyākṛtamajñānamevākāśaḥ pradhānaśabdita iti tadāśrayatvāccākṣaraṃ na pradhānamityarthaḥ /
vidhṛtau viṣayatvena dhṛtau //11//
END BsRp_1,3.3.11
START BsRp_1,3.3.12
anyabhāvavyāvṛtteśca
praśnapūrvakaṃ sūtraṃ vyākaroti- kimidamiti /
ghaṭatvādvayāvṛttiriti bhrāntiṃ nirasyati- etaditi /
ambarāntasyādhāramakṣaraṃ śrutiracetanatvādvyāvartayatītyartaḥ /
jīvanirāsaparatvenāpi sūtraṃ yojayati- tatheti /
anyabhāvo bhedastanniṣedhāditi sūtrārthaḥ /
tarhi śodhito jīva evākṣaraṃ na para ityata āha- nahīti /
śodhite jīvatvaṃ nāstītyarthaḥ /
tasmādgārgibrāhmaṇaṃ nirguṇākṣare samanvitamiti siddham //12//
END BsRp_1,3.3.12
START BsRp_1,3.4.13
īkṣatikarmavyapadeśāt saḥ
īkṣatikarmavyapadeśātsaḥ /
praśnopaniṣadamūdāharati- etaditi /
pippalādo guruḥ satyakāmena pṛṣṭo brūte, he satyakāma, paraṃ nirguṇamaparaṃ saguṇaṃ brahmaitadeva yo 'yaṃ oṅkāraḥ /
sa hi pratimeva viṣṇostasya pratīkaḥ /
tasmātpraṇavaṃ brahmātmanā vidvānetenaiva oṅkāradhyānenāyatanena prāptisādhanena yathādhyānaṃ paramaparaṃ vānveti prāpnotīti prakṛtya madhye ekamātradvimātroṅkārayordhyānamuktvā bravīti- yaḥ punariti /
itthaṃbhāve tṛtīyā, brahmoṅkārayorabhedopakramāt /
yo hyakārādimātrātraye ekasyā mātrāyā akārasya ṛṣyādikaṃ jāgradādivibhūtiṃ ca jānāti tena samyagjñātā ekā mātrā yasyoṅkārasya sa ekamātraḥ /
evaṃ mātrādvayasya samyagvibhūtijñāne dvimātrastathā trimātraḥ /
tamoṅkāraṃ puruṣaṃ yo 'bhidhyāyīta sa oṅkāravibhūtitvena dhyātaiḥ sāmabhiḥ sūryadvārā brahmalokaṃ gatvā paramātmānaṃ puruṣamīkṣata ityarthaḥ /
saṃśayaṃ tadbījaṃ cāha- kimityādinā /
asmin trimātravākya ityarthaḥ /
pūrvatra pūrvapakṣatvenokte oṅkāre buddhisthaṃ dhyātavyaṃ niścīyata iti prasaṅgasaṃgatiḥ /
yadvā pūrvatra varṇe rūḍhasyākṣaraśabdasya liṅgādbrahmaṇi vṛttiruktā, tadvadatrāpi brahmalokaprāptiliṅgatparaśabdasya hiraṇyagarbhe vṛttiriti dṛṣṭāntena pūrvapakṣayati- tatrāparamiti /
kāryaparabrahmaṇorūpāstirūbhayatra phalam /
sa upāsakaḥ /
sūrye saṃpannaḥ praviṣṭaḥ nanu vasudāna īśvara iti dhyānādvindate vasvityalpamapi phalaṃ brahmopāsakasya śrutamityata āha- nahīti /
anyatra tathātve 'pi atra paravitparamaparavidaparamanvetītyupakramātparavido 'paraprāptirayuktā, upakramavirodhāt /
na cātra paraprāptirevokteti vācyaṃ, parasya sarvagatatvādatraiva prāptisaṃbhavena sūryadvārā gativaiyarthyāt /
tasmādupakramānugṛhītādaparaprāptirūpālliṅgātparaṃ puruṣamiti paraśrutirbādhyetyarthaḥ /
paraśrutergatiṃ pṛcchati- nanviti /
piṇḍaḥ sthūlo virāṭ tadapekṣayā sūtrasya paratvamiti samādhyarthaḥ /
sūtre saśabda īśvarapara iti pratijñatatvena taṃ vyācaṣṭe- parameveti /
sa upāsaka etasmādviraṇyagarbhātparaṃ puruṣaṃ brahmāhamitīkṣata ityarthaḥ /
nanvīkṣaṇaviṣayo 'pyaparostu, tatrāha- tatrābhidhyāyateriti /
nanvīkṣaṇaṃ pramātvādviṣayasatyatāmapekṣata iti bhavatu satyaḥ para īkṣaṇīyaḥ /
dhyātavyastvasatyo 'paraḥ kiṃ na syādityata āha- sa eveti /
śrutibhyāṃ pratyabhijñānātsa evāyamiti sautraḥ saśabdo vyākhyātaḥ atraivaṃ sūtrayojanā-oṅkāre yo dhyeyaḥ sa para evātmā, vākyaśeṣe īkṣaṇīyatvokteḥ /
atra ca śrutipratyabhijñānātsa evāyamiti /
nanu śabdabhedānna pratyabhijñeti śaṅkate- nanviti /
parātpara iti śabdabhedamaṅgīkṛtya śrutibhyāmuktapratyabhijñāyā avirodhamāha- atreti /
nanu 'etasmājjīvadhanātparāt'ityetatpadenopakrāntadhyātavyaparāmarśādīkṣaṇīyaḥ /
parātmā dhyeyādanya ityata āha- na cātreti /
dhyānasya tatphalekṣaṇasya ca loke samānaviṣayatvāddhyeya evekṣaṇīyaḥ /
evaṃ copakramopasaṃhārayorekavākyatā bhavatīti bhāvaḥ /
'sa sāmabhirūnnīyate brahmalokam''sa etasmājjīvaghanāt'ityetatpadena saṃnihitataro brahmalokasvāmī parāmṛśyata iti praśnapūrvakaṃ vyācaṣṭe- kastarhītyādinā /
'mūrtau ghanaḥ'iti sūtrāditi bhāvaḥ /
saindhavakhilyo lavaṇapiṇḍaḥ /
khilyavadalpo bhāvaḥ paricchedo yasya sa khilyabhāvaḥ /
etatpadena brahmaloko vā parāmṛśyata ityāha- apara iti /
jīvaghanaśabdasya brahmaloke lakṣaṇāṃ darśayati- jīvānāṃ hīti /
vyaṣṭikaraṇābhimānināṃ jīvānāṃ ghanaḥ saṃghāto yasminsarvakaraṇābhimānini sa jīvaghanaḥ tatsvāmikatvātparaṃparāsaṃbandhena loko lakṣya ityarthaḥ /
tasmātparaḥ sarvalokātītaḥ śuddha ityarthaḥ /
parapuruṣaśabdasya paramātmani mukhyatvācca sa eva dhyeya ityāha- paramiti /
yasmātparaṃ nāparamasti kiñcit sa evaṃ mukhyaḥ paraḥ na tu piṇḍātparaḥ sūtrātmetyarthaḥ /
kiñca paraśabdenopakrame niścitaṃ paraṃ brahmaivātra vākyaśeṣe dhyātavyamityāha- paraṃ cāparaṃ ceti /
pāpanivṛttiliṅgācetyāha- yatheti /
pādodaraḥ sarpaḥ /
oṅkāre parabrahmopāsanayā sūryadvārā brahmalokaṃ gatvā parabrahmekṣitvā tadeva śāntamabhayaṃ paraṃ prāpnotītyavirodhamāha- atrocyata iti /
evamekavākyatāsamarthanaprakaraṇānugṛhītaparapuruṣaśrutibhyāṃ parabrahmapratyabhijñayā brahmalokaprāptiliṅgaṃ bādhitvā vākyaṃ praṇavadhyeye brahmaṇi samanvitamiti siddham //13//
END BsRp_1,3.4.13
START BsRp_1,3.5.14
dahara uttarebhyaḥ
dahara uttarebhyaḥ /
chandogyamudāharati- atheti /
bhūmavidyānantaraṃ daharavidyāprārambhārtho 'thaśabdaḥ /
brahmaṇo 'bhivyaktisthānatvādbrahmapuraṃ śarīram /
asmin yatprasiddhaṃ daharamalpaṃ hṛtpadmaṃ tasminhṛdaye yadantarākāśaśabditaṃ brahma tadanveṣṭavyaṃ vicārya jñeyamityarthaḥ /
atrākāśo jijñāsyaḥ, tadantaḥsthaṃ veti prathamaṃ saṃśayaḥ kalpyaḥ /
tatra yadyākāśastadā saṃśayadvayam /
tatrākāśaśabdādekaṃ saṃśayamuktvā brahmapuraśabdātsaṃśayāntaramāha- tathā brahmapuramitīti /
atra śabde /
jīvasya brahmaṇo vā puramiti saṃśayaḥ /
tatra tasminsaṃśaye satīti yojanā /
parapuruṣaśabdasya brahmaṇi mukhyatvādbrahma dhyeyamityuktam /
tathehāpyākāśapadasya bhūtākāśe rūḍhatvādbhūtākāśo dhyeya iti dṛṣṭāntena pūrvapakṣayati- tatrākāśetyādinā /
daharavākyasyānantaraprajāpativākyasya ca saguṇe nirguṇe ca samanvayokteḥ śrutyādisaṃgatayaḥ /
pūrvapakṣe bhūtākāśādyupāstiḥ, siddhānte saguṇabrahmopāstyā nirguṇadhīriti phalabhedaḥ /
naca 'ākāśastalliṅgāt'ityanenāsya punaruktatā śaṅkanīyā /
atra tasmin 'yadantastadanveṣṭavyam'ityākāśāntaḥ sthasyānveṣṭavyatvādiliṅganvayena daharākāśasya brahmatve spaṣṭaliṅgābhāvāt /
nanu bhūtākāśasyālpatvaṃ kathaṃ, ekasyopamānatvamupameyatvaṃ ca kathaṃ, 'ubhe asmin dyāvāpṛthivī antareva samāhite /
ubhāvagniśca vāyuśca'ityādinā śrutasarvāśrayatvaṃ ca kathamityāśaṅkya krameṇa pariharati- tasyetyādinā /
hṛdayāpekṣayā alpatvaṃ, dhyānārthaṃ kalpitabhedātsādṛśyaṃ, svata ekatvātsarvāśrayatvamityarthaḥ /
nanu 'eṣa ātmā'ityātmaśabdo bhūte na yukta ityarūcerāha- athaveti /
bhaktyeti /
caitanyaguṇayogenetyarthaḥ /
mukhyaṃ brahma gṛhyatāmityata āha- na hīti /
astu purasvāmījīvaḥ, hṛdayasthākāśastu brahmetyata āha- tatreti /
purasvāmina eva tadantaḥsthatvasaṃbhavānnānyāpekṣetyarthaḥ /
vyāpino 'ntaḥsthatvaṃ kathamityata āha- mana iti /
ākāśapadena daharamanukṛṣyoktopamādikaṃ brahmābhedavivakṣayā bhaviṣyatītyāha- ākāśeti /
nanu jīvasyākāśapadārthatvamayuktamityāśaṅkya tarhi bhūtākāśa eva daharo 'stu tasminnantaḥsthaṃ kiñciddhyeyamiti pakṣāntaramāha- na cātreti /
paramāntaḥsthaṃ vastu, tadviśeṣaṇatvenādhāratvena daharākāśasya tacchabdenopādānādityarthaḥ /
yadvā anveṣyatvādiliṅgāddaharasya brahmatvaniścayāt 'ākāśastalliṅgāt'ityanena gatārthatvamiti śaṅkātra nirasanīyā /
anveṣyatvādeḥ paraviśeṇatvena grahaṇāddarahasya brahmatve liṅgaṃ nāstītyarthaḥ /
apahatapāpmatvādiliṅgopetātmakaśrutyā kevalākāśaśrutirbādhyeti siddhāntayati- parameśvara ityādinā /
ākāśasyākṣepapūrvakamiti saṃbandhaḥ /
tamācāryaṃ prati yadi brūyuḥ, hṛdayameva tāvadalpaṃ tatratyākāśo 'lpataraḥ kiṃ tadatrālpe vidyate yadvicāryā jñeyamiti, tadā sa ācāryo brūyādākāśasyālpatānivṛttimityarthaḥ /
vākyasya tātparyamāha- tatreti /
nivartayati /
ācārya iti śeṣaḥ /
nanvākāśaśabdena rūḍhyā bhūtākāśasya bhānātkathaṃ tannivṛttirityāśaṅkyāha- yadyapīti /
nanu 'rāmarāvaṇayoryuddhaṃ rāmarāvaṇayoriva'ityabhede 'pyupamā dṛṣṭeticet, na abhede sādṛśyasyānanvayena yuddhasya nirūpamatve tātparyādayamananvayālaṅkāra iti kāvyavidaḥ /
pūrvoktamanūdya nirasyati- nanvityādinā /
'sītāśliṣṭa ivābhāti kodaṇḍaprabhayā yutaḥ'ityādau prabhāyogasītāśleṣarūpaviśeṣaṇabhedādbhedāśrayaṇamekasyaiva śrīrāmasyopamānopameyabhāvasiddhyarthamagatya kṛtamityanudāharaṇaṃ draṣṭavyam /
naivamatrāśrayaṇaṃ yuktam /
vākyasyālpatvanivṛttiparatvena gatisadbhāvāt /
kiñca hārdākāśasyāntaratvātyāge alpatvena vyāpakabāhyākāśasādṛśyaṃ na yuktamityāha- apiceti /
āntaratvatyāge tu atyantābhedānna sādṛśyamiti bhāvaḥ /
nanu hārdākāśasyālpatvanivṛttau tāvattve ca tātparyaṃ kiṃ na syādityata āha- ubhayeti /
ato 'lpāvanivṛttāveva tātparyamiti bhāvaḥ /
evamākāśopamitatvāddaharākāśo na bhūtamityuktam /
sarvāśrayatvādiliṅgebhyaśca tathetyāha- nacetyādinā /
vigatā jighatsā jagdhumicchā yasya so 'yaṃ vijighatsaḥ /
bubhukṣāśūnya ityarthaḥ /
prathamaśrutabrahmaśabdena tatsāpekṣacaramaśrutaṣaṣṭhīvibhaktyarthaḥ saṃbandho neyaḥ, na tu brahmaṇaḥ puramiti ṣaṣṭhyarthaḥ svasvāmibhāvo grāhyaḥ 'nirapekṣeṇa tatsāpekṣaṃ bādhyam'iti nyāyādityāha- atra brūma iti /
śarīrasya brahmaṇa tadupalabdhisthānatvarūpe saṃbandhe mānamāha- sa iti /
pūrṣu śarīreṣu, puri hṛdaye śaya iti puruṣa ityanvayaḥ /
nanu brahmaśabdasya jīve 'pyannādinā śarīravṛddhihetau mukhyatvānna ṣaṣṭhyarthaḥ kathañcinneya ityata āha- athaveti /
bṛṃhayati dehamiti brahma jīvaḥ tatsvāmike pure hṛdayaṃ brahmaveśma bhavatu, rājapure maitrasadbhavadityarthaḥ /
anantaphalaliṅgādapi daharaḥ paramātmetyāha- tadyatheti /
atha karmaphalādvaurāgyānantaramiha jīvadaśāyāmātmānaṃ daharaṃ tadāśritāṃśca satyakāmādiguṇān ācāryopadeśamanuvidya dhyānenānubhūya ye paralokaṃ gacchanti teṣāṃ sarvalokeṣvanantamaiśvaryaṃ svecchayā saṃcalanādikaṃ bhavatītyarthaḥ /
dahare uktaliṅgānyanyathāsiddhāni teṣāṃ tadantaḥsthaguṇatvādiyuktaṃ smārayitvā dūṣayati- yadapītyādinā /
uttaratrākāśasvarūpapratipādanānyathānupapattyā pūrvaṃ tasyānveṣyatvādikamityatrānyathopapattiṃ śaṅkate nanviti /
etat ākāśasvarūpam /
ākṣepabījamākāśasyālpatvamupamayā nirasyāntaḥsthavastūktestadantaḥsthameva dhyeyamityarthaḥ /
tarhi jagadeva dhyeyaṃ syādityāha- naitadevamiti /
astu ko doṣaḥ, tatrāha- tatreti /
sarvanāmabhyāṃ daharākāśamākṛṣyātmatvādiguṇānuktvā guṇaiḥ saha tasyaiva dhyeyatvaṃ vākyaśeṣo brūte tadvirodha ityarthaḥ /
'tasmin yadantaḥ'iti tatpadena vyavahitamapi hṛdayaṃ yogyatayā grāhyamityāha- tasmāditi /
yadvā ākāśastasmin yadantastadubhayamanveṣṭavyamiti yojanāṃ sūcayati- sahāntaḥsthairiti //14//
END BsRp_1,3.5.14
START BsRp_1,3.5.15
gatiśabdābhyāṃ tathā hi dṛṣṭaṃ liṅgaṃ ca
daharākāśasya brahmatve hetvāntaramāha- gatīti /
prajā jīvā etaṃ hṛdayasthaṃ daharaṃ brahmasvarūpaṃ lokamaharahaḥ pratyahaṃ svāpe gacchantyastadātmanā sthitā apyanṛtājñānenāvṛtāstaṃ na jānanti ataḥ punaruttiṣṭhantītyarthaḥ /
nanvetatpadaparāmṛṣṭadaharasya svāpe jīvagamyatve 'pi brahmatve kimāyātamityaśaṅkya 'tathā hi dṛṣṭam'iti vyācaṣṭe- tathā hīti /
loke 'pi dṛṣṭamityarthāntaramāha- loke 'pīti /
gatiliṅgaṃ vyākhyāya śabdaṃ vyācaṣṭe- tatheti /
jīvabhūtākāśayorbrahmalokaśabdasyāprasiddheriti bhāvaḥ /
brahmaṇyapi tasyāprasiddhiṃ śaṅkate- nanviti /
niṣādasthapatinyāyena samādhatte- gamayediti /
ṣaṣṭhe cintitam-svapatirniṣādaḥ, śabdasāmarthyāt /
raudrīmiṣṭiṃ vidhāya 'etayā niṣādasthapatiṃ yājayet'ityāmnāyate /
tatra niṣādānāṃ sthapatiḥ svāmīti ṣaṣṭhīsamāsena traivarṇiko grāhyaḥ, agnividyādisāmarthyāt /
na tu niṣādaścāsau sthapatiriti karmadhārayeṇa niṣādo grāhyaḥ, asāmarthyāditi prāpte siddhāntaḥ /
niṣāda eva sthapatiḥ syāt, niṣādaśabdasya niṣāde śaktatvāt,
tasyāśrutaṣaṣṭhyarthasaṃbandhalakṣakatvalpanāyogāt śrutadvitīyāvibhakteḥ pūrvapadasaṃbandhakalpanāyāṃ lāghavāt, ato niṣādasyeṣṭisāmarthyamātraṃ kalpyamiti /
tadbrahmalokaśabde karmadhāraya ityarthaḥ /
karmadhāraye liṅgaṃ cāstīti vyācaṣṭe- etadeveti /
sūtre cakāra uktanyāyasamuccayārthaḥ //15//
END BsRp_1,3.5.15
START BsRp_1,3.5.16
dhṛteś ca mahimno 'syāsminn upalabdheḥ
sarvajagaddhāraṇaliṅgācca daharaḥ para ityāha- dhṛteriti /
nanvathaśabdāddaharaprakaraṇaṃ vicchidya śrutā dhṛtirna daharaliṅgamiti śaṅkate- kathamiti /
'ya ātmā'iti prakṛtākarṣādathaśabdo daharasya dhṛtiguṇavidhiprārambhārtha ityāha- daharo 'sminnityādinā /
śrutau vidhṛtiśabdaḥ kartṛvācitvāt ktijantaḥ /
sūtre tu mahimaśabdasāmānādhikaraṇyāddhṛtiśabdaḥ ktinnanto vidhāraṇaṃ brūte, 'striyāṃ ktin'iti bhāve ktino vidhānāditi vibhāgaḥ /
seturasaṃkarahetuḥ, vidhṛtistu sthitiheturityapaunaruktyamāha- yathodaketi /
sūtraṃ yojayati- evamiheti /
dhṛteśca daharaḥ paraḥ asya dhṛtirūpasya niyamanasya ca mahimno 'sminparamātmanyeva śrutyantara upalabdheriti sūtrārthaḥ /
dhṛteśceti cakārātsetupadoktaniyāmakatvaliṅgaṃ grāhyam /
tatra niyamane śrutyantaropalabdhimāha- etasyeti /
dhṛtau tamāha- tatheti //16//
END BsRp_1,3.5.16
START BsRp_1,3.5.17
prasiddheś ca
ā samantātkāśate dīpyata iti svayañjyotiṣi brahmaṇyākāśaśabdasya vibhutvaguṇato vā prasiddhiḥ prayogaprācuryam //17//
END BsRp_1,3.5.17
START BsRp_1,3.5.18
itaraparāmarśāt sa iti cen nāsaṃbhavāt
yadi 'eṣa ātmāpahatapāpmā'ityādivākyaśeṣabalena daharaḥ parastarhi jīvo 'pītyāśaṅkya niṣedhati- itareti /
jīvasyāpi vākyaśeṣamāha- atheti /
daharoktyanantaraṃ muktopasṛpyaṃ śuddhaṃ brahmocyate /
ya eṣa saṃprasādo jīvo 'smātkāryakaraṇasaṃghātātsamyagutthāya ātmānaṃ tasmādvivicya viviktamātmānaṃ svena brahmarūpeṇābhiniṣpadya sākṣātkṛtya tadeva pratyakparaṃ jyotirūpasaṃpadyate prāpnotīti vyākhyeyam /
yathā mukhaṃ vyādāya svapitīti vākyaṃ suptvā mukhaṃ vyādatte iti vyākhyāyate tadvat /
jyotiṣo 'nātmatvaṃ nirasyati- eṣa iti /
'saṃprasāde ratvācaritvā'iti śrutyantaram /
avasthāvadutthānamapi jīvasya liṅgamityāha- tatheti /
tadāśritasya tasmātsamutthāne dṛṣṭāntaḥ- yatheti /
nanu kvāpyākāśaśabdo jīve na dṛṣṭa ityāśaṅkyoktāvasthotthānaliṅgabalātkalpya ityāha- yathā ceti /
niyāmakābhāvājjīvo daharaḥ kiṃ na syāditi prāpte niyāmakamāha- naitadityādinā /
dahare śrutadharmāṇāmasaṃbhavānna jīvo dahara ityarthaḥ /
tarhi punaruktiḥ, tatrāha- atireketi /
uttarāccetyādhikāśaṅkānirāsārthamityarthaḥ /
kā tarhi jīvaparāmarśasya gatiḥ, tatrāha- paṭhiṣyatīti /
jīvasya svāpasthānabhūtabrahmajñānārtho 'yaṃ parāmarśa iti vakṣyate //18//
END BsRp_1,3.5.18
START BsRp_1,3.5.19
uttarāc ced āvirbhūtasvarūpas tu
asaṃbhāvāditi hetorasiddhimāśaṅkya pariharati- uttarāccediti /
sūtranirākṛtāyā jīvāśaṅkāyāḥ prajāpativākyabalātpunaḥ samutthānaṃ kriyate /
tatra jīvasyaivāpahatapāpmatvādigrahaṇenāsaṃbhavāsiddherityarthaḥ /
kathaṃ tatra jīvoktiḥ, tatrāha- tatretyādinā /
yadyapyupakrame jīvaśabdo nāsti tathāpyapahatapāpmatvādiguṇakamātmānamupakramya tasya jāgradādyavasthātrayopanyāsādavasthāliṅgena jīvaniścayāttasyaiva te guṇāḥ saṃbhavantīti samudāyārthaḥ /
indraṃ prajāpatirbūte- ya eṣa iti /
prādhānyādakṣigrahaṇaṃ sarvairindriyairviṣayadarśanarūpajāgradavasthāpannamityāha- draṣṭārami ti /
mahīyamānaḥ vāsanāmayairviṣayaiḥ pūjyamāna iti svapnaparyāye, yadyatreti suṣuptiparyāye ca jīvameva prajāpatirvyācaṣṭa ityanvayaḥ /
tatra kāle tadetatsvapanaṃ yathā syāttathā suptaḥ, samyak asto nirastaḥ karaṇagrāmo yasya sa samastaḥ, ata evopahṛtakaraṇatvāttatkṛtakāluṣyahīnaḥ saṃprasannaḥ, svapnaṃ prapañcamajñānamātratvena vilāpayati ato 'jñānasattvāt muktādvilakṣaṇaḥ prājña eṣa svacaitanyena kāraṇaśarīrasākṣī tasya sākṣyasya sattāsphūrtipradatvādātmetyarthaḥ /
caturthaparyāye brahmoktestasyaivāpahatapāpmatvādiguṇā ityāśaṅkya tasyāpi paryāyasya jīvatvamāha- nāheti /
aheti nipātaḥ khedārthe /
khidyamāno hīndra uvāca, na khalu suptaḥ pumānayaṃ saṃprati suṣuptyavasthāyāmayaṃ devadatto 'hamityevamātmānaṃ jānāti /
no eva naivemāni bhūtāni jānāti kintu vināśameva prāpto bhavati, nāhamatra bhogyaṃ paśyāmīti doṣamupalabhya punaḥ prajāpatimupasasāra /
taṃ doṣaṃ śrutvā prajāpatirāha- etamiti /
etasmātprakṛtādātmano 'nyatrānyaṃ na vyākhyāsyāmītyupakramya 'maghavanmartyaṃ vā idaṃ śarīram'iti nindāpūrvakaṃ jīvameva darśayatītyarthaḥ /
tasmāt prajāpativākyāt /
ataḥ saṃbhavāsiddheḥ /
siddhāntayati- taṃ pratīti /
avasthātrayaśodhanenāvirbhūtatvaṃ śodhitatvamarthasya vākyotthavṛttyābhivyaktatvamityarthaḥ /
tarhi sūtre puṃliṅgena jīvoktiḥ kathaṃ, jñānena jīvatvasya nivṛttatvādityata āha- bhūtapūrveti /
jñānātpūrvamavidyātatkāryapratibimbitatvarūpaṃ jīvatvamabhūditi kṛtvā jñānānantaraṃ brahmarūpo 'pi jīvanāmnocyata ityarthaḥ /
viśvataijasaprājñaturīyaparyāyacatuṣṭayātmakaprajāpativākyasya tātparyamāha- etaditi /
janmānāśavattvāt /
pratibimbavadbimbadeho nātmeti jñāpanārthaṃ prajāpatirinindravirocanau pratyuvāca, udaśarāva ātmānamavekṣya yadātmano rūpaṃ na vijānīthastanme brūtamityādi brāhmaṇenetyāha- udaśarāveti /
udakapūrṇe śarāve pratibimbātmānaṃ dehaṃ dṛṣṭvā svasyājñātaṃ yattanmahyaṃ vācyamityuktaśrutyarthaḥ /
vyutthāpya vicārya /
abhiniṣpadyata ityatraitaduktaṃ bhavatīti saṃbandhaḥ /
kimuktamityata āha- yadasyeti /
jīvatvarūpeṇa jīvaṃ na vyācaṣṭe lokasiddhatvāt kintu tamanūdya parasparavyabhicāriṇībhyo 'vasthābhyo vivicya brahmasvarūpaṃ bodhayati, ato yadbrahma tadevāpahatapāpmatvādidharmakaṃ na jīva ityuktaṃ bhavati, śodhitasya brahmabhedena taddharmokterityarthaḥ /
evamavasthopanyāsasya vivekārthatvānna jīvaliṅgatvaṃ, 'etadamṛtamabhayametabrahma'iti liṅgopetaśrutivirodhāditi mantavyam /
nanu jīvatvabrahmatvaviruddhadharmavatoḥ kathamabhedaḥ, tatrāha- tadeveti /
anvayavyatirekābhyāṃ jīvatvasyāvidyākalpitatvādavirodha iti matvā dṛṣṭāntenānvayamāha- yāvaditi /
vyatirekamāha- yadeti /
avidyāyāṃ satyāṃ jīvatvaṃ, vākyotthaprabhodhāttannivṛttau tannivṛttirityāvidyakaṃ tadityarthaḥ /
saṃsāritvasya kalpitatve siddhaṃ nigamayati- tadeva cāsyeti /
'samutthāya svena rūpeṇābhiniṣpadyate'iti śrutiṃ vyākhyātumākṣipati- kathaṃ punarityādinā /
kūṭasthanityasya svarūpamityanvayaḥ /
manaḥsaṅgino hi kriyayā malanāśādabhivyaktirna tu kūṭasthasyāsaṅgina ityāha- suvarṇeti /
dravyāntaraṃ pārthivo malaḥ /
abhibhūtetyasya vyākhyānamanabhivyakteti /
asādhāraṇo bhāsvaratvādiḥ /
abhibhāvakaḥ saurālokaḥ /
jīvasvarūpasyābhibhave bādhakamāha- dṛṣṭeti /
'vijñānaghana eva'iti śrutyā cinmātrastāvadātmā /
taccaitanyaṃ cakṣurādijanyavṛttivyaktaṃ dṛṣṭyādipadavācyaṃ sat vyavahārāṅgaṃ jīvasya svarūpaṃ bhavatīti tasyābhibhūtatve dṛṣṭo vyavahāro virudhyeta /
hetvabhāvādvyavahāro na syādityartha /
ajñasyāpi svarūpaṃ vṛttiṣu vyaktamityaṅgīkāryaṃ, vyavahāradarśanādityāha- tacceti /
anyathetyuktaṃ sphuṭayati- taccediti /
svarūpaṃ cejjñānina eva vyañjyeta jñānātpūrvaṃ vyavahārocchittirityarthaḥ /
ataḥ sadaiva vyaktasvarūpatvādityarthaḥ /
sadā vṛttiṣu vyaktasya vastuto 'saṅgasyātmana āvidyakadehādyavivekarūpasya malasaṅgasya sattvāttadvivekāpekṣayā samutthānādiśrutirityuttaramāha- atreti /
vedanā harṣaśokādiḥ /
aviviktamiveti tādātmyasya saṅgasya kalpitatvamuktam /
tatra kalpitasaṅge dṛṣṭāntaḥ- yatheti /
śrutikṛtamiti /
tvaṃpadārthaśrutyā 'yo 'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu'ityādyayā siddhamityarthaḥ /
prāṇādibhinnaśuddhatvaṃpadārthajñānasya vākyārthasākṣātkāraḥ phalamityāha- kevaleti /
saśarīratvasya satyatvātsamutthānamutkrāntiriti vyākhyeyaṃ na viveka ityāśaṅkyāha- tathā viveketi /
uktaśrutyanusāreṇetyarthaḥ /
śarīreṣvaśarīramavasthitamiti śruteravivekamātrakalpitaṃ saśarīratvam /
ato viveka eva samutthānamityarthaḥ /
nanu svakarmārjite śarīre bhogasyāparihāryatvātkathaṃ jīvata eva svarūpāvirbhāva ityata āha- śarīrastho 'pīti /
aśarīratvavaccharīrasthasyāpi bandhābhāvasmṛterjīvato muktiryuktetyarthaḥ /
aviruddhe śrutyarthe sūtraśeṣo yukta ityāha- tasmāditi /
anyādṛśau satyāvityarthaḥ /
jñānājñānakṛtāvāvirbhāvatirobhāvāviti sthite bhedo 'pyaṃśāṃśitvakṛto nirasta ityāha- evamiti /
aṃśādiśūnyatvamasaṅgatvam /
ātmā dravyatvavyāpyajātiśūnyaḥ vibhutvāt, vyomavadityātmaikyasiddherbhedo mithyetyarthaḥ /
prajāpativākyācca bhedo mithyetyākāṅkṣāpūrvakamāha-- kutaścetyādinā /
etadbhedasya satyatvameva nāstīti kuta ityanvayaḥ chāyāyāṃ brahmadṛṣṭiparamidaṃ vākyaṃ nābhedaparamityata āha- nāpīti /
yasya jñānātkṛtakṛtyatā sarvakāmaprāptistamātmānamanvicchāva iti pravṛttayorindravirocanayoryadyanātmacchāyāṃ prajāpatirbrūyāttadā mṛṣāvādi syādityarthaḥ /
prathamavat dvitīyādiparyāye vyāvṛttāsvavasthāsu unusyūtātmā brahmatvenokta ityāha- tatheti /
avasthābhede 'payanusyūtau yuktimāha- kiñceti /
suṣuptau jñāturvyāvṛttimāśaṅkyāha- tathā tṛtīya iti /
saṣuptau nirvikalpajñānarūpa ātmāstīyatra bṛhadāraṇyakaśrutimāha- nahīti /
buddheḥ sākṣiṇo nāśo nāsti, nāśakābhāvādityarthaḥ /
etamavasthābhirasaṅgatvenokta ātmaiva turīye 'pi brahmatvenokta ityāha- tatheti /
śruterekadeśivyākhyāṃ dūṣayati- kecittviti /
jīvaparayorbhadāditi bhāvaḥ /
śrutibādhānmaivamityāha- teṣāmiti /
saṃnihito jīva eva sarvanāmārtha ityarthaḥ /
uktasya punaruktau bhūya iti yujyate /
tava tu upakrāntaparamātmanaścaturtha evoktestadbāda ityāha- bhūya iti /
lokasiddhajīvānuvādena brahmatvaṃ bodhyata iti svamatamupasaṃharati- tasmāditi /
vyākhyānāntarasaṃbhavādityarthaḥ /
vilayanaṃ śodhanam /
vidyayā mahāvākyeneti yāvat /
ye tu saṃsāraṃ satyamicchanti teṣāmidaṃ śārīrakamevottaramityāha- apare tvityādinā /
śārīrakasyārthaṃ saṃkṣepaṇopadiśati- eka eveti /
avidyāmāyayorbhedaṃ nirasituṃ sāmānādhikaraṇyaṃ, āvaraṇavikṣepaśaktirūpaśabdapravṛttinimittabhedāt sahaprayogaḥ /
brahmaivāvidyayā saṃsarati na tato 'nyo jīva iti śārīrakārtha ityarthaḥ /
tarhi sūtrakāraḥ kimiti bhedaṃ brūte, tatrāha- yasttviti /
paramātmano 'saṃsāritvasidyarthaṃ jīvādbhedaṃ draḍhayati /
tasyāsaṃsāritvaniścayābhāve tadabhedoktāvapi jīvasya saṃsāritvānapāyādityarthaḥ /
adhiṣṭhānasya kalpitādbhede 'pi kalpitasyādhiṣṭhānānna pṛthaksattvamityāha- jīvasya tviti /
kalpitabhedānuvādasya phalamāha- evaṃ hīti /
sūtreṣvabhedo nokta iti bhrāntiṃ nirasyati- pratipādyamiti /
ātmeti tūpagacchantītyādisūtrāṇyādipadārthaḥ /
nanvadvaitasya śāstrārthatve dvaitāpekṣavidhivirodhaḥ tatrāha- varṇitaśceti /
advaitamajānataḥ kalpitadvaitāśrayā vidhayo na viduṣa iti sarvamupapannamityarthaḥ //19//
END BsRp_1,3.5.19
START BsRp_1,3.5.20
anyārthaś ca parāmarśaḥ
evaṃ prajāpativākye jīvānuvādena brahmaṇa evāpahatapāpmatvādyukterjīve tadasaṃbhavānna jīvo dahara ityuktam /
tarhi jīvaparāmarśasya kā gatirityata āha- anyārthaśceti /
sūtraṃ vyācaṣṭe- athetyādinā /
prakṛte dahare viśeṣo guṇastadupadeśo 'pi netyarthaḥ /
tatra daharavākyaśeṣarūpaṃ saṃprasādavākyamāśaṅkāpūrvakaṃ daharabrahmaparatvena vyācaṣṭe- kathamityādinā //20//
END BsRp_1,3.5.20
START BsRp_1,3.5.21
alpaśruter iti cet tad uktam
upāsyatvādalpatvamuktamiti vyākhyāya śrutyā nirastamityarthāntaramāha- śrutyaiva cedamiti /
evaṃ daharavākyaṃ prajāpativākyaṃ ca saguṇe nirguṇe ca samanvitamiti siddham //21//
END BsRp_1,3.5.21
START BsRp_1,3.6.22
anukṛtes tasya ca
anukṛtestasya ca /
muṇḍakavākyamudāharati- na tatreti /
tasmin brahmaṇi viṣaye na bhāti, taṃ na bhāsayatīti yāvat /
yadā candrabhāskarādirna bhāsayati tadā alpadīpteragneḥ kā kathetyāha- kuta iti /
kiñca sarvasya sūryādestadbhāsyatvānna tadbhāsakatvamityāha- tameveti /
anugamanavadanumānaṃ svagatamiti śaṅkāṃ nirasyati- tasyeti /
tatreti saptamyāḥ sati viṣaye ca sādhāraṇyātsaṃśayamāha- tatreti /
pūrvatrātmaśrutyādibalādākāśaśabdasya rūḍhityāgādīśvare vṛttirāśritā /
tathehāpi satisaptamībalādvartamānārthatyāgena yasminsati sūryādayo na bhāsyanti sa tejoviśeṣa upāsya iti bhaviṣyadarthe vṛttirāśrayaṇīyā /
adhunā bhāsamāne sūryādau na bhātīti virodhāditi dṛṣṭāntena pūrvapakṣayati- tejodhāturiti /
tejodhānaṃ, nirguṇasvayañjyotirātmajñānamityubhayatra phalam /
tejodhātutve liṅgamāha- tejodhātūnāmiti /
yattejaso 'bhibhāvakaṃ tatteja iti vyāptimāha- tejaḥsvabhāvakamiti /
yasminsati yanna bhāti tadanu tadbhātīti viruddhamityata āha- anubhānamiti /
tato nikṛṣṭabhānaṃ vivakṣitamiti bhāvaḥ /
mukhyasaṃbhave vivakṣānupapatteḥ mukhyānubhānaliṅgātsarvabhāsakaḥ paramātmā svaprakāśako 'tra grāhya iti siddhāntamāha- prājña iti /
prājñatvaṃ svaprakāśakatvaṃ bhāsakatvārthamuktam /
tatra śrutimāha- bhārūpa iti /
mānābhāvācca tejodhāturnā grāhya ityāha- na tviti /
kiñca sūryādayastejontarabhānamanu na bhānti, tejastvāt, pradīpavadityāha- samatvācceti /
yo 'yamanukaroti sa tajjātīya iti niyamo nāstītyāha- nāyamekānta iti /
paunaruktyamāśaṅkyoktānuvādapūrvakaṃ sūtroktaṃ hetvantaraṃ vyācaṣṭe- anukṛteriti /
'tameva bhāntam'ityevakāroktaṃ tadbhānaṃ vinā sarvasya pṛthagbhānābhāvarūpamanubhānamanukṛterityanenoktam- tasya ceti /
sarvabhāsakatvamuktamityapaunaruktyamityarthaḥ /
ātmanaḥ sūryādibhāsakatvaṃ śrutyantaraprasiddhamaviruddhaṃ cetyāha- taddevā iti /
sarvaśabdaḥ prakṛtasūryādivācakatvena vyākhyātaḥ /
saṃprati tasyāsaṃkucadvṛttitāṃ matvārthāntaramāha- athaveti /
tatreti sarvanāmaśrutyā prakṛtaṃ brahma grāhyamityāha- na tatra sūrya iti /
kiñca spaṣṭabrahmaparapūrvamantrākāṅkṣāpūrakatvādayaṃ mantro brahmapara ityāha- anantaraṃ ceti /
hiraṇmaye jyotirmaye annamayādyapekṣayā pare kośe ānandamayākhye pucchaśabditaṃ brahma virajaṃ āgantukamalaśūnyaṃ, niṣkalaṃ niravayavaṃ, śubhraṃ naisargikamalaśūnyaṃ, sūryādisākṣibhūtaṃ brahmavitprasiddhamityarthaḥ /
satisaptamīpakṣamanuvadati- yadapīti /
sūryādyabhibhāvakatejodhātau prāmāṇike tasyeha grahaṇaśaṅkā syāt, na tatra pramāṇamastītyāha- tatreti /
siddhānte tatreti vākyārthaḥ kathamityāśaṅkyāha- brahmaṇyapīti /
satisaptamīpakṣe na bhātīti śrutaṃ vartamānatvaṃ tyaktvā tasminsati na bhāsyantītyaśrutabhaviṣyattvaṃ kalpanīyaṃ pratyakṣavirodhanirāsāya /
viṣayasaptamīpakṣe tu na bhāsayatītyaśrutaṇijadhyāhāramātraṃ kalpyaṃ na śrutatyāga iti lāghavaṃ, ato brahmaṇi viṣaye sūryāderbhāsakatvaniṣedhena brahmabhāsyatvamucyata ityarthaḥ /
yenānyābhāsyatvena hetunā sūryādayastasminbrahmaṇi viṣaye bhāsakāḥ syustathā tu brahmānyena nopalabhyate svaprakāśatvāditi yojanā /
uktameva śrutyantareṇa draḍhayati- brahmeti /
svaprakāśatve 'nyābhāsyatve ca śrutidvayam /
grahaṇāyogyatvādagrāhya ityarthaḥ //22//
END BsRp_1,3.6.22
START BsRp_1,3.6.23
api ca smaryate
ṇijadhyāhārapakṣe smṛtibalamapyastītyāha- apiceti /
sūtraṃ vyācaṣṭe- apiceti /
abhāsyatve sarvabhāsakatve ca ślokadvayaṃ draṣṭavyam /
tasmādanubhānamantro brahmaṇi samanvita iti siddham //23//
END BsRp_1,3.6.23
START BsRp_1,3.7.24
śabdād eva pramitaḥ
śabdādeva pramitaḥ /
kāṭhakavākyaṃ paṭhati- aṅguṣṭheti /
puruṣaḥ pūrṇo 'pyātmani dehamadhye aṅguṣṭhamātre hṛdaye tiṣṭhatītyaṅguṣṭhamātra ityucyate, tasyaiva paramātmatvavādivākyāntaramāha- tatheti /
adhūmakamiti paṭhanīyam /
yo 'ṅguṣṭhamātro jīvaḥ sa vastuto nirdhūmajyotirvannirmalaprakāśarūpa iti tamarthaṃ saṃśodhya tasya brahmatvamāha- īśāna iti /
tasyādvitīyatvamāha -sa eveti /
kālatraye 'pi sa evāsti nānyatkiñcit /
yannaciketasā pṛṣṭaṃ brahma tadetadevetyarthaḥ /
parimāṇeśānaśabdābhyāṃ saṃśayamāha- tatreti /
yathānubhānādiliṅgāt ṇijadhyāhareṇa sūryādyagocaro brahmetyuktaṃ tathā prathamaśrutaparimāṇaliṅgājjīvapratītāvīśāno 'smīti dhyāyediti vidhyadhyāhareṇa dhyānaparaṃ vākyamiti pūrvapakṣayati- tatra parimāṇeti /
pūrvapakṣe brahmadṛṣṭyā jīvopāstiḥ, siddhānte tu pratyagbrahmaikyajñānaṃ phalamiti mantavyam /
āyāmo daidhyaṃ, vistāro mahattvamiti bhedaḥ /
kayāciditi /
aṅguṣṭhamātrahṛdayasya vijñānaśabditabudyabhedādhyāsakalpanayetyarthaḥ /
smṛtisaṃvādādapyaṅguṣṭhamātro jīvaityāha- smṛteśceti /
atha maraṇānantaraṃ yamapāśaurbaddhaṃ karmavaśaṃ prāptamityarthaḥ /
tatrāpīśvaraḥ kiṃ na syādityata āha-- nahīti /
'prabhavati saṃyamane mamāpi viṣṇuḥ'iti yamasyeśvaraniyamyatvasmaraṇāditi bhāvaḥ /
bhūtabhavyasvetyupapadādbādhakābhāvācca īśāna itīśatvaśabdānniraṅkuśamīśitā bhātīti śrutyā liṅgaṃ bādhyāmiti siddhāntayati- paramātmaiveti /
prakaraṇācca brahmaparamidaṃ vākyamityāha- etaditi /
śabdo vākyaṃ liṅgāddurbalamityāśaṅkyāha- śabdāditi //24//
END BsRp_1,3.7.24
START BsRp_1,3.7.25
hṛdyapekṣayā tu manuṣyādhikāratvāt
karaḥ sakaniṣṭho 'ratriḥ /
mukhyāṅguṣṭhamātro jīvo gṛhyatāṃ kiṃ gauṇagrahaṇenetyata āha- na cānya iti /
sati saṃbhave mukhyagraho nyāyyaḥ /
atra tu śrutivirodhādasaṃbhava iti gauṇagraha ityartha /
manuṣyāneveti /
traivarṇikānevetyarthaḥ /
śaktatvādityanena paścādīnāṃ devānāmṛṣīṇāṃ cādhikāro vāritaḥ /
tatra paśvādīnāṃ śāstrārthajñānādisāmagryabhāvātkarmaṇyaśaktiḥ /
indrādeḥ svadevatāke karmaṇi svoddeśena dravyatyāgāyogādaśaktiḥ /
ṛṣīṇāmārṣeyavaraṇe ṛṣyantarābhāvādaśaktiḥ /
arthitvādityanena niṣkāmānāṃ mumukṣūṇāṃ sthāvarāṇāṃ cādhikāro vāritaḥ /
tatra mumukṣūṇāṃ śudyarthitve nityādiṣvadhikāro na kāmyeṣu /
śuddhacittānāṃ mokṣārthitve śravaṇādiṣu vyañjakeṣvadhikāro na karmasviti mantavyam /
śūdrasyādhikāraṃ nirasyati- aparyudastatvāditi /
śūdro 'yajñe 'vanakḷptaḥ'iti paryudāsāt, upanayīta tamadhyāpayīta iti śāstrācca na śūdrasya vaidike karmaṇyadhikāraḥ /
tasyaikajātitvasmṛterūpanayanaprayuktadvijātitvābhāvena vedādhyayanābhāvāt /
atrāpekṣito nyāyaḥ ṣaṣṭhādhyāye varṇita ityāha- varṇitamiti /
'svargakāmo yajeta'ityādiśāstrasyāviśeṣaṇa sarvānphalārthinaḥ prati pravṛttatvāt, prāṇimātrasya sukhārthitvācca phalārthe karmaṇi paśvādīnāmapyadhikāra ityāśaṅkyoktarityāteṣāṃ śaktatvādyabhāvātsvargakāmapadaṃ manuṣyaparatayā saṃkocya manuṣyādhikāratve sthāpite caturvarṇyādhikāritvamāśaṅkya 'vasante brāhmaṇo 'gnīnādadhīta grīṣme rājanyaḥ śaradi vaiśyaḥ'iti trayāṇāmevāgnisaṃbandhaścavaṇātteṣāmevādhikāra iti varṇitamityarthaḥ /
astu, prastute kimāyātaṃ, tatrāha- manuṣyāṇāṃ ceti /
prāyeṇa saptavitastiparimito manuṣyadehaityarthaḥ /
evamaṅguṣṭhaśabdo hṛtparimāṇavācakastatrasthaṃ brahma lakṣayatītyuktam /
saṃprati tacchabdenāṅguṣṭhamātraṃ jīvamanūdyāyamīśāna iti brahmābhedo bodhya iti vaktumanuvadati- yadapīti /
pratipādyābhedavirodhādanuvādyāṅguṣṭhamātratvaṃ bādhyaṃ, tātparyārthasya balavattvādityāha- tadīti /
kvacit 'asthūlam'ityādau /
kvacit 'tattvamasi'ityādau /
[nanu paramātmano 'ṅguṣṭhaparimāṇatvaṃ na saṃbhavatīti sūtrakāreṇa hṛdayāpekṣamaṅguṣṭhamātratvamuktaṃ,
dvividhetyādibhāṣyāttu jīvamuddiśya brahmatvabodhanamiti pratīyata iti sūtrārthāsparśitvādbhāṣyamanupapannamiti cet, na, bhāṣyatātparyānabhijñānāt /
kaṭhavallīvākyasyāvāntaratātparyamekaṃ mahātātparyaṃ caikam /
tatrāvāntaratātparyamupāsye brahmaṇi, mahātātparyaṃ ca jñeye brahmaṇi /
ata eva bhāṣyakārairvākyadvayopanyāsaḥkṛtaḥ /
ata evopāsanāphalaṃ kaṭhavallyāmeva-'śataṃ caikā ca hṛdayasya nāḍyaḥ'ityādinā bodhitam /
ata eva caturthādhyāye dvitīyacaraṇe 'tadokaḥ'iti sūtre hārdavidyāṃ prakṛtya samāmananti iti bhāṣyakāraiḥ prathamavākyasya upāsye brahmaṇi tātparyamiti prakaṭīkṛtam /
itthaṃ cātratyabhāṣyaṃ mahātātparyābhiprāyakamiti draṣṭavyam /
rāmānujabhāṣyakṛtā tu pūrvapakṣo 'smadbhāṣyatātparyājñānenaiva kṛta ityavadheyam /
ekatvārthe vākyaśeṣamanukūlayati- etamiti /
śrutiryamo vā draṣṭavyaḥ /
taṃ jīvaṃ pravṛhetpṛthakkuryāt, dhairyeṇa balavadindriyanigrahādinā, taṃ viviktamātmānaṃ śuklaṃ svaprakāśamamṛtaṃ kūṭasthaṃ brahma jānīyādityarthaḥ /
tasmātkaṭhavākyaṃ pratyagbrahmaṇi jñeye samanvitamiti siddham //25//
END BsRp_1,3.7.25
START BsRp_1,3.8.26
tadupary api bādarāyaṇaḥ saṃbhavāt
śāstrasya manuṣyādhikāratve devādīnāṃ brahmavidyāyamāpyanadhikāraḥ syādityāśaṅkyāha- taduparyapi bādarāyaṇaḥ saṃbhavāt /
nanu samanvayādhyāye 'dhikāracintā na saṃgatetyata āha- uṅguṣṭheti /
smṛtasyopekṣānarhatvaṃ prasaṅgaḥ /
atra manuṣyādhikāratvoktyā smṛtānāṃ devādināṃ vedāntaśravaṇādāvadhikāro 'sti na veti saṃdehe bhogāsaktānāṃ vairāgyādyasaṃbhavānneti prāpte siddhāntamāha- bāḍhamiti /
evamadhikāravicārātmakādhikaraṇadvayasya prasaṅgikī saṃgatiḥ /
atra pūrvapakṣe devādināṃ jñānānadhikārāddevatvaprāptidvārā kramamuktiphalāsu daharādyupāsanāsu kramamuktyarthināṃ manuṣyāṇāmapravṛttiḥ phalaṃ, siddhānte tu pravṛttiḥ /
upāsanābhirdevatvaṃ prāptānāṃ śravaṇādinā jñānānmuktisaṃbhavāditi saphalo 'yaṃ vicāraḥ nanu bhogāsaktānāṃ teṣāṃ mokṣārthitvābhāvānnādhikāra ityata āha- arthitvaṃ tāvaditi /
vikāratvenānṛtaviṣayasukhasya kṣayāsūyādidoṣaddaṣṭyā niratiśayasukhamokṣārthitvaṃ sattvaprakṛtīnāṃ devānāṃ saṃbhavatītyarthaḥ /
nanvindrāya svāhetyādau caturthyantaśabdātiriktā vigrahavatī devatā nāsti, śabdasya cāsāmarthyānnādhikāra ityata āha-- tatheti /
arthitvavadityarthaḥ /
aparyudastatvamāha- nacateṣāmiti /
'śūdro yajñe 'navalkṛptaḥ'itivaddevādīnāṃ vidyādhikāraniṣedho nāstītyarthaḥ /
nanu vigrahavattvena dṛṣṭasāmarthye satyapyupanayanābhāvācchāstrīyaṃ sāmarthyaṃ nāstītyata āha -na ceti /
janmāntarādhyayanabalātsvayameva pratibhātāḥ smṛtā vedā yeṣāṃ te tathā tadbhāvādityarthaḥ /
bālādiṣu praviṣṭapiśācādīnāṃ vedodghoṣadarśanāddevayonīnāṃ janmāntarasmaraṇamastīti smṛtavedāntānāmarthavicāro yukta ityarthaḥ /
devānāmṛṣīṇāṃ ca vidyādhikāre kāraṇamarthitvādikamuktvā śrautaṃ gurukulavāsādiliṅgamāha- apiceti /
nanu brahmavidyā devādīnnādhikaroti, vedārthatvāt, agnihotravadityata āha- yadapīti /
devānāṃ karmasu nādhikāraḥ,
devatāntarāṇāmuddeśyānāmabhāvāditi prathamasūtrārthaḥ /
ṛṣīṇāmanadhikāraḥ, ṛṣyantarābhāvādṛṣiyukte karmaṇyaśakteriti dvitīyasūtrārthaḥ /
asāmarthyamupādhiriti pariharati- na taditi /
asāmarthyarūpaṃ kāraṇamityarthaḥ /
na hyasti yenāsāmarthyaṃ syāditi śeṣaḥ /
'tadyo yo devānāṃ pratyabudhyata sa eva tadabhavattatharṣīṇām'itivākyabādho 'pyanumānasya draṣṭavyaḥ /
nanu devādīnpratyaṅkuṣṭhamātraśrutiḥ kathaṃ,
teṣāṃ mahādehatvena hṛdayasyāsmadaṅguṣṭhamātratvābhāvāt /
ataḥ śrutiṣu teṣāṃ nādhikāra ityata āha- devādyadhikāre 'pīti //26//
END BsRp_1,3.8.26
START BsRp_1,3.8.27
virodhaḥ karmaṇīti cen nānekapratipatter darśanāt
nanu mantrādīnāṃ pratīyamānavigrahavattve tātparyaṃ kalpayitvā devādīnāmadhikāra uktaḥ, sa cāyuktaḥ, anyaparāṇāṃ teṣāṃ pratyakṣādivirodhena svārthe tātparyakalpanānupapatterityākṣipya sūtracatuṣṭayena pariharati- virodhaḥkarmaṇītyādinā /
varṇyeta, tarhīti śeṣaḥ /
svarūpaṃ vigrahaḥ /
abhyupagame pratyakṣeṇa devatā dṛśyeta, naca dṛśyate, ato yogyānupalabdhyā devatāyā vigrahavatyā abhāvātsaṃpradānakārakābhāvena karmaniṣpattirna syādityāha- tadā ceti /
vigrahasyāṅgatvamupalabdhibādhitaṃ yuktyā ca na saṃbhavatītyāha -na ceti /
tasmādarthopahitaśabda eva devatā, tasyā acetanatvānna vidyādhikāra iti śaṅkārthaḥ /
pariharati- nāyamiti /
ekasyāpi devasya yogabalādanekadehaprāptiḥ śrutismṛtidarśanātsaṃbhavati /
ato na karmaṇi virodha iti vyācaṣṭe- kasmādityādinā /
vaiśvadevaśastre śasyamānadevāḥ katīti śākalyena pṛṣṭo yājñavalkyo nividā 'trayaśca'ityādirūpayottaraṃ dadau /
nivinnāma śasyamānadevasaṃkhyāvācakaḥ śabdaḥ /
ṣaḍadhikāni trīṇi śatāni trīṇi sahasrāṇīti saṃkhyoktau saṃkhyeyasvarūpapraśne, mahimāno vibhūtayaḥ sarve devā eṣāṃ trayastriṃśaddevānāmato 'ṣṭau vasava ekādaśa rudrā dvādaśādityā indraḥ prajāpatiśceti trayastriṃśadevāste 'pi ṣaṇṇāmagnipṛthivīvāyvantarikṣādityadivāṃ mahimānaste 'pi ṣaṭsu deveṣvantarbhavanti /
ṣaṭ devāstriṣu lokeṣu trayaśca dvayorannaprāṇayordvai ca ekasminprāṇe hiraṇyagarbhe 'ntarbhavata iti darśitamityarthaḥ /
trayastriṃśato 'pi devānāmiti saṃbandhaḥ /
darśanaṃ śrautaṃ vyākhyāya smārtaṃ vyācaṣṭe- tathā smṛtiriti /
balaṃ yogasiddhim /
'aṇimā mahimā caiva laghimā prāptirīśitā /
prākāmyaṃ ca vaśitvaṃ ca yatrakāmāvasāyitā //
'ityaṣṭaiśvaryāṇi /
kṣaṇena aṇurmahān laghurguruśca bhavati yogī /
aṅgulyā candrasparśaḥ prāptiḥ /
īśitā sṛṣṭiśaktiḥ /
prākāmyaṃ icchānābhighātaḥ /
vaśitvaṃ niyamanaśaktiḥ /
saṃkalpamātrādiṣṭalābho yatrakāmāvasāyiteti bhedaḥ /
ajānasiddhānāṃ janmanā siddhānāmityarthaḥ /
phalitamāha- aneketi /
anekeṣu karmasvekasya pratipattiraṅgabhāvaḥ /
tasya loke darśanāditi vaktuṃ vyatirekamāha- kvacideka iti /
prakṛtopayuktamanvayadṛṣṭāntamāha- kvacicceti //27//
END BsRp_1,3.8.27
START BsRp_1,3.8.28
śabda iti cen nātaḥ prabhavāt pratyakṣānumānābhyām
karmaṇyavirodhamaṅgīkṛtya śabdaprāmāṇyavirodhamāśaṅkya pariharati /
śabda iti cediti /
mā prasañji prasakto mā bhūnnāmetyarthaḥ /
autpattikasūtre śabdārthayoranādyoḥ saṃbandhasyānāditvādvedasya svārthe mānāntarānapekṣatvena prāmāṇyamuktam /
idānīmanityavigrahavyaktyabhyupagame tatsaṃbandhasyāpyanityatvānmānāntareṇa vyaktiṃ jñātvā śabdasya saṃketaḥ puṃsā kartavya iti mānāntarāpekṣatvātprāmāṇyasya virodhaḥ syādityāha- kathamityādinā /
kiṃ śabdānāmanityatayā saṃbandhasya kāryatvamāpadyate, utārthānāmanityatayā /
nādya ityāha- nāyamapīti /
karmaṇyavirodhavadityaperarthaḥ /
devādivyaktihetutvena prāgeva śabdānāṃ sattvānnānityatvamiti bhāvaḥ /
atra pūrvāparavirodhaṃ śaṅkate- nanviti /
śabdasya nimittatvena brahmasahakāritvādavirodha ityāśaṅkya dvitīyaṃ kalpamutthāpayati- apiceti /
anityatvaṃ sāditvam /
vyaktirūpārthānāmanityatayā śabdānāṃ saṃbandhasyānityatvaṃ durvāraṃ, tasmātpauruṣeyasaṃbandhasāpekṣatvātprāmāṇyavirodha ityarthaḥ /
naca vyaktināmanityatve 'pi ghaṭatvādijātisamavāyavacchabdasaṃbandho 'pi nityaḥ syāditi vācyaṃ, ubhayāśritasaṃbandhasyānyatarābhāve sthityayogena dṛṣṭāntāsidveriti bhāvaḥ /
yathā gotvādayo gavādiśabdavācyāstathā vasutvādyākṛtayo vasvādiśabdārthā na vyaktya iti pariharati- netyādinā /
śabdānāṃ tadarthānāṃ jātīnāṃ ca nityatvāttatsaṃbandho 'pi nitya iti pratipādayati- nahītyādinā /
vyaktināmānantyāditi /
naca gotvāvacchedena vyaktiṣu śaktiḥ sugraheti vācyaṃ,
sāmānyasyāpratyāsattitvena sarvavyaktyupasthityabhāvāt, gotvaṃ śakyatāvacchedakamiti grahāpekṣayā gotvaṃ śakyamiti lāghavāt, nirūḍhājahallakṣaṇayā vyakterlābhenānyalabhyatvābhāvācceti bhāvaḥ /
yadvā kevala vyaktiṣu śaktiratra nirasyate, anupapattijñānaṃ, vinaiva vyakteḥ śabdaśaktyāyattajātijñānaviṣayatvenobhayaśakterāvaśyakatvāt /
tathāca nityajātitādātmyena vyakteranāditvāttatsaṃbandho 'pyanādiḥ, satkāryavādāt /
ata eva vākyavṛttau tattvamasyādivākye bhāgalakṣaṇoktā yujyate, kevalasāmānyasya vācyatve 'khaṇḍārthasya vācyaikadeśatvābhāvāt /
'ataḥprabhavāt'iti sūtrasvārasyācca kevalavyaktiśaktinirāsa iti gamyate /
kevalavyaktivacanāḥ khalu ḍitthādiśabdā arthānantarabhāvinaḥ sāṃketikāḥ gavādiśabdāstu vyaktiprabhavahetutvena prāgevasandhīti na vyaktimātravacanāḥ sāṃketikāḥ kintu sthūlasūkṣmabhāvenānusyūtavyaktyavinābhūtasāmānyavacanā iti mantavyam /
na cendrādivyakterekatvena jātyabhāvādākāśaśabdavadindracandrādiśabdaḥ kevalavyaktivacanā iti sāṃpratam /
atītānāgatavyaktibhedena jātyupapatterityalaṃ prapañcena /
dṛṣṭāntamupasaṃhṛtya dārṣṭāntikamāha- vyaktiṣvityādinā ākṛtirjātiḥ /
nanu kā sā vyaktiḥ, yadanugatendratvādijātiḥ śabdārthaḥ syādityata āha- ākṛtiviśeṣastviti /
'vajrahastaḥpurandaraḥ'ityādibhya ityarthaḥ /
indrādiśabdānāṃ jātirindrādiṣu pravṛttinimittamityuktvā upādhinimittamāha- sthāneti /
vyaktipralaye 'pi sthānasya sthāyitvācchabdārthasaṃbandhanityatetyata āha- tataśceti /
uktaṃ pūrvāparavirodhaṃ pariharati- naceti /
śabdo nimittamityavirodhaṃ matvā sūtraśeṣamavatārayati- kathaṃ punariti /
smṛtyā svaprāmāṇyārthaṃ mūlaśrutiranumīyata ityanumānaṃ smṛtiḥ /
'ete asṛgramindavastiraḥ pavitramāśavaḥ /
viśvānyasyābhisaubhagā /
'ityetanmantrasthaiḥ padaiḥ smṛtvā brahmā devādīnasṛjat /
tatraita iti padaṃ sarvanāmatvāddevānāṃ smārakam /
asṛgrudhiraṃ tatpradhāne dehe ramanta iti asṛgrā manuṣyāḥ /
candrasthānāṃ pitṛṇāṃ induśabdaḥ smārakaḥ /
pavitraṃ somaṃ svāntastiraskurvatāṃ grahāṇāṃ tiraḥ pavitraśabdaḥ /
ṛco 'śruvatāṃ stotrāṇāṃ gītirūpāṇāmāśuśabdaḥ /
'ṛcyadhyūḍhaṃ sāma'iti śruteḥ /
stotrānantaraṃ prayogaṃ viśatāṃ śāstrāṇāṃ viśvaśabdaḥ /
sarvatra saubhāgyayuktānāmabhisaubhagaśabdaḥsmāraka iti chandogabrāhmaṇavākyārthaḥ /
sa prajāpatirmanasā vācaṃ trayīṃ mithunaṃ samabhavat manovāgrūpaṃ mithunaṃ saṃbhāvitavān /
manasā trayīprakāśitāṃ sṛṣṭimālocitavānityarthaḥ /
'raśmirityevādityamasṛjata'ityādiśrutirādiśabdārthaḥ /
saṃpradāyo guruśiṣyaparamparādhyayanam /
saṃsthā avasthāḥ /
yā prajāpatisṛṣṭiḥ sā śabdapūrvikā, sṛṣṭitvāt, pratyakṣaghaṭādivaditi pratyakṣānumānābhyāmityasyārtāntaramāha- apiceti /
ataḥ prabhavatvaprasaṅgācchabdasvarūpaṃ vaktumuktamākṣipati- kimātmakamiti /
varṇarūpaṃ tadatiriktasphoṭarūpaṃ veti kiṃśabdārthaḥ /
tatra varṇānāmanityatvātsphoṭasya cāsattvānna jagaddhetutvamityākṣepe dvitīyapakṣaṃ vaiyākaraṇo gṛhṇāti- sphoṭamiti /
sphuṭyate varṇairvyajyata iti sphoṭovarṇābhivyaṅgyor'thastasya vyañjako gavādiśabdo nityastamabhipretyedamucyata iti pūrveṇānvayaḥ /
sa evādyapakṣaṃ dūṣayati- varṇeti /
so 'yaṃ gakāra iti pratyabhijñayā varṇanityatvasiddhernānupapattirityata āha- utpanneti /
tāratvamandratvādiviruddhadharmavattvena tāro gakāro mandro gakāra iti pratīyamānagakārasya bhedānumānātpratyabhijñāgatvajātiviṣayetyarthaḥ /
nanu viruddhadharmajñānaṃ dhvanyupādhikaṃ bhrama ityata āha- naceti /
tathāca varṇānāmanityatvānna jagaddhetutvamiti bhāvaḥ kiñca teṣāmarthabodhakatvāyogātsphoṭo 'ṅgīkārya ityāha- naca varṇebhya ityādinā /
vyabhicārādekasmādvarṇādarthapratītyadarśanāt, varṇāntaravaiyarthyaprasaṅgāccetyarthaḥ /
tarhi varṇānāṃ samudāyo bodhaka ityāśaṅkya kṣaṇikānāṃ sa nāstītyāha- naceti /
varṇānāṃ svataḥ sāhityābhāve 'pi saṃskāralakṣaṇāpūrvadvārā sāhityamāgneyādiyāgānāmiveti śaṅkate- pūrveti /
kimayaṃ saṃskāro varṇairjanito 'pūrvākhyaḥ kaścit, uta varṇānubhavajanito bhāvanākhyaḥ /
nādyaḥ, mānābhāvāt /
kiñcāyamajñāto jñāto vārthadhīhetuḥ /
nādya ityāha- tanneti /
saṃskārasahitaḥ śabdo jñāta evārthadhīhetuḥ, saṃbandhagrahaṇamapekṣya bodhakatvāt, dhūmādivadityarthaḥ /
dvitīye kiṃ pratyakṣeṇa jñāta uta kāryaliṅgena /
nādya ityāha- naceti /
dvitīyaṃ śaṅkate- kāryeti /
kāryamarthadhīstasyāṃ jātāyāṃ saṃskārapratyayaḥ tasmiñjāte seti parasparāśrayeṇa dūṣayati- neti /
padārthasmaraṇasyāpi padajñānāntarabhāvitvāttena saṃskārasahitāntyavarṇātmakapadasya jñānaṃ na yuktamityakṣarārthaḥ /
apiśabdaḥ parasparāśrayadyotanārthaḥ /
etena bhāvānāsaṃskārapakṣo 'pi nirastaḥ /
tasya varṇasmṛtimātrahetutvenārthadhīhetutvāyogāt /
na cāntyavarṇasāhityādarthadhīhetutvaṃ, kevalasaṃskārasya tu varṇasmṛtihetutvamiti vācyaṃ, arthadhīpūrvakāle bhāvanāyā jñānābhāvenārthadhīhetutvāyogāt /
naca varṇasmaraṇenānumitā sā antyavarṇasahitārthadhīheturiti vācyaṃ, tatkāryasya kramikasya varṇasmaraṇasyāpyantyavarṇānubhavānantarabhāvitvena tenānumitabhāvanānāmantyavarṇasāhityābhāvāditi bhāvaḥ /
varṇānāmarthabodhakatvasaṃbhave phalamāha- tasmāditi /
sphoṭe 'pi kiṃ mānamityāśaṅkyaikaṃ padamiti pratyakṣapramāṇamityāha- sa ceti /
yathā ratnatattvaṃ bahubhiścākṣuṣapratyayaiḥ sphuṭaṃ bhāsate tathā gavādipadasphoṭo gakāradyekaikavarṇakṛtapratyayaiḥ sphoṭaviṣayairāhitāḥ saṃskārā bījaṃ yasmin citte tasmin antyavarṇakṛtapratyayena janitaḥ paripāko 'ntyaḥ saṃskāroyasmiṃstasminpratyayini citte ekaṃ gauritipadamiti pratyayaḥ pratyakṣastadviṣayatayā spaṣṭamavabhāsata ityarthaḥ /
anena varṇānvayavyatirekayoḥ sphoṭajñāne 'nyathāsiddhiḥ /
nacaikasmādvarṇātsamyak sphoṭābhivyaktiḥ, yena varṇāntaravaiyarthyaṃ kintu ratnavadbahupratyayasaṃskṛte citte samyaksphoṭābhivyaktirityuktaṃ bhavati /
nanvekapadamekaṃ vākyamiti pratyayaḥ padavākyasphoṭayorna pramāṇaṃ, tasya varṇasamūhālambanasmṛtitvādityāśaṅkya niṣedhati- na ceti /
sphoṭasya jagaddhetutvārthaṃ nityatvamāha- tasya ceti /
nanu tadevedaṃ padamiti pratyabhijñā bhramaḥ, udāttādibhedapratyayādityata āha- bhedeti /
ācāryasaṃpradāyoktipūrvakaṃ siddhāntayati- varṇā eveti /
varṇātiriktasphoṭātmakaśabdasyānubhavānārohādityarthaḥ /
sādṛśyadoṣādiyaṃ bhrāntiriti śaṅkate- sādṛśyāditi /
vapanānantaraṃ ta eveme keśā iti dhīrbhrāntiriti yuktaṃ, bhedadhīvirodhāt /
sa evāyaṃ varṇa iti dhīstu pramaiva, bādhakābhāvādityāha- neti /
gotvādipratyabhijñāvadvarṇeṣu pratyabhijñā gavādiviṣayeti śaṅkate- pratyabhijñānamiti /
vyaktibhede siddhe pratyabhijñāyā jātiviṣayatvaṃ syāt,
yattvayā pītaṃ jalaṃ tadeva mayā pītamityādau /
na tatheha vyaktibhedaḥ siddha iti pariharati- na /
vyaktīti /
na tvetaditi /
vyaktyanyatvajñānamityarthaḥ /
udāttatvādiviruddhadharmatvādvyaktibhedo 'numānasiddha ityanuvadati- nanviti /
bhedapratyayasya kumbhakūpākāśabhedapratyayavadaupādhikabhedaviṣayatvādanyathāsiddherananyathāsiddhavyaktyaikyapratyabhijñayā nirapekṣasvarūpālambanayā bādha ityuttaramāha- atreti /
tālvādideśaiḥ koṣṭhasthavāyusaṃyogavibhāgābhyāṃ vicitrābhyāṃ vyaṅgyatvādvarṇeṣu vaicitryadhīrityarthaḥ /
kalpanāgauravācca varṇeṣu svato bhedo nāstītyāha- apiceti /
anantā gakārādivyaktayastāsu pratyabhijñānārthaṃ gatvādijātayastāsu codāttatvādibhedasyaupādhikatvamiti kalpanādvaraṃ varṇavyaktibhedamātrasyaupādhikatvakalpanamiti vyaktyānantyasya jātīnāṃ ca kalpanamayuktamityarthaḥ /
nanu bhedasya bādhakābhāvānnaupādhikatvamityata āha- eṣa iti /
astu tarhi pratyayadvayaprāmāṇyāya bhedābhedayoḥ satyatvaṃ, tatrāha- kathaṃ hīti /
ubhayorekatvavirodhādbheda aupādhika evetyarthaḥ /
nanu vāyusaṃyogāderatīndriyatvānna tadgatavaicitryasyodāttatvādervarṇeṣu pratyakṣāropaḥ saṃbhavatītyaruciṃ vadiṣyansvamatamāha- athaveti /
dhvanidharmā udāttatvādayo dhvanyabhedādhyāsādvarṇeṣu bhāntītyarthaḥ /
praśnapūrvakaṃ dhvanisvarūpamāha- ka iti /
avatarati sa dhvaniriti śeṣaḥ /
varṇātiriktaḥ śabdo dhvanirityarthaḥ /
samīpaṃ gatasya puṃsastāratvamandatvādidharmānsvagatānvarṇeṣu sa evāropayatītyāha- pratyāsīdataśceti /
ādipadaṃ vivṛṇoti- taditi /
nanvavyaktavarṇa eva dhvanirnātirikta ityata āha- varṇānāmiti /
pratyuccāraṇaṃ varṇā anuvartante dhvanirvyāvartata iti bheda ityarthaḥ /
anyathā vācike jape varṇeṣvavyakteṣu dhvanibuddhiḥ syāt,
dundubhyādidhvanau śabdatvamātreṇa gṛhyamāṇe ayamavyakto varṇa iti dhīḥ syāditi mantavyam /
evaṃ dhvanyupādhikatve svamate guṇaṃ vadanvāyūpādhikatve pūrvoktāmaruciṃ darśayati-evañ cetyādinā /
astu ko doṣaḥ, tatrāha- saṃyogeti /
vāyusaṃyogāderaśrāvaṇatvādityarthaḥ /
tasmāt śrāvaṇadhvanirevodāttatvādyāropopādhiriti bhāvaḥ /
evaṃ viruddhadharmakadhvanīnāṃ bhede 'pi na teṣvanugatā varṇā bhidyanta ityuktam /
tadeva dṛṣṭāntena draḍhayati- apiceti /
yathā khaṇḍamuṇḍādiviruddhānekavyaktiṣvabhinnaṃ gotvaṃ tathā dhvaniṣu varṇā abhinnā evetyarthaḥ /
udāttādirdhvanistadbhedena hetunā varṇānāmapīti yojanā /
pratyabhijñāvirodhādityakṣarārthaḥ /
yadvā udāttatvādibhedaviśiṣṭatayā pratyabhijñāyamānatvādvarṇānāṃ bheda ityāśaṅkāṃ dṛṣṭāntena nirasyati- apiceti /
varṇānāṃ sthāyitvaṃ prasādhya teṣāmeva vācakatvaṃ vaktuṃ sphoṭaṃ vighaṭayati- varṇebhyaśceti /
kalpanāmasahamāna āśaṅkate- neti /
cakṣuṣā darpaṇayuktāyāṃ buddhau mukhavacchrotreṇa varṇayuktāyāṃ buddhau vinaiva hetvantaraṃ sphoṭaḥ pratyakṣa ityāha- jhaṭitīti /
yasyāṃ saṃvidi yor'tho bhāsate sā tatra pramāṇam /
ekapadamiti buddhau varṇā eva sphuranti nātiriktasphoṭa iti na sā sphoṭe pramāṇamityāha-- na /
asyā apītyādinā /
nanu gopadabuddheḥ sphoṭo viṣayo gakārādīnāṃ tu vyañjakatvādanuvṛttirityata āha-- yadi hīti /
vyaṅgyavahnibuddhau vyañjakadhūmānuvṛtteradarśanādityarthaḥ /
varṇasamūhālambanatvopapattairna sphoṭaḥ kalpanīyaḥ, padārthāntarakalpanāgauravādityāha- tasmāditi /
anekasyāpyaupādhikamekatvaṃ yuktamityāha- saṃbhavatīti /
nanu tatraikadeśādirūpādhirasti, prakṛte ka upādhirityata āha-- yā tviti /
ekārthe śaktamekaṃ padaṃ, pradhānārtha ekasmin tātparyavadekaṃ vākyamityekārthasaṃbandhādekatvopacāra ityarthaḥ /
na caikapadatve jñāte ekārthajñānaṃ, asmiñjñāte tadityanyonyāśraya iti vācyam, uttamavṛddhoktānām varṇānāṃ krameṇāntyavarṇaśravaṇānantaraṃ bālasyaikasmṛtyārūḍhānāṃ madhyamavṛddhasya pravṛttyādiliṅgānumitaikārthadhīhetutvaniścaye satyekapadavākyatvaniścayāt /
varṇasāmye 'pi padabhedadṛṣṭervarṇātiriktaṃ padaṃ sphoṭākhyamaṅgīkāryamiti śaṅkate- atrāheti /
karmabhedādvarṇeṣveva padabhedadṛṣṭiriti pariharati- atreti /
nanu nityavibhūnāṃ varṇānāṃ kathaṃ kramaḥ kathaṃ vā padatvajñānenārthadhīhetutvaṃ, tatrāha- vṛddheti /
vyutpattidaśāyāmuccāraṇakrameṇopalabdhikramamupalabhyamānavarṇeṣvāropyaite varṇā etatkramaitatsaṃkhyāvanta etadarthaśaktā iti gṛhītāḥ santaḥ śrotuḥ pravṛttikāle tathaiva smṛtyārūḍhāḥ svasvārthaṃ bodhayantītyarthaḥ /
sthāyivarṇavādamupasaṃharati- varṇeti /
dṛṣṭaṃ varṇānāmarthabodhakatvam, adṛṣṭaḥ sphoṭaḥ /
saṃprati varṇānāmasthiratvamaṅgīkṛtya prauḍhivādena sphoṭaṃ vighaṭayati- athāpīti /
sthirāṇi gatyādisāmānyāni kramaviśeṣavanti gṛhītasaṃgatikānyarthabodhakānīti kḷpteṣu sāmānyeṣu prakriyā saṃcārayitavyā na tvakḷptaḥ sphoṭaḥ kalpanīya ityarthaḥ /
varṇānāṃ sthāyitvavācakatvayoḥ siddhau phalitamāha- tataśceti //28//
END BsRp_1,3.8.28
START BsRp_1,3.8.29
ata eva ca nityatvam
pūrvatantravṛttānuvādapūrvakaṃ sūtraṃ vyācaṣṭe- karturityādinā /
pūrvatantrasiddhameva vedasya nityatvaṃ devādivyaktisṛṣṭau tadvācakaśabdasyāpi sṛṣṭerasiddhamityāśaṅkya nityākṛtivācakācchabdādvyaktijanmoktyā sāṃketikatvaṃ nirasya vedo 'vāntarapralayāvasthāyī jāgaddhetutvādīśvaravādityanumānena draḍhayatītyarthaḥ /
yajñena pūrvasukṛtena vāco vedasya lābhayogyatāṃ prāptāḥ santo yājñikāstāmṛṣiṣu sthitāṃ labdhavanta iti mantrārthaḥ /
anuvinnāmupalabdhām /
pūrvamavāntarakalpādau //29//
END BsRp_1,3.8.29
START BsRp_1,3.8.30
samānanāmarūpatvāccāvṛttāvapyavirodho darśanāt smṛteś ca
nanu mahāpralaye jāterapyasattvācchabdārthasaṃbandhānityatvamityāśaṅkyāha- samāneti /
sūtranirasyāṃ śaṅkāmāha- athāpīti /
vyaktisaṃtatyā jātīnāmavāntarapralaye sattvātsaṃbandhastiṣṭhati, vyavahārāvicchedājjñāyate ceti vedasyānapekṣatvena prāmāṇye na kaścidvirodhaḥ syāt /
nirlepalaye tu saṃbandhanāśāt punaḥ sṛṣṭau kenacitpuṃsā saṃketaḥ kartavya iti puruṣabuddhisāpekṣatvena vedasyāprāmāṇyaṃ, adhyāpakasyāśrayasya nāśādāśritasya tasyānityatvaṃ ca prāptamityarthaḥ /
mahāpralaye 'pi nirlepalayo 'siddhaḥ, satkāryavādāt /
tathāca saṃskārātmanā śabdārthatatsaṃbandhānāṃ satāmeva punaḥ sṛṣṭāvabhivyakternānityatvam /
abhivyaktānāṃ pūrvakalpīyanāmarūpasamānatvānna saṃketaḥ kenacitkāryaḥ /
viṣamasṛṣṭau hi saṃketāpekṣā na tulyasṛṣṭāviti pariharati- tatredamityādinā /
nanvādyasṛṣṭau saṃketaḥ kenacitkārya ityata āha- tadāpīti /
mahāsargapralayapravṛttāvapītyarthaḥ /
nanvastvanādisaṃsāre saṃbandhasyānāditvaṃ tathāpi mahāpralayavyavadhānādasmaraṇe kathaṃ vedārthavyavahāraḥ, tatrāha- anādau ceti /
na kaścidvirodhaḥ, śabdārthasaṃbandhasmaraṇāderiti śeṣaḥ /
svāpaprabodhayorlayasargāsiddhimāśaṅkya śrutimāha- svāpeti /
atha tadā suṣuptau prāṇe paramātmani jīva ekībhavati enaṃ prāṇaṃ sa jīvaḥ tadaitīti śeṣaḥ /
etasmātprātmanaḥ /
āyatanaṃ golakam /
ānantarye pañcamī ityādyā draṣṭavyā /
svapnavatkalpitasyājñātasattvābhāvāt darśanaṃ sṛṣṭiḥ adarśanaṃ laya iti dṛṣṭisṛṣṭipakṣaḥ śrutyabhipreta iti bhāvaḥ /
dṛṣṭāntavaiṣamyamāśaṅkya pariharati- syādityādinā /
aviruddhamanusandhānādikamiti śeṣaḥ /
hiraṇyagarbhādayaḥ pūrvakalpānusaṃdhānaśūnyaḥ /
saṃsāritvāt, asmādādivādityāśaṅkyāha- yadyapīti /
iti yadyapi tathāpi na prākṛtavaditi yojanā /
jñānādernikarṣavadutkarṣo 'pyaṅgīkāryaḥ, bādhābhāvāditi nyāyānugṛhītaśrutyādibhiḥ sāmānyato dṛṣṭānumānaṃ bādhyamityāha- yathā hītyādinā /
nanu tathāpi pūrvakalpeśvarāṇāṃ muktatvādasminkalpe ko 'nusaṃdhātetyata āha- tataśceti /
jñānādyutkarṣādityarthaḥ /
muktebhyo 'nye 'nusaṃdhātāra iti bhāvaḥ /
parameśvarānugṛhītānāṃ jñānātiśaye pūrvoktaśrutismṛtivādānāha- tathā ceti /
pūrvaṃ kalpādau sṛjati tasmai brahmaṇe prahiṇoti gamayati tasya buddhau vedānāvirbhāvayati yastaṃ devaṃ svātmākāraṃ mahāvākyotthabuddhau prakāśamānaṃ śaraṇaṃ paramamabhayasthānaṃ niḥśreyasarūpamahaṃ prapadya ityarthaḥ /
na kevalamekasyaiva jñānātiśayaḥ kintu bahūnāṃ śākhādraṣṭṛṇāmiti viśvāsārthamāha- smarantīti /
ṛgvedo daśamaṇḍalāvayavāstatra bhavā ṛco dāśatamyaḥ /
vedāntare 'pi kāṇḍasūktamantrāṇāṃ draṣṭāro baudhāyanādibhiḥ smṛtā ityāha- pratīti /
kiñca mantrāṇāmṛṣyādijñānāvaśyakatvajñāpikā śrutirmantradṛgṛṣīṇāṃ jñānātiśayaṃ darśayatītyāha- śrutirapīti /
ārṣeya ṛṣiyogaḥ, chando gāyatryādi, daivatamagnyādi, brāhmaṇaṃ viniyogaḥ, etānyaviditāni yasminmantre tenetyarthaḥ /
sthāṇuṃ sthāvaraṃ, gartaṃ narakam /
tathāca jñānādhikaiḥ kalpāntaritaṃ vedaṃ smṛtvā vyavahārasya pravartitatvādvedasyānāditvamanapekṣatvaṃ cāvirūddhamiti bhāvaḥ /
adhunā samānanāmarūpatvaṃ prapañcayati- prāṇināṃ ceti /
tataḥ kiṃ, tatrāha-dṛṣṭeti /
aihikāmuṣmikaviṣayasukharāgakṛtarmasya phalaṃ paśvādikaṃ dṛṣṭapaśvādisadṛśyamiti yuktaṃ, visadṛśe kāmābhāvena hetvabhāvāt /
tathā dṛṣṭaduḥkhadveṣakṛtādharmaphalaṃ dṛṣṭasadṛśaduḥkhameva na sukhaṃ, kṛtahānyādidoṣāpatterityarthaḥ /
tarkiter'the mānamāha- smṛtiśceti /
uttarasṛṣṭiḥ pūrvasṛṣṭisajātīyā, karmaphalatvāt, pūrvasṛṣṭivadityanumānaṃ caśabdārthaḥ /
teṣāṃ prāṇināṃ madhye tānyeva tajjātīyānyeva /
tāni darśayan tatprāptau hetumāha- hiṃsreti /
karmaṇi vihitaniṣiddhatvākāreṇāpūrvaṃ, kriyātvena saṃskāraṃ ca janayanti /
tatrāpūrvātphalaṃ bhuṅkte, saṃskārabhāvitatvātpunastajjātīyāni karotītyarthaḥ /
saṃskāre liṅgamāha- tasmāditi /
saṃskāravaśādeva puṇyaṃ pāpaṃ vā rocate /
ato 'bhiruciliṅgātpuṇyāpuṇyasaṃskāro 'numeyaḥ /
sa eva svabhāvaḥ prakṛtirvāsaneti ca gīyate /
evaṃ karmaṇāṃ sṛṣṭisādṛśyamuktvā svopādāne līnakāryasaṃskārarūpaśaktibalādapi sādṛśyamāha- pralīyamānamiti /
itarathā niḥsaṃskārapralaye jagadvaicitryasyākasmikatvaṃ syādityarthaḥ /
nanu jagadvaicitryakāriṇyo 'nyāḥ śaktayaḥ kalpyantāṃ, tatrāha- naceti /
avidyāyāṃ līnakāryātmakasaṃskārādanyāḥ śaktayo na kalpyāḥ manābhāvādrauravācca /
svopādāne līnakāryarūpā śaktistu 'mahān nyagrodhastiṣṭhati' 'śraddhatsva somya'itiśrutisiddhā, ato 'vidyātatkāryādanyāḥ śaktayo na santi ātmāvidyaiva tacchaktiriti siddhānta ityarthaḥ /
nimitteṣvapyupādanasthaṃ kāryamevāvidyāghaṭanayā śaktiranyā vetyanāgrahaḥ /
upādāne kāryasaṃskārasiddheḥ phalamāha tataśceti /
yathā suptotthitasya pūrvacakṣurjātīyameva cakṣurjāyate tacca pūrvarūpajātīyameva rūpaṃ gṛhṇāti na rasādikaṃ, evaṃ bhogya lokā bhogāśrayāḥ prāṇinikāyā bhogahetukarmāṇi saṃskārabalātpūrvalokāditulyānyeveti niyama ityarthaḥ /
nikāyāḥ samūhāḥ /
dṛṣṭāntāsiddhimāśaṅkyamāha- na hīti /
yathā ṣaṣṭhendriyasya manaso 'sādhāraṇaviṣayo nāsti, sukādeḥ sākṣivedyatvāt, tathā vyavahārānyathātvamasadityarthaḥ /
ṣaṣṭhamindriyaṃ tadviṣayaścāsanniti vārthaḥ /
uktārthaṃ saṃkṣipati- ataśceti /
vyavahārasāmyātsaṃbhavācca vyavahriyamāṇā vyaktayaḥ samānā evetyarthaḥ /
sūtre yojayati- samānetyādinā /
bhāvidṛṣṭyā yajamāno 'gniḥ annādo 'ragnirahaṃ syāmiti kāmayitvā kṛttikānakṣatrābhimānidevāyāgnaye aṣṭasu kapāleṣu pacanīyaṃ havirniruptavānityarthaḥ /
nakṣatravyaktivahutvādbahuvacanam /
jhrnanu yajamāno 'gnirbhāvī uddeśyāgninā samānanāmarūpaḥ kalpāntare bhavati /
evaṃ 'rudro vā akāmayata''viṣṇurvā akāmayata'ityatrāpi tathā vaktavyaṃ, tadayuktam /
na hyagneriva viṣṇurudrayoradhikāripuruṣatvaṃ, tayorjagatkāraṇatvaśravaṇāt /
'eka eva rudro na'iti /
'eko viṣṇuḥ'ityādi śrutismṛtivirodhāditiṭasmṛtau vedeṣviti viṣayasaptamī /
śarvaryante pralayānte /
ṛtūnāṃ vasantādīnāṃ liṅgāni navapallavādini /
paryaye ghaṭīyantravadāvṛttau /
bhāvāḥ padārthāḥ tulyā iti śeṣaḥ /
tasmājjanmanāśavadvigrahāṅgīkāre 'pi karmaṇi śabde ca virodhābhāvāddevānāmasti vidyādhikāra iti sthitam //30//
END BsRp_1,3.8.30
START BsRp_1,3.8.31
madhvādiṣv asaṃbhavād anadhikāraṃ jaiminiḥ
ākṣipati- madhvādiṣviti /
brahmavidyā devādīnnādhikaroti, vidyātvāt, madhvādividyāvadityarthaḥ //
dṛṣṭāntaṃ vivṛṇoti- kathamityādinā /
dyulokākhyavaṃśadaṇḍe antarikṣarūpe madhvapūpe sthita ādityo devānāṃ modanānmadhviva madhvityāropya dhyānaṃ kāryam /
tatrādityasyādhikāro na yuktaḥ, dhyātṛdhyeyabhedābhāvādityāha- devādiṣviti /
astu vasvādīnāṃ tatrādhikāra ityāśaṅkya teṣāmapi tatra dhyeyatvātprāpyatvācca na dhyātṛtvamityāha- punaśceti /
caturvedoktakarmāṇi praṇavaśceti pañca kusumāni, tebhyaḥ somājyādidravyāṇi hutāni lohitaśuklakṛṣṇaparaḥ kṛṣṇagopyākhyāni pañcāmṛtāni tattanmantrabhāgaiḥ prāgādyūrdhvāntarapañcādigavasthitābhirādityaraśmināḍībhirmadhvapūpasthitacchidrarūpābhirādityamaṇḍalamānītāni yaśastejaindriyavīryānnātmanā pariṇatāni pañcadikṣu sthitairvasvādibhirūpajīvyānīti dhyāyato vasvādiprāptiruktetyarthaḥ /
sūtrasthādipadārthamāha- tathāgniriti /
ākāśabrahmaṇaścatvāraḥ pādāḥ, dvau karṇau, dve netre, dve nāsike, ekā vāgiti saptasvindriyeṣu śiraścamasatīrastheṣu saptarṣidhyānaṃ kāryamityāha- tathemāveveti /
atha dakṣiṇaḥ karṇaḥ gautamaḥ, vāmo bhāradvājaḥ, evaṃ dakṣiṇanetranāsike viśvāmitravasiṣṭhau, vāme jamadagnikaśyapau, vāgatrirityarthaḥ /
atra ṛṣīṇāṃ dhyeyatvānnādhikāraḥ //31//
END BsRp_1,3.8.31
START BsRp_1,3.8.32
jyotiṣi bhāvāc ca
kiñca vigrahābhāvāddevādīnāṃ na kvāpyadhikāra ityāha- jyotiṣi bhāvācceti /
ādityaḥ sūryaścandraḥ śukro 'ṅgāraka ityādiśabdānāṃ jyotiḥpiṇḍeṣu prayogasya bhāvātsattvānna vigrahavāndevaḥ kaścidastītyarthaḥ /
'ādityaḥ purastādudetā paścādastametā'iti madhuvidyāvākyaśeṣe jyotiṣyevādityaśabdaḥ prasiddhaḥ /
tarhi jyotiḥpiṇḍānāmevādhikāro 'stu, tatrāha- na ceti /
agnyādīnāmadhikāramāśaṅkyāha- eteneti /
agnirvāyurbhūmirityādiśabdānāmacetanavācitvenetyarthaḥ /
siddhāntī śaṅkate- syādetadityādinā /
'vajrahastaḥ purandaraḥ'ityādayo mantrāḥ /
'so 'rodīt'ityādayor'thavādāḥ /
'iṣṭānbhogānhi vo devā dāsyante yajñabhāvitāḥ /
' 'te tṛptāstarpayantyenaṃ sarvakāmaphalaiḥ śubhaiḥ /
'ityādītihāsapurāṇāni /
loke 'pi yamaṃ daṇḍahastaṃ likhanti, indraṃ vajrahastamiti vigrahādipañcakasadbhāvādhanadhikāradoṣo nāstītyarthaḥ /
vigraho haviṣāṃ bhoga aiśvaryaṃ ca prasannatā /
phalapradānamityetatpañcakaṃ vigrahādikam //
'mānābhāvādetannāstīti dūṣayati- netyādinā /
na cātreti /
vigrahādāvityarthaḥ /
ārthavādā mantrā vā mūlamityāśaṅkyāha- arthavādā ityādinā /
vrīhyādivadprayogavidhigṛhītā mantrāḥ prayogasaṃbanddhābhidhānārthā nājñātavigrahādiparā iti mīmāṃsakā ācakṣata ityarthaḥ /
tasmāt vigrahābhāvādityarthaḥ //32//
END BsRp_1,3.8.32
START BsRp_1,3.8.33
bhāvaṃ tu bādarāyaṇo 'sti hi
sūtrābhyāṃ prāptaṃ pūrvapakṣaṃ nirasyati- tuśabda ityādinā /
brahmavidyā devādīnnādhikaroti, vidyātvāt, madhvādividyāvaditi uktaheturaprayojaka ityāha- yadyapīti /
darśādikaṃ, na brāhmaṇamadhikaroti, karmatvāt, rājasūyādivaditi ābhāsasāmyaṃ vidyātvahetorāha- naceti /
yatra yasyādhikāraḥ saṃbhavati sa tatrādhikārīti nyāyastulya ityarthaḥ /
yataḥ sarveṣāṃ sarvatrādhikāro na saṃbhavati tato na cāpodyetatyanvayaḥ /
tadbrahma yo yo devādīnāṃ madhye pratyaktvenābudhyata sa tadbrahmābhavadityarthaḥ /
te ha devā ūcuranyonyaṃ, tata indravirocanau surāsurarājau prajāpatiṃ brahmavidyāpradaṃ jagmaturiti ca liṅgamastītyarthaḥ /
kimatra brahmāmṛtamiti gandharvapraśne yājñavalkya uvāca tamiti mokṣadharmeṣu śrutaṃ devādīnāmadhikāraliṅgamityāha- smārtamiti /
yathā bālānāṃ golakeṣu cakṣurādipadaprayoge 'pi śāstrajñairgolakātiriktendriyāṇi svīkriyante, yathā jyotirādau sūryādiśabdaprayoge 'pi vigrahavaddevatā svīkāryā ityāha- jyotirādīti /
tathā cetanatvena vyavahārādityarthaḥ /
ekasya jaḍacetanobhayarūpatvaṃ kathaṃ, tatrāha- astihīti /
tathāhi vigrahavattayā devavyavahāraḥśrūyate /
subrahmaṇya udgātṛgaṇastha ṛtvik tatsaṃbandhī yor'thavādaḥ 'indra, agaccha'ityādiḥ /
tatra medhātithermeṣa, itīndrasaṃbodhanaṃ śrutaṃ, tadvyācaṣṭe- meveti /
muniṃ meṣo bhūtvā jahāreti jñāpanārthaṃ meṣa, itīndrasaṃbodhanamityarthaḥ /
yaduktamādityādayo mṛdādivadacetanā eveti, tanna, sarvatra jaḍajaḍāṃśadvayasattvādityāha- mṛditi /
ādityādau ko jaḍabhāgaḥ kaścetanāṃśa iti, tatrāha- jyotirādestviti /
mantrādikaṃ padaśaktyā bhāsamānavigrahādau svārthe na pramāṇaṃ, anyaparatvāt, viṣaṃ bhuṅkṣveti vākyavadityāha- yadapīti /
anyaparādapi vākyādbādhābhāve svārtho grāhya ityāha- atra brūma iti /
tātparyaśūnye 'pyarthe pratyayamātreṇāstitvamudāharati- tathāhīti /
tṛṇādau pratyayo 'sti vigrahādau sa nāstīti vaiṣamyaṃ śaṅkate- atrāheti /
vidhyuddeśo vidhivākyaṃ, tadekavākyatayā praśasto vidhirityevārthavādeṣu pratyayaḥ /
vṛttānto bhūtārthaḥ /
vigrahādiḥ tadviṣayaḥ pratyayo nāstītyarthaḥ /
nanvavāntaravākyena vigrahādipratyayo 'stvityata āha- nahīti /
surāpānapratyayo 'pi syāditi bhāvaḥ /
padaikavākyatvavākyaikavākyatvavaiṣamyānmaivamityāha- atrocyata iti /
nañpadamekaṃ yadā surāṃ pibediti padābhyāmanveti tadā padaikavākyamekamevārthānubhavaṃ karoti natu padadvayaṃ pṛthaksurāpānaṃ bodhayati, tasya vidhau niṣedhānupapattervākyārthānubhavaṃ pratyadvāratvāt /
arthavādastu bhūtārthasaṃsargaṃ stutidvāraṃ bodhayanvidhinā vākyaikavākyatāṃ bhajata ityasti vigrahādyanubhava ityarthaḥ /
nanvarthavādasthapadānāmavāntarasaṃsargabodhakatvaṃ vinā sākṣādeva vidhyanvayo 'stu tatrāha- yathā hīti /
sākṣādanvayāyogaṃ darśayati- na hīti /
arthavādātsarvatra svārthagrahaṇamāśaṅkyārthavādānvibhajate- tadyatreti /
tattatrārthavādeṣu yatra 'agnirhimasya bheṣajam'ityādāvityarthaḥ /
'ādityo yūpaḥ'ityabhedo bādhita iti tejasvitvādiguṇavādaḥ /
yatra 'vajrahastaḥ purandaraḥ'ityādau mānāntarasaṃvādavisaṃvādau na stastatra bhūtārthavāda ityarthaḥ /
iti vimṛśyetyadhyāhāraḥ /
vigrahārtavādaḥ svārthe 'pi tātparyavān'anyaparatve satyajñātābādhitārthakaśabdatvāt, prayājādivākyavaditi nyāyaṃ mantreṣvatidiśati- eteneti /
vedāntānuvādaguṇavādānāṃ nirāsāya hetau padāni /
na cobhyaparatve vākyabhedaḥ, avāntarārthasya mahāvākyārthatvāditi bhāvaḥ /
vidhyanupapattyāpi svargavaddevatāvigraho 'ṅgīkārya ityāha- apiceti /
nanu kleśātmake karmaṇi vidhiḥ phalaṃ vinānupapanna iti bhavatu 'yanna duḥkhena saṃbhinnam'ityarthavādasiddhaḥ svargo vidhipramāṇakaḥ /
vigrahaṃ vinā vidheḥ kānupapattiḥ, tāmāha- na hīti /
uddiśya tyāgānupapattyā cetasyāroho 'ṅgīkārya ityatra śrutimapyāha- yasyā iti /
ataścetasyārohārthaṃ vigraha eṣṭavyaḥ /
kiñca karmaprakaraṇapāṭhādvigrahapramitiḥ prayājavatkarmāṅgatvenāṅgīkāryā, tāṃ vinā karmāpūrvāsiddheḥ /
kiñca suprasannavigrahavaddevatāṃ tyaktvā śabdamātraṃ devateti bhaktirayuktetyāha- naca śabdeti /
na cākṛtimātraṃ śabdaśakyamastu kiṃ vigraheṇeti vācyaṃ, nirvyaktyākṛtyayogāt /
ataḥ śabdasyārthākāṅkṣāyāṃ mantrādipramitavigraho 'ṅgīkārya ityāha- tatreti /
evaṃ mantrārthavādamūlakamitihāsādikamapi vigrahe mānamityāha- itihāseti /
pramāṇatvena saṃbhavadityarthaḥ /
vyāsādīnāṃ yogināṃ devatādipratyakṣamapītihāsādermūlamityāha- pratyakṣeti /
vyāsādayo devādipratyakṣaśūnyāḥ, prāṇitvāt, asmadvadityanumānamatiprasaṅgena dūṣayati- yastvityādinā /
sarvaṃ ghaṭābhinnaṃ, vastutvāt, ghaṭavaditi jagadvaicitryaṃ nāstītyapi sa brūyāt /
tathā kṣatriyābhāvaṃ varṇāśramābhāvaṃ varṇāśramādyavyavasthāṃ ca brūyāt, niraṅkuśabuddhitvāt /
tathāca rājasūyādiśāstrasya kṛtādiyugadharmavyavasthāśāstrasya bādha ityarthaḥ /
yogasūtrārthādapi devādipratyakṣasiddhirityāha- apiceti /
mantrajapāddevatāsāṃnidhyaṃ tatsaṃbhāṣaṇaṃ ceti sūtrārthaḥ /
yogamahātmyasya śrutismṛtisiddhatvādyogināmasti devādipratyakṣamityāha- yoga iti /
pādatalādājānorjānorānābhernābherāgrīvaṃ grīvāyāścākeśaprarohaṃ tataścabrahmarandhraṃ pṛthivyādipañcake samutthite dhāraṇayā jite yogaguṇe cāṇimādike pravṛtte yogābhivyaktaṃ tejomayaṃ śarīraṃ prāptasya yogino na rogādisparśa ityarthaḥ /
citrakārādiprasiddhirapi vigrahe mānamityāha- loketi /
adhikaraṇārthamupasaṃharati- tasmāditi /
cintāyāḥ phalamāha- krameti /
ekameva devādīnāṃ brahmavidyādhikāre satyeva devatyaprāptidvārā kramamuktiphalānyupāsanāni yujyante /
devānāmanadhikāre jñānābhāvātkramamuktyarthināmupāsaneṣu pravṛttirna syāt, ato 'dhikāranirṇayātpravṛttisiddhiriti bhāvaḥ //33//
END BsRp_1,3.8.33
START BsRp_1,3.9.34
śugasya tadanādaraśravaṇāt tadādravaṇāt sūcyate hi
śugasya-sūcyate hi /
pūrveṇāsya dṛṣṭāntasaṃgatimāha- yatheti /
pūrvatra devādīnāmadhikārasidhyaryaṃ mantrādīnāṃ bhūtārthe vigrahādau samanvayoktyā vedāntānāmapi bhūtārthe brahmaṇi samanvayo dṛḍhīkṛtaḥ /
atrāpi śūdraśabdasya śrautasya kṣatriye samanvayoktyā sa dṛḍhīkriyata ityadhikaraṇadvayasya prāsaṅgikasyāsminsamanvayādhyāye 'ntarbhāva iti mantavyam /
pūrvapakṣe śūdrasyāpi dvijavadvedāntaśravaṇe pravṛttiḥ, siddhānte tadabhāva iti phalam //
atra vedāntavicāro viṣayaḥ, sa kiṃ śūdramadhikīroti na veti saṃbhavāsaṃbhavābhyāṃ saṃdehe pūrvapakṣamāha- tatra śūdrasyāpītyādinā /
tasmādanagnitvādanavalkṛpto 'samarthaḥ /
vidyārthini śūdraśabdaprayogālliṅgādapi śūdrasyādhikāra ityāha-bhavati ceti /
jānaśrutiḥ kila ṣaṭ śatāni gavāṃ rathaṃ ca raikāya gurave nivedya māṃ śikṣayetyuvāca /
tato raiko vidhuraḥ kanyārthī sannidamuvāca /
aheti nipātaḥ khedārthaḥ /
hāreṇa niṣkeṇa yukta itvā gantā ratho hāretvā sa ca gobhiḥ saha he śūdra, tavaivāstu kimalpenānena mama gārhasthyānupayogineti bhāvaḥ /
arthitvādisaṃbhave śreyaḥsādhane pravṛttirucitā svābhāvikatvāditi nyāyopetālliṅgādityāha- tasmāditi /
sūtrādbahireva siddhāntayati- na śūdrasyādhikāra ityādinā /
āpātato vidito vedārtho yena tasyetyarthaḥ /
adhyayanavidhinā saṃskṛto vedastadutthamāpātajñānaṃ ca vedārthavicāreṣu śāstrīyaṃ sāmarthyaṃ tadabhāvācchūdrasyārthitvādisaṃbhavanyāyāsiddhernāsti vedāntavicārādhikāra ityarthaḥ /
yadvādhyayanasaṃskṛtena vedena vidito niścito vedārtho yena tasya vedārtheṣu vidhiṣvadhikāro nānyasya, anadhītavedasyāpi vedārthānuṣṭhānādhikāre 'dhyayanavidhivaiyarthyāpātāt /
ataḥ phalaparyantabrahmavidyāsādhaneṣu śravaṇādividhiṣu śūdrasyānadhikāra ityarthaḥ /
adhītavedārthajñānavattvarūpasyādhyayanavidhilabhyasya sāmarthyasyābhāvāditi nyāyasya tulyatvāt, yajñapadaṃ vedārthāpalakṣaṇārthamityāha- nyāyasya sādhāraṇatvāditi /
tasmācchūdra iti tacchabdaparāmṛṣṭanyāyasya yajñabrahmavidyayostulyatvādityarthaḥ /
pūrvoktaṃ liṅgaṃ dūṣayati- yaditi /
asāmarthyanyāyenārthitvādisaṃbhavanyāyasya nirastatvādityarthaḥ /
nanu 'niṣādasthapatiṃ yājayet'ityatrādhyayanābhāvo 'pi niṣādaśabdānniṣādasyeṣṭāviva śūdraśabdācchūdrasya vidyāyāmadhikāro 'stvityāśaṅkya saṃvargavidyāyāmadhikāramaṅgīkaroti- kāmamiti /
tadviṣayatvāttatra śrutatvādityarthaḥ /
vastutastu vidhivākyasthatvānniṣādaśabdo 'pyadhikārisamarpakaḥ, śūdraśabdastu vidyāvidhiparārthavādastho nādhikāriṇaṃ bodhayati, asāmarthyanyāyavirodhenānyaparaśabdasya svārthabodhitvāsaṃbhavāditi matvāṅgīkāraṃ tyajati- arthavādeti /
tarhi śūdraśabdasyātra śrutasya kor'tha ityāśaṅkya sūtreṇārthamāha- śakyate cetyādinā /
jānaśrutirnāma rājā nidāghasamaye rātrau prāsādatale suṣvāpa, tadā tadīyānnadānādiguṇagaṇatoṣitā ṛṣayo 'sya hitārthaṃ haṃsā bhūtvā mālārūpeṇa tasyoparyājagmuḥ, teṣu pāścātyo haṃso 'gresaraṃ haṃsamuvāca, bho bho bhadrākṣa, kiṃ na paśyasi jānaśruterasya tejaḥ svargaṃ vyāpya sthitaṃ, tattvāṃ dhakṣyati na gaccheti /
tamagresara uvāca, kamapyenaṃ varākaṃ vidyāhīnaṃ santam, are, sayugvānaṃ yugva gantrī śakaṭī tayā saha sthitaṃ raikvamivaitadvacanamāttha /
raikvasya hi brahmiṣṭhasya tejo duratikramaṃ nāsyānātmajñasyetyarthaḥ /
asmadvacanakhinno rājā śakaṭaliṅgena raikaṃ jñātvā vidyāvānbhaviṣyatīti haṃsānāmabhiprāyaḥ /
kaṃ u are iti padacchedaḥ /
uśabdo 'pyarthaḥ /
teṣāṃ haṃsānāmanādaravākyaśravaṇādasya rājñaḥ śugutpannā, sā śūdraśabdena raikveṇa sūcyate hīti sūtrānvayaḥ /
śrutayaugikārthalābhe sati ananvitarūḍhyarthastyājya iti nyāyadyotanārtho hiśabdaḥ /
tadādravaṇāt tayā śucā ādravaṇāt /
śūdraḥ śokaṃ prāptavān /
śucā vā kartryā rājābhidudruve prāptaḥ /
śucā vā karaṇena raikvaṃ gatavānityarthaḥ //34//
END BsRp_1,3.9.34
START BsRp_1,3.9.35
kṣatriyatvagateś cottaratra caitrarathena liṅgāt
śūdraśabdasya yaugikatve liṅgamāha- kṣatriyatveti /
saṃvargavidyāvidhyanantaramarthavāda ārabhyate /
śunakasyāpatyaṃ kapigotraṃ purohitamabhipratārināmakaṃ rājānaṃ ca kakṣasenasyāpatyaṃ sūdena pariviṣyamāṇau tau bhoktumupaviṣṭau baṭurbhikṣitavānityarthaḥ /
nanvasya caitrarathitvaṃ na śrutamityata āha- caitrarathitvaṃ ceti /
etena dvirātreṇeti chāndogyaśrutyaiva pūrvaṃ citrarathasya kāpeyayoga uktaḥ /
abhipratāriṇo 'pi tadyogāccitrarathavaṃśyatvaṃ niścīyate /
rājavaṃśyānāṃ hi prāyeṇa purohitavaṃśyā yājakā bhavantītyarthaḥ /
nanvastvabhipratāriṇaścaitrarathitvaṃ, tāvatā kathaṃ kṣatriyatvaṃ, tatrāha- tasmāditi /
citrarathādityarthaḥ /
kṣattā sūtastasya raikvānveṣaṇāya preṣaṇaṃ annagodānādikaṃ ca jānaśruteḥ kṣatriyatve liṅgam //35//
END BsRp_1,3.9.35
START BsRp_1,3.9.36
saṃskāraparāmarśāt tadabhāvābhilāpāc ca
atra śūdraśabdo yaugika eveti na śūdrasyādhikāra iti sthitam /
tatra liṅgāntaramāha- saṃskāreti /
upanayanaṃ vedagrahaṇāṅgaṃ śūdrasya nāstīti pūrvamuktam /
iha vidyāgrahaṇāṅgasyopanayanasaṃskārasya sarvatra parāmarśācchūdrasya tadabhāvānna vidyādhikāraḥ ityucyate /
bhāṣye ādipadenādhyayanaguruśuśrūṣādayo gṛhyante /
taṃ śiṣyamācārya upanītavānityarthaḥ /
nārado 'pi vidyārthī mantramuccārayansanatkumāramupagata ityāha- adhīti /
upadiśeti yāvat /
brahmaparā vedapāragāḥ saguṇabrahmaniṣṭhāḥ paraṃ nirguṇaṃ brahmānveṣamāṇā eṣa pippalādastajjijñāsitaṃ sarvaṃ vakṣyatīti niścitya te bharadvājādayaḥ ṣaḍ ṛṣayastamupagatā ityarthaḥ /
nanu vaiśvānaravidyāyāmṛṣīnrājānupanīyaiva vidyāmuvāceti śruteranupanītasyāpyasti vidyādhikāra ityata āha- tānheti /
te ha samitpāṇayaḥ pūrvāhne praticakramira iti pūrvavākye brāhmaṇā upanayanārthamāgatā iti upanayanaprāptiṃ darśayitvā niṣidhyate /
hīnavarṇenottamavarṇānupanīyaivopadeṣṭavyā ityācārajñāpanārthamityarthaḥ /
ekajātiranupanītaḥ /
pātakamabhakṣyabhakṣaṇakṛtam //36//
END BsRp_1,3.9.36
START BsRp_1,3.9.37
tadabhāvanirdhāraṇe ca pravṛtteḥ
satyakāmaḥ kilamṛtapitṛko jabālāṃ mātaramapṛcchat, kiṅgotro 'hamiti /
taṃ mātovāca bhartṛsevāvyagratayāhamapi tava piturgotraṃ na jānāmi, jabālā tu nāmāhamasmi satyakāmo nāma tvamasīti etāvajjānāmīti /
tataḥ sa jābālo gautamamāgatya tena kiṅgotro 'sīti pṛṣṭa uvāca, nāhaṃ gotraṃ vedmi na mātā vetti parantu me mātrā kathitaṃ, upanayanārthamācāryaṃ gatvā satyakāmo jābālo 'smīti brūhīti /
anena satyavacanena tasya śūdratvābhāvo nirdhāritaḥ /
abrāhmaṇa etatsatyaṃ vivicya vaktuṃ, nārhatīti nirdhārya, he somya, satyāttvaṃ nāgāḥ satyaṃ na tyaktavānasi, atastvāmupaneṣye, tadarthaṃ samidhamāhareti gautamasya pravṛtteśca liṅgānna śūdrasyādhikāra ityāha- tadabhāveti //37//
END BsRp_1,3.9.37
START BsRp_1,3.9.38
śravaṇādhyayanārthapratiṣedhāt smṛteś ca
smṛtyā śravaṇādiniṣedhācca nādhikāra ityāha- śravaṇeti /
asya śūdrasya dvijaiḥ paṭhyamānaṃ vedaṃ pramādācchṛṇvataḥ sīsalākṣābhyāṃ taptābhyāṃ śrotradvayapūraṇaṃ prāyaścittaṃ kāryamityarthaḥ /
padyu pādayuktaṃ saṃcariṣṇurūpamiti yāvat /
bhavati ca /
smṛtiriti śeṣaḥ /
matirvedārthajñānam /
dānaṃ nityaṃ niṣidhyate śūdrasya /
naimittikaṃ tu dānamastyeva /
yaduktaṃ vidurādīnāṃ jñānitvaṃ dṛṣṭamiti, tatrāha- yeṣāmiti /
siddhānāṃ siddherdurapahnavatve 'pi sādhakaiḥ śūdraiḥ kathaṃ jñānaṃ labdhavyamityata āha- śrāvayediti //38//
END BsRp_1,3.9.38
START BsRp_1,3.10.39
kampanāt
kampanāt /
asyāpi prāsaṅgikatvamāśaṅkyamāha- avasita iti /
samāpta ityarthaḥ /
kāṭhakaṃ paṭhati- yadidamiti /
sarvaṃ jagatprāṇānniḥsṛtaṃ utpannaṃ prāṇe cidātmani prerake sati ejati ceṣṭate, tacca prāṇākhyaṃ kāraṇaṃ mahadbrahma vibhetyasmāditi bhayam /
tasmin bhayahetutve dṛṣṭāntamāha- vajramiti /
yathodyataṃ vajraṃ bhayaṃ tathetyarthaḥ /
ya etatprāṇākhyaṃ brahma nirviśeṣaṃ viduste muktā bhavantītyāha- ya iti /
nanvasminsūtre kathamidaṃ vākyamudāhṛtamityata āha- etaditi /
ejatyarthasya kampanasya sūtritatvādejatipadayuktaṃ vākyamudāhṛtamityarthaḥ /
prāsaṅgikādhikāracintayāsya saṃgatirnāpekṣiteti 'śabdādeva pramitaḥ'ityanenocyate /
tatrāṅguṣṭhavākye jīvānuvādo brahmaikyajñānārtha ityuktaṃ, na tatheha prāṇānuvāda aikyajñānārthaḥ saṃbhavati, prāṇasya svarūpeṇa kalpitasyaikyāyogāt /
ataḥ prāṇopāstiparaṃ vākyamiti pratyudāharaṇena pūrvapakṣayati- prasiddheḥ pañcavṛttiriti /
nanu 'ata eva prāṇaḥ'ityādau brahmaṇi liṅgātprāṇaśrutirnītā, atrāpi sarvaceṣṭābhayahetutvaṃ brahmaliṅgamastīti nāsti pūrvapakṣāvasaro gatārthatvāditi, ata āha- vāyośceti /
pratiṣṭhāya sthitiṃ labdhvā prāṇe vāyau nimitte jagaccalatīti prasiddham /
ataḥ spaṣṭaṃ brahmaliṅgaṃ nāstīti bhāvaḥ /
vajraliṅgacca vāyurityāha- vāyviti /
vyaṣṭirviśeṣaḥ /
samaṣṭiḥ sāmānyam /
sūdbadvahireva siddhāntaṃ pratijānīte- brahmaiveti /
pūrvottaravākyaikavākyatānugṛhītaṃ sarvāśrayatvaṃ liṅgaṃ vākyabhedakaprāṇaśruterbādhakamityāha- pūrvatretyādinā /
śukraṃ svaprakāśam /
tadu nātyeti brahmānāśritaḥ ko 'pi loko nāstyevetyukārārthaḥ /
sautraṃ liṅgaṃ vyācaṣṭe- ejayitṛtvamiti /
savāyukasya sarvasya kampanaśravaṇādapi prāṇaḥ paramātmaivetyarthaḥ /
brahmaṇi vajraśabdaḥ kathamityāśaṅkya gauṇa ityāha- vajraśabda iti /
bṛhadāraṇyake 'vāyureva vyaṣṭiḥ'ityatra 'apapunarmṛtyum'ityapamṛtyujayarūpamāpekṣikamamṛtatvamucyate na mukhyāmṛtatvam, tatraiva vāyūpāstiprakaraṇaṃ samāpya 'atha hainamuṣastaḥ papraccha'iti jñeyātmānamuktvā vāyvādernāśitvokterityāha- yattu vāyvityādinā /
tasmātkāṭhakavākyaṃ jñeye samanvitaviti siddham //39//
END BsRp_1,3.10.39
START BsRp_1,3.11.40
jyotir darśanāt
jyotirdarśanāt /
chāndogye prajāpatividyāvākyamāha- eṣa iti /
parañjyotiḥ śrutibhyāṃ saṃśayamāha- tatreti /
ghaṭādiviṣayāvarakatamonāśakaṃ sauramityarthaḥ pūrvatra brahmaprakaraṇasyānugrāhakaḥ sarvaśabdasaṃkocādyayogo 'stīti prāṇaśrutirbrahmaṇi nītā /
na tathātra 'ya ātmāpahatapāpmā'iti prakaraṇasyānugrāhakaṃ paśyāma iti pratyudāharaṇena pūrvapakṣamāha- prasiddhamevetyādinā /
pūrvapakṣe sūryopāstiḥ, siddhānte brahmajñānānmuktiriti phalam /
nanu jyotiradhikaraṇe jyotiḥśabdasya brahmaṇi vṛtteruktatvātkathaṃ pūrvapakṣa ityata āha- jyotiriti /
tatra gāyatrīvākye prakṛtabrahmaparāmarśakayacchabdasāmānādhikaraṇyājjyotiḥśabdasya svārthatyāgaḥ kṛtaḥ, tathātra svārthatyāge hetvadarśanātpūrvapakṣa ityarthaḥ /
jyotiḥśruteranugrāhakatvenārcirādimārgasthatvaṃ liṅgamāha- tathāceti /
'tā vā etā hṛdayasya nāḍyaḥ'iti kaṇḍikayā nāḍīnāṃ raśmīnāṃ ca mithaḥ saṃśleṣamuktvā atha saṃjñālopānantaraṃ yatra kāle etanmaraṇaṃ yathā syāttathotkrāmati atha tadā etairnāḍīsaṃśliṣṭaraśmibhirūrdhvaḥ sannupari gacchati, gatvādityaṃ brahmalokadvārabhūtaṃ gacachatītyabhihitaṃ, tathaivātrāpi śarīrātsamutthāya mṛtvā paraṃ jyotirādityākhyamupasaṃpadya taddvārā brahmalokaṃ gatvā svasvarūpeṇābhiniṣpadyata iti vaktavyam /
samutthāyopasaṃpadyeti ktvāśrutibhyāṃ jyotiṣo 'rcirādimārgasthatvabhānādityarthaḥ /
ato mārgasthasūryopāstyā kramamuktiparaṃ vākyamiti prāpte siddhāntayati- evamiti /
vyākhyeyatvenopakrānta ātmaivātra jyotiḥśabdena vyākhyena iti jyotirvākyenaikavākyatāprayojakaprakaraṇānugṛhītottamarapuruṣaśrutyā vākyabhedakajyotiḥśrutirbādhyeti bhāvaḥ /
aśarīratvaphalaliṅgācca brahmaiva jyotirna sūrya ityāha- aśarīramiti /
naca sūryaprāptyā krameṇāśarīratvaṃ syāditi vācyaṃ, paratvena viśeṣitasya jyotiṣa eva sa uttama iti parāmarśenāśarīratvaniścayādityāha- paramiti /
pūrvoktaliṅgaṃ dūṣayati- yattviti /
nāḍīkhaṇḍe daharopāsakasya yā sūryaprāptiruktā sa na mokṣa iti yuktā sūryoktiḥ, atra tu prajāpativākye nirguṇavidyāyāmarcirādigatisthasūryasyānanvayādanarthakatvāt śrutivyatyāsena svarūpaṃ sākṣātkṛtya paraṃ jyotistadevopasaṃpadyata iti vyākhyeyamiti bhāvaḥ //40//
END BsRp_1,3.11.40
START BsRp_1,3.12.41
ākāśo 'rthāntaratvādivyapadeśāt
ākāśo vyapadeśāt /
chāndogyamudāharati ākāśa iti /
yathopakramabalājjyotiḥśrutibādhastathākāśopakramādbrahmādiśabdabādha iti dṛṣṭāntena pūrvapakṣayati- bhūteti /
śrutairguṇairākāśopāstirnirguṇabrahmajñānaṃ cetyubhayatra phalam /
'ākāśastalliṅgāt'
ityanena paunaruktyamāśaṅkya tadvadatra spaṣṭaliṅgāśravaṇāditi pariharati- sraṣṭṛtvādeśceti /
vai nāmeti prasiddhiliṅgasyākāśaśruteśca vākyaśeṣagatābhyāṃ brahmātmaśrutibhyāmanekaliṅgopetābhyāṃ bādho yuktaḥ /
yatra bahupramāṇasaṃvādastatra vākyasya tātparyamiti nirṇayāditi siddhāntayati- paramevetyādinā /
nāmarūpe śabdarthau tadantaḥpātinastadbhinnatve tatkartṛtvaṃ cāyuktamityarthaḥ /
nāmādikartṛtvaṃ na brahmaliṅgaṃ, jīvasthatvāditi śaṅkate- nanviti /
'anena jīvena'ityatra jīvasya brahmabhedena tatkartṛtvamucyate sākṣādayogāditi pariharati- bāḍhamiti /
yaccoktaṃ spaṣṭaṃ liṅgaṃ nāstīti, tatrāha- nāmeti /
tarhi punaruktiḥ, tatrāha- ākāśeti /
tasyaiva sādhako 'yaṃ vicāraḥ /
atrākāśaśabdasya brahmaṇi vṛttiṃ siddhavatkṛtya tatra saṃśayādipravṛtteruktatvāditi na paunaruktyamiti bhāvaḥ //41//
END BsRp_1,3.12.41
START BsRp_1,3.13.42
suṣuptyutkrāntyor bhedena
suṣuptyutkrāntyorbhedena /
ahandhīgamyeṣu katama ātmeti janakapraśne yājñavalkya āha- yo 'yamiti /
vijñānaṃ buddhistanmayastatprāyaḥ /
saptamī vyatirekārthā /
prāṇabuddhibhyāṃ bhinna ityarthaḥ /
vṛtterajñānācca bhedamāha- antarjyotiriti /
puruṣaḥ pūrṇa ityarthaḥ /
ubhayaliṅgānāṃ darśanātsaṃśayamāha- tatkimiti /
pūrvatra nāmarūpābhyāṃ bhedokterākāśo brahmetyuktaṃ, tadayuktaṃ, 'prājñenātmanā saṃpariṣvaktaḥ'ityabhinne 'pi jīvātmani bhedoktivadaupacārikabhedoktisaṃbhavādityākṣepasaṃgatiḥ /
pūrvapakṣe karmakartṛjīvastutiḥ, siddhānte jīvānuvādena tataḥ kalpitabhedabhinnasya prājñasya paramātmanaḥ svarūpaikyapramitiriti phalam /
buddhānto jāgradavasthā /
ādimadhyāvasāneṣu jīvokterjīvastāvakamidaṃ vākyamiti prāpte siddhāntayati- parameśvaretyādinā /
vākyasya jīvastāvakatve jīvādbhedena prājñasyājñātasyottaroktirasaṃgatā syāt,
ato jñātājñātasaṃnipāte jñātānuvādenājñātaṃ pratipādanīyaṃ, 'apūrve vākyatātparyam'iti nyāyāditi siddhāntatātparyam /
puruṣaḥ śarīraṃ prājño jīva iti bhrāntiṃ vārayati- tatra puruṣa ityādinā /
dehasya vedanāprasakterniṣedhāyogātpuruṣo jīva eva, prājñastu rūḍhyā para evetyarthaḥ /
anvārūḍho 'dhiṣṭhitaḥ /
utsarjan ghorāñśabdānmuñcan /
buddhau dhyāyantyāmātmādhyāyatīva calantyāṃ calatīva /
vastutaḥ sarvavikriyāśūnya ityukterna saṃsāriṇi tātparyamityāha- yata iti /
upakramavadupasaṃhāravākye 'pyaikyaṃ vivikṣitamityāha- tatheti /
vyācaṣṭe- yo 'yamiti /
avasthopanyāsasya tvamarthaśuddhidvāraikyaparatvānna jīvaliṅgatvamityāha- yato na buddhānteti /
praśnottarābhyāmasaṃsāritvaṃ gamyata ityāha- yadata ūrdhvamiti /
kāmādivivekānantaramityarthaḥ /
bhavatīti ceti /
yadyasmādvakti tasmādavagamyata iti yojanā /
tenāvasthādharmeṇānanvāgato 'spṛṣṭo bhavati, asaṅgatvāt /
suṣuptāvapyātmatattvaṃ puṇyapāpābhyāmaspṛṣṭaṃ bhavati /
hi yasmādātmā suṣuptau sarvaśokātītaḥ tasmādhṛdayasyaiva sarve śokā iti śrutyarthaḥ //42//
END BsRp_1,3.13.42
START BsRp_1,3.13.43
patyādiśabdebhyaḥ
Original text: Brahmasūtra with Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā, a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0