બ્રહ્મસૂત્ર · અધ્યાય 1.3

પ્રાદેશત્વસ્ય સંપત્તિપ્રયુક્તત્વે શ્રુત્યન્તરં સંવાદયતિ- આમન્તીતિ ।
ય એષો ઽનન્તો ઽપરિચ્છિન્નઃ અતો ઽવ્યક્તો દુર્વિજ્ઞેયસ્તં કથં જાનીયામિત્યત્રેઃ પ્રશ્ને યાજ્ઞવલ્ક્યસ્યોત્તરં, સ ઈશ્વરો ઽવિમુક્તે કામાદિભિર્બદ્ધે જીવે ભેદકલ્પનયા પ્રતિષ્ઠિત ઉપાસ્યઃ ।
પુનરત્રિપ્રશ્નઃ સ ઇતિ, ઉત્તરં વરણાયામિતિ ।
એવં પ્રશ્નોત્તરે અગ્રે ઽપિ જ્ઞેયે ।
તત્ર ચ શ્રુતૌ ઇમામેવ ભ્રૂસહિતાં નાસિકાં નિરુચ્યેતિ ભાષ્યયોજના ।
સર્વાનિન્દ્રયકૃતાન્દોષાન્વારયતીતિ વરણા ભ્રૂઃ, સર્વાન્દોષાન્નાશયતીતિ નાસી નાસિકેતિ નિર્વચનં શ્રુતમ્ ।
નાસાભ્રુવોર્જીવદ્વારેશ્વરસ્થાનત્વધ્યાનાત્પાપવારકત્વમિતિ મન્તવ્યમ્ ।
તયોર્મધ્યે ઽપિ વિશિષ્ય જીવસ્ય સ્થાનં પૃચ્છતિ કતમદિતિ, ભ્રુવોરિત્યુત્તરમ્ ।
પ્રાણસ્યેતિ પાઠે ઽપિ ઘ્રાણસ્યેત્યર્થઃ ।
સ એષ સંધિર્દ્યુલોકસ્ય સ્વર્ગસ્ય પરસ્ય ચ બ્રહ્મલોકસ્ય સંધિત્વેન ધ્યેય ઇત્યાહ- સ એષ ઇતિ ।
આભિમુખ્યેનાહં બ્રહ્મેતિ વિમીયતે જ્ઞાયતે ઇત્યભિવિમાનઃ પ્રત્યગાત્મા ।
અભિગતશ્ચાસૌ વિમાનશ્ચ, સર્વસ્વરૂપત્વે સત્યાનન્ત્યાત્ ।
માનમત્ર પરિમાણમ્ ।
અભિવિમિમીતે નિર્મિમીતે ।
તસ્માદ્વૈશ્વાનરવાક્યમુપાસ્યે બ્રહ્મણિ સમન્વિતમિતિ સિદ્ધમ્ ॥32॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,2.7.32
ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યશ્રીગોવિન્દાનન્દભગવત્પાદકૃતૌ શ્રીમચ્છારીરકમીમાંસાવ્યાખ્યાયાં ભાષ્યરત્નપ્રભાયાં પ્રથમાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ પાદઃ ॥2॥
ઇતિ પ્રથમાધ્યાયસ્ય ઉપાસ્યબ્રહ્મવાચકાસ્પષ્ટશ્રુતિસમન્વયાખ્યો દ્વિતીયઃ પાદઃ ॥
પ્રથમાધ્યાયે તૃતીયઃ પાદઃ ।
દ્યુભ્વાદ્યાયતનં સ્વશબ્દાત્ ॥1॥
દ્યુભ્વોતભૂમપદમક્ષરમીક્ષણીયં શ્રીરામમલ્પહ્રદિ ભાન્તમધીશિતારમ્ ।
ઇન્દ્રાદિવેદ્યમખિલસ્ય ચ શાસિતારં જ્યોતિર્નભઃ પદમનિદ્રમજં ભજે ઽહમ્ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.1.1
દ્યુભ્વાદ્યાયતનં સ્વશબ્દાત્

એવં રૂઢિપદબહુલાનાં પ્રાયેણ સવિશેષવાક્યાનાં સમન્વયો દ્વિતીયપાદે દર્શિતઃ ।
અધુના યૌગિકપદબહુલાનાં નિર્વિશેષપ્રધાનાનાં વાક્યાનાં સમન્વયં વક્તું તૃતીયઃ પાદ આરભ્યતે ।
અતો ઽત્રાધિકરણાનાં શ્રુત્યધ્યાયપાદસંગતયઃ ।
તત્ર પૂર્વમુપક્રમસ્થસાધારણશબ્દસ્ય વાક્યશેષસ્થદ્યુમૂર્ધત્વાદિના બ્રહ્મપરત્વમુક્તં, તદ્વદત્રાપ્યુપક્રમસ્થસાધારણાયતનત્વસ્ય વાક્યશેષસ્થસેતુશ્રુત્યા વસ્તુતઃ પરિચ્છિન્ને પ્રધાનાદૌ વ્યવસ્થેતિ દૃષ્ટાન્તલક્ષણાધિકરણસંગતિઃ ।
પૂર્વપક્ષે પ્રધાનાદ્યુપાસ્તિઃ, સિદ્વાન્તે નિર્વિશેષબ્રહ્મધીરિતિ ફલમ્ ।
મુણ્ડકવાક્યમુદાહરતિ- ઇદમિતિ ।
યસ્મિન્ લોકત્રયાત્મા વિરાટ્, પ્રાણૈઃ સર્વૈઃ સહ મનઃ સૂત્રાત્મકં, ચકારાદવ્યાકૃતં કારણમોતં કલ્પિતં તદપવાદેન તમેવાધિષ્ઠાનાત્માનં પ્રત્યગભિન્નં જાનથ શ્રવણાદિના ।
અન્યા અનાત્મવાચો વિમુઞ્ચથ વિશેષેણ નિઃશેષં ત્યજથ ।
એષ વાગ્વિમોકપૂર્વકાત્મસાક્ષાત્કારો ઽમૃતસ્ય મોક્ષસ્યાસારાપારદુર્વારસંસારવારિધેઃ પરપારસ્ય સેતુરિવ સેતુઃ પ્રાપક ઇતિ માતૃવચ્છ્રુતિર્મુમુક્ષૂનુપદિશતિ ।
તત્રાયતનત્વસ્ય સાધારણધર્મસ્ય દર્શનાત્સંશયમાહ- તત્કિમિતિ ।
અમૃતસ્ય બ્રહ્મણઃ સેતુરિતિ ષષ્ઠ્યા બ્રહ્મણો ભિન્નત્વેન સેતોઃ શ્રુતત્વાદેષશબ્દપરામૃષ્ટં દ્યુભ્વાદ્યાયતનમબ્રહ્મૈવ સેતુરિવ સેતુરિત્યાહ- અમૃતસ્યેતિ ।
ભેદશ્રવણાત્ સેતુરિતિ શ્રવણચ્ચેત્યર્થઃ ।
તત્ર ભેદશ્રવણં વ્યાખ્યાતમ્ ।
સેતુશ્રવણં સ્વયં વિવૃણોતિ- પારવાનિતિ ।
અનન્તં કાલતઃ ।
અપારં દેશતઃ ।
જલવિધારકમુખ્યસેતોર્ગ્રહણાસંભવાદ્ગૌણસેતુગ્રહે કર્તવ્યે મુખ્યસેત્વવિનાભૂતપારવત્ત્વગુણવાનેવ કશ્ચિદ્ગ્રાહ્યઃ ।
નતુ મુખ્યસ્યાનિયતવિધારણગુણવાનીશ્વર ઇતિ ભાવઃ ।
યથા લોકે મણયઃ સૂત્રેણ ગ્રથિતા એવં હે ગૌતમ, સમષ્ટિલિઙ્ગાત્મકવાયુના સ્થૂલાનિ સર્વાણિ સંદૃબ્ધાનિ ગ્રથિતાનિ ભવન્તીતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
આત્મશબ્દાત્પક્ષદ્વયમયપ્યુક્તમિત્યત આહ- શારીરો વેતિ ।
સદ્વિતીયત્વેન સેતુશબ્દોપપત્તેશ્ચેત્યર્થઃ ।
નન્વાત્મશબ્દો જીવે સંભવતીત્યત આહ- આત્મશબ્દશ્ચેતિ ।
ઉપાધિપરિચ્છિન્નસ્ય જીવસ્ય સર્વવસ્તુ પ્રત્યેકં મુખ્યં નાસ્તીત્યર્થઃ ।
ઉપક્રમસ્થસાધારણાયતનસ્ય ગૌણસેતુત્વલિઙ્ગાત્પ્રથમશ્રુતાત્મશ્રુત્યા બ્રહ્મનિશ્ચય ઇતિ ભાવઃ ।
સ્વશબ્દાદિત્યસ્યાર્થાન્તરમાહ- ક્વચિચ્ચેતિ ।
પ્રજાનામૂત્પત્તૌ સદેવ મૂલં, સ્થિતાવાયતનં, લયે પ્રતિષ્ઠેતિ બ્રહ્મવાચિસત્પદેન છાન્દોગ્યે બ્રહ્મણ આયતનત્વશ્રુતેરત્રાપિ તથેત્યર્થઃ ।
અર્થાન્તરમાહ- સ્વશબ્દેનૈવેતિ ।
ઽયસ્મિન્ દ્યૌઃઽઇતિ વાક્યાત્પૂર્વોત્તરવાક્યયોઃ પુરુષબ્રહ્માદિશબ્દેન બ્રહ્મસંકીર્તનાન્મધ્યે ઽપિ બ્રહ્મ ગ્રાહ્યમિત્યર્થઃ ।
પુરુષ ઇતિ પૂર્વવાક્યં, બ્રહ્મૈવેત્યુત્તરવાક્યં, સર્વાસુ દિક્ષુ સ્થિતં સર્વં બ્રહ્મૈવેત્યર્થઃ ।
ઉત્તરેણોત્તરસ્યાં દિશિ ।
ઉદાહૃતવાક્યસ્ય સવિશેષબ્રહ્મપરત્વમાશઙ્ક્ય વાક્યં વ્યાચષ્ટે- તત્રેત્યાદિના ।
સામાનાધિકરણ્યાદ્વિચિત્ર આત્મેતિ સંબન્ધઃ ।
યસ્મિન્ સર્વમોતં તમેવૈકમિત્યેવકારૈકશબ્દાભ્યાં નિર્વિશેષં જ્ઞેયમિત્યુક્ત્વા હેત્વન્તરમાહ- વિકારાનૃતેતિ ।
વિકારે ઽનૃતે કલ્પિતે અભિસંધો ઽભિમાનો યસ્ય તસ્યાનર્થભાક્ત્વેન નિન્દાશ્રુતેશ્ચ કૂટસ્થસત્યં જ્ઞેયમિત્યર્થઃ ।
કથં તર્હિ સામાનાધિકરણ્યં, તત્રાહ- સર્વં બ્રહ્મેતિ ।
યશ્ચોરઃ સ સ્થાણુરિતિવત્ યત્સર્વં તદ્બ્રહ્મેતિ સર્વોદ્દેશેન બ્રહ્મત્વવિધાનાદ્બાધનાર્થં, ન તુ યદ્બ્રહ્મ તત્સર્વમિતિ નાનારસત્વાર્થમિત્યર્થઃ ।
તત્ર નિયામકમાહ- સ યથેતિ ।
લવણપિણ્ડો ઽન્તર્બહિશ્ચ રસાન્તરશૂન્યઃ સર્વો લવણૈકરસો યથા, એવમરે મૈત્રેયિ, ચિદેકરસ આત્મેત્યર્થઃ ।
યદ્યપિ પારવત્ત્વસાવયવત્વાદિકં મુખ્યસેત્વવ્યભિચારિ તથાપિ સેતોર્જલાદિબન્ધનરૂપં યદ્વિધારણં તદેવ વ્યભિચારિત્વે ઽપિ સેતુપદાર્થૈકદેશત્વાદુણત્વેન ગ્રાહ્યં નતુ પદાર્થબહિર્ભૂતં પારવત્ત્વાદિકમિત્યાહ- અત્રોચ્યત ઇતિ ।
દૃષ્ટત્વાત્તદ્ગ્રહે ઽતિપ્રસઙ્ગમાહ- નહીતિ ।
અત્ર શ્રુતૌ પરેણેતિ શેષઃ વિધારણસ્ય શબ્દાર્થત્વં સ્ફુટયતિ- ષિઞ્ ઇતિ ।
સિનોતિ બધ્નાતીતિ સેતુપદાર્થૈકદેશો વિધારણમિત્યર્થઃ ।
તથા ચામૃતપદસ્ય ભાવપ્રધાનત્વાદમૃતત્વસ્ય સેતુર્વિધારકં બ્રહ્મ ।
અસ્યૈવામૃતત્વં નાન્યસ્યેત્યર્થઃ ।
યદ્વા દ્યુભ્વાદ્યાધારો બ્રહ્મ ન સેતુશબ્દાર્થઃ કિન્ત્વવ્યવહિતં જ્ઞાનમિત્યાહ- અપર ઇતિ ।
ફલિતમાહ- તત્ર યદુક્તમિતિ ।
જ્ઞાને સેતૌ ગૃહીતે સતીત્યર્થઃ ॥1॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.1.1
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.1.2
મુક્તોપસૃપ્યવ્યપદેશાચ્ ચ

મુક્તૈરૂપસૃપ્યં પ્રત્યક્ત્વેન પ્રાપ્યં યદ્બ્રહ્મ તસ્યાત્રોક્તેરિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
મુક્તિપ્રતિયોગિનં બન્ધં દર્શયતિ- દેહાદિષ્વિતિ ।
તદ્વિપર્યયેણેતિ ।
ઉક્તપઞ્ચક્લેશાત્મકબન્ધનિવૃત્ત્યાત્મના સ્થિતમિત્યર્થઃ ।
યથા નદ્યો ગઙ્ગાદ્યા નામરૂપે વિહાય સમુદ્રાત્મના તિષ્ઠન્તિ તથા બ્રહ્માત્મવિદપિ સંસારં વિહાય પરાત્કારણાદવ્યક્તાત્પરં પૂર્ણં સ્વયઞ્જ્યોતિરાનન્દં પ્રત્યક્ત્વેન પ્રાપ્ય તિષ્ઠતીત્યાહ- તથા વિદ્વાનિતિ ।
ઇદં પ્રધાનાદેઃ કિં ન સ્યાદત આહ- બ્રહ્મણશ્ચેતિ ।
અસ્ય મુમુક્ષોઃ, હૃદીતિ પદેનાત્મધર્મત્વં કામાનાં નિરસ્તમ્ ।
યદા કામનિવૃત્તિરથ તદામૃતો ભવતિ;મરણહેત્વભાવાત્ ।
ન કેવલમનર્થનિવૃત્તિઃ કિન્ત્વત્ર દેહે તિષ્ઠન્નેવ બ્રહ્માનન્દમશ્નુત ઇત્યર્થઃ ।
લિઙ્ગાન્તરમાહ- અપિચેતિ ।
ધીરો વિવેકી તમેવાત્માનં વિજ્ઞાય વિશુદ્દં લક્ષ્યપદાર્થં જ્ઞાત્વા વાક્યાર્થજ્ઞાનં કુર્યાત્ ।
જ્ઞાનાર્થિનો જ્ઞાનપ્રતિબન્ધકકર્મકાણ્ડાદેર્વૈમુખ્યમાહ- નેતિ ।
બહૂનિત્યુક્ત્યા અલ્પાન્વેદાન્તશબ્દાનઙ્ગીકરોતિ ।
ઽઅષ્ટૌ સ્થાનાનિ વર્ણાનામુરઃ કણ્ઠઃ શિરસ્થતા ।
જિહ્વામૂલં ચ દન્તાશ્ચ નાસિકોષ્ઠૌ ચ તાલુ ચ ॥
ઽઇત્યેતાનિ વાગિન્દ્રિયસ્થાનત્વાદ્વાક્શબ્દેનોચ્યન્તે ।
તેષાં શોષણમાત્રમનાત્મશબ્દોચ્ચારણફલં તદ્વયાનાન્મનસો ગ્લાનિમાત્રમિત્યર્થઃ ॥2॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.1.2
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.1.3
નાનુમાનમ્ અતચ્છબ્દાત્

વૈશેષિક ઇતિ ।
અસાધારણ આત્મશબ્દાદિરિત્યર્થઃ ।
અતચ્છબ્દાદિત્યસ્યાર્થાન્તરમાહ- તદ્વિપરીતસ્યેતિ ।
અત એવાતચ્છબ્દાદેવ ॥3॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.1.3
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.1.4
પ્રાણભૃચ્ ચ

પ્રાણાભૃચ્ચેતિ ।
સૂત્રે ચકારઃ પૂર્વસૂત્રસ્થનઞો ઽનુષઙ્ગાર્થઃ ।
સર્વજ્ઞપદસમાનાધિકરણં આત્મશબ્દો ન જીવવાચીત્યતચ્છબ્દસ્તસ્માદિત્યર્થઃ ।
નનુ ઽનાનુમાનપ્રાણભૃતાવતચ્છબ્દાત્ઽઇત્યેકમેવ સૂત્રં કિમર્થં ન કૃતં ઉભયનિરાસહેતોરેકત્વાદિત્યત આહ- પૃથગિતિ ।
યોગઃ સૂત્રમ્ ।
ઉત્તરસૂત્રસ્થહેતૂનાં જીવમાત્રનિરાસેનાન્વયે ઽપિ સુબોધાર્થં પ્રાણભૃચ્ચેતિ પૃથક્સૂત્રકરણમિત્યર્થઃ ॥4॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.1.4
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.1.5-6
ભેદવ્યપદેશાત્

પ્રકરણાત્

તાનેવ હેતૂનાકાઙ્ક્ષાદ્વારા વ્યાચષ્ટે-- કુતશ્ચેત્યાદિના ।
યદ્યપિ વિશુદ્ધઃ પ્રત્યગાત્મૈવાત્ર જ્ઞેયઃ તથાપિ જીવત્વાકારેણ જ્ઞાતુર્જ્ઞેયાદ્ભેદાન્ન જ્ઞેયરૂપત્વમિત્યર્થઃ ।
એવં ચ જીવત્વલિઙ્ગવિશિષ્ટત્વેન જીવસ્ય દ્યુભ્વાદિવાક્યર્થત્વં નિરસ્યતે ન શુદ્ધરૂપેણેતિ મન્તવ્યમ્ ॥5 ॥ ॥6॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.1.5-6
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.1.7
સ્થિત્યદનાભ્યાં ચ

નનુ સ્થિત્યેશ્વરસ્યાદનાજીવસ્ય ઽદ્વા સુપર્ણાઽઇત્યત્રોક્તાવપિ ઈશ્વર આયતનવાક્યેન કિમર્થં ગ્રાહ્ય ઇત્યત આહ- યદિ ચેશ્વર ઇતિ ।
અત્ર ચેશ્વરઃ શુદ્ધચિન્માત્રો ગ્રાહ્યઃ, ન સર્વજ્ઞત્વાદિવિશિષ્ટઃ, તસ્યાત્રાપ્રતિપાદ્યત્વાત્ ।
તથા ચાપ્રતિપાદ્યાર્થસ્યાકસ્માન્મધ્યે વચનાસંભવાદાદ્યવાક્યેન ગ્રહણં કાર્યમિત્યભિસંધિઃ ।
તમજ્ઞાત્વા શઙ્કતે- નનુ તવાપીતિ ।
બ્રહ્મસ્વરૂપપ્રતિપાદનાર્થમકસ્માદપ્રકૃતસ્યાપિ લોકપ્રસિદ્ધસ્ય જીવસ્યાનુવાદસંભવ ઇતિ પરિહરતિ- નેતિ ।
નનુ ઽદ્વા સુપર્ણાઽઇત્યત્ર બુદ્ધિજીવયોરુક્તેઃ કથમિદં સૂત્રમિત્યત ઇતિ- ગુહામિતિ ।
સ્થિત્યદનાભ્યામીશ્વરક્ષેત્રજ્ઞયોરનુવાદેનૈક્યં દર્શિતમિત્યર્થઃ ।
નન્વત્ર જીવેશૌ નાનુવાદ્યૌ, પૈઙ્ગિવ્યાખ્યાવિરોધાદતઃ સૂત્રાસંગતિરિત્યત આહ- યદાપીતિ ।
તદાપિ સૂત્રસ્યાસંગતિર્નાસ્તીત્યર્થઃ ।
અદનવાક્યેન બુદ્ધિમનૂદ્ય સ્થિતિવાક્યેન બુદ્ધ્યાદિવિલક્ષણશુદ્ધપ્રત્યગ્બ્રહ્મણો જ્ઞેયસ્યોક્તેર્દ્યુભ્વાદિવાક્યે તદેવ ગ્રાહ્યં, ન બુદ્ધ્યુપહિતો જીવ ઇતિ સૂત્રસંગતિમાહ- કથમિત્યાદિના ।
નન્વત્રાનુપહિતો જીવ ઉક્તો ન પરં બ્રહ્મેત્યત આહ- યસ્ત્વિતિ ।
પૌનરુક્ત્યં શઙ્કતે- તદેતદિતિ ।
દ્યુભ્વાદિવાક્યસ્ય બ્રહ્મપરત્વમિત્યર્થઃ ।
સમાધત્તે- પ્રપઞ્ચાર્થમિતિ ।
સેતુશબ્દવ્યાખ્યાનેન ભૂતયોનેઃ પ્રત્યગાત્મત્વસ્ફુટીકરણાર્થમિત્યર્થઃ ।
તસ્માન્મુણ્ડકોપનિષદ્ બ્રહ્મણિ સમન્વિતેતિ સિદ્ધમ્ ॥7॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.1.7
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.2.8
ભૂમા સંપ્રસાદાદ્ અધ્યુપદેશાત્

ભૂમા ।
છાન્દોગ્યમુદાહરતિ -ઇદમિતિ ।
નાલ્પે સુખમસ્તિ ભૂમૈવ સુખમ્, તસ્માન્નિરતિશયસુખાર્થિના ભૂમૈવ વિચાર્ય ઇતિ નારદં પ્રતિ સનત્કુમારેણોક્તે સતિ નારદો બ્રૂતે- ભૂમાનમિતિ ।
ભૂમ્નો લક્ષણમદ્વિતીયત્વમાહ- યત્રેતિ ।
ભૂમલક્ષણં પરિચ્છિન્નલક્ષણોક્ત્યા સ્ફુટયતિ- અથેતિ ।
અત્ર સંશયબીજં પ્રશ્નપૂર્વકમાહ- કુત ઇત્યાદિના ।
બહોર્ભાવ ઇતિ વિગ્રહે ઽપૃથ્વાદિભ્યા ઇમનિચ્ઽઇતીમન્પ્રત્યયે કૃતે ઽબહોર્લોપો ભૂ ચ બહોઃઽઇતિ સૂત્રેણ બહોઃ પરસ્યેમનિચ્પ્રત્યયસ્યાદેરિકારસ્ય લેપઃ સ્યાત્, બહોઃ સ્થાને ભૂરિત્યાદેશશ્ચ સ્યાદિત્યુક્તેર્ભૂમન્નિતિ શબ્દો નિષ્પન્નઃ ।
તસ્ય ભાવાર્થકેમન્પ્રત્યયાન્તત્વાદ્બહુત્વં વાચ્યમ્ ।
તત્કિન્ધર્મિકમિત્યાકાઙ્ક્ષાયાં સંનિહિતપ્રકરણસ્થઃ પ્રાણો ધર્મો ભાતિ ।
વાક્યોપક્રમસ્થ આત્માપિ સ્વપ્રતિપાદનાપેક્ષો ધર્મિત્વેન ભાતીતિ સંનિહિતવ્યવહિતપ્રકરણાભ્યાં સંશય ઇત્યર્થઃ ।
પૂર્વમાત્મશબ્દાત્ દ્યુભ્વાદ્યાયતનં બ્રહ્મેત્યુક્તં, તદયુક્તં, ઽતરતિ શોકમાત્મવિત્ઽઇત્યબ્રહ્મણ્યપ્યાત્મશબ્દપ્રયોગાદિત્યાક્ષેપસંગત્યા પૂર્વપક્ષ્યતિ- પ્રાણો ભૂમેતિ ।
ધર્મધર્મિણોરભેદાત્સામાનાધિકરણ્યં દૃષ્ટવ્યમ્ ।
પૂર્વોત્તરપક્ષયોઃ પ્રાણોપાસ્તિઃ બ્રહ્મજ્ઞાનં ચ ફલં ક્રમેણ મન્તવ્યમ્ ।
અત્રાધ્યાયે ભૂયઃ પ્રશ્નોત્તરભેદાદર્થભેદો દૃશ્યતે ।
ભૂમા તુ પ્રાણાત્પરં ભૂયઃપ્રક્ષં વિનૈવોક્તલિઙ્ગેન પ્રાણાદભિન્ન ઇત્યાહ- કસ્માદિત્યાદિના ।
પ્રાણાદ્ભૂય ઇતિ ન દૃશ્યત ઇતિ પૂર્વેણ સંબન્ધઃ ।
નનુ ઽએષ તુ વા અતિવદતિઽઇતિ તુશબ્દેન પ્રાણપ્રકરણવિચ્છેદાન્ન પ્રાણો ભૂમેત્યત આહ- પ્રાણમેવેતિ ।
નામાદ્યશાન્તાનુપાસ્યાનતીત્ય પ્રાણં શ્રેષ્ઠં વદતીત્યતિવાદિ પ્રાણવિદ્ તં પ્રતિ અતિવાદ્યસીતિ કેનચિત્પ્રશ્ને કૃતે અસ્મીતિ બ્રૂયાત્, નાહમતિવાદીત્યપહ્નવં ન કુર્યાદિત્યુક્તમ્ ।
પ્રાણવિદમેષ ઇતિ પરામૃશ્ય સત્યવચનધ્યાનમનનશ્રદ્ધાદિધર્મપરમ્પરાં વિધાય ભૂમોપદેશાન્ન પ્રકરણવિચ્છેદઃ ।
તુશબ્દો નામાદ્યુપાસકસ્યાતિવાદિત્વનિરાસાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
ભૂમ્નો લક્ષણવચનં સુખત્વમમૃતત્વં ચ પ્રાણે પ્રશ્નપૂર્વકં યોજયતિ કથં પુનરિત્યાદિના ।
પ્રાણગ્રસ્તેષુ પ્રાણે લીનેષુ ન શૃણોતિ સુષુપ્તપુરુષ ઇતિ શેષઃ ।
ઽગાર્હપત્યો હ વા એષો ઽપાનો વ્યાનો ઽન્વાહાર્યપચન આહવનીયઃ પ્રાણઃઽઇતિ શ્રુતેઃ પ્રાણા અગ્નય ઇહ પુરે શરીરે જાગ્રતિ સવ્યાપારા એવ તિષ્ઠન્તીત્યર્થઃ ।
દેવો જીવઃ ।
અથ તદા સ્વપ્નાદર્શનકાલે સુખશ્રવણાત્પ્રાણસ્ય સુખત્વમવિરુદ્ધમિત્યન્વયઃ ।
આત્મપદેનોપક્રમવિરોધં પરિહરતિ- પ્રાણ એવેતિ ।
પ્રાણસ્યાત્મત્વં કથમિત્યાશઙ્ક્ય શ્રુતત્વાદિત્યાહ- તથા હીતિ ।
સર્વં સમર્પિતમિતિ ચ સર્વાધિષ્ઠાનં પ્રાણં સ્વીકરોતિ શ્રુતિરિત્યન્વયઃ અત આત્મત્વં મુખ્યાર્થં દર્શયતિ- સંપ્રસાદ ઇતિ ।
સ વા એષ એતસ્મિન્સંપ્રસાદે સ્થિત્વા પુનરાદ્રવતીતિ પ્રયોગાચ્ચ ।
તત્પદં સુષુપ્તિવાચકમિત્યાહ- બૃહદિતિ ।
વાચ્યાર્થસંબન્ધાત્પ્રાણો લક્ષ્ય ઇત્યાહ- તસ્યાં ચેતિ ।
અત્ર સૂત્ર ઇત્યર્થઃ ।
ભૂમા પ્રાણાદ્ભિન્નો ઽત્રાધ્યાયે, તસ્માદૂર્ધ્વમુપદિષ્ટત્વાત્, નામાદેરૂર્ધ્વમુપદિષ્ટવાગાદિવદિત્યર્થઃ ।
વિપક્ષહેતૂચ્છેદં બાધકમાહ- પ્રાણ એવ ચેદિતિ ।
સ્વસ્યૈવ સ્વસ્માદૂર્ધ્વમુપદિષ્ટત્વમયુક્તં, નામાદિષ્વદૃષ્ટં ચેત્યર્થઃ ।
હેત્વસિદ્ધિં શઙ્કતે- નન્વિહેતિ ।
પ્રકૃતપ્રાણવિત્પરામર્શક એષશબ્દો ન ભવતિ, તસ્ય યચ્છબ્દપરતન્ત્રત્વેન સત્યવાદજિવાચિત્વાત્ ।
અતઃ પ્રાણપ્રકરણં વિચ્છિન્નમિતિ હેતુસિદ્વિરિત્યાહ- અત્રોચ્યત ઇતિ ।
સત્યેનાતિવાદિત્વં વિશેષઃ, તદ્વતો ય એષ ઇત્યુક્તેર્ન પૂર્વાનુકર્ષ ઇત્યર્થઃ ।
ય એષ પ્રાણવિદતિવદતીત્યનૂદ્ય સ સત્યં વદેદિતિ વિધાનાન્ન પ્રાણપ્રકરણવિચ્છેદ ઇતિ દૃષ્ટાન્તેન શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
સત્યશબ્દો હ્યબાધિતે રૂઢો બ્રહ્મવાચકઃ, તદન્યસ્ય મિથ્યાત્વાત્ ।
સત્યવચને ત્વબાધિતાર્થસંબન્ધાલ્લાક્ષણિક ઇતિ નાત્ર લક્ષ્યવચનવિધિરિત્યાહ- નેતિ બ્રૂમ ઇતિ ।
કિઞ્ચ સત્યેન બ્રહ્મણાતિવદતીતિ તૃતીયાશ્રુત્યા બ્રહ્મકરણકમતિવાદિત્વં શ્રુતં, તસ્ય પ્રકરણાદ્બાધો ન યુક્ત ઇત્યાહ- શ્રુત્યા હીત્યાદિના ।
અત્રેતિ ।
સત્યવાક્ય ઇત્યર્થઃ ।
એવં સત્યેનેતિ શ્રુત્યા પ્રકરણં બાધ્યમિત્યુક્ત્વા તુશબ્દેનાપિ બાધ્યમાહ- પ્રકૃતેતિ ।
વિજિજ્ઞાસ્યત્વલિઙ્ગાચ્ચ પૂર્વોક્તાદ્ભિન્નમિત્યાહ- સત્યં ત્વેવેતિ ।
પ્રકરણવિચ્છેદે દૃષ્ટાન્તમાહ- તસ્માદિતિ ।
શ્રુતિલિઙ્ગબલાદેતત્સત્યં પ્રકૃતાત્પ્રાણાત્પ્રાધાન્યેન ભિન્નં દૃષ્ટવ્યમિત્યર્થઃ ।
એવમતિવાદિત્વસ્ય બ્રહ્મસંબન્ધોક્ત્યા પ્રાણલિઙ્ગત્વં નિરસ્તમ્ ।
યત્તુ પ્રશ્નં વિનોક્તત્વલિઙ્ગાદ્ભૂમા પ્રાણ ઇતિ, તન્ન, તસ્યાપ્રયોજકત્વાદિત્યાહ- ન ચેતિ ।
પ્રશ્નભેદાદર્થભેદ ઇતિ ન નિયમઃ, એકસ્યાત્મનો મૈત્રેય્યા બહુશઃ પૃષ્ટત્વાત્ ।
પ્રશ્નં વિનોક્તચાતુર્વેદસ્ય પ્રકૃતૈકવેદાદ્ભિન્નત્વદર્શનાચ્ચેત્યર્થઃ ।
તત્ર યથા ચતુર્વેદત્વસ્ય પ્રકૃતાસંબન્ધાદર્થભેદઃ, એવમિહાપીતિ સ્ફુટયતિ- તત્રેત્યદિના ।
સત્યપદેન પ્રાણોક્તિરિત્યત આહ- તત્ર સત્યમિતિ ।
વિજ્ઞાનં નિદિધ્યાસનમ્ ।
આદિપદાન્મનનશ્રદ્ધાશ્રવણમનઃશુદ્ધિનિષ્ટાતદ્ધેતુકર્માણિ ગૃહ્યન્તે ।
ઇમાન્યતિ શ્રવણાદીનિ જ્ઞેયસ્ય સત્યસ્ય બ્રહ્મત્વે લિઙ્ગાનિ ।
એવં શ્રુતિલિઙ્ગૈઃ પ્રાણસ્યાવાન્તરપ્રકરણં બાધિત્વા પ્રસ્તુતં સત્યં બ્રહ્મ ભૂમપદોક્તબહુત્વધર્મીત્યાહ- તત્ર યદિતિ ।
કિઞ્ચ ઽસંનિહિતાદપિ વ્યવહિતં સાકાઙ્ક્ષં બલીયઃઽઇતિ ન્યાયેન સંનિહિતં નિરાકાઙ્ક્ષં પ્રાણં દૃષ્ટ્વા વાક્યોપક્રમસ્થ આત્મા સ્વપ્રતિપાદનાય ભૂમવાક્યાપેક્ષ ઇહ ભૂમા ગ્રાહ્ય ઇત્યાહ- એવં ચેતિ ।
કિઞ્ચ શોકસ્ય પારમિત્યુપક્રમ્ય તમસઃ પારમિત્યુપસંહારાત્, શોકસ્ય મૂલોચ્છેદં વિના તરણાયોગાચ્ચ, શોકપદેન મૂલતમો ગૃહ્યતે ।
તન્નિવર્તકજ્ઞાનગમ્યત્વલિઙ્ગાદાત્મા બ્રહ્મેત્યાહ- ન ચાન્યત્રેતિ ।
બ્રાહ્મણમાત્માયત્તત્વં પ્રાણસ્ય વદતીતિ સંબન્ધઃ ।
નન્વિદં ચરમં બ્રાહ્મણં બ્રહ્મપરમસ્તુ, તતઃ પ્રાગુક્તો ભૂમા પ્રાણ ઇતિ શઙ્કતે- પ્રકરણાન્ત ઇતિ ।
તચ્છબ્દેન ભૂમાનુકર્ષાન્મૈવમિત્યાહ- નેતિ ॥8॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.2.8
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.2.9
ધર્મોપપત્તેશ્ ચ

ભૂમ્નો બ્રહ્મત્વે લિઙ્ગાન્તરમાહ- ધર્મેતિ ।
સૂત્રમ્ ।
યદુક્તં ભૂમ્નો લક્ષણં સુખત્વમમૃતત્વં ચ પ્રાણેષુ યોજ્યમિતિ તદનૂદ્ય વિઘટયતિ- યો ઽપ્યસાવિત્યાદિના ।
સતિ બુદ્ધ્યાદ્યુપાધાવાત્મનો દ્રષ્ટૃત્વાદિઃ, તદભાવે સુષુપ્તૌ તદભાવ ઇત્યસઙ્ગત્વજ્ઞાનાર્થં પ્રશ્નોપનિષદિ ઽન શૃણોતિ ન પશ્યતિઽઇતિ પરમાત્માનં પ્રકૃત્યોક્તમ્ ।
તથા તત્રૈવાત્મનઃ સુખત્વમુક્તં ન પ્રાણસ્ય ।
યતઃ શ્રુત્યન્તરમાત્મન એવ સુખત્વમાહ તસ્માદિત્યર્થઃ ।
આમયો નાશાદિદોષઃ તત્સહિતં સામયમ્ ।
આર્તં નશ્વરમ્ ।
ઽસ એવાધસ્તાત્ સ ઉપરિષ્ટાત્ઽઇતિ સર્વગતત્વં, ઽસ એવેદં સર્વમ્ઽઇતિ સર્વાત્મત્વં ચ શ્રુતં, તસ્માદ્ભૂમાધ્યાયો નિર્ગુણે સમન્વિત ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥9॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.2.9
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.3.10
અક્ષરમ્ અમ્બરાન્તધૃતેઃ

અક્ષરમમ્બરાન્તધૃતેઃ ।
બૃહદારણ્યકં પઠતિ- કસ્મિન્ન્વિતિ ।
યદ્ભૂતં ભવચ્ચ ભવિષ્યચ્ચ તત્સર્વં કસ્મિન્નોતમિતિ ગાર્ગ્યા પૃષ્ઠેન મુનિના યાજ્ઞવલ્ક્યેનાવ્યાકૃતાકાશઃ કાર્યમાત્રાશ્રય ઉક્તઃ ।
આકાશઃ કસ્મિન્નોત ઇતિ દ્વિતીયપ્રશ્ને સ મુનિરુવાચ, તદવ્યાકૃતસ્યાધિકરણમેતદક્ષરમસ્થૂલાદિરૂપમિત્યર્થઃ ।
ઉભયત્રાક્ષરશબ્દપ્રયોગાત્સંશયઃ ।
યથા સત્યશબ્દો બ્રહ્મણિ રૂઢ ઇતિ બ્રહ્મ ભૂમેત્યુક્તં તથાક્ષરશબ્દો વર્ણે રૂઢ ઇતિ દૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષઃ ।
તત્ર ઓઙ્કારોપાસ્તિઃ ફલં, સિદ્ધાન્તે નિર્ગુણબ્રહ્મધીરિતિ વિવેકઃ ।
નનુ ન ક્ષરતીત્યચલત્વાનાશિત્વયોગાદ્બ્રહ્મણ્યપ્યક્ષરશબ્દો મુખ્ય ઇત્યત આહ- પ્રસિદ્ધ્યતિક્રમસ્યેતિ ।
ઽરૂઢર્યોગમપહરતિઽઇતિ ન્યાયાદિત્યર્થઃ ।
વર્ણસ્ય ઓઙ્કારસ્ય સર્વાશ્રયત્વં કથમિત્યાશઙ્ક્ય ધ્યાનાર્થમિદં યથા શ્રુત્યન્તરે સર્વાત્મત્વમિત્યાહ- ઓઙ્કાર ઇતિ ।
પ્રશ્નપ્રતિવચનાભ્યામાકાશાન્તજગદાધારત્વે તાત્પર્યનિશ્ચયાન્ન ધ્યાનાર્થતા, અતસ્તલ્લિઙ્ગબલાદ્રૂઢિં બાધિત્વા યોગવૃત્તિર્ગ્રાહ્યેતિ સિદ્વાન્તયતિ- એવમિત્યાદિના ॥10॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.3.10
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.3.11
સા ચ પ્રશાસનાત્

આકાશં ભૂતં કૃત્વા શઙ્કતે -સ્યાદેતદિતિ ।
ચેતનકર્તૃકશિક્ષાયા અત્ર શ્રુતેર્મૈવમિત્યાહ- સા ચેતિ ।
સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- સા ચેતિ ।
ચકાર આકાશસ્ય ભૂતત્વનિરાસાર્થઃ ।
ભૂતાકાશસ્ય કાર્યન્તઃપાતિનઃ શ્રુતસર્વકાર્યાશ્રયત્વાયોગાદવ્યાકૃતમજ્ઞાનમેવાકાશઃ પ્રધાનશબ્દિત ઇતિ તદાશ્રયત્વાચ્ચાક્ષરં ન પ્રધાનમિત્યર્થઃ ।
વિધૃતૌ વિષયત્વેન ધૃતૌ ॥11॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.3.11
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.3.12
અન્યભાવવ્યાવૃત્તેશ્ચ

પ્રશ્નપૂર્વકં સૂત્રં વ્યાકરોતિ- કિમિદમિતિ ।
ઘટત્વાદ્વયાવૃત્તિરિતિ ભ્રાન્તિં નિરસ્યતિ- એતદિતિ ।
અમ્બરાન્તસ્યાધારમક્ષરં શ્રુતિરચેતનત્વાદ્વ્યાવર્તયતીત્યર્તઃ ।
જીવનિરાસપરત્વેનાપિ સૂત્રં યોજયતિ- તથેતિ ।
અન્યભાવો ભેદસ્તન્નિષેધાદિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
તર્હિ શોધિતો જીવ એવાક્ષરં ન પર ઇત્યત આહ- નહીતિ ।
શોધિતે જીવત્વં નાસ્તીત્યર્થઃ ।
તસ્માદ્ગાર્ગિબ્રાહ્મણં નિર્ગુણાક્ષરે સમન્વિતમિતિ સિદ્ધમ્ ॥12॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.3.12
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.4.13
ઈક્ષતિકર્મવ્યપદેશાત્ સઃ

ઈક્ષતિકર્મવ્યપદેશાત્સઃ ।
પ્રશ્નોપનિષદમૂદાહરતિ- એતદિતિ ।
પિપ્પલાદો ગુરુઃ સત્યકામેન પૃષ્ટો બ્રૂતે, હે સત્યકામ, પરં નિર્ગુણમપરં સગુણં બ્રહ્મૈતદેવ યો ઽયં ઓઙ્કારઃ ।
સ હિ પ્રતિમેવ વિષ્ણોસ્તસ્ય પ્રતીકઃ ।
તસ્માત્પ્રણવં બ્રહ્માત્મના વિદ્વાનેતેનૈવ ઓઙ્કારધ્યાનેનાયતનેન પ્રાપ્તિસાધનેન યથાધ્યાનં પરમપરં વાન્વેતિ પ્રાપ્નોતીતિ પ્રકૃત્ય મધ્યે એકમાત્રદ્વિમાત્રોઙ્કારયોર્ધ્યાનમુક્ત્વા બ્રવીતિ- યઃ પુનરિતિ ।
ઇત્થંભાવે તૃતીયા, બ્રહ્મોઙ્કારયોરભેદોપક્રમાત્ ।
યો હ્યકારાદિમાત્રાત્રયે એકસ્યા માત્રાયા અકારસ્ય ઋષ્યાદિકં જાગ્રદાદિવિભૂતિં ચ જાનાતિ તેન સમ્યગ્જ્ઞાતા એકા માત્રા યસ્યોઙ્કારસ્ય સ એકમાત્રઃ ।
એવં માત્રાદ્વયસ્ય સમ્યગ્વિભૂતિજ્ઞાને દ્વિમાત્રસ્તથા ત્રિમાત્રઃ ।
તમોઙ્કારં પુરુષં યો ઽભિધ્યાયીત સ ઓઙ્કારવિભૂતિત્વેન ધ્યાતૈઃ સામભિઃ સૂર્યદ્વારા બ્રહ્મલોકં ગત્વા પરમાત્માનં પુરુષમીક્ષત ઇત્યર્થઃ ।
સંશયં તદ્બીજં ચાહ- કિમિત્યાદિના ।
અસ્મિન્ ત્રિમાત્રવાક્ય ઇત્યર્થઃ ।
પૂર્વત્ર પૂર્વપક્ષત્વેનોક્તે ઓઙ્કારે બુદ્ધિસ્થં ધ્યાતવ્યં નિશ્ચીયત ઇતિ પ્રસઙ્ગસંગતિઃ ।
યદ્વા પૂર્વત્ર વર્ણે રૂઢસ્યાક્ષરશબ્દસ્ય લિઙ્ગાદ્બ્રહ્મણિ વૃત્તિરુક્તા, તદ્વદત્રાપિ બ્રહ્મલોકપ્રાપ્તિલિઙ્ગત્પરશબ્દસ્ય હિરણ્યગર્ભે વૃત્તિરિતિ દૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષયતિ- તત્રાપરમિતિ ।
કાર્યપરબ્રહ્મણોરૂપાસ્તિરૂભયત્ર ફલમ્ ।
સ ઉપાસકઃ ।
સૂર્યે સંપન્નઃ પ્રવિષ્ટઃ નનુ વસુદાન ઈશ્વર ઇતિ ધ્યાનાદ્વિન્દતે વસ્વિત્યલ્પમપિ ફલં બ્રહ્મોપાસકસ્ય શ્રુતમિત્યત આહ- નહીતિ ।
અન્યત્ર તથાત્વે ઽપિ અત્ર પરવિત્પરમપરવિદપરમન્વેતીત્યુપક્રમાત્પરવિદો ઽપરપ્રાપ્તિરયુક્તા, ઉપક્રમવિરોધાત્ ।
ન ચાત્ર પરપ્રાપ્તિરેવોક્તેતિ વાચ્યં, પરસ્ય સર્વગતત્વાદત્રૈવ પ્રાપ્તિસંભવેન સૂર્યદ્વારા ગતિવૈયર્થ્યાત્ ।
તસ્માદુપક્રમાનુગૃહીતાદપરપ્રાપ્તિરૂપાલ્લિઙ્ગાત્પરં પુરુષમિતિ પરશ્રુતિર્બાધ્યેત્યર્થઃ ।
પરશ્રુતેર્ગતિં પૃચ્છતિ- નન્વિતિ ।
પિણ્ડઃ સ્થૂલો વિરાટ્ તદપેક્ષયા સૂત્રસ્ય પરત્વમિતિ સમાધ્યર્થઃ ।
સૂત્રે સશબ્દ ઈશ્વરપર ઇતિ પ્રતિજ્ઞતત્વેન તં વ્યાચષ્ટે- પરમેવેતિ ।
સ ઉપાસક એતસ્માદ્વિરણ્યગર્ભાત્પરં પુરુષં બ્રહ્માહમિતીક્ષત ઇત્યર્થઃ ।
નન્વીક્ષણવિષયો ઽપ્યપરોસ્તુ, તત્રાહ- તત્રાભિધ્યાયતેરિતિ ।
નન્વીક્ષણં પ્રમાત્વાદ્વિષયસત્યતામપેક્ષત ઇતિ ભવતુ સત્યઃ પર ઈક્ષણીયઃ ।
ધ્યાતવ્યસ્ત્વસત્યો ઽપરઃ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- સ એવેતિ ।
શ્રુતિભ્યાં પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્સ એવાયમિતિ સૌત્રઃ સશબ્દો વ્યાખ્યાતઃ અત્રૈવં સૂત્રયોજના-ઓઙ્કારે યો ધ્યેયઃ સ પર એવાત્મા, વાક્યશેષે ઈક્ષણીયત્વોક્તેઃ ।
અત્ર ચ શ્રુતિપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્સ એવાયમિતિ ।
નનુ શબ્દભેદાન્ન પ્રત્યભિજ્ઞેતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
પરાત્પર ઇતિ શબ્દભેદમઙ્ગીકૃત્ય શ્રુતિભ્યામુક્તપ્રત્યભિજ્ઞાયા અવિરોધમાહ- અત્રેતિ ।
નનુ ઽએતસ્માજ્જીવધનાત્પરાત્ઽઇત્યેતત્પદેનોપક્રાન્તધ્યાતવ્યપરામર્શાદીક્ષણીયઃ ।
પરાત્મા ધ્યેયાદન્ય ઇત્યત આહ- ન ચાત્રેતિ ।
ધ્યાનસ્ય તત્ફલેક્ષણસ્ય ચ લોકે સમાનવિષયત્વાદ્ધ્યેય એવેક્ષણીયઃ ।
એવં ચોપક્રમોપસંહારયોરેકવાક્યતા ભવતીતિ ભાવઃ ।
ઽસ સામભિરૂન્નીયતે બ્રહ્મલોકમ્ઽઽસ એતસ્માજ્જીવઘનાત્ઽઇત્યેતત્પદેન સંનિહિતતરો બ્રહ્મલોકસ્વામી પરામૃશ્યત ઇતિ પ્રશ્નપૂર્વકં વ્યાચષ્ટે- કસ્તર્હીત્યાદિના ।
ઽમૂર્તૌ ઘનઃઽઇતિ સૂત્રાદિતિ ભાવઃ ।
સૈન્ધવખિલ્યો લવણપિણ્ડઃ ।
ખિલ્યવદલ્પો ભાવઃ પરિચ્છેદો યસ્ય સ ખિલ્યભાવઃ ।
એતત્પદેન બ્રહ્મલોકો વા પરામૃશ્યત ઇત્યાહ- અપર ઇતિ ।
જીવઘનશબ્દસ્ય બ્રહ્મલોકે લક્ષણાં દર્શયતિ- જીવાનાં હીતિ ।
વ્યષ્ટિકરણાભિમાનિનાં જીવાનાં ઘનઃ સંઘાતો યસ્મિન્સર્વકરણાભિમાનિનિ સ જીવઘનઃ તત્સ્વામિકત્વાત્પરંપરાસંબન્ધેન લોકો લક્ષ્ય ઇત્યર્થઃ ।
તસ્માત્પરઃ સર્વલોકાતીતઃ શુદ્ધ ઇત્યર્થઃ ।
પરપુરુષશબ્દસ્ય પરમાત્મનિ મુખ્યત્વાચ્ચ સ એવ ધ્યેય ઇત્યાહ- પરમિતિ ।
યસ્માત્પરં નાપરમસ્તિ કિઞ્ચિત્ સ એવં મુખ્યઃ પરઃ ન તુ પિણ્ડાત્પરઃ સૂત્રાત્મેત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ પરશબ્દેનોપક્રમે નિશ્ચિતં પરં બ્રહ્મૈવાત્ર વાક્યશેષે ધ્યાતવ્યમિત્યાહ- પરં ચાપરં ચેતિ ।
પાપનિવૃત્તિલિઙ્ગાચેત્યાહ- યથેતિ ।
પાદોદરઃ સર્પઃ ।
ઓઙ્કારે પરબ્રહ્મોપાસનયા સૂર્યદ્વારા બ્રહ્મલોકં ગત્વા પરબ્રહ્મેક્ષિત્વા તદેવ શાન્તમભયં પરં પ્રાપ્નોતીત્યવિરોધમાહ- અત્રોચ્યત ઇતિ ।
એવમેકવાક્યતાસમર્થનપ્રકરણાનુગૃહીતપરપુરુષશ્રુતિભ્યાં પરબ્રહ્મપ્રત્યભિજ્ઞયા બ્રહ્મલોકપ્રાપ્તિલિઙ્ગં બાધિત્વા વાક્યં પ્રણવધ્યેયે બ્રહ્મણિ સમન્વિતમિતિ સિદ્ધમ્ ॥13॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.4.13
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.5.14
દહર ઉત્તરેભ્યઃ

દહર ઉત્તરેભ્યઃ ।
છન્દોગ્યમુદાહરતિ- અથેતિ ।
ભૂમવિદ્યાનન્તરં દહરવિદ્યાપ્રારમ્ભાર્થો ઽથશબ્દઃ ।
બ્રહ્મણો ઽભિવ્યક્તિસ્થાનત્વાદ્બ્રહ્મપુરં શરીરમ્ ।
અસ્મિન્ યત્પ્રસિદ્ધં દહરમલ્પં હૃત્પદ્મં તસ્મિન્હૃદયે યદન્તરાકાશશબ્દિતં બ્રહ્મ તદન્વેષ્ટવ્યં વિચાર્ય જ્ઞેયમિત્યર્થઃ ।
અત્રાકાશો જિજ્ઞાસ્યઃ, તદન્તઃસ્થં વેતિ પ્રથમં સંશયઃ કલ્પ્યઃ ।
તત્ર યદ્યાકાશસ્તદા સંશયદ્વયમ્ ।
તત્રાકાશશબ્દાદેકં સંશયમુક્ત્વા બ્રહ્મપુરશબ્દાત્સંશયાન્તરમાહ- તથા બ્રહ્મપુરમિતીતિ ।
અત્ર શબ્દે ।
જીવસ્ય બ્રહ્મણો વા પુરમિતિ સંશયઃ ।
તત્ર તસ્મિન્સંશયે સતીતિ યોજના ।
પરપુરુષશબ્દસ્ય બ્રહ્મણિ મુખ્યત્વાદ્બ્રહ્મ ધ્યેયમિત્યુક્તમ્ ।
તથેહાપ્યાકાશપદસ્ય ભૂતાકાશે રૂઢત્વાદ્ભૂતાકાશો ધ્યેય ઇતિ દૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષયતિ- તત્રાકાશેત્યાદિના ।
દહરવાક્યસ્યાનન્તરપ્રજાપતિવાક્યસ્ય ચ સગુણે નિર્ગુણે ચ સમન્વયોક્તેઃ શ્રુત્યાદિસંગતયઃ ।
પૂર્વપક્ષે ભૂતાકાશાદ્યુપાસ્તિઃ, સિદ્ધાન્તે સગુણબ્રહ્મોપાસ્ત્યા નિર્ગુણધીરિતિ ફલભેદઃ ।
નચ ઽઆકાશસ્તલ્લિઙ્ગાત્ઽઇત્યનેનાસ્ય પુનરુક્તતા શઙ્કનીયા ।
અત્ર તસ્મિન્ ઽયદન્તસ્તદન્વેષ્ટવ્યમ્ઽઇત્યાકાશાન્તઃ સ્થસ્યાન્વેષ્ટવ્યત્વાદિલિઙ્ગન્વયેન દહરાકાશસ્ય બ્રહ્મત્વે સ્પષ્ટલિઙ્ગાભાવાત્ ।
નનુ ભૂતાકાશસ્યાલ્પત્વં કથં, એકસ્યોપમાનત્વમુપમેયત્વં ચ કથં, ઽઉભે અસ્મિન્ દ્યાવાપૃથિવી અન્તરેવ સમાહિતે ।
ઉભાવગ્નિશ્ચ વાયુશ્ચઽઇત્યાદિના શ્રુતસર્વાશ્રયત્વં ચ કથમિત્યાશઙ્ક્ય ક્રમેણ પરિહરતિ- તસ્યેત્યાદિના ।
હૃદયાપેક્ષયા અલ્પત્વં, ધ્યાનાર્થં કલ્પિતભેદાત્સાદૃશ્યં, સ્વત એકત્વાત્સર્વાશ્રયત્વમિત્યર્થઃ ।
નનુ ઽએષ આત્માઽઇત્યાત્મશબ્દો ભૂતે ન યુક્ત ઇત્યરૂચેરાહ- અથવેતિ ।
ભક્ત્યેતિ ।
ચૈતન્યગુણયોગેનેત્યર્થઃ ।
મુખ્યં બ્રહ્મ ગૃહ્યતામિત્યત આહ- ન હીતિ ।
અસ્તુ પુરસ્વામીજીવઃ, હૃદયસ્થાકાશસ્તુ બ્રહ્મેત્યત આહ- તત્રેતિ ।
પુરસ્વામિન એવ તદન્તઃસ્થત્વસંભવાન્નાન્યાપેક્ષેત્યર્થઃ ।
વ્યાપિનો ઽન્તઃસ્થત્વં કથમિત્યત આહ- મન ઇતિ ।
આકાશપદેન દહરમનુકૃષ્યોક્તોપમાદિકં બ્રહ્માભેદવિવક્ષયા ભવિષ્યતીત્યાહ- આકાશેતિ ।
નનુ જીવસ્યાકાશપદાર્થત્વમયુક્તમિત્યાશઙ્ક્ય તર્હિ ભૂતાકાશ એવ દહરો ઽસ્તુ તસ્મિન્નન્તઃસ્થં કિઞ્ચિદ્ધ્યેયમિતિ પક્ષાન્તરમાહ- ન ચાત્રેતિ ।
પરમાન્તઃસ્થં વસ્તુ, તદ્વિશેષણત્વેનાધારત્વેન દહરાકાશસ્ય તચ્છબ્દેનોપાદાનાદિત્યર્થઃ ।
યદ્વા અન્વેષ્યત્વાદિલિઙ્ગાદ્દહરસ્ય બ્રહ્મત્વનિશ્ચયાત્ ઽઆકાશસ્તલ્લિઙ્ગાત્ઽઇત્યનેન ગતાર્થત્વમિતિ શઙ્કાત્ર નિરસનીયા ।
અન્વેષ્યત્વાદેઃ પરવિશેણત્વેન ગ્રહણાદ્દરહસ્ય બ્રહ્મત્વે લિઙ્ગં નાસ્તીત્યર્થઃ ।
અપહતપાપ્મત્વાદિલિઙ્ગોપેતાત્મકશ્રુત્યા કેવલાકાશશ્રુતિર્બાધ્યેતિ સિદ્ધાન્તયતિ- પરમેશ્વર ઇત્યાદિના ।
આકાશસ્યાક્ષેપપૂર્વકમિતિ સંબન્ધઃ ।
તમાચાર્યં પ્રતિ યદિ બ્રૂયુઃ, હૃદયમેવ તાવદલ્પં તત્રત્યાકાશો ઽલ્પતરઃ કિં તદત્રાલ્પે વિદ્યતે યદ્વિચાર્યા જ્ઞેયમિતિ, તદા સ આચાર્યો બ્રૂયાદાકાશસ્યાલ્પતાનિવૃત્તિમિત્યર્થઃ ।
વાક્યસ્ય તાત્પર્યમાહ- તત્રેતિ ।
નિવર્તયતિ ।
આચાર્ય ઇતિ શેષઃ ।
નન્વાકાશશબ્દેન રૂઢ્યા ભૂતાકાશસ્ય ભાનાત્કથં તન્નિવૃત્તિરિત્યાશઙ્ક્યાહ- યદ્યપીતિ ।
નનુ ઽરામરાવણયોર્યુદ્ધં રામરાવણયોરિવઽઇત્યભેદે ઽપ્યુપમા દૃષ્ટેતિચેત્, ન અભેદે સાદૃશ્યસ્યાનન્વયેન યુદ્ધસ્ય નિરૂપમત્વે તાત્પર્યાદયમનન્વયાલઙ્કાર ઇતિ કાવ્યવિદઃ ।
પૂર્વોક્તમનૂદ્ય નિરસ્યતિ- નન્વિત્યાદિના ।
ઽસીતાશ્લિષ્ટ ઇવાભાતિ કોદણ્ડપ્રભયા યુતઃઽઇત્યાદૌ પ્રભાયોગસીતાશ્લેષરૂપવિશેષણભેદાદ્ભેદાશ્રયણમેકસ્યૈવ શ્રીરામસ્યોપમાનોપમેયભાવસિદ્ધ્યર્થમગત્ય કૃતમિત્યનુદાહરણં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
નૈવમત્રાશ્રયણં યુક્તમ્ ।
વાક્યસ્યાલ્પત્વનિવૃત્તિપરત્વેન ગતિસદ્ભાવાત્ ।
કિઞ્ચ હાર્દાકાશસ્યાન્તરત્વાત્યાગે અલ્પત્વેન વ્યાપકબાહ્યાકાશસાદૃશ્યં ન યુક્તમિત્યાહ- અપિચેતિ ।
આન્તરત્વત્યાગે તુ અત્યન્તાભેદાન્ન સાદૃશ્યમિતિ ભાવઃ ।
નનુ હાર્દાકાશસ્યાલ્પત્વનિવૃત્તૌ તાવત્ત્વે ચ તાત્પર્યં કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- ઉભયેતિ ।
અતો ઽલ્પાવનિવૃત્તાવેવ તાત્પર્યમિતિ ભાવઃ ।
એવમાકાશોપમિતત્વાદ્દહરાકાશો ન ભૂતમિત્યુક્તમ્ ।
સર્વાશ્રયત્વાદિલિઙ્ગેભ્યશ્ચ તથેત્યાહ- નચેત્યાદિના ।
વિગતા જિઘત્સા જગ્ધુમિચ્છા યસ્ય સો ઽયં વિજિઘત્સઃ ।
બુભુક્ષાશૂન્ય ઇત્યર્થઃ ।
પ્રથમશ્રુતબ્રહ્મશબ્દેન તત્સાપેક્ષચરમશ્રુતષષ્ઠીવિભક્ત્યર્થઃ સંબન્ધો નેયઃ, ન તુ બ્રહ્મણઃ પુરમિતિ ષષ્ઠ્યર્થઃ સ્વસ્વામિભાવો ગ્રાહ્યઃ ઽનિરપેક્ષેણ તત્સાપેક્ષં બાધ્યમ્ઽઇતિ ન્યાયાદિત્યાહ- અત્ર બ્રૂમ ઇતિ ।
શરીરસ્ય બ્રહ્મણ તદુપલબ્ધિસ્થાનત્વરૂપે સંબન્ધે માનમાહ- સ ઇતિ ।
પૂર્ષુ શરીરેષુ, પુરિ હૃદયે શય ઇતિ પુરુષ ઇત્યન્વયઃ ।
નનુ બ્રહ્મશબ્દસ્ય જીવે ઽપ્યન્નાદિના શરીરવૃદ્ધિહેતૌ મુખ્યત્વાન્ન ષષ્ઠ્યર્થઃ કથઞ્ચિન્નેય ઇત્યત આહ- અથવેતિ ।
બૃંહયતિ દેહમિતિ બ્રહ્મ જીવઃ તત્સ્વામિકે પુરે હૃદયં બ્રહ્મવેશ્મ ભવતુ, રાજપુરે મૈત્રસદ્ભવદિત્યર્થઃ ।
અનન્તફલલિઙ્ગાદપિ દહરઃ પરમાત્મેત્યાહ- તદ્યથેતિ ।
અથ કર્મફલાદ્વૌરાગ્યાનન્તરમિહ જીવદશાયામાત્માનં દહરં તદાશ્રિતાંશ્ચ સત્યકામાદિગુણાન્ આચાર્યોપદેશમનુવિદ્ય ધ્યાનેનાનુભૂય યે પરલોકં ગચ્છન્તિ તેષાં સર્વલોકેષ્વનન્તમૈશ્વર્યં સ્વેચ્છયા સંચલનાદિકં ભવતીત્યર્થઃ ।
દહરે ઉક્તલિઙ્ગાન્યન્યથાસિદ્ધાનિ તેષાં તદન્તઃસ્થગુણત્વાદિયુક્તં સ્મારયિત્વા દૂષયતિ- યદપીત્યાદિના ।
ઉત્તરત્રાકાશસ્વરૂપપ્રતિપાદનાન્યથાનુપપત્ત્યા પૂર્વં તસ્યાન્વેષ્યત્વાદિકમિત્યત્રાન્યથોપપત્તિં શઙ્કતે નન્વિતિ ।
એતત્ આકાશસ્વરૂપમ્ ।
આક્ષેપબીજમાકાશસ્યાલ્પત્વમુપમયા નિરસ્યાન્તઃસ્થવસ્તૂક્તેસ્તદન્તઃસ્થમેવ ધ્યેયમિત્યર્થઃ ।
તર્હિ જગદેવ ધ્યેયં સ્યાદિત્યાહ- નૈતદેવમિતિ ।
અસ્તુ કો દોષઃ, તત્રાહ- તત્રેતિ ।
સર્વનામભ્યાં દહરાકાશમાકૃષ્યાત્મત્વાદિગુણાનુક્ત્વા ગુણૈઃ સહ તસ્યૈવ ધ્યેયત્વં વાક્યશેષો બ્રૂતે તદ્વિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
ઽતસ્મિન્ યદન્તઃઽઇતિ તત્પદેન વ્યવહિતમપિ હૃદયં યોગ્યતયા ગ્રાહ્યમિત્યાહ- તસ્માદિતિ ।
યદ્વા આકાશસ્તસ્મિન્ યદન્તસ્તદુભયમન્વેષ્ટવ્યમિતિ યોજનાં સૂચયતિ- સહાન્તઃસ્થૈરિતિ ॥14॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.5.14
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.5.15
ગતિશબ્દાભ્યાં તથા હિ દૃષ્ટં લિઙ્ગં ચ

દહરાકાશસ્ય બ્રહ્મત્વે હેત્વાન્તરમાહ- ગતીતિ ।
પ્રજા જીવા એતં હૃદયસ્થં દહરં બ્રહ્મસ્વરૂપં લોકમહરહઃ પ્રત્યહં સ્વાપે ગચ્છન્ત્યસ્તદાત્મના સ્થિતા અપ્યનૃતાજ્ઞાનેનાવૃતાસ્તં ન જાનન્તિ અતઃ પુનરુત્તિષ્ઠન્તીત્યર્થઃ ।
નન્વેતત્પદપરામૃષ્ટદહરસ્ય સ્વાપે જીવગમ્યત્વે ઽપિ બ્રહ્મત્વે કિમાયાતમિત્યશઙ્ક્ય ઽતથા હિ દૃષ્ટમ્ઽઇતિ વ્યાચષ્ટે- તથા હીતિ ।
લોકે ઽપિ દૃષ્ટમિત્યર્થાન્તરમાહ- લોકે ઽપીતિ ।
ગતિલિઙ્ગં વ્યાખ્યાય શબ્દં વ્યાચષ્ટે- તથેતિ ।
જીવભૂતાકાશયોર્બ્રહ્મલોકશબ્દસ્યાપ્રસિદ્ધેરિતિ ભાવઃ ।
બ્રહ્મણ્યપિ તસ્યાપ્રસિદ્ધિં શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
નિષાદસ્થપતિન્યાયેન સમાધત્તે- ગમયેદિતિ ।
ષષ્ઠે ચિન્તિતમ્-સ્વપતિર્નિષાદઃ, શબ્દસામર્થ્યાત્ ।
રૌદ્રીમિષ્ટિં વિધાય ઽએતયા નિષાદસ્થપતિં યાજયેત્ઽઇત્યામ્નાયતે ।
તત્ર નિષાદાનાં સ્થપતિઃ સ્વામીતિ ષષ્ઠીસમાસેન ત્રૈવર્ણિકો ગ્રાહ્યઃ, અગ્નિવિદ્યાદિસામર્થ્યાત્ ।
ન તુ નિષાદશ્ચાસૌ સ્થપતિરિતિ કર્મધારયેણ નિષાદો ગ્રાહ્યઃ, અસામર્થ્યાદિતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તઃ ।
નિષાદ એવ સ્થપતિઃ સ્યાત્, નિષાદશબ્દસ્ય નિષાદે શક્તત્વાત્,
તસ્યાશ્રુતષષ્ઠ્યર્થસંબન્ધલક્ષકત્વલ્પનાયોગાત્ શ્રુતદ્વિતીયાવિભક્તેઃ પૂર્વપદસંબન્ધકલ્પનાયાં લાઘવાત્, અતો નિષાદસ્યેષ્ટિસામર્થ્યમાત્રં કલ્પ્યમિતિ ।
તદ્બ્રહ્મલોકશબ્દે કર્મધારય ઇત્યર્થઃ ।
કર્મધારયે લિઙ્ગં ચાસ્તીતિ વ્યાચષ્ટે- એતદેવેતિ ।
સૂત્રે ચકાર ઉક્તન્યાયસમુચ્ચયાર્થઃ ॥15॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.5.15
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.5.16
ધૃતેશ્ ચ મહિમ્નો ઽસ્યાસ્મિન્ન્ ઉપલબ્ધેઃ

સર્વજગદ્ધારણલિઙ્ગાચ્ચ દહરઃ પર ઇત્યાહ- ધૃતેરિતિ ।
નન્વથશબ્દાદ્દહરપ્રકરણં વિચ્છિદ્ય શ્રુતા ધૃતિર્ન દહરલિઙ્ગમિતિ શઙ્કતે- કથમિતિ ।
ઽય આત્માઽઇતિ પ્રકૃતાકર્ષાદથશબ્દો દહરસ્ય ધૃતિગુણવિધિપ્રારમ્ભાર્થ ઇત્યાહ- દહરો ઽસ્મિન્નિત્યાદિના ।
શ્રુતૌ વિધૃતિશબ્દઃ કર્તૃવાચિત્વાત્ ક્તિજન્તઃ ।
સૂત્રે તુ મહિમશબ્દસામાનાધિકરણ્યાદ્ધૃતિશબ્દઃ ક્તિન્નન્તો વિધારણં બ્રૂતે, ઽસ્ત્રિયાં ક્તિન્ઽઇતિ ભાવે ક્તિનો વિધાનાદિતિ વિભાગઃ ।
સેતુરસંકરહેતુઃ, વિધૃતિસ્તુ સ્થિતિહેતુરિત્યપૌનરુક્ત્યમાહ- યથોદકેતિ ।
સૂત્રં યોજયતિ- એવમિહેતિ ।
ધૃતેશ્ચ દહરઃ પરઃ અસ્ય ધૃતિરૂપસ્ય નિયમનસ્ય ચ મહિમ્નો ઽસ્મિન્પરમાત્મન્યેવ શ્રુત્યન્તર ઉપલબ્ધેરિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
ધૃતેશ્ચેતિ ચકારાત્સેતુપદોક્તનિયામકત્વલિઙ્ગં ગ્રાહ્યમ્ ।
તત્ર નિયમને શ્રુત્યન્તરોપલબ્ધિમાહ- એતસ્યેતિ ।
ધૃતૌ તમાહ- તથેતિ ॥16॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.5.16
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.5.17
પ્રસિદ્ધેશ્ ચ

આ સમન્તાત્કાશતે દીપ્યત ઇતિ સ્વયઞ્જ્યોતિષિ બ્રહ્મણ્યાકાશશબ્દસ્ય વિભુત્વગુણતો વા પ્રસિદ્ધિઃ પ્રયોગપ્રાચુર્યમ્ ॥17॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.5.17
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.5.18
ઇતરપરામર્શાત્ સ ઇતિ ચેન્ નાસંભવાત્

યદિ ઽએષ આત્માપહતપાપ્માઽઇત્યાદિવાક્યશેષબલેન દહરઃ પરસ્તર્હિ જીવો ઽપીત્યાશઙ્ક્ય નિષેધતિ- ઇતરેતિ ।
જીવસ્યાપિ વાક્યશેષમાહ- અથેતિ ।
દહરોક્ત્યનન્તરં મુક્તોપસૃપ્યં શુદ્ધં બ્રહ્મોચ્યતે ।
ય એષ સંપ્રસાદો જીવો ઽસ્માત્કાર્યકરણસંઘાતાત્સમ્યગુત્થાય આત્માનં તસ્માદ્વિવિચ્ય વિવિક્તમાત્માનં સ્વેન બ્રહ્મરૂપેણાભિનિષ્પદ્ય સાક્ષાત્કૃત્ય તદેવ પ્રત્યક્પરં જ્યોતિરૂપસંપદ્યતે પ્રાપ્નોતીતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
યથા મુખં વ્યાદાય સ્વપિતીતિ વાક્યં સુપ્ત્વા મુખં વ્યાદત્તે ઇતિ વ્યાખ્યાયતે તદ્વત્ ।
જ્યોતિષો ઽનાત્મત્વં નિરસ્યતિ- એષ ઇતિ ।
ઽસંપ્રસાદે રત્વાચરિત્વાઽઇતિ શ્રુત્યન્તરમ્ ।
અવસ્થાવદુત્થાનમપિ જીવસ્ય લિઙ્ગમિત્યાહ- તથેતિ ।
તદાશ્રિતસ્ય તસ્માત્સમુત્થાને દૃષ્ટાન્તઃ- યથેતિ ।
નનુ ક્વાપ્યાકાશશબ્દો જીવે ન દૃષ્ટ ઇત્યાશઙ્ક્યોક્તાવસ્થોત્થાનલિઙ્ગબલાત્કલ્પ્ય ઇત્યાહ- યથા ચેતિ ।
નિયામકાભાવાજ્જીવો દહરઃ કિં ન સ્યાદિતિ પ્રાપ્તે નિયામકમાહ- નૈતદિત્યાદિના ।
દહરે શ્રુતધર્માણામસંભવાન્ન જીવો દહર ઇત્યર્થઃ ।
તર્હિ પુનરુક્તિઃ, તત્રાહ- અતિરેકેતિ ।
ઉત્તરાચ્ચેત્યાધિકાશઙ્કાનિરાસાર્થમિત્યર્થઃ ।
કા તર્હિ જીવપરામર્શસ્ય ગતિઃ, તત્રાહ- પઠિષ્યતીતિ ।
જીવસ્ય સ્વાપસ્થાનભૂતબ્રહ્મજ્ઞાનાર્થો ઽયં પરામર્શ ઇતિ વક્ષ્યતે ॥18॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.5.18
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.5.19
ઉત્તરાચ્ ચેદ્ આવિર્ભૂતસ્વરૂપસ્ તુ

અસંભાવાદિતિ હેતોરસિદ્ધિમાશઙ્ક્ય પરિહરતિ- ઉત્તરાચ્ચેદિતિ ।
સૂત્રનિરાકૃતાયા જીવાશઙ્કાયાઃ પ્રજાપતિવાક્યબલાત્પુનઃ સમુત્થાનં ક્રિયતે ।
તત્ર જીવસ્યૈવાપહતપાપ્મત્વાદિગ્રહણેનાસંભવાસિદ્ધેરિત્યર્થઃ ।
કથં તત્ર જીવોક્તિઃ, તત્રાહ- તત્રેત્યાદિના ।
યદ્યપ્યુપક્રમે જીવશબ્દો નાસ્તિ તથાપ્યપહતપાપ્મત્વાદિગુણકમાત્માનમુપક્રમ્ય તસ્ય જાગ્રદાદ્યવસ્થાત્રયોપન્યાસાદવસ્થાલિઙ્ગેન જીવનિશ્ચયાત્તસ્યૈવ તે ગુણાઃ સંભવન્તીતિ સમુદાયાર્થઃ ।
ઇન્દ્રં પ્રજાપતિર્બૂતે- ય એષ ઇતિ ।
પ્રાધાન્યાદક્ષિગ્રહણં સર્વૈરિન્દ્રિયૈર્વિષયદર્શનરૂપજાગ્રદવસ્થાપન્નમિત્યાહ- દ્રષ્ટારમિ તિ ।
મહીયમાનઃ વાસનામયૈર્વિષયૈઃ પૂજ્યમાન ઇતિ સ્વપ્નપર્યાયે, યદ્યત્રેતિ સુષુપ્તિપર્યાયે ચ જીવમેવ પ્રજાપતિર્વ્યાચષ્ટ ઇત્યન્વયઃ ।
તત્ર કાલે તદેતત્સ્વપનં યથા સ્યાત્તથા સુપ્તઃ, સમ્યક્ અસ્તો નિરસ્તઃ કરણગ્રામો યસ્ય સ સમસ્તઃ, અત એવોપહૃતકરણત્વાત્તત્કૃતકાલુષ્યહીનઃ સંપ્રસન્નઃ, સ્વપ્નં પ્રપઞ્ચમજ્ઞાનમાત્રત્વેન વિલાપયતિ અતો ઽજ્ઞાનસત્ત્વાત્ મુક્તાદ્વિલક્ષણઃ પ્રાજ્ઞ એષ સ્વચૈતન્યેન કારણશરીરસાક્ષી તસ્ય સાક્ષ્યસ્ય સત્તાસ્ફૂર્તિપ્રદત્વાદાત્મેત્યર્થઃ ।
ચતુર્થપર્યાયે બ્રહ્મોક્તેસ્તસ્યૈવાપહતપાપ્મત્વાદિગુણા ઇત્યાશઙ્ક્ય તસ્યાપિ પર્યાયસ્ય જીવત્વમાહ- નાહેતિ ।
અહેતિ નિપાતઃ ખેદાર્થે ।
ખિદ્યમાનો હીન્દ્ર ઉવાચ, ન ખલુ સુપ્તઃ પુમાનયં સંપ્રતિ સુષુપ્ત્યવસ્થાયામયં દેવદત્તો ઽહમિત્યેવમાત્માનં જાનાતિ ।
નો એવ નૈવેમાનિ ભૂતાનિ જાનાતિ કિન્તુ વિનાશમેવ પ્રાપ્તો ભવતિ, નાહમત્ર ભોગ્યં પશ્યામીતિ દોષમુપલભ્ય પુનઃ પ્રજાપતિમુપસસાર ।
તં દોષં શ્રુત્વા પ્રજાપતિરાહ- એતમિતિ ।
એતસ્માત્પ્રકૃતાદાત્મનો ઽન્યત્રાન્યં ન વ્યાખ્યાસ્યામીત્યુપક્રમ્ય ઽમઘવન્મર્ત્યં વા ઇદં શરીરમ્ઽઇતિ નિન્દાપૂર્વકં જીવમેવ દર્શયતીત્યર્થઃ ।
તસ્માત્ પ્રજાપતિવાક્યાત્ ।
અતઃ સંભવાસિદ્ધેઃ ।
સિદ્ધાન્તયતિ- તં પ્રતીતિ ।
અવસ્થાત્રયશોધનેનાવિર્ભૂતત્વં શોધિતત્વમર્થસ્ય વાક્યોત્થવૃત્ત્યાભિવ્યક્તત્વમિત્યર્થઃ ।
તર્હિ સૂત્રે પુંલિઙ્ગેન જીવોક્તિઃ કથં, જ્ઞાનેન જીવત્વસ્ય નિવૃત્તત્વાદિત્યત આહ- ભૂતપૂર્વેતિ ।
જ્ઞાનાત્પૂર્વમવિદ્યાતત્કાર્યપ્રતિબિમ્બિતત્વરૂપં જીવત્વમભૂદિતિ કૃત્વા જ્ઞાનાનન્તરં બ્રહ્મરૂપો ઽપિ જીવનામ્નોચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
વિશ્વતૈજસપ્રાજ્ઞતુરીયપર્યાયચતુષ્ટયાત્મકપ્રજાપતિવાક્યસ્ય તાત્પર્યમાહ- એતદિતિ ।
જન્માનાશવત્ત્વાત્ ।
પ્રતિબિમ્બવદ્બિમ્બદેહો નાત્મેતિ જ્ઞાપનાર્થં પ્રજાપતિરિનિન્દ્રવિરોચનૌ પ્રત્યુવાચ, ઉદશરાવ આત્માનમવેક્ષ્ય યદાત્મનો રૂપં ન વિજાનીથસ્તન્મે બ્રૂતમિત્યાદિ બ્રાહ્મણેનેત્યાહ- ઉદશરાવેતિ ।
ઉદકપૂર્ણે શરાવે પ્રતિબિમ્બાત્માનં દેહં દૃષ્ટ્વા સ્વસ્યાજ્ઞાતં યત્તન્મહ્યં વાચ્યમિત્યુક્તશ્રુત્યર્થઃ ।
વ્યુત્થાપ્ય વિચાર્ય ।
અભિનિષ્પદ્યત ઇત્યત્રૈતદુક્તં ભવતીતિ સંબન્ધઃ ।
કિમુક્તમિત્યત આહ- યદસ્યેતિ ।
જીવત્વરૂપેણ જીવં ન વ્યાચષ્ટે લોકસિદ્ધત્વાત્ કિન્તુ તમનૂદ્ય પરસ્પરવ્યભિચારિણીભ્યો ઽવસ્થાભ્યો વિવિચ્ય બ્રહ્મસ્વરૂપં બોધયતિ, અતો યદ્બ્રહ્મ તદેવાપહતપાપ્મત્વાદિધર્મકં ન જીવ ઇત્યુક્તં ભવતિ, શોધિતસ્ય બ્રહ્મભેદેન તદ્ધર્મોક્તેરિત્યર્થઃ ।
એવમવસ્થોપન્યાસસ્ય વિવેકાર્થત્વાન્ન જીવલિઙ્ગત્વં, ઽએતદમૃતમભયમેતબ્રહ્મઽઇતિ લિઙ્ગોપેતશ્રુતિવિરોધાદિતિ મન્તવ્યમ્ ।
નનુ જીવત્વબ્રહ્મત્વવિરુદ્ધધર્મવતોઃ કથમભેદઃ, તત્રાહ- તદેવેતિ ।
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં જીવત્વસ્યાવિદ્યાકલ્પિતત્વાદવિરોધ ઇતિ મત્વા દૃષ્ટાન્તેનાન્વયમાહ- યાવદિતિ ।
વ્યતિરેકમાહ- યદેતિ ।
અવિદ્યાયાં સત્યાં જીવત્વં, વાક્યોત્થપ્રભોધાત્તન્નિવૃત્તૌ તન્નિવૃત્તિરિત્યાવિદ્યકં તદિત્યર્થઃ ।
સંસારિત્વસ્ય કલ્પિતત્વે સિદ્ધં નિગમયતિ- તદેવ ચાસ્યેતિ ।
ઽસમુત્થાય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતેઽઇતિ શ્રુતિં વ્યાખ્યાતુમાક્ષિપતિ- કથં પુનરિત્યાદિના ।
કૂટસ્થનિત્યસ્ય સ્વરૂપમિત્યન્વયઃ ।
મનઃસઙ્ગિનો હિ ક્રિયયા મલનાશાદભિવ્યક્તિર્ન તુ કૂટસ્થસ્યાસઙ્ગિન ઇત્યાહ- સુવર્ણેતિ ।
દ્રવ્યાન્તરં પાર્થિવો મલઃ ।
અભિભૂતેત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમનભિવ્યક્તેતિ ।
અસાધારણો ભાસ્વરત્વાદિઃ ।
અભિભાવકઃ સૌરાલોકઃ ।
જીવસ્વરૂપસ્યાભિભવે બાધકમાહ- દૃષ્ટેતિ ।
ઽવિજ્ઞાનઘન એવઽઇતિ શ્રુત્યા ચિન્માત્રસ્તાવદાત્મા ।
તચ્ચૈતન્યં ચક્ષુરાદિજન્યવૃત્તિવ્યક્તં દૃષ્ટ્યાદિપદવાચ્યં સત્ વ્યવહારાઙ્ગં જીવસ્ય સ્વરૂપં ભવતીતિ તસ્યાભિભૂતત્વે દૃષ્ટો વ્યવહારો વિરુધ્યેત ।
હેત્વભાવાદ્વ્યવહારો ન સ્યાદિત્યર્થ ।
અજ્ઞસ્યાપિ સ્વરૂપં વૃત્તિષુ વ્યક્તમિત્યઙ્ગીકાર્યં, વ્યવહારદર્શનાદિત્યાહ- તચ્ચેતિ ।
અન્યથેત્યુક્તં સ્ફુટયતિ- તચ્ચેદિતિ ।
સ્વરૂપં ચેજ્જ્ઞાનિન એવ વ્યઞ્જ્યેત જ્ઞાનાત્પૂર્વં વ્યવહારોચ્છિત્તિરિત્યર્થઃ ।
અતઃ સદૈવ વ્યક્તસ્વરૂપત્વાદિત્યર્થઃ ।
સદા વૃત્તિષુ વ્યક્તસ્ય વસ્તુતો ઽસઙ્ગસ્યાત્મન આવિદ્યકદેહાદ્યવિવેકરૂપસ્ય મલસઙ્ગસ્ય સત્ત્વાત્તદ્વિવેકાપેક્ષયા સમુત્થાનાદિશ્રુતિરિત્યુત્તરમાહ- અત્રેતિ ।
વેદના હર્ષશોકાદિઃ ।
અવિવિક્તમિવેતિ તાદાત્મ્યસ્ય સઙ્ગસ્ય કલ્પિતત્વમુક્તમ્ ।
તત્ર કલ્પિતસઙ્ગે દૃષ્ટાન્તઃ- યથેતિ ।
શ્રુતિકૃતમિતિ ।
ત્વંપદાર્થશ્રુત્યા ઽયો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુઽઇત્યાદ્યયા સિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
પ્રાણાદિભિન્નશુદ્ધત્વંપદાર્થજ્ઞાનસ્ય વાક્યાર્થસાક્ષાત્કારઃ ફલમિત્યાહ- કેવલેતિ ।
સશરીરત્વસ્ય સત્યત્વાત્સમુત્થાનમુત્ક્રાન્તિરિતિ વ્યાખ્યેયં ન વિવેક ઇત્યાશઙ્ક્યાહ- તથા વિવેકેતિ ।
ઉક્તશ્રુત્યનુસારેણેત્યર્થઃ ।
શરીરેષ્વશરીરમવસ્થિતમિતિ શ્રુતેરવિવેકમાત્રકલ્પિતં સશરીરત્વમ્ ।
અતો વિવેક એવ સમુત્થાનમિત્યર્થઃ ।
નનુ સ્વકર્માર્જિતે શરીરે ભોગસ્યાપરિહાર્યત્વાત્કથં જીવત એવ સ્વરૂપાવિર્ભાવ ઇત્યત આહ- શરીરસ્થો ઽપીતિ ।
અશરીરત્વવચ્છરીરસ્થસ્યાપિ બન્ધાભાવસ્મૃતેર્જીવતો મુક્તિર્યુક્તેત્યર્થઃ ।
અવિરુદ્ધે શ્રુત્યર્થે સૂત્રશેષો યુક્ત ઇત્યાહ- તસ્માદિતિ ।
અન્યાદૃશૌ સત્યાવિત્યર્થઃ ।
જ્ઞાનાજ્ઞાનકૃતાવાવિર્ભાવતિરોભાવાવિતિ સ્થિતે ભેદો ઽપ્યંશાંશિત્વકૃતો નિરસ્ત ઇત્યાહ- એવમિતિ ।
અંશાદિશૂન્યત્વમસઙ્ગત્વમ્ ।
આત્મા દ્રવ્યત્વવ્યાપ્યજાતિશૂન્યઃ વિભુત્વાત્, વ્યોમવદિત્યાત્મૈક્યસિદ્ધેર્ભેદો મિથ્યેત્યર્થઃ ।
પ્રજાપતિવાક્યાચ્ચ ભેદો મિથ્યેત્યાકાઙ્ક્ષાપૂર્વકમાહ-- કુતશ્ચેત્યાદિના ।
એતદ્ભેદસ્ય સત્યત્વમેવ નાસ્તીતિ કુત ઇત્યન્વયઃ છાયાયાં બ્રહ્મદૃષ્ટિપરમિદં વાક્યં નાભેદપરમિત્યત આહ- નાપીતિ ।
યસ્ય જ્ઞાનાત્કૃતકૃત્યતા સર્વકામપ્રાપ્તિસ્તમાત્માનમન્વિચ્છાવ ઇતિ પ્રવૃત્તયોરિન્દ્રવિરોચનયોર્યદ્યનાત્મચ્છાયાં પ્રજાપતિર્બ્રૂયાત્તદા મૃષાવાદિ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
પ્રથમવત્ દ્વિતીયાદિપર્યાયે વ્યાવૃત્તાસ્વવસ્થાસુ ઉનુસ્યૂતાત્મા બ્રહ્મત્વેનોક્ત ઇત્યાહ- તથેતિ ।
અવસ્થાભેદે ઽપયનુસ્યૂતૌ યુક્તિમાહ- કિઞ્ચેતિ ।
સુષુપ્તૌ જ્ઞાતુર્વ્યાવૃત્તિમાશઙ્ક્યાહ- તથા તૃતીય ઇતિ ।
સષુપ્તૌ નિર્વિકલ્પજ્ઞાનરૂપ આત્માસ્તીયત્ર બૃહદારણ્યકશ્રુતિમાહ- નહીતિ ।
બુદ્ધેઃ સાક્ષિણો નાશો નાસ્તિ, નાશકાભાવાદિત્યર્થઃ ।

એતમવસ્થાભિરસઙ્ગત્વેનોક્ત આત્મૈવ તુરીયે ઽપિ બ્રહ્મત્વેનોક્ત ઇત્યાહ- તથેતિ ।
શ્રુતેરેકદેશિવ્યાખ્યાં દૂષયતિ- કેચિત્ત્વિતિ ।
જીવપરયોર્ભદાદિતિ ભાવઃ ।
શ્રુતિબાધાન્મૈવમિત્યાહ- તેષામિતિ ।
સંનિહિતો જીવ એવ સર્વનામાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
ઉક્તસ્ય પુનરુક્તૌ ભૂય ઇતિ યુજ્યતે ।
તવ તુ ઉપક્રાન્તપરમાત્મનશ્ચતુર્થ એવોક્તેસ્તદ્બાદ ઇત્યાહ- ભૂય ઇતિ ।
લોકસિદ્ધજીવાનુવાદેન બ્રહ્મત્વં બોધ્યત ઇતિ સ્વમતમુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ।
વ્યાખ્યાનાન્તરસંભવાદિત્યર્થઃ ।
વિલયનં શોધનમ્ ।
વિદ્યયા મહાવાક્યેનેતિ યાવત્ ।
યે તુ સંસારં સત્યમિચ્છન્તિ તેષામિદં શારીરકમેવોત્તરમિત્યાહ- અપરે ત્વિત્યાદિના ।
શારીરકસ્યાર્થં સંક્ષેપણોપદિશતિ- એક એવેતિ ।
અવિદ્યામાયયોર્ભેદં નિરસિતું સામાનાધિકરણ્યં, આવરણવિક્ષેપશક્તિરૂપશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તભેદાત્ સહપ્રયોગઃ ।
બ્રહ્મૈવાવિદ્યયા સંસરતિ ન તતો ઽન્યો જીવ ઇતિ શારીરકાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
તર્હિ સૂત્રકારઃ કિમિતિ ભેદં બ્રૂતે, તત્રાહ- યસ્ત્ત્વિતિ ।
પરમાત્મનો ઽસંસારિત્વસિદ્યર્થં જીવાદ્ભેદં દ્રઢયતિ ।
તસ્યાસંસારિત્વનિશ્ચયાભાવે તદભેદોક્તાવપિ જીવસ્ય સંસારિત્વાનપાયાદિત્યર્થઃ ।
અધિષ્ઠાનસ્ય કલ્પિતાદ્ભેદે ઽપિ કલ્પિતસ્યાધિષ્ઠાનાન્ન પૃથક્સત્ત્વમિત્યાહ- જીવસ્ય ત્વિતિ ।
કલ્પિતભેદાનુવાદસ્ય ફલમાહ- એવં હીતિ ।
સૂત્રેષ્વભેદો નોક્ત ઇતિ ભ્રાન્તિં નિરસ્યતિ- પ્રતિપાદ્યમિતિ ।
આત્મેતિ તૂપગચ્છન્તીત્યાદિસૂત્રાણ્યાદિપદાર્થઃ ।
નન્વદ્વૈતસ્ય શાસ્ત્રાર્થત્વે દ્વૈતાપેક્ષવિધિવિરોધઃ તત્રાહ- વર્ણિતશ્ચેતિ ।
અદ્વૈતમજાનતઃ કલ્પિતદ્વૈતાશ્રયા વિધયો ન વિદુષ ઇતિ સર્વમુપપન્નમિત્યર્થઃ ॥19॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.5.19
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.5.20
અન્યાર્થશ્ ચ પરામર્શઃ

એવં પ્રજાપતિવાક્યે જીવાનુવાદેન બ્રહ્મણ એવાપહતપાપ્મત્વાદ્યુક્તેર્જીવે તદસંભવાન્ન જીવો દહર ઇત્યુક્તમ્ ।
તર્હિ જીવપરામર્શસ્ય કા ગતિરિત્યત આહ- અન્યાર્થશ્ચેતિ ।
સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- અથેત્યાદિના ।
પ્રકૃતે દહરે વિશેષો ગુણસ્તદુપદેશો ઽપિ નેત્યર્થઃ ।
તત્ર દહરવાક્યશેષરૂપં સંપ્રસાદવાક્યમાશઙ્કાપૂર્વકં દહરબ્રહ્મપરત્વેન વ્યાચષ્ટે- કથમિત્યાદિના ॥20॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.5.20
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.5.21
અલ્પશ્રુતેર્ ઇતિ ચેત્ તદ્ ઉક્તમ્

ઉપાસ્યત્વાદલ્પત્વમુક્તમિતિ વ્યાખ્યાય શ્રુત્યા નિરસ્તમિત્યર્થાન્તરમાહ- શ્રુત્યૈવ ચેદમિતિ ।
એવં દહરવાક્યં પ્રજાપતિવાક્યં ચ સગુણે નિર્ગુણે ચ સમન્વિતમિતિ સિદ્ધમ્ ॥21॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.5.21
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.6.22
અનુકૃતેસ્ તસ્ય ચ

અનુકૃતેસ્તસ્ય ચ ।
મુણ્ડકવાક્યમુદાહરતિ- ન તત્રેતિ ।
તસ્મિન્ બ્રહ્મણિ વિષયે ન ભાતિ, તં ન ભાસયતીતિ યાવત્ ।
યદા ચન્દ્રભાસ્કરાદિર્ન ભાસયતિ તદા અલ્પદીપ્તેરગ્નેઃ કા કથેત્યાહ- કુત ઇતિ ।
કિઞ્ચ સર્વસ્ય સૂર્યાદેસ્તદ્ભાસ્યત્વાન્ન તદ્ભાસકત્વમિત્યાહ- તમેવેતિ ।
અનુગમનવદનુમાનં સ્વગતમિતિ શઙ્કાં નિરસ્યતિ- તસ્યેતિ ।
તત્રેતિ સપ્તમ્યાઃ સતિ વિષયે ચ સાધારણ્યાત્સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
પૂર્વત્રાત્મશ્રુત્યાદિબલાદાકાશશબ્દસ્ય રૂઢિત્યાગાદીશ્વરે વૃત્તિરાશ્રિતા ।
તથેહાપિ સતિસપ્તમીબલાદ્વર્તમાનાર્થત્યાગેન યસ્મિન્સતિ સૂર્યાદયો ન ભાસ્યન્તિ સ તેજોવિશેષ ઉપાસ્ય ઇતિ ભવિષ્યદર્થે વૃત્તિરાશ્રયણીયા ।
અધુના ભાસમાને સૂર્યાદૌ ન ભાતીતિ વિરોધાદિતિ દૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષયતિ- તેજોધાતુરિતિ ।
તેજોધાનં, નિર્ગુણસ્વયઞ્જ્યોતિરાત્મજ્ઞાનમિત્યુભયત્ર ફલમ્ ।
તેજોધાતુત્વે લિઙ્ગમાહ- તેજોધાતૂનામિતિ ।
યત્તેજસો ઽભિભાવકં તત્તેજ ઇતિ વ્યાપ્તિમાહ- તેજઃસ્વભાવકમિતિ ।
યસ્મિન્સતિ યન્ન ભાતિ તદનુ તદ્ભાતીતિ વિરુદ્ધમિત્યત આહ- અનુભાનમિતિ ।
તતો નિકૃષ્ટભાનં વિવક્ષિતમિતિ ભાવઃ ।
મુખ્યસંભવે વિવક્ષાનુપપત્તેઃ મુખ્યાનુભાનલિઙ્ગાત્સર્વભાસકઃ પરમાત્મા સ્વપ્રકાશકો ઽત્ર ગ્રાહ્ય ઇતિ સિદ્ધાન્તમાહ- પ્રાજ્ઞ ઇતિ ।
પ્રાજ્ઞત્વં સ્વપ્રકાશકત્વં ભાસકત્વાર્થમુક્તમ્ ।
તત્ર શ્રુતિમાહ- ભારૂપ ઇતિ ।
માનાભાવાચ્ચ તેજોધાતુર્ના ગ્રાહ્ય ઇત્યાહ- ન ત્વિતિ ।
કિઞ્ચ સૂર્યાદયસ્તેજોન્તરભાનમનુ ન ભાન્તિ, તેજસ્ત્વાત્, પ્રદીપવદિત્યાહ- સમત્વાચ્ચેતિ ।
યો ઽયમનુકરોતિ સ તજ્જાતીય ઇતિ નિયમો નાસ્તીત્યાહ- નાયમેકાન્ત ઇતિ ।
પૌનરુક્ત્યમાશઙ્ક્યોક્તાનુવાદપૂર્વકં સૂત્રોક્તં હેત્વન્તરં વ્યાચષ્ટે- અનુકૃતેરિતિ ।
ઽતમેવ ભાન્તમ્ઽઇત્યેવકારોક્તં તદ્ભાનં વિના સર્વસ્ય પૃથગ્ભાનાભાવરૂપમનુભાનમનુકૃતેરિત્યનેનોક્તમ્- તસ્ય ચેતિ ।
સર્વભાસકત્વમુક્તમિત્યપૌનરુક્ત્યમિત્યર્થઃ ।
આત્મનઃ સૂર્યાદિભાસકત્વં શ્રુત્યન્તરપ્રસિદ્ધમવિરુદ્ધં ચેત્યાહ- તદ્દેવા ઇતિ ।
સર્વશબ્દઃ પ્રકૃતસૂર્યાદિવાચકત્વેન વ્યાખ્યાતઃ ।
સંપ્રતિ તસ્યાસંકુચદ્વૃત્તિતાં મત્વાર્થાન્તરમાહ- અથવેતિ ।
તત્રેતિ સર્વનામશ્રુત્યા પ્રકૃતં બ્રહ્મ ગ્રાહ્યમિત્યાહ- ન તત્ર સૂર્ય ઇતિ ।
કિઞ્ચ સ્પષ્ટબ્રહ્મપરપૂર્વમન્ત્રાકાઙ્ક્ષાપૂરકત્વાદયં મન્ત્રો બ્રહ્મપર ઇત્યાહ- અનન્તરં ચેતિ ।
હિરણ્મયે જ્યોતિર્મયે અન્નમયાદ્યપેક્ષયા પરે કોશે આનન્દમયાખ્યે પુચ્છશબ્દિતં બ્રહ્મ વિરજં આગન્તુકમલશૂન્યં, નિષ્કલં નિરવયવં, શુભ્રં નૈસર્ગિકમલશૂન્યં, સૂર્યાદિસાક્ષિભૂતં બ્રહ્મવિત્પ્રસિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
સતિસપ્તમીપક્ષમનુવદતિ- યદપીતિ ।
સૂર્યાદ્યભિભાવકતેજોધાતૌ પ્રામાણિકે તસ્યેહ ગ્રહણશઙ્કા સ્યાત્, ન તત્ર પ્રમાણમસ્તીત્યાહ- તત્રેતિ ।
સિદ્ધાન્તે તત્રેતિ વાક્યાર્થઃ કથમિત્યાશઙ્ક્યાહ- બ્રહ્મણ્યપીતિ ।
સતિસપ્તમીપક્ષે ન ભાતીતિ શ્રુતં વર્તમાનત્વં ત્યક્ત્વા તસ્મિન્સતિ ન ભાસ્યન્તીત્યશ્રુતભવિષ્યત્ત્વં કલ્પનીયં પ્રત્યક્ષવિરોધનિરાસાય ।
વિષયસપ્તમીપક્ષે તુ ન ભાસયતીત્યશ્રુતણિજધ્યાહારમાત્રં કલ્પ્યં ન શ્રુતત્યાગ ઇતિ લાઘવં, અતો બ્રહ્મણિ વિષયે સૂર્યાદેર્ભાસકત્વનિષેધેન બ્રહ્મભાસ્યત્વમુચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
યેનાન્યાભાસ્યત્વેન હેતુના સૂર્યાદયસ્તસ્મિન્બ્રહ્મણિ વિષયે ભાસકાઃ સ્યુસ્તથા તુ બ્રહ્માન્યેન નોપલભ્યતે સ્વપ્રકાશત્વાદિતિ યોજના ।
ઉક્તમેવ શ્રુત્યન્તરેણ દ્રઢયતિ- બ્રહ્મેતિ ।
સ્વપ્રકાશત્વે ઽન્યાભાસ્યત્વે ચ શ્રુતિદ્વયમ્ ।
ગ્રહણાયોગ્યત્વાદગ્રાહ્ય ઇત્યર્થઃ ॥22॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.6.22
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.6.23
અપિ ચ સ્મર્યતે

ણિજધ્યાહારપક્ષે સ્મૃતિબલમપ્યસ્તીત્યાહ- અપિચેતિ ।
સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- અપિચેતિ ।
અભાસ્યત્વે સર્વભાસકત્વે ચ શ્લોકદ્વયં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તસ્માદનુભાનમન્ત્રો બ્રહ્મણિ સમન્વિત ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥23॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.6.23
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.7.24
શબ્દાદ્ એવ પ્રમિતઃ

શબ્દાદેવ પ્રમિતઃ ।
કાઠકવાક્યં પઠતિ- અઙ્ગુષ્ઠેતિ ।
પુરુષઃ પૂર્ણો ઽપ્યાત્મનિ દેહમધ્યે અઙ્ગુષ્ઠમાત્રે હૃદયે તિષ્ઠતીત્યઙ્ગુષ્ઠમાત્ર ઇત્યુચ્યતે, તસ્યૈવ પરમાત્મત્વવાદિવાક્યાન્તરમાહ- તથેતિ ।
અધૂમકમિતિ પઠનીયમ્ ।
યો ઽઙ્ગુષ્ઠમાત્રો જીવઃ સ વસ્તુતો નિર્ધૂમજ્યોતિર્વન્નિર્મલપ્રકાશરૂપ ઇતિ તમર્થં સંશોધ્ય તસ્ય બ્રહ્મત્વમાહ- ઈશાન ઇતિ ।
તસ્યાદ્વિતીયત્વમાહ -સ એવેતિ ।
કાલત્રયે ઽપિ સ એવાસ્તિ નાન્યત્કિઞ્ચિત્ ।
યન્નચિકેતસા પૃષ્ટં બ્રહ્મ તદેતદેવેત્યર્થઃ ।
પરિમાણેશાનશબ્દાભ્યાં સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
યથાનુભાનાદિલિઙ્ગાત્ ણિજધ્યાહરેણ સૂર્યાદ્યગોચરો બ્રહ્મેત્યુક્તં તથા પ્રથમશ્રુતપરિમાણલિઙ્ગાજ્જીવપ્રતીતાવીશાનો ઽસ્મીતિ ધ્યાયેદિતિ વિધ્યધ્યાહરેણ ધ્યાનપરં વાક્યમિતિ પૂર્વપક્ષયતિ- તત્ર પરિમાણેતિ ।
પૂર્વપક્ષે બ્રહ્મદૃષ્ટ્યા જીવોપાસ્તિઃ, સિદ્ધાન્તે તુ પ્રત્યગ્બ્રહ્મૈક્યજ્ઞાનં ફલમિતિ મન્તવ્યમ્ ।
આયામો દૈધ્યં, વિસ્તારો મહત્ત્વમિતિ ભેદઃ ।
કયાચિદિતિ ।
અઙ્ગુષ્ઠમાત્રહૃદયસ્ય વિજ્ઞાનશબ્દિતબુદ્યભેદાધ્યાસકલ્પનયેત્યર્થઃ ।
સ્મૃતિસંવાદાદપ્યઙ્ગુષ્ઠમાત્રો જીવૈત્યાહ- સ્મૃતેશ્ચેતિ ।
અથ મરણાનન્તરં યમપાશૌર્બદ્ધં કર્મવશં પ્રાપ્તમિત્યર્થઃ ।
તત્રાપીશ્વરઃ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ-- નહીતિ ।
ઽપ્રભવતિ સંયમને મમાપિ વિષ્ણુઃઽઇતિ યમસ્યેશ્વરનિયમ્યત્વસ્મરણાદિતિ ભાવઃ ।
ભૂતભવ્યસ્વેત્યુપપદાદ્બાધકાભાવાચ્ચ ઈશાન ઇતીશત્વશબ્દાન્નિરઙ્કુશમીશિતા ભાતીતિ શ્રુત્યા લિઙ્ગં બાધ્યામિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- પરમાત્મૈવેતિ ।
પ્રકરણાચ્ચ બ્રહ્મપરમિદં વાક્યમિત્યાહ- એતદિતિ ।
શબ્દો વાક્યં લિઙ્ગાદ્દુર્બલમિત્યાશઙ્ક્યાહ- શબ્દાદિતિ ॥24॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.7.24
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.7.25
હૃદ્યપેક્ષયા તુ મનુષ્યાધિકારત્વાત્

કરઃ સકનિષ્ઠો ઽરત્રિઃ ।
મુખ્યાઙ્ગુષ્ઠમાત્રો જીવો ગૃહ્યતાં કિં ગૌણગ્રહણેનેત્યત આહ- ન ચાન્ય ઇતિ ।
સતિ સંભવે મુખ્યગ્રહો ન્યાય્યઃ ।
અત્ર તુ શ્રુતિવિરોધાદસંભવ ઇતિ ગૌણગ્રહ ઇત્યર્થ ।
મનુષ્યાનેવેતિ ।
ત્રૈવર્ણિકાનેવેત્યર્થઃ ।
શક્તત્વાદિત્યનેન પશ્ચાદીનાં દેવાનામૃષીણાં ચાધિકારો વારિતઃ ।
તત્ર પશ્વાદીનાં શાસ્ત્રાર્થજ્ઞાનાદિસામગ્ર્યભાવાત્કર્મણ્યશક્તિઃ ।
ઇન્દ્રાદેઃ સ્વદેવતાકે કર્મણિ સ્વોદ્દેશેન દ્રવ્યત્યાગાયોગાદશક્તિઃ ।
ઋષીણામાર્ષેયવરણે ઋષ્યન્તરાભાવાદશક્તિઃ ।
અર્થિત્વાદિત્યનેન નિષ્કામાનાં મુમુક્ષૂણાં સ્થાવરાણાં ચાધિકારો વારિતઃ ।
તત્ર મુમુક્ષૂણાં શુદ્યર્થિત્વે નિત્યાદિષ્વધિકારો ન કામ્યેષુ ।
શુદ્ધચિત્તાનાં મોક્ષાર્થિત્વે શ્રવણાદિષુ વ્યઞ્જકેષ્વધિકારો ન કર્મસ્વિતિ મન્તવ્યમ્ ।
શૂદ્રસ્યાધિકારં નિરસ્યતિ- અપર્યુદસ્તત્વાદિતિ ।
શૂદ્રો ઽયજ્ઞે ઽવનકૢપ્તઃઽઇતિ પર્યુદાસાત્, ઉપનયીત તમધ્યાપયીત ઇતિ શાસ્ત્રાચ્ચ ન શૂદ્રસ્ય વૈદિકે કર્મણ્યધિકારઃ ।
તસ્યૈકજાતિત્વસ્મૃતેરૂપનયનપ્રયુક્તદ્વિજાતિત્વાભાવેન વેદાધ્યયનાભાવાત્ ।
અત્રાપેક્ષિતો ન્યાયઃ ષષ્ઠાધ્યાયે વર્ણિત ઇત્યાહ- વર્ણિતમિતિ ।
ઽસ્વર્ગકામો યજેતઽઇત્યાદિશાસ્ત્રસ્યાવિશેષણ સર્વાન્ફલાર્થિનઃ પ્રતિ પ્રવૃત્તત્વાત્, પ્રાણિમાત્રસ્ય સુખાર્થિત્વાચ્ચ ફલાર્થે કર્મણિ પશ્વાદીનામપ્યધિકાર ઇત્યાશઙ્ક્યોક્તરિત્યાતેષાં શક્તત્વાદ્યભાવાત્સ્વર્ગકામપદં મનુષ્યપરતયા સંકોચ્ય મનુષ્યાધિકારત્વે સ્થાપિતે ચતુર્વર્ણ્યાધિકારિત્વમાશઙ્ક્ય ઽવસન્તે બ્રાહ્મણો ઽગ્નીનાદધીત ગ્રીષ્મે રાજન્યઃ શરદિ વૈશ્યઃઽઇતિ ત્રયાણામેવાગ્નિસંબન્ધશ્ચવણાત્તેષામેવાધિકાર ઇતિ વર્ણિતમિત્યર્થઃ ।
અસ્તુ, પ્રસ્તુતે કિમાયાતં, તત્રાહ- મનુષ્યાણાં ચેતિ ।
પ્રાયેણ સપ્તવિતસ્તિપરિમિતો મનુષ્યદેહૈત્યર્થઃ ।
એવમઙ્ગુષ્ઠશબ્દો હૃત્પરિમાણવાચકસ્તત્રસ્થં બ્રહ્મ લક્ષયતીત્યુક્તમ્ ।
સંપ્રતિ તચ્છબ્દેનાઙ્ગુષ્ઠમાત્રં જીવમનૂદ્યાયમીશાન ઇતિ બ્રહ્માભેદો બોધ્ય ઇતિ વક્તુમનુવદતિ- યદપીતિ ।
પ્રતિપાદ્યાભેદવિરોધાદનુવાદ્યાઙ્ગુષ્ઠમાત્રત્વં બાધ્યં, તાત્પર્યાર્થસ્ય બલવત્ત્વાદિત્યાહ- તદીતિ ।
ક્વચિત્ ઽઅસ્થૂલમ્ઽઇત્યાદૌ ।
ક્વચિત્ ઽતત્ત્વમસિઽઇત્યાદૌ ।
[નનુ પરમાત્મનો ઽઙ્ગુષ્ઠપરિમાણત્વં ન સંભવતીતિ સૂત્રકારેણ હૃદયાપેક્ષમઙ્ગુષ્ઠમાત્રત્વમુક્તં,
દ્વિવિધેત્યાદિભાષ્યાત્તુ જીવમુદ્દિશ્ય બ્રહ્મત્વબોધનમિતિ પ્રતીયત ઇતિ સૂત્રાર્થાસ્પર્શિત્વાદ્ભાષ્યમનુપપન્નમિતિ ચેત્, ન, ભાષ્યતાત્પર્યાનભિજ્ઞાનાત્ ।
કઠવલ્લીવાક્યસ્યાવાન્તરતાત્પર્યમેકં મહાતાત્પર્યં ચૈકમ્ ।
તત્રાવાન્તરતાત્પર્યમુપાસ્યે બ્રહ્મણિ, મહાતાત્પર્યં ચ જ્ઞેયે બ્રહ્મણિ ।
અત એવ ભાષ્યકારૈર્વાક્યદ્વયોપન્યાસઃકૃતઃ ।
અત એવોપાસનાફલં કઠવલ્લ્યામેવ-ઽશતં ચૈકા ચ હૃદયસ્ય નાડ્યઃઽઇત્યાદિના બોધિતમ્ ।
અત એવ ચતુર્થાધ્યાયે દ્વિતીયચરણે ઽતદોકઃઽઇતિ સૂત્રે હાર્દવિદ્યાં પ્રકૃત્ય સમામનન્તિ ઇતિ ભાષ્યકારૈઃ પ્રથમવાક્યસ્ય ઉપાસ્યે બ્રહ્મણિ તાત્પર્યમિતિ પ્રકટીકૃતમ્ ।
ઇત્થં ચાત્રત્યભાષ્યં મહાતાત્પર્યાભિપ્રાયકમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
રામાનુજભાષ્યકૃતા તુ પૂર્વપક્ષો ઽસ્મદ્ભાષ્યતાત્પર્યાજ્ઞાનેનૈવ કૃત ઇત્યવધેયમ્ ।
એકત્વાર્થે વાક્યશેષમનુકૂલયતિ- એતમિતિ ।
શ્રુતિર્યમો વા દ્રષ્ટવ્યઃ ।
તં જીવં પ્રવૃહેત્પૃથક્કુર્યાત્, ધૈર્યેણ બલવદિન્દ્રિયનિગ્રહાદિના, તં વિવિક્તમાત્માનં શુક્લં સ્વપ્રકાશમમૃતં કૂટસ્થં બ્રહ્મ જાનીયાદિત્યર્થઃ ।
તસ્માત્કઠવાક્યં પ્રત્યગ્બ્રહ્મણિ જ્ઞેયે સમન્વિતમિતિ સિદ્ધમ્ ॥25॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.7.25
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.8.26
તદુપર્ય્ અપિ બાદરાયણઃ સંભવાત્

શાસ્ત્રસ્ય મનુષ્યાધિકારત્વે દેવાદીનાં બ્રહ્મવિદ્યાયમાપ્યનધિકારઃ સ્યાદિત્યાશઙ્ક્યાહ- તદુપર્યપિ બાદરાયણઃ સંભવાત્ ।
નનુ સમન્વયાધ્યાયે ઽધિકારચિન્તા ન સંગતેત્યત આહ- ઉઙ્ગુષ્ઠેતિ ।
સ્મૃતસ્યોપેક્ષાનર્હત્વં પ્રસઙ્ગઃ ।
અત્ર મનુષ્યાધિકારત્વોક્ત્યા સ્મૃતાનાં દેવાદિનાં વેદાન્તશ્રવણાદાવધિકારો ઽસ્તિ ન વેતિ સંદેહે ભોગાસક્તાનાં વૈરાગ્યાદ્યસંભવાન્નેતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તમાહ- બાઢમિતિ ।
એવમધિકારવિચારાત્મકાધિકરણદ્વયસ્ય પ્રસઙ્ગિકી સંગતિઃ ।
અત્ર પૂર્વપક્ષે દેવાદિનાં જ્ઞાનાનધિકારાદ્દેવત્વપ્રાપ્તિદ્વારા ક્રમમુક્તિફલાસુ દહરાદ્યુપાસનાસુ ક્રમમુક્ત્યર્થિનાં મનુષ્યાણામપ્રવૃત્તિઃ ફલં, સિદ્ધાન્તે તુ પ્રવૃત્તિઃ ।
ઉપાસનાભિર્દેવત્વં પ્રાપ્તાનાં શ્રવણાદિના જ્ઞાનાન્મુક્તિસંભવાદિતિ સફલો ઽયં વિચારઃ નનુ ભોગાસક્તાનાં તેષાં મોક્ષાર્થિત્વાભાવાન્નાધિકાર ઇત્યત આહ- અર્થિત્વં તાવદિતિ ।
વિકારત્વેનાનૃતવિષયસુખસ્ય ક્ષયાસૂયાદિદોષદ્દષ્ટ્યા નિરતિશયસુખમોક્ષાર્થિત્વં સત્ત્વપ્રકૃતીનાં દેવાનાં સંભવતીત્યર્થઃ ।
નન્વિન્દ્રાય સ્વાહેત્યાદૌ ચતુર્થ્યન્તશબ્દાતિરિક્તા વિગ્રહવતી દેવતા નાસ્તિ, શબ્દસ્ય ચાસામર્થ્યાન્નાધિકાર ઇત્યત આહ-- તથેતિ ।
અર્થિત્વવદિત્યર્થઃ ।
અપર્યુદસ્તત્વમાહ- નચતેષામિતિ ।
ઽશૂદ્રો યજ્ઞે ઽનવલ્કૃપ્તઃઽઇતિવદ્દેવાદીનાં વિદ્યાધિકારનિષેધો નાસ્તીત્યર્થઃ ।
નનુ વિગ્રહવત્ત્વેન દૃષ્ટસામર્થ્યે સત્યપ્યુપનયનાભાવાચ્છાસ્ત્રીયં સામર્થ્યં નાસ્તીત્યત આહ -ન ચેતિ ।
જન્માન્તરાધ્યયનબલાત્સ્વયમેવ પ્રતિભાતાઃ સ્મૃતા વેદા યેષાં તે તથા તદ્ભાવાદિત્યર્થઃ ।
બાલાદિષુ પ્રવિષ્ટપિશાચાદીનાં વેદોદ્ઘોષદર્શનાદ્દેવયોનીનાં જન્માન્તરસ્મરણમસ્તીતિ સ્મૃતવેદાન્તાનામર્થવિચારો યુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
દેવાનામૃષીણાં ચ વિદ્યાધિકારે કારણમર્થિત્વાદિકમુક્ત્વા શ્રૌતં ગુરુકુલવાસાદિલિઙ્ગમાહ- અપિચેતિ ।
નનુ બ્રહ્મવિદ્યા દેવાદીન્નાધિકરોતિ, વેદાર્થત્વાત્, અગ્નિહોત્રવદિત્યત આહ- યદપીતિ ।
દેવાનાં કર્મસુ નાધિકારઃ,
દેવતાન્તરાણામુદ્દેશ્યાનામભાવાદિતિ પ્રથમસૂત્રાર્થઃ ।
ઋષીણામનધિકારઃ, ઋષ્યન્તરાભાવાદૃષિયુક્તે કર્મણ્યશક્તેરિતિ દ્વિતીયસૂત્રાર્થઃ ।
અસામર્થ્યમુપાધિરિતિ પરિહરતિ- ન તદિતિ ।
અસામર્થ્યરૂપં કારણમિત્યર્થઃ ।
ન હ્યસ્તિ યેનાસામર્થ્યં સ્યાદિતિ શેષઃ ।
ઽતદ્યો યો દેવાનાં પ્રત્યબુધ્યત સ એવ તદભવત્તથર્ષીણામ્ઽઇતિવાક્યબાધો ઽપ્યનુમાનસ્ય દ્રષ્ટવ્યઃ ।
નનુ દેવાદીન્પ્રત્યઙ્કુષ્ઠમાત્રશ્રુતિઃ કથં,
તેષાં મહાદેહત્વેન હૃદયસ્યાસ્મદઙ્ગુષ્ઠમાત્રત્વાભાવાત્ ।
અતઃ શ્રુતિષુ તેષાં નાધિકાર ઇત્યત આહ- દેવાદ્યધિકારે ઽપીતિ ॥26॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.8.26
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.8.27
વિરોધઃ કર્મણીતિ ચેન્ નાનેકપ્રતિપત્તેર્ દર્શનાત્

નનુ મન્ત્રાદીનાં પ્રતીયમાનવિગ્રહવત્ત્વે તાત્પર્યં કલ્પયિત્વા દેવાદીનામધિકાર ઉક્તઃ, સ ચાયુક્તઃ, અન્યપરાણાં તેષાં પ્રત્યક્ષાદિવિરોધેન સ્વાર્થે તાત્પર્યકલ્પનાનુપપત્તેરિત્યાક્ષિપ્ય સૂત્રચતુષ્ટયેન પરિહરતિ- વિરોધઃકર્મણીત્યાદિના ।
વર્ણ્યેત, તર્હીતિ શેષઃ ।
સ્વરૂપં વિગ્રહઃ ।
અભ્યુપગમે પ્રત્યક્ષેણ દેવતા દૃશ્યેત, નચ દૃશ્યતે, અતો યોગ્યાનુપલબ્ધ્યા દેવતાયા વિગ્રહવત્યા અભાવાત્સંપ્રદાનકારકાભાવેન કર્મનિષ્પત્તિર્ન સ્યાદિત્યાહ- તદા ચેતિ ।
વિગ્રહસ્યાઙ્ગત્વમુપલબ્ધિબાધિતં યુક્ત્યા ચ ન સંભવતીત્યાહ -ન ચેતિ ।
તસ્માદર્થોપહિતશબ્દ એવ દેવતા, તસ્યા અચેતનત્વાન્ન વિદ્યાધિકાર ઇતિ શઙ્કાર્થઃ ।
પરિહરતિ- નાયમિતિ ।
એકસ્યાપિ દેવસ્ય યોગબલાદનેકદેહપ્રાપ્તિઃ શ્રુતિસ્મૃતિદર્શનાત્સંભવતિ ।
અતો ન કર્મણિ વિરોધ ઇતિ વ્યાચષ્ટે- કસ્માદિત્યાદિના ।
વૈશ્વદેવશસ્ત્રે શસ્યમાનદેવાઃ કતીતિ શાકલ્યેન પૃષ્ટો યાજ્ઞવલ્ક્યો નિવિદા ઽત્રયશ્ચઽઇત્યાદિરૂપયોત્તરં દદૌ ।
નિવિન્નામ શસ્યમાનદેવસંખ્યાવાચકઃ શબ્દઃ ।
ષડધિકાનિ ત્રીણિ શતાનિ ત્રીણિ સહસ્રાણીતિ સંખ્યોક્તૌ સંખ્યેયસ્વરૂપપ્રશ્ને, મહિમાનો વિભૂતયઃ સર્વે દેવા એષાં ત્રયસ્ત્રિંશદ્દેવાનામતો ઽષ્ટૌ વસવ એકાદશ રુદ્રા દ્વાદશાદિત્યા ઇન્દ્રઃ પ્રજાપતિશ્ચેતિ ત્રયસ્ત્રિંશદેવાસ્તે ઽપિ ષણ્ણામગ્નિપૃથિવીવાય્વન્તરિક્ષાદિત્યદિવાં મહિમાનસ્તે ઽપિ ષટ્સુ દેવેષ્વન્તર્ભવન્તિ ।
ષટ્ દેવાસ્ત્રિષુ લોકેષુ ત્રયશ્ચ દ્વયોરન્નપ્રાણયોર્દ્વૈ ચ એકસ્મિન્પ્રાણે હિરણ્યગર્ભે ઽન્તર્ભવત ઇતિ દર્શિતમિત્યર્થઃ ।
ત્રયસ્ત્રિંશતો ઽપિ દેવાનામિતિ સંબન્ધઃ ।
દર્શનં શ્રૌતં વ્યાખ્યાય સ્માર્તં વ્યાચષ્ટે- તથા સ્મૃતિરિતિ ।
બલં યોગસિદ્ધિમ્ ।
ઽઅણિમા મહિમા ચૈવ લઘિમા પ્રાપ્તિરીશિતા ।
પ્રાકામ્યં ચ વશિત્વં ચ યત્રકામાવસાયિતા ॥
ઽઇત્યષ્ટૈશ્વર્યાણિ ।
ક્ષણેન અણુર્મહાન્ લઘુર્ગુરુશ્ચ ભવતિ યોગી ।
અઙ્ગુલ્યા ચન્દ્રસ્પર્શઃ પ્રાપ્તિઃ ।
ઈશિતા સૃષ્ટિશક્તિઃ ।
પ્રાકામ્યં ઇચ્છાનાભિઘાતઃ ।
વશિત્વં નિયમનશક્તિઃ ।
સંકલ્પમાત્રાદિષ્ટલાભો યત્રકામાવસાયિતેતિ ભેદઃ ।
અજાનસિદ્ધાનાં જન્મના સિદ્ધાનામિત્યર્થઃ ।
ફલિતમાહ- અનેકેતિ ।
અનેકેષુ કર્મસ્વેકસ્ય પ્રતિપત્તિરઙ્ગભાવઃ ।
તસ્ય લોકે દર્શનાદિતિ વક્તું વ્યતિરેકમાહ- ક્વચિદેક ઇતિ ।
પ્રકૃતોપયુક્તમન્વયદૃષ્ટાન્તમાહ- ક્વચિચ્ચેતિ ॥27॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.8.27
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.8.28
શબ્દ ઇતિ ચેન્ નાતઃ પ્રભવાત્ પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામ્

કર્મણ્યવિરોધમઙ્ગીકૃત્ય શબ્દપ્રામાણ્યવિરોધમાશઙ્ક્ય પરિહરતિ ।
શબ્દ ઇતિ ચેદિતિ ।
મા પ્રસઞ્જિ પ્રસક્તો મા ભૂન્નામેત્યર્થઃ ।
ઔત્પત્તિકસૂત્રે શબ્દાર્થયોરનાદ્યોઃ સંબન્ધસ્યાનાદિત્વાદ્વેદસ્ય સ્વાર્થે માનાન્તરાનપેક્ષત્વેન પ્રામાણ્યમુક્તમ્ ।
ઇદાનીમનિત્યવિગ્રહવ્યક્ત્યભ્યુપગમે તત્સંબન્ધસ્યાપ્યનિત્યત્વાન્માનાન્તરેણ વ્યક્તિં જ્ઞાત્વા શબ્દસ્ય સંકેતઃ પુંસા કર્તવ્ય ઇતિ માનાન્તરાપેક્ષત્વાત્પ્રામાણ્યસ્ય વિરોધઃ સ્યાદિત્યાહ- કથમિત્યાદિના ।
કિં શબ્દાનામનિત્યતયા સંબન્ધસ્ય કાર્યત્વમાપદ્યતે, ઉતાર્થાનામનિત્યતયા ।
નાદ્ય ઇત્યાહ- નાયમપીતિ ।
કર્મણ્યવિરોધવદિત્યપેરર્થઃ ।
દેવાદિવ્યક્તિહેતુત્વેન પ્રાગેવ શબ્દાનાં સત્ત્વાન્નાનિત્યત્વમિતિ ભાવઃ ।
અત્ર પૂર્વાપરવિરોધં શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
શબ્દસ્ય નિમિત્તત્વેન બ્રહ્મસહકારિત્વાદવિરોધ ઇત્યાશઙ્ક્ય દ્વિતીયં કલ્પમુત્થાપયતિ- અપિચેતિ ।
અનિત્યત્વં સાદિત્વમ્ ।
વ્યક્તિરૂપાર્થાનામનિત્યતયા શબ્દાનાં સંબન્ધસ્યાનિત્યત્વં દુર્વારં, તસ્માત્પૌરુષેયસંબન્ધસાપેક્ષત્વાત્પ્રામાણ્યવિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
નચ વ્યક્તિનામનિત્યત્વે ઽપિ ઘટત્વાદિજાતિસમવાયવચ્છબ્દસંબન્ધો ઽપિ નિત્યઃ સ્યાદિતિ વાચ્યં, ઉભયાશ્રિતસંબન્ધસ્યાન્યતરાભાવે સ્થિત્યયોગેન દૃષ્ટાન્તાસિદ્વેરિતિ ભાવઃ ।
યથા ગોત્વાદયો ગવાદિશબ્દવાચ્યાસ્તથા વસુત્વાદ્યાકૃતયો વસ્વાદિશબ્દાર્થા ન વ્યક્ત્ય ઇતિ પરિહરતિ- નેત્યાદિના ।
શબ્દાનાં તદર્થાનાં જાતીનાં ચ નિત્યત્વાત્તત્સંબન્ધો ઽપિ નિત્ય ઇતિ પ્રતિપાદયતિ- નહીત્યાદિના ।
વ્યક્તિનામાનન્ત્યાદિતિ ।
નચ ગોત્વાવચ્છેદેન વ્યક્તિષુ શક્તિઃ સુગ્રહેતિ વાચ્યં,
સામાન્યસ્યાપ્રત્યાસત્તિત્વેન સર્વવ્યક્ત્યુપસ્થિત્યભાવાત્, ગોત્વં શક્યતાવચ્છેદકમિતિ ગ્રહાપેક્ષયા ગોત્વં શક્યમિતિ લાઘવાત્, નિરૂઢાજહલ્લક્ષણયા વ્યક્તેર્લાભેનાન્યલભ્યત્વાભાવાચ્ચેતિ ભાવઃ ।
યદ્વા કેવલ વ્યક્તિષુ શક્તિરત્ર નિરસ્યતે, અનુપપત્તિજ્ઞાનં, વિનૈવ વ્યક્તેઃ શબ્દશક્ત્યાયત્તજાતિજ્ઞાનવિષયત્વેનોભયશક્તેરાવશ્યકત્વાત્ ।
તથાચ નિત્યજાતિતાદાત્મ્યેન વ્યક્તેરનાદિત્વાત્તત્સંબન્ધો ઽપ્યનાદિઃ, સત્કાર્યવાદાત્ ।
અત એવ વાક્યવૃત્તૌ તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યે ભાગલક્ષણોક્તા યુજ્યતે, કેવલસામાન્યસ્ય વાચ્યત્વે ઽખણ્ડાર્થસ્ય વાચ્યૈકદેશત્વાભાવાત્ ।
ઽઅતઃપ્રભવાત્ઽઇતિ સૂત્રસ્વારસ્યાચ્ચ કેવલવ્યક્તિશક્તિનિરાસ ઇતિ ગમ્યતે ।
કેવલવ્યક્તિવચનાઃ ખલુ ડિત્થાદિશબ્દા અર્થાનન્તરભાવિનઃ સાંકેતિકાઃ ગવાદિશબ્દાસ્તુ વ્યક્તિપ્રભવહેતુત્વેન પ્રાગેવસન્ધીતિ ન વ્યક્તિમાત્રવચનાઃ સાંકેતિકાઃ કિન્તુ સ્થૂલસૂક્ષ્મભાવેનાનુસ્યૂતવ્યક્ત્યવિનાભૂતસામાન્યવચના ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।
ન ચેન્દ્રાદિવ્યક્તેરેકત્વેન જાત્યભાવાદાકાશશબ્દવદિન્દ્રચન્દ્રાદિશબ્દઃ કેવલવ્યક્તિવચના ઇતિ સાંપ્રતમ્ ।
અતીતાનાગતવ્યક્તિભેદેન જાત્યુપપત્તેરિત્યલં પ્રપઞ્ચેન ।
દૃષ્ટાન્તમુપસંહૃત્ય દાર્ષ્ટાન્તિકમાહ- વ્યક્તિષ્વિત્યાદિના આકૃતિર્જાતિઃ ।
નનુ કા સા વ્યક્તિઃ, યદનુગતેન્દ્રત્વાદિજાતિઃ શબ્દાર્થઃ સ્યાદિત્યત આહ- આકૃતિવિશેષસ્ત્વિતિ ।
ઽવજ્રહસ્તઃપુરન્દરઃઽઇત્યાદિભ્ય ઇત્યર્થઃ ।
ઇન્દ્રાદિશબ્દાનાં જાતિરિન્દ્રાદિષુ પ્રવૃત્તિનિમિત્તમિત્યુક્ત્વા ઉપાધિનિમિત્તમાહ- સ્થાનેતિ ।
વ્યક્તિપ્રલયે ઽપિ સ્થાનસ્ય સ્થાયિત્વાચ્છબ્દાર્થસંબન્ધનિત્યતેત્યત આહ- તતશ્ચેતિ ।
ઉક્તં પૂર્વાપરવિરોધં પરિહરતિ- નચેતિ ।
શબ્દો નિમિત્તમિત્યવિરોધં મત્વા સૂત્રશેષમવતારયતિ- કથં પુનરિતિ ।
સ્મૃત્યા સ્વપ્રામાણ્યાર્થં મૂલશ્રુતિરનુમીયત ઇત્યનુમાનં સ્મૃતિઃ ।
ઽએતે અસૃગ્રમિન્દવસ્તિરઃ પવિત્રમાશવઃ ।
વિશ્વાન્યસ્યાભિસૌભગા ।
ઽઇત્યેતન્મન્ત્રસ્થૈઃ પદૈઃ સ્મૃત્વા બ્રહ્મા દેવાદીનસૃજત્ ।
તત્રૈત ઇતિ પદં સર્વનામત્વાદ્દેવાનાં સ્મારકમ્ ।
અસૃગ્રુધિરં તત્પ્રધાને દેહે રમન્ત ઇતિ અસૃગ્રા મનુષ્યાઃ ।
ચન્દ્રસ્થાનાં પિતૃણાં ઇન્દુશબ્દઃ સ્મારકઃ ।
પવિત્રં સોમં સ્વાન્તસ્તિરસ્કુર્વતાં ગ્રહાણાં તિરઃ પવિત્રશબ્દઃ ।
ઋચો ઽશ્રુવતાં સ્તોત્રાણાં ગીતિરૂપાણામાશુશબ્દઃ ।
ઽઋચ્યધ્યૂઢં સામઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
સ્તોત્રાનન્તરં પ્રયોગં વિશતાં શાસ્ત્રાણાં વિશ્વશબ્દઃ ।
સર્વત્ર સૌભાગ્યયુક્તાનામભિસૌભગશબ્દઃસ્મારક ઇતિ છન્દોગબ્રાહ્મણવાક્યાર્થઃ ।
સ પ્રજાપતિર્મનસા વાચં ત્રયીં મિથુનં સમભવત્ મનોવાગ્રૂપં મિથુનં સંભાવિતવાન્ ।
મનસા ત્રયીપ્રકાશિતાં સૃષ્ટિમાલોચિતવાનિત્યર્થઃ ।
ઽરશ્મિરિત્યેવાદિત્યમસૃજતઽઇત્યાદિશ્રુતિરાદિશબ્દાર્થઃ ।
સંપ્રદાયો ગુરુશિષ્યપરમ્પરાધ્યયનમ્ ।
સંસ્થા અવસ્થાઃ ।
યા પ્રજાપતિસૃષ્ટિઃ સા શબ્દપૂર્વિકા, સૃષ્ટિત્વાત્, પ્રત્યક્ષઘટાદિવદિતિ પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામિત્યસ્યાર્તાન્તરમાહ- અપિચેતિ ।
અતઃ પ્રભવત્વપ્રસઙ્ગાચ્છબ્દસ્વરૂપં વક્તુમુક્તમાક્ષિપતિ- કિમાત્મકમિતિ ।
વર્ણરૂપં તદતિરિક્તસ્ફોટરૂપં વેતિ કિંશબ્દાર્થઃ ।
તત્ર વર્ણાનામનિત્યત્વાત્સ્ફોટસ્ય ચાસત્ત્વાન્ન જગદ્ધેતુત્વમિત્યાક્ષેપે દ્વિતીયપક્ષં વૈયાકરણો ગૃહ્ણાતિ- સ્ફોટમિતિ ।
સ્ફુટ્યતે વર્ણૈર્વ્યજ્યત ઇતિ સ્ફોટોવર્ણાભિવ્યઙ્ગ્યોર્ઽથસ્તસ્ય વ્યઞ્જકો ગવાદિશબ્દો નિત્યસ્તમભિપ્રેત્યેદમુચ્યત ઇતિ પૂર્વેણાન્વયઃ ।
સ એવાદ્યપક્ષં દૂષયતિ- વર્ણેતિ ।
સો ઽયં ગકાર ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞયા વર્ણનિત્યત્વસિદ્ધેર્નાનુપપત્તિરિત્યત આહ- ઉત્પન્નેતિ ।
તારત્વમન્દ્રત્વાદિવિરુદ્ધધર્મવત્ત્વેન તારો ગકારો મન્દ્રો ગકાર ઇતિ પ્રતીયમાનગકારસ્ય ભેદાનુમાનાત્પ્રત્યભિજ્ઞાગત્વજાતિવિષયેત્યર્થઃ ।
નનુ વિરુદ્ધધર્મજ્ઞાનં ધ્વન્યુપાધિકં ભ્રમ ઇત્યત આહ- નચેતિ ।
તથાચ વર્ણાનામનિત્યત્વાન્ન જગદ્ધેતુત્વમિતિ ભાવઃ કિઞ્ચ તેષામર્થબોધકત્વાયોગાત્સ્ફોટો ઽઙ્ગીકાર્ય ઇત્યાહ- નચ વર્ણેભ્ય ઇત્યાદિના ।
વ્યભિચારાદેકસ્માદ્વર્ણાદર્થપ્રતીત્યદર્શનાત્, વર્ણાન્તરવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાચ્ચેત્યર્થઃ ।
તર્હિ વર્ણાનાં સમુદાયો બોધક ઇત્યાશઙ્ક્ય ક્ષણિકાનાં સ નાસ્તીત્યાહ- નચેતિ ।
વર્ણાનાં સ્વતઃ સાહિત્યાભાવે ઽપિ સંસ્કારલક્ષણાપૂર્વદ્વારા સાહિત્યમાગ્નેયાદિયાગાનામિવેતિ શઙ્કતે- પૂર્વેતિ ।
કિમયં સંસ્કારો વર્ણૈર્જનિતો ઽપૂર્વાખ્યઃ કશ્ચિત્, ઉત વર્ણાનુભવજનિતો ભાવનાખ્યઃ ।
નાદ્યઃ, માનાભાવાત્ ।
કિઞ્ચાયમજ્ઞાતો જ્ઞાતો વાર્થધીહેતુઃ ।
નાદ્ય ઇત્યાહ- તન્નેતિ ।
સંસ્કારસહિતઃ શબ્દો જ્ઞાત એવાર્થધીહેતુઃ, સંબન્ધગ્રહણમપેક્ષ્ય બોધકત્વાત્, ધૂમાદિવદિત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયે કિં પ્રત્યક્ષેણ જ્ઞાત ઉત કાર્યલિઙ્ગેન ।
નાદ્ય ઇત્યાહ- નચેતિ ।
દ્વિતીયં શઙ્કતે- કાર્યેતિ ।
કાર્યમર્થધીસ્તસ્યાં જાતાયાં સંસ્કારપ્રત્યયઃ તસ્મિઞ્જાતે સેતિ પરસ્પરાશ્રયેણ દૂષયતિ- નેતિ ।
પદાર્થસ્મરણસ્યાપિ પદજ્ઞાનાન્તરભાવિત્વાત્તેન સંસ્કારસહિતાન્ત્યવર્ણાત્મકપદસ્ય જ્ઞાનં ન યુક્તમિત્યક્ષરાર્થઃ ।
અપિશબ્દઃ પરસ્પરાશ્રયદ્યોતનાર્થઃ ।
એતેન ભાવાનાસંસ્કારપક્ષો ઽપિ નિરસ્તઃ ।
તસ્ય વર્ણસ્મૃતિમાત્રહેતુત્વેનાર્થધીહેતુત્વાયોગાત્ ।
ન ચાન્ત્યવર્ણસાહિત્યાદર્થધીહેતુત્વં, કેવલસંસ્કારસ્ય તુ વર્ણસ્મૃતિહેતુત્વમિતિ વાચ્યં, અર્થધીપૂર્વકાલે ભાવનાયા જ્ઞાનાભાવેનાર્થધીહેતુત્વાયોગાત્ ।

નચ વર્ણસ્મરણેનાનુમિતા સા અન્ત્યવર્ણસહિતાર્થધીહેતુરિતિ વાચ્યં, તત્કાર્યસ્ય ક્રમિકસ્ય વર્ણસ્મરણસ્યાપ્યન્ત્યવર્ણાનુભવાનન્તરભાવિત્વેન તેનાનુમિતભાવનાનામન્ત્યવર્ણસાહિત્યાભાવાદિતિ ભાવઃ ।
વર્ણાનામર્થબોધકત્વસંભવે ફલમાહ- તસ્માદિતિ ।
સ્ફોટે ઽપિ કિં માનમિત્યાશઙ્ક્યૈકં પદમિતિ પ્રત્યક્ષપ્રમાણમિત્યાહ- સ ચેતિ ।
યથા રત્નતત્ત્વં બહુભિશ્ચાક્ષુષપ્રત્યયૈઃ સ્ફુટં ભાસતે તથા ગવાદિપદસ્ફોટો ગકારદ્યેકૈકવર્ણકૃતપ્રત્યયૈઃ સ્ફોટવિષયૈરાહિતાઃ સંસ્કારા બીજં યસ્મિન્ ચિત્તે તસ્મિન્ અન્ત્યવર્ણકૃતપ્રત્યયેન જનિતઃ પરિપાકો ઽન્ત્યઃ સંસ્કારોયસ્મિંસ્તસ્મિન્પ્રત્યયિનિ ચિત્તે એકં ગૌરિતિપદમિતિ પ્રત્યયઃ પ્રત્યક્ષસ્તદ્વિષયતયા સ્પષ્ટમવભાસત ઇત્યર્થઃ ।
અનેન વર્ણાન્વયવ્યતિરેકયોઃ સ્ફોટજ્ઞાને ઽન્યથાસિદ્ધિઃ ।
નચૈકસ્માદ્વર્ણાત્સમ્યક્ સ્ફોટાભિવ્યક્તિઃ, યેન વર્ણાન્તરવૈયર્થ્યં કિન્તુ રત્નવદ્બહુપ્રત્યયસંસ્કૃતે ચિત્તે સમ્યક્સ્ફોટાભિવ્યક્તિરિત્યુક્તં ભવતિ ।
નન્વેકપદમેકં વાક્યમિતિ પ્રત્યયઃ પદવાક્યસ્ફોટયોર્ન પ્રમાણં, તસ્ય વર્ણસમૂહાલમ્બનસ્મૃતિત્વાદિત્યાશઙ્ક્ય નિષેધતિ- ન ચેતિ ।
સ્ફોટસ્ય જગદ્ધેતુત્વાર્થં નિત્યત્વમાહ- તસ્ય ચેતિ ।
નનુ તદેવેદં પદમિતિ પ્રત્યભિજ્ઞા ભ્રમઃ, ઉદાત્તાદિભેદપ્રત્યયાદિત્યત આહ- ભેદેતિ ।
આચાર્યસંપ્રદાયોક્તિપૂર્વકં સિદ્ધાન્તયતિ- વર્ણા એવેતિ ।
વર્ણાતિરિક્તસ્ફોટાત્મકશબ્દસ્યાનુભવાનારોહાદિત્યર્થઃ ।
સાદૃશ્યદોષાદિયં ભ્રાન્તિરિતિ શઙ્કતે- સાદૃશ્યાદિતિ ।
વપનાનન્તરં ત એવેમે કેશા ઇતિ ધીર્ભ્રાન્તિરિતિ યુક્તં, ભેદધીવિરોધાત્ ।
સ એવાયં વર્ણ ઇતિ ધીસ્તુ પ્રમૈવ, બાધકાભાવાદિત્યાહ- નેતિ ।
ગોત્વાદિપ્રત્યભિજ્ઞાવદ્વર્ણેષુ પ્રત્યભિજ્ઞા ગવાદિવિષયેતિ શઙ્કતે- પ્રત્યભિજ્ઞાનમિતિ ।
વ્યક્તિભેદે સિદ્ધે પ્રત્યભિજ્ઞાયા જાતિવિષયત્વં સ્યાત્,
યત્ત્વયા પીતં જલં તદેવ મયા પીતમિત્યાદૌ ।
ન તથેહ વ્યક્તિભેદઃ સિદ્ધ ઇતિ પરિહરતિ- ન ।
વ્યક્તીતિ ।
ન ત્વેતદિતિ ।
વ્યક્ત્યન્યત્વજ્ઞાનમિત્યર્થઃ ।
ઉદાત્તત્વાદિવિરુદ્ધધર્મત્વાદ્વ્યક્તિભેદો ઽનુમાનસિદ્ધ ઇત્યનુવદતિ- નન્વિતિ ।
ભેદપ્રત્યયસ્ય કુમ્ભકૂપાકાશભેદપ્રત્યયવદૌપાધિકભેદવિષયત્વાદન્યથાસિદ્ધેરનન્યથાસિદ્ધવ્યક્ત્યૈક્યપ્રત્યભિજ્ઞયા નિરપેક્ષસ્વરૂપાલમ્બનયા બાધ ઇત્યુત્તરમાહ- અત્રેતિ ।
તાલ્વાદિદેશૈઃ કોષ્ઠસ્થવાયુસંયોગવિભાગાભ્યાં વિચિત્રાભ્યાં વ્યઙ્ગ્યત્વાદ્વર્ણેષુ વૈચિત્ર્યધીરિત્યર્થઃ ।
કલ્પનાગૌરવાચ્ચ વર્ણેષુ સ્વતો ભેદો નાસ્તીત્યાહ- અપિચેતિ ।
અનન્તા ગકારાદિવ્યક્તયસ્તાસુ પ્રત્યભિજ્ઞાનાર્થં ગત્વાદિજાતયસ્તાસુ ચોદાત્તત્વાદિભેદસ્યૌપાધિકત્વમિતિ કલ્પનાદ્વરં વર્ણવ્યક્તિભેદમાત્રસ્યૌપાધિકત્વકલ્પનમિતિ વ્યક્ત્યાનન્ત્યસ્ય જાતીનાં ચ કલ્પનમયુક્તમિત્યર્થઃ ।
નનુ ભેદસ્ય બાધકાભાવાન્નૌપાધિકત્વમિત્યત આહ- એષ ઇતિ ।
અસ્તુ તર્હિ પ્રત્યયદ્વયપ્રામાણ્યાય ભેદાભેદયોઃ સત્યત્વં, તત્રાહ- કથં હીતિ ।
ઉભયોરેકત્વવિરોધાદ્ભેદ ઔપાધિક એવેત્યર્થઃ ।
નનુ વાયુસંયોગાદેરતીન્દ્રિયત્વાન્ન તદ્ગતવૈચિત્ર્યસ્યોદાત્તત્વાદેર્વર્ણેષુ પ્રત્યક્ષારોપઃ સંભવતીત્યરુચિં વદિષ્યન્સ્વમતમાહ- અથવેતિ ।
ધ્વનિધર્મા ઉદાત્તત્વાદયો ધ્વન્યભેદાધ્યાસાદ્વર્ણેષુ ભાન્તીત્યર્થઃ ।
પ્રશ્નપૂર્વકં ધ્વનિસ્વરૂપમાહ- ક ઇતિ ।
અવતરતિ સ ધ્વનિરિતિ શેષઃ ।
વર્ણાતિરિક્તઃ શબ્દો ધ્વનિરિત્યર્થઃ ।
સમીપં ગતસ્ય પુંસસ્તારત્વમન્દત્વાદિધર્માન્સ્વગતાન્વર્ણેષુ સ એવારોપયતીત્યાહ- પ્રત્યાસીદતશ્ચેતિ ।
આદિપદં વિવૃણોતિ- તદિતિ ।
નન્વવ્યક્તવર્ણ એવ ધ્વનિર્નાતિરિક્ત ઇત્યત આહ- વર્ણાનામિતિ ।
પ્રત્યુચ્ચારણં વર્ણા અનુવર્તન્તે ધ્વનિર્વ્યાવર્તત ઇતિ ભેદ ઇત્યર્થઃ ।
અન્યથા વાચિકે જપે વર્ણેષ્વવ્યક્તેષુ ધ્વનિબુદ્ધિઃ સ્યાત્,
દુન્દુભ્યાદિધ્વનૌ શબ્દત્વમાત્રેણ ગૃહ્યમાણે અયમવ્યક્તો વર્ણ ઇતિ ધીઃ સ્યાદિતિ મન્તવ્યમ્ ।
એવં ધ્વન્યુપાધિકત્વે સ્વમતે ગુણં વદન્વાયૂપાધિકત્વે પૂર્વોક્તામરુચિં દર્શયતિ-એવઞ્ ચેત્યાદિના ।
અસ્તુ કો દોષઃ, તત્રાહ- સંયોગેતિ ।
વાયુસંયોગાદેરશ્રાવણત્વાદિત્યર્થઃ ।
તસ્માત્ શ્રાવણધ્વનિરેવોદાત્તત્વાદ્યારોપોપાધિરિતિ ભાવઃ ।
એવં વિરુદ્ધધર્મકધ્વનીનાં ભેદે ઽપિ ન તેષ્વનુગતા વર્ણા ભિદ્યન્ત ઇત્યુક્તમ્ ।
તદેવ દૃષ્ટાન્તેન દ્રઢયતિ- અપિચેતિ ।
યથા ખણ્ડમુણ્ડાદિવિરુદ્ધાનેકવ્યક્તિષ્વભિન્નં ગોત્વં તથા ધ્વનિષુ વર્ણા અભિન્ના એવેત્યર્થઃ ।
ઉદાત્તાદિર્ધ્વનિસ્તદ્ભેદેન હેતુના વર્ણાનામપીતિ યોજના ।
પ્રત્યભિજ્ઞાવિરોધાદિત્યક્ષરાર્થઃ ।
યદ્વા ઉદાત્તત્વાદિભેદવિશિષ્ટતયા પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનત્વાદ્વર્ણાનાં ભેદ ઇત્યાશઙ્કાં દૃષ્ટાન્તેન નિરસ્યતિ- અપિચેતિ ।
વર્ણાનાં સ્થાયિત્વં પ્રસાધ્ય તેષામેવ વાચકત્વં વક્તું સ્ફોટં વિઘટયતિ- વર્ણેભ્યશ્ચેતિ ।
કલ્પનામસહમાન આશઙ્કતે- નેતિ ।
ચક્ષુષા દર્પણયુક્તાયાં બુદ્ધૌ મુખવચ્છ્રોત્રેણ વર્ણયુક્તાયાં બુદ્ધૌ વિનૈવ હેત્વન્તરં સ્ફોટઃ પ્રત્યક્ષ ઇત્યાહ- ઝટિતીતિ ।
યસ્યાં સંવિદિ યોર્ઽથો ભાસતે સા તત્ર પ્રમાણમ્ ।
એકપદમિતિ બુદ્ધૌ વર્ણા એવ સ્ફુરન્તિ નાતિરિક્તસ્ફોટ ઇતિ ન સા સ્ફોટે પ્રમાણમિત્યાહ-- ન ।
અસ્યા અપીત્યાદિના ।
નનુ ગોપદબુદ્ધેઃ સ્ફોટો વિષયો ગકારાદીનાં તુ વ્યઞ્જકત્વાદનુવૃત્તિરિત્યત આહ-- યદિ હીતિ ।
વ્યઙ્ગ્યવહ્નિબુદ્ધૌ વ્યઞ્જકધૂમાનુવૃત્તેરદર્શનાદિત્યર્થઃ ।
વર્ણસમૂહાલમ્બનત્વોપપત્તૈર્ન સ્ફોટઃ કલ્પનીયઃ, પદાર્થાન્તરકલ્પનાગૌરવાદિત્યાહ- તસ્માદિતિ ।
અનેકસ્યાપ્યૌપાધિકમેકત્વં યુક્તમિત્યાહ- સંભવતીતિ ।
નનુ તત્રૈકદેશાદિરૂપાધિરસ્તિ, પ્રકૃતે ક ઉપાધિરિત્યત આહ-- યા ત્વિતિ ।
એકાર્થે શક્તમેકં પદં, પ્રધાનાર્થ એકસ્મિન્ તાત્પર્યવદેકં વાક્યમિત્યેકાર્થસંબન્ધાદેકત્વોપચાર ઇત્યર્થઃ ।
ન ચૈકપદત્વે જ્ઞાતે એકાર્થજ્ઞાનં, અસ્મિઞ્જ્ઞાતે તદિત્યન્યોન્યાશ્રય ઇતિ વાચ્યમ્, ઉત્તમવૃદ્ધોક્તાનામ્ વર્ણાનાં ક્રમેણાન્ત્યવર્ણશ્રવણાનન્તરં બાલસ્યૈકસ્મૃત્યારૂઢાનાં મધ્યમવૃદ્ધસ્ય પ્રવૃત્ત્યાદિલિઙ્ગાનુમિતૈકાર્થધીહેતુત્વનિશ્ચયે સત્યેકપદવાક્યત્વનિશ્ચયાત્ ।
વર્ણસામ્યે ઽપિ પદભેદદૃષ્ટેર્વર્ણાતિરિક્તં પદં સ્ફોટાખ્યમઙ્ગીકાર્યમિતિ શઙ્કતે- અત્રાહેતિ ।
કર્મભેદાદ્વર્ણેષ્વેવ પદભેદદૃષ્ટિરિતિ પરિહરતિ- અત્રેતિ ।
નનુ નિત્યવિભૂનાં વર્ણાનાં કથં ક્રમઃ કથં વા પદત્વજ્ઞાનેનાર્થધીહેતુત્વં, તત્રાહ- વૃદ્ધેતિ ।
વ્યુત્પત્તિદશાયામુચ્ચારણક્રમેણોપલબ્ધિક્રમમુપલભ્યમાનવર્ણેષ્વારોપ્યૈતે વર્ણા એતત્ક્રમૈતત્સંખ્યાવન્ત એતદર્થશક્તા ઇતિ ગૃહીતાઃ સન્તઃ શ્રોતુઃ પ્રવૃત્તિકાલે તથૈવ સ્મૃત્યારૂઢાઃ સ્વસ્વાર્થં બોધયન્તીત્યર્થઃ ।
સ્થાયિવર્ણવાદમુપસંહરતિ- વર્ણેતિ ।
દૃષ્ટં વર્ણાનામર્થબોધકત્વમ્, અદૃષ્ટઃ સ્ફોટઃ ।
સંપ્રતિ વર્ણાનામસ્થિરત્વમઙ્ગીકૃત્ય પ્રૌઢિવાદેન સ્ફોટં વિઘટયતિ- અથાપીતિ ।

સ્થિરાણિ ગત્યાદિસામાન્યાનિ ક્રમવિશેષવન્તિ ગૃહીતસંગતિકાન્યર્થબોધકાનીતિ કૢપ્તેષુ સામાન્યેષુ પ્રક્રિયા સંચારયિતવ્યા ન ત્વકૢપ્તઃ સ્ફોટઃ કલ્પનીય ઇત્યર્થઃ ।
વર્ણાનાં સ્થાયિત્વવાચકત્વયોઃ સિદ્ધૌ ફલિતમાહ- તતશ્ચેતિ ॥28॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.8.28
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.8.29
અત એવ ચ નિત્યત્વમ્

પૂર્વતન્ત્રવૃત્તાનુવાદપૂર્વકં સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- કર્તુરિત્યાદિના ।
પૂર્વતન્ત્રસિદ્ધમેવ વેદસ્ય નિત્યત્વં દેવાદિવ્યક્તિસૃષ્ટૌ તદ્વાચકશબ્દસ્યાપિ સૃષ્ટેરસિદ્ધમિત્યાશઙ્ક્ય નિત્યાકૃતિવાચકાચ્છબ્દાદ્વ્યક્તિજન્મોક્ત્યા સાંકેતિકત્વં નિરસ્ય વેદો ઽવાન્તરપ્રલયાવસ્થાયી જાગદ્ધેતુત્વાદીશ્વરવાદિત્યનુમાનેન દ્રઢયતીત્યર્થઃ ।
યજ્ઞેન પૂર્વસુકૃતેન વાચો વેદસ્ય લાભયોગ્યતાં પ્રાપ્તાઃ સન્તો યાજ્ઞિકાસ્તામૃષિષુ સ્થિતાં લબ્ધવન્ત ઇતિ મન્ત્રાર્થઃ ।
અનુવિન્નામુપલબ્ધામ્ ।
પૂર્વમવાન્તરકલ્પાદૌ ॥29॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.8.29
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.8.30
સમાનનામરૂપત્વાચ્ચાવૃત્તાવપ્યવિરોધો દર્શનાત્ સ્મૃતેશ્ ચ

નનુ મહાપ્રલયે જાતેરપ્યસત્ત્વાચ્છબ્દાર્થસંબન્ધાનિત્યત્વમિત્યાશઙ્ક્યાહ- સમાનેતિ ।
સૂત્રનિરસ્યાં શઙ્કામાહ- અથાપીતિ ।
વ્યક્તિસંતત્યા જાતીનામવાન્તરપ્રલયે સત્ત્વાત્સંબન્ધસ્તિષ્ઠતિ, વ્યવહારાવિચ્છેદાજ્જ્ઞાયતે ચેતિ વેદસ્યાનપેક્ષત્વેન પ્રામાણ્યે ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ સ્યાત્ ।
નિર્લેપલયે તુ સંબન્ધનાશાત્ પુનઃ સૃષ્ટૌ કેનચિત્પુંસા સંકેતઃ કર્તવ્ય ઇતિ પુરુષબુદ્ધિસાપેક્ષત્વેન વેદસ્યાપ્રામાણ્યં, અધ્યાપકસ્યાશ્રયસ્ય નાશાદાશ્રિતસ્ય તસ્યાનિત્યત્વં ચ પ્રાપ્તમિત્યર્થઃ ।
મહાપ્રલયે ઽપિ નિર્લેપલયો ઽસિદ્ધઃ, સત્કાર્યવાદાત્ ।
તથાચ સંસ્કારાત્મના શબ્દાર્થતત્સંબન્ધાનાં સતામેવ પુનઃ સૃષ્ટાવભિવ્યક્તેર્નાનિત્યત્વમ્ ।
અભિવ્યક્તાનાં પૂર્વકલ્પીયનામરૂપસમાનત્વાન્ન સંકેતઃ કેનચિત્કાર્યઃ ।
વિષમસૃષ્ટૌ હિ સંકેતાપેક્ષા ન તુલ્યસૃષ્ટાવિતિ પરિહરતિ- તત્રેદમિત્યાદિના ।
નન્વાદ્યસૃષ્ટૌ સંકેતઃ કેનચિત્કાર્ય ઇત્યત આહ- તદાપીતિ ।
મહાસર્ગપ્રલયપ્રવૃત્તાવપીત્યર્થઃ ।
નન્વસ્ત્વનાદિસંસારે સંબન્ધસ્યાનાદિત્વં તથાપિ મહાપ્રલયવ્યવધાનાદસ્મરણે કથં વેદાર્થવ્યવહારઃ, તત્રાહ- અનાદૌ ચેતિ ।
ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ, શબ્દાર્થસંબન્ધસ્મરણાદેરિતિ શેષઃ ।
સ્વાપપ્રબોધયોર્લયસર્ગાસિદ્ધિમાશઙ્ક્ય શ્રુતિમાહ- સ્વાપેતિ ।
અથ તદા સુષુપ્તૌ પ્રાણે પરમાત્મનિ જીવ એકીભવતિ એનં પ્રાણં સ જીવઃ તદૈતીતિ શેષઃ ।
એતસ્માત્પ્રાત્મનઃ ।
આયતનં ગોલકમ્ ।
આનન્તર્યે પઞ્ચમી ઇત્યાદ્યા દ્રષ્ટવ્યા ।
સ્વપ્નવત્કલ્પિતસ્યાજ્ઞાતસત્ત્વાભાવાત્ દર્શનં સૃષ્ટિઃ અદર્શનં લય ઇતિ દૃષ્ટિસૃષ્ટિપક્ષઃ શ્રુત્યભિપ્રેત ઇતિ ભાવઃ ।
દૃષ્ટાન્તવૈષમ્યમાશઙ્ક્ય પરિહરતિ- સ્યાદિત્યાદિના ।
અવિરુદ્ધમનુસન્ધાનાદિકમિતિ શેષઃ ।
હિરણ્યગર્ભાદયઃ પૂર્વકલ્પાનુસંધાનશૂન્યઃ ।
સંસારિત્વાત્, અસ્માદાદિવાદિત્યાશઙ્ક્યાહ- યદ્યપીતિ ।
ઇતિ યદ્યપિ તથાપિ ન પ્રાકૃતવદિતિ યોજના ।
જ્ઞાનાદેર્નિકર્ષવદુત્કર્ષો ઽપ્યઙ્ગીકાર્યઃ, બાધાભાવાદિતિ ન્યાયાનુગૃહીતશ્રુત્યાદિભિઃ સામાન્યતો દૃષ્ટાનુમાનં બાધ્યમિત્યાહ- યથા હીત્યાદિના ।
નનુ તથાપિ પૂર્વકલ્પેશ્વરાણાં મુક્તત્વાદસ્મિન્કલ્પે કો ઽનુસંધાતેત્યત આહ- તતશ્ચેતિ ।
જ્ઞાનાદ્યુત્કર્ષાદિત્યર્થઃ ।
મુક્તેભ્યો ઽન્યે ઽનુસંધાતાર ઇતિ ભાવઃ ।
પરમેશ્વરાનુગૃહીતાનાં જ્ઞાનાતિશયે પૂર્વોક્તશ્રુતિસ્મૃતિવાદાનાહ- તથા ચેતિ ।
પૂર્વં કલ્પાદૌ સૃજતિ તસ્મૈ બ્રહ્મણે પ્રહિણોતિ ગમયતિ તસ્ય બુદ્ધૌ વેદાનાવિર્ભાવયતિ યસ્તં દેવં સ્વાત્માકારં મહાવાક્યોત્થબુદ્ધૌ પ્રકાશમાનં શરણં પરમમભયસ્થાનં નિઃશ્રેયસરૂપમહં પ્રપદ્ય ઇત્યર્થઃ ।
ન કેવલમેકસ્યૈવ જ્ઞાનાતિશયઃ કિન્તુ બહૂનાં શાખાદ્રષ્ટૃણામિતિ વિશ્વાસાર્થમાહ- સ્મરન્તીતિ ।
ઋગ્વેદો દશમણ્ડલાવયવાસ્તત્ર ભવા ઋચો દાશતમ્યઃ ।
વેદાન્તરે ઽપિ કાણ્ડસૂક્તમન્ત્રાણાં દ્રષ્ટારો બૌધાયનાદિભિઃ સ્મૃતા ઇત્યાહ- પ્રતીતિ ।
કિઞ્ચ મન્ત્રાણામૃષ્યાદિજ્ઞાનાવશ્યકત્વજ્ઞાપિકા શ્રુતિર્મન્ત્રદૃગૃષીણાં જ્ઞાનાતિશયં દર્શયતીત્યાહ- શ્રુતિરપીતિ ।
આર્ષેય ઋષિયોગઃ, છન્દો ગાયત્ર્યાદિ, દૈવતમગ્ન્યાદિ, બ્રાહ્મણં વિનિયોગઃ, એતાન્યવિદિતાનિ યસ્મિન્મન્ત્રે તેનેત્યર્થઃ ।
સ્થાણું સ્થાવરં, ગર્તં નરકમ્ ।
તથાચ જ્ઞાનાધિકૈઃ કલ્પાન્તરિતં વેદં સ્મૃત્વા વ્યવહારસ્ય પ્રવર્તિતત્વાદ્વેદસ્યાનાદિત્વમનપેક્ષત્વં ચાવિરૂદ્ધમિતિ ભાવઃ ।
અધુના સમાનનામરૂપત્વં પ્રપઞ્ચયતિ- પ્રાણિનાં ચેતિ ।
તતઃ કિં, તત્રાહ-દૃષ્ટેતિ ।
ઐહિકામુષ્મિકવિષયસુખરાગકૃતર્મસ્ય ફલં પશ્વાદિકં દૃષ્ટપશ્વાદિસદૃશ્યમિતિ યુક્તં, વિસદૃશે કામાભાવેન હેત્વભાવાત્ ।
તથા દૃષ્ટદુઃખદ્વેષકૃતાધર્મફલં દૃષ્ટસદૃશદુઃખમેવ ન સુખં, કૃતહાન્યાદિદોષાપત્તેરિત્યર્થઃ ।
તર્કિતેર્ઽથે માનમાહ- સ્મૃતિશ્ચેતિ ।
ઉત્તરસૃષ્ટિઃ પૂર્વસૃષ્ટિસજાતીયા, કર્મફલત્વાત્, પૂર્વસૃષ્ટિવદિત્યનુમાનં ચશબ્દાર્થઃ ।
તેષાં પ્રાણિનાં મધ્યે તાન્યેવ તજ્જાતીયાન્યેવ ।
તાનિ દર્શયન્ તત્પ્રાપ્તૌ હેતુમાહ- હિંસ્રેતિ ।
કર્મણિ વિહિતનિષિદ્ધત્વાકારેણાપૂર્વં, ક્રિયાત્વેન સંસ્કારં ચ જનયન્તિ ।
તત્રાપૂર્વાત્ફલં ભુઙ્ક્તે, સંસ્કારભાવિતત્વાત્પુનસ્તજ્જાતીયાનિ કરોતીત્યર્થઃ ।
સંસ્કારે લિઙ્ગમાહ- તસ્માદિતિ ।
સંસ્કારવશાદેવ પુણ્યં પાપં વા રોચતે ।
અતો ઽભિરુચિલિઙ્ગાત્પુણ્યાપુણ્યસંસ્કારો ઽનુમેયઃ ।
સ એવ સ્વભાવઃ પ્રકૃતિર્વાસનેતિ ચ ગીયતે ।
એવં કર્મણાં સૃષ્ટિસાદૃશ્યમુક્ત્વા સ્વોપાદાને લીનકાર્યસંસ્કારરૂપશક્તિબલાદપિ સાદૃશ્યમાહ- પ્રલીયમાનમિતિ ।
ઇતરથા નિઃસંસ્કારપ્રલયે જગદ્વૈચિત્ર્યસ્યાકસ્મિકત્વં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
નનુ જગદ્વૈચિત્ર્યકારિણ્યો ઽન્યાઃ શક્તયઃ કલ્પ્યન્તાં, તત્રાહ- નચેતિ ।
અવિદ્યાયાં લીનકાર્યાત્મકસંસ્કારાદન્યાઃ શક્તયો ન કલ્પ્યાઃ મનાભાવાદ્રૌરવાચ્ચ ।
સ્વોપાદાને લીનકાર્યરૂપા શક્તિસ્તુ ઽમહાન્ ન્યગ્રોધસ્તિષ્ઠતિઽ ઽશ્રદ્ધત્સ્વ સોમ્યઽઇતિશ્રુતિસિદ્ધા, અતો ઽવિદ્યાતત્કાર્યાદન્યાઃ શક્તયો ન સન્તિ આત્માવિદ્યૈવ તચ્છક્તિરિતિ સિદ્ધાન્ત ઇત્યર્થઃ ।
નિમિત્તેષ્વપ્યુપાદનસ્થં કાર્યમેવાવિદ્યાઘટનયા શક્તિરન્યા વેત્યનાગ્રહઃ ।
ઉપાદાને કાર્યસંસ્કારસિદ્ધેઃ ફલમાહ તતશ્ચેતિ ।
યથા સુપ્તોત્થિતસ્ય પૂર્વચક્ષુર્જાતીયમેવ ચક્ષુર્જાયતે તચ્ચ પૂર્વરૂપજાતીયમેવ રૂપં ગૃહ્ણાતિ ન રસાદિકં, એવં ભોગ્ય લોકા ભોગાશ્રયાઃ પ્રાણિનિકાયા ભોગહેતુકર્માણિ સંસ્કારબલાત્પૂર્વલોકાદિતુલ્યાન્યેવેતિ નિયમ ઇત્યર્થઃ ।
નિકાયાઃ સમૂહાઃ ।
દૃષ્ટાન્તાસિદ્ધિમાશઙ્ક્યમાહ- ન હીતિ ।
યથા ષષ્ઠેન્દ્રિયસ્ય મનસો ઽસાધારણવિષયો નાસ્તિ, સુકાદેઃ સાક્ષિવેદ્યત્વાત્, તથા વ્યવહારાન્યથાત્વમસદિત્યર્થઃ ।
ષષ્ઠમિન્દ્રિયં તદ્વિષયશ્ચાસન્નિતિ વાર્થઃ ।
ઉક્તાર્થં સંક્ષિપતિ- અતશ્ચેતિ ।
વ્યવહારસામ્યાત્સંભવાચ્ચ વ્યવહ્રિયમાણા વ્યક્તયઃ સમાના એવેત્યર્થઃ ।
સૂત્રે યોજયતિ- સમાનેત્યાદિના ।
ભાવિદૃષ્ટ્યા યજમાનો ઽગ્નિઃ અન્નાદો ઽરગ્નિરહં સ્યામિતિ કામયિત્વા કૃત્તિકાનક્ષત્રાભિમાનિદેવાયાગ્નયે અષ્ટસુ કપાલેષુ પચનીયં હવિર્નિરુપ્તવાનિત્યર્થઃ ।
નક્ષત્રવ્યક્તિવહુત્વાદ્બહુવચનમ્ ।
ઝ્ર્નનુ યજમાનો ઽગ્નિર્ભાવી ઉદ્દેશ્યાગ્નિના સમાનનામરૂપઃ કલ્પાન્તરે ભવતિ ।
એવં ઽરુદ્રો વા અકામયતઽઽવિષ્ણુર્વા અકામયતઽઇત્યત્રાપિ તથા વક્તવ્યં, તદયુક્તમ્ ।
ન હ્યગ્નેરિવ વિષ્ણુરુદ્રયોરધિકારિપુરુષત્વં, તયોર્જગત્કારણત્વશ્રવણાત્ ।
ઽએક એવ રુદ્રો નઽઇતિ ।
ઽએકો વિષ્ણુઃઽઇત્યાદિ શ્રુતિસ્મૃતિવિરોધાદિતિટસ્મૃતૌ વેદેષ્વિતિ વિષયસપ્તમી ।
શર્વર્યન્તે પ્રલયાન્તે ।
ઋતૂનાં વસન્તાદીનાં લિઙ્ગાનિ નવપલ્લવાદિનિ ।
પર્યયે ઘટીયન્ત્રવદાવૃત્તૌ ।
ભાવાઃ પદાર્થાઃ તુલ્યા ઇતિ શેષઃ ।
તસ્માજ્જન્મનાશવદ્વિગ્રહાઙ્ગીકારે ઽપિ કર્મણિ શબ્દે ચ વિરોધાભાવાદ્દેવાનામસ્તિ વિદ્યાધિકાર ઇતિ સ્થિતમ્ ॥30॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.8.30
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.8.31
મધ્વાદિષ્વ્ અસંભવાદ્ અનધિકારં જૈમિનિઃ

આક્ષિપતિ- મધ્વાદિષ્વિતિ ।
બ્રહ્મવિદ્યા દેવાદીન્નાધિકરોતિ, વિદ્યાત્વાત્, મધ્વાદિવિદ્યાવદિત્યર્થઃ ॥
દૃષ્ટાન્તં વિવૃણોતિ- કથમિત્યાદિના ।
દ્યુલોકાખ્યવંશદણ્ડે અન્તરિક્ષરૂપે મધ્વપૂપે સ્થિત આદિત્યો દેવાનાં મોદનાન્મધ્વિવ મધ્વિત્યારોપ્ય ધ્યાનં કાર્યમ્ ।
તત્રાદિત્યસ્યાધિકારો ન યુક્તઃ, ધ્યાતૃધ્યેયભેદાભાવાદિત્યાહ- દેવાદિષ્વિતિ ।
અસ્તુ વસ્વાદીનાં તત્રાધિકાર ઇત્યાશઙ્ક્ય તેષામપિ તત્ર ધ્યેયત્વાત્પ્રાપ્યત્વાચ્ચ ન ધ્યાતૃત્વમિત્યાહ- પુનશ્ચેતિ ।
ચતુર્વેદોક્તકર્માણિ પ્રણવશ્ચેતિ પઞ્ચ કુસુમાનિ, તેભ્યઃ સોમાજ્યાદિદ્રવ્યાણિ હુતાનિ લોહિતશુક્લકૃષ્ણપરઃ કૃષ્ણગોપ્યાખ્યાનિ પઞ્ચામૃતાનિ તત્તન્મન્ત્રભાગૈઃ પ્રાગાદ્યૂર્ધ્વાન્તરપઞ્ચાદિગવસ્થિતાભિરાદિત્યરશ્મિનાડીભિર્મધ્વપૂપસ્થિતચ્છિદ્રરૂપાભિરાદિત્યમણ્ડલમાનીતાનિ યશસ્તેજૈન્દ્રિયવીર્યાન્નાત્મના પરિણતાનિ પઞ્ચદિક્ષુ સ્થિતૈર્વસ્વાદિભિરૂપજીવ્યાનીતિ ધ્યાયતો વસ્વાદિપ્રાપ્તિરુક્તેત્યર્થઃ ।
સૂત્રસ્થાદિપદાર્થમાહ- તથાગ્નિરિતિ ।
આકાશબ્રહ્મણશ્ચત્વારઃ પાદાઃ, દ્વૌ કર્ણૌ, દ્વે નેત્રે, દ્વે નાસિકે, એકા વાગિતિ સપ્તસ્વિન્દ્રિયેષુ શિરશ્ચમસતીરસ્થેષુ સપ્તર્ષિધ્યાનં કાર્યમિત્યાહ- તથેમાવેવેતિ ।
અથ દક્ષિણઃ કર્ણઃ ગૌતમઃ, વામો ભારદ્વાજઃ, એવં દક્ષિણનેત્રનાસિકે વિશ્વામિત્રવસિષ્ઠૌ, વામે જમદગ્નિકશ્યપૌ, વાગત્રિરિત્યર્થઃ ।
અત્ર ઋષીણાં ધ્યેયત્વાન્નાધિકારઃ ॥31॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.8.31
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.8.32
જ્યોતિષિ ભાવાચ્ ચ

કિઞ્ચ વિગ્રહાભાવાદ્દેવાદીનાં ન ક્વાપ્યધિકાર ઇત્યાહ- જ્યોતિષિ ભાવાચ્ચેતિ ।
આદિત્યઃ સૂર્યશ્ચન્દ્રઃ શુક્રો ઽઙ્ગારક ઇત્યાદિશબ્દાનાં જ્યોતિઃપિણ્ડેષુ પ્રયોગસ્ય ભાવાત્સત્ત્વાન્ન વિગ્રહવાન્દેવઃ કશ્ચિદસ્તીત્યર્થઃ ।
ઽઆદિત્યઃ પુરસ્તાદુદેતા પશ્ચાદસ્તમેતાઽઇતિ મધુવિદ્યાવાક્યશેષે જ્યોતિષ્યેવાદિત્યશબ્દઃ પ્રસિદ્ધઃ ।
તર્હિ જ્યોતિઃપિણ્ડાનામેવાધિકારો ઽસ્તુ, તત્રાહ- ન ચેતિ ।
અગ્ન્યાદીનામધિકારમાશઙ્ક્યાહ- એતેનેતિ ।
અગ્નિર્વાયુર્ભૂમિરિત્યાદિશબ્દાનામચેતનવાચિત્વેનેત્યર્થઃ ।
સિદ્ધાન્તી શઙ્કતે- સ્યાદેતદિત્યાદિના ।
ઽવજ્રહસ્તઃ પુરન્દરઃઽઇત્યાદયો મન્ત્રાઃ ।
ઽસો ઽરોદીત્ઽઇત્યાદયોર્ઽથવાદાઃ ।
ઽઇષ્ટાન્ભોગાન્હિ વો દેવા દાસ્યન્તે યજ્ઞભાવિતાઃ ।
ઽ ઽતે તૃપ્તાસ્તર્પયન્ત્યેનં સર્વકામફલૈઃ શુભૈઃ ।
ઽઇત્યાદીતિહાસપુરાણાનિ ।
લોકે ઽપિ યમં દણ્ડહસ્તં લિખન્તિ, ઇન્દ્રં વજ્રહસ્તમિતિ વિગ્રહાદિપઞ્ચકસદ્ભાવાધનધિકારદોષો નાસ્તીત્યર્થઃ ।
વિગ્રહો હવિષાં ભોગ ઐશ્વર્યં ચ પ્રસન્નતા ।
ફલપ્રદાનમિત્યેતત્પઞ્ચકં વિગ્રહાદિકમ્ ॥
ઽમાનાભાવાદેતન્નાસ્તીતિ દૂષયતિ- નેત્યાદિના ।
ન ચાત્રેતિ ।
વિગ્રહાદાવિત્યર્થઃ ।
આર્થવાદા મન્ત્રા વા મૂલમિત્યાશઙ્ક્યાહ- અર્થવાદા ઇત્યાદિના ।
વ્રીહ્યાદિવદ્પ્રયોગવિધિગૃહીતા મન્ત્રાઃ પ્રયોગસંબન્દ્ધાભિધાનાર્થા નાજ્ઞાતવિગ્રહાદિપરા ઇતિ મીમાંસકા આચક્ષત ઇત્યર્થઃ ।
તસ્માત્ વિગ્રહાભાવાદિત્યર્થઃ ॥32॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.8.32
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.8.33
ભાવં તુ બાદરાયણો ઽસ્તિ હિ

સૂત્રાભ્યાં પ્રાપ્તં પૂર્વપક્ષં નિરસ્યતિ- તુશબ્દ ઇત્યાદિના ।
બ્રહ્મવિદ્યા દેવાદીન્નાધિકરોતિ, વિદ્યાત્વાત્, મધ્વાદિવિદ્યાવદિતિ ઉક્તહેતુરપ્રયોજક ઇત્યાહ- યદ્યપીતિ ।
દર્શાદિકં, ન બ્રાહ્મણમધિકરોતિ, કર્મત્વાત્, રાજસૂયાદિવદિતિ આભાસસામ્યં વિદ્યાત્વહેતોરાહ- નચેતિ ।
યત્ર યસ્યાધિકારઃ સંભવતિ સ તત્રાધિકારીતિ ન્યાયસ્તુલ્ય ઇત્યર્થઃ ।
યતઃ સર્વેષાં સર્વત્રાધિકારો ન સંભવતિ તતો ન ચાપોદ્યેતત્યન્વયઃ ।
તદ્બ્રહ્મ યો યો દેવાદીનાં મધ્યે પ્રત્યક્ત્વેનાબુધ્યત સ તદ્બ્રહ્માભવદિત્યર્થઃ ।
તે હ દેવા ઊચુરન્યોન્યં, તત ઇન્દ્રવિરોચનૌ સુરાસુરરાજૌ પ્રજાપતિં બ્રહ્મવિદ્યાપ્રદં જગ્મતુરિતિ ચ લિઙ્ગમસ્તીત્યર્થઃ ।
કિમત્ર બ્રહ્મામૃતમિતિ ગન્ધર્વપ્રશ્ને યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ તમિતિ મોક્ષધર્મેષુ શ્રુતં દેવાદીનામધિકારલિઙ્ગમિત્યાહ- સ્માર્તમિતિ ।
યથા બાલાનાં ગોલકેષુ ચક્ષુરાદિપદપ્રયોગે ઽપિ શાસ્ત્રજ્ઞૈર્ગોલકાતિરિક્તેન્દ્રિયાણિ સ્વીક્રિયન્તે, યથા જ્યોતિરાદૌ સૂર્યાદિશબ્દપ્રયોગે ઽપિ વિગ્રહવદ્દેવતા સ્વીકાર્યા ઇત્યાહ- જ્યોતિરાદીતિ ।
તથા ચેતનત્વેન વ્યવહારાદિત્યર્થઃ ।
એકસ્ય જડચેતનોભયરૂપત્વં કથં, તત્રાહ- અસ્તિહીતિ ।
તથાહિ વિગ્રહવત્તયા દેવવ્યવહારઃશ્રૂયતે ।
સુબ્રહ્મણ્ય ઉદ્ગાતૃગણસ્થ ઋત્વિક્ તત્સંબન્ધી યોર્ઽથવાદઃ ઽઇન્દ્ર, અગચ્છઽઇત્યાદિઃ ।
તત્ર મેધાતિથેર્મેષ, ઇતીન્દ્રસંબોધનં શ્રુતં, તદ્વ્યાચષ્ટે- મેવેતિ ।
મુનિં મેષો ભૂત્વા જહારેતિ જ્ઞાપનાર્થં મેષ, ઇતીન્દ્રસંબોધનમિત્યર્થઃ ।
યદુક્તમાદિત્યાદયો મૃદાદિવદચેતના એવેતિ, તન્ન, સર્વત્ર જડજડાંશદ્વયસત્ત્વાદિત્યાહ- મૃદિતિ ।
આદિત્યાદૌ કો જડભાગઃ કશ્ચેતનાંશ ઇતિ, તત્રાહ- જ્યોતિરાદેસ્ત્વિતિ ।
મન્ત્રાદિકં પદશક્ત્યા ભાસમાનવિગ્રહાદૌ સ્વાર્થે ન પ્રમાણં, અન્યપરત્વાત્, વિષં ભુઙ્ક્ષ્વેતિ વાક્યવદિત્યાહ- યદપીતિ ।
અન્યપરાદપિ વાક્યાદ્બાધાભાવે સ્વાર્થો ગ્રાહ્ય ઇત્યાહ- અત્ર બ્રૂમ ઇતિ ।
તાત્પર્યશૂન્યે ઽપ્યર્થે પ્રત્યયમાત્રેણાસ્તિત્વમુદાહરતિ- તથાહીતિ ।
તૃણાદૌ પ્રત્યયો ઽસ્તિ વિગ્રહાદૌ સ નાસ્તીતિ વૈષમ્યં શઙ્કતે- અત્રાહેતિ ।
વિધ્યુદ્દેશો વિધિવાક્યં, તદેકવાક્યતયા પ્રશસ્તો વિધિરિત્યેવાર્થવાદેષુ પ્રત્યયઃ ।
વૃત્તાન્તો ભૂતાર્થઃ ।
વિગ્રહાદિઃ તદ્વિષયઃ પ્રત્યયો નાસ્તીત્યર્થઃ ।
નન્વવાન્તરવાક્યેન વિગ્રહાદિપ્રત્યયો ઽસ્ત્વિત્યત આહ- નહીતિ ।
સુરાપાનપ્રત્યયો ઽપિ સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
પદૈકવાક્યત્વવાક્યૈકવાક્યત્વવૈષમ્યાન્મૈવમિત્યાહ- અત્રોચ્યત ઇતિ ।
નઞ્પદમેકં યદા સુરાં પિબેદિતિ પદાભ્યામન્વેતિ તદા પદૈકવાક્યમેકમેવાર્થાનુભવં કરોતિ નતુ પદદ્વયં પૃથક્સુરાપાનં બોધયતિ, તસ્ય વિધૌ નિષેધાનુપપત્તેર્વાક્યાર્થાનુભવં પ્રત્યદ્વારત્વાત્ ।
અર્થવાદસ્તુ ભૂતાર્થસંસર્ગં સ્તુતિદ્વારં બોધયન્વિધિના વાક્યૈકવાક્યતાં ભજત ઇત્યસ્તિ વિગ્રહાદ્યનુભવ ઇત્યર્થઃ ।
નન્વર્થવાદસ્થપદાનામવાન્તરસંસર્ગબોધકત્વં વિના સાક્ષાદેવ વિધ્યન્વયો ઽસ્તુ તત્રાહ- યથા હીતિ ।
સાક્ષાદન્વયાયોગં દર્શયતિ- ન હીતિ ।
અર્થવાદાત્સર્વત્ર સ્વાર્થગ્રહણમાશઙ્ક્યાર્થવાદાન્વિભજતે- તદ્યત્રેતિ ।
તત્તત્રાર્થવાદેષુ યત્ર ઽઅગ્નિર્હિમસ્ય ભેષજમ્ઽઇત્યાદાવિત્યર્થઃ ।
ઽઆદિત્યો યૂપઃઽઇત્યભેદો બાધિત ઇતિ તેજસ્વિત્વાદિગુણવાદઃ ।
યત્ર ઽવજ્રહસ્તઃ પુરન્દરઃઽઇત્યાદૌ માનાન્તરસંવાદવિસંવાદૌ ન સ્તસ્તત્ર ભૂતાર્થવાદ ઇત્યર્થઃ ।
ઇતિ વિમૃશ્યેત્યધ્યાહારઃ ।
વિગ્રહાર્તવાદઃ સ્વાર્થે ઽપિ તાત્પર્યવાન્ઽઅન્યપરત્વે સત્યજ્ઞાતાબાધિતાર્થકશબ્દત્વાત્, પ્રયાજાદિવાક્યવદિતિ ન્યાયં મન્ત્રેષ્વતિદિશતિ- એતેનેતિ ।
વેદાન્તાનુવાદગુણવાદાનાં નિરાસાય હેતૌ પદાનિ ।
ન ચોભ્યપરત્વે વાક્યભેદઃ, અવાન્તરાર્થસ્ય મહાવાક્યાર્થત્વાદિતિ ભાવઃ ।
વિધ્યનુપપત્ત્યાપિ સ્વર્ગવદ્દેવતાવિગ્રહો ઽઙ્ગીકાર્ય ઇત્યાહ- અપિચેતિ ।
નનુ ક્લેશાત્મકે કર્મણિ વિધિઃ ફલં વિનાનુપપન્ન ઇતિ ભવતુ ઽયન્ન દુઃખેન સંભિન્નમ્ઽઇત્યર્થવાદસિદ્ધઃ સ્વર્ગો વિધિપ્રમાણકઃ ।
વિગ્રહં વિના વિધેઃ કાનુપપત્તિઃ, તામાહ- ન હીતિ ।
ઉદ્દિશ્ય ત્યાગાનુપપત્ત્યા ચેતસ્યારોહો ઽઙ્ગીકાર્ય ઇત્યત્ર શ્રુતિમપ્યાહ- યસ્યા ઇતિ ।
અતશ્ચેતસ્યારોહાર્થં વિગ્રહ એષ્ટવ્યઃ ।
કિઞ્ચ કર્મપ્રકરણપાઠાદ્વિગ્રહપ્રમિતિઃ પ્રયાજવત્કર્માઙ્ગત્વેનાઙ્ગીકાર્યા, તાં વિના કર્માપૂર્વાસિદ્ધેઃ ।
કિઞ્ચ સુપ્રસન્નવિગ્રહવદ્દેવતાં ત્યક્ત્વા શબ્દમાત્રં દેવતેતિ ભક્તિરયુક્તેત્યાહ- નચ શબ્દેતિ ।
ન ચાકૃતિમાત્રં શબ્દશક્યમસ્તુ કિં વિગ્રહેણેતિ વાચ્યં, નિર્વ્યક્ત્યાકૃત્યયોગાત્ ।
અતઃ શબ્દસ્યાર્થાકાઙ્ક્ષાયાં મન્ત્રાદિપ્રમિતવિગ્રહો ઽઙ્ગીકાર્ય ઇત્યાહ- તત્રેતિ ।
એવં મન્ત્રાર્થવાદમૂલકમિતિહાસાદિકમપિ વિગ્રહે માનમિત્યાહ- ઇતિહાસેતિ ।
પ્રમાણત્વેન સંભવદિત્યર્થઃ ।
વ્યાસાદીનાં યોગિનાં દેવતાદિપ્રત્યક્ષમપીતિહાસાદેર્મૂલમિત્યાહ- પ્રત્યક્ષેતિ ।
વ્યાસાદયો દેવાદિપ્રત્યક્ષશૂન્યાઃ, પ્રાણિત્વાત્, અસ્મદ્વદિત્યનુમાનમતિપ્રસઙ્ગેન દૂષયતિ- યસ્ત્વિત્યાદિના ।
સર્વં ઘટાભિન્નં, વસ્તુત્વાત્, ઘટવદિતિ જગદ્વૈચિત્ર્યં નાસ્તીત્યપિ સ બ્રૂયાત્ ।
તથા ક્ષત્રિયાભાવં વર્ણાશ્રમાભાવં વર્ણાશ્રમાદ્યવ્યવસ્થાં ચ બ્રૂયાત્, નિરઙ્કુશબુદ્ધિત્વાત્ ।
તથાચ રાજસૂયાદિશાસ્ત્રસ્ય કૃતાદિયુગધર્મવ્યવસ્થાશાસ્ત્રસ્ય બાધ ઇત્યર્થઃ ।
યોગસૂત્રાર્થાદપિ દેવાદિપ્રત્યક્ષસિદ્ધિરિત્યાહ- અપિચેતિ ।
મન્ત્રજપાદ્દેવતાસાંનિધ્યં તત્સંભાષણં ચેતિ સૂત્રાર્થઃ ।
યોગમહાત્મ્યસ્ય શ્રુતિસ્મૃતિસિદ્ધત્વાદ્યોગિનામસ્તિ દેવાદિપ્રત્યક્ષમિત્યાહ- યોગ ઇતિ ।
પાદતલાદાજાનોર્જાનોરાનાભેર્નાભેરાગ્રીવં ગ્રીવાયાશ્ચાકેશપ્રરોહં તતશ્ચબ્રહ્મરન્ધ્રં પૃથિવ્યાદિપઞ્ચકે સમુત્થિતે ધારણયા જિતે યોગગુણે ચાણિમાદિકે પ્રવૃત્તે યોગાભિવ્યક્તં તેજોમયં શરીરં પ્રાપ્તસ્ય યોગિનો ન રોગાદિસ્પર્શ ઇત્યર્થઃ ।
ચિત્રકારાદિપ્રસિદ્ધિરપિ વિગ્રહે માનમિત્યાહ- લોકેતિ ।
અધિકરણાર્થમુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ।
ચિન્તાયાઃ ફલમાહ- ક્રમેતિ ।
એકમેવ દેવાદીનાં બ્રહ્મવિદ્યાધિકારે સત્યેવ દેવત્યપ્રાપ્તિદ્વારા ક્રમમુક્તિફલાન્યુપાસનાનિ યુજ્યન્તે ।
દેવાનામનધિકારે જ્ઞાનાભાવાત્ક્રમમુક્ત્યર્થિનામુપાસનેષુ પ્રવૃત્તિર્ન સ્યાત્, અતો ઽધિકારનિર્ણયાત્પ્રવૃત્તિસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ ॥33॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.8.33
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.9.34
શુગસ્ય તદનાદરશ્રવણાત્ તદાદ્રવણાત્ સૂચ્યતે હિ

શુગસ્ય-સૂચ્યતે હિ ।
પૂર્વેણાસ્ય દૃષ્ટાન્તસંગતિમાહ- યથેતિ ।
પૂર્વત્ર દેવાદીનામધિકારસિધ્યર્યં મન્ત્રાદીનાં ભૂતાર્થે વિગ્રહાદૌ સમન્વયોક્ત્યા વેદાન્તાનામપિ ભૂતાર્થે બ્રહ્મણિ સમન્વયો દૃઢીકૃતઃ ।
અત્રાપિ શૂદ્રશબ્દસ્ય શ્રૌતસ્ય ક્ષત્રિયે સમન્વયોક્ત્યા સ દૃઢીક્રિયત ઇત્યધિકરણદ્વયસ્ય પ્રાસઙ્ગિકસ્યાસ્મિન્સમન્વયાધ્યાયે ઽન્તર્ભાવ ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।
પૂર્વપક્ષે શૂદ્રસ્યાપિ દ્વિજવદ્વેદાન્તશ્રવણે પ્રવૃત્તિઃ, સિદ્ધાન્તે તદભાવ ઇતિ ફલમ્ ॥
અત્ર વેદાન્તવિચારો વિષયઃ, સ કિં શૂદ્રમધિકીરોતિ ન વેતિ સંભવાસંભવાભ્યાં સંદેહે પૂર્વપક્ષમાહ- તત્ર શૂદ્રસ્યાપીત્યાદિના ।
તસ્માદનગ્નિત્વાદનવલ્કૃપ્તો ઽસમર્થઃ ।
વિદ્યાર્થિનિ શૂદ્રશબ્દપ્રયોગાલ્લિઙ્ગાદપિ શૂદ્રસ્યાધિકાર ઇત્યાહ-ભવતિ ચેતિ ।
જાનશ્રુતિઃ કિલ ષટ્ શતાનિ ગવાં રથં ચ રૈકાય ગુરવે નિવેદ્ય માં શિક્ષયેત્યુવાચ ।
તતો રૈકો વિધુરઃ કન્યાર્થી સન્નિદમુવાચ ।
અહેતિ નિપાતઃ ખેદાર્થઃ ।
હારેણ નિષ્કેણ યુક્ત ઇત્વા ગન્તા રથો હારેત્વા સ ચ ગોભિઃ સહ હે શૂદ્ર, તવૈવાસ્તુ કિમલ્પેનાનેન મમ ગાર્હસ્થ્યાનુપયોગિનેતિ ભાવઃ ।
અર્થિત્વાદિસંભવે શ્રેયઃસાધને પ્રવૃત્તિરુચિતા સ્વાભાવિકત્વાદિતિ ન્યાયોપેતાલ્લિઙ્ગાદિત્યાહ- તસ્માદિતિ ।
સૂત્રાદ્બહિરેવ સિદ્ધાન્તયતિ- ન શૂદ્રસ્યાધિકાર ઇત્યાદિના ।
આપાતતો વિદિતો વેદાર્થો યેન તસ્યેત્યર્થઃ ।
અધ્યયનવિધિના સંસ્કૃતો વેદસ્તદુત્થમાપાતજ્ઞાનં ચ વેદાર્થવિચારેષુ શાસ્ત્રીયં સામર્થ્યં તદભાવાચ્છૂદ્રસ્યાર્થિત્વાદિસંભવન્યાયાસિદ્ધેર્નાસ્તિ વેદાન્તવિચારાધિકાર ઇત્યર્થઃ ।
યદ્વાધ્યયનસંસ્કૃતેન વેદેન વિદિતો નિશ્ચિતો વેદાર્થો યેન તસ્ય વેદાર્થેષુ વિધિષ્વધિકારો નાન્યસ્ય, અનધીતવેદસ્યાપિ વેદાર્થાનુષ્ઠાનાધિકારે ઽધ્યયનવિધિવૈયર્થ્યાપાતાત્ ।
અતઃ ફલપર્યન્તબ્રહ્મવિદ્યાસાધનેષુ શ્રવણાદિવિધિષુ શૂદ્રસ્યાનધિકાર ઇત્યર્થઃ ।
અધીતવેદાર્થજ્ઞાનવત્ત્વરૂપસ્યાધ્યયનવિધિલભ્યસ્ય સામર્થ્યસ્યાભાવાદિતિ ન્યાયસ્ય તુલ્યત્વાત્, યજ્ઞપદં વેદાર્થાપલક્ષણાર્થમિત્યાહ- ન્યાયસ્ય સાધારણત્વાદિતિ ।
તસ્માચ્છૂદ્ર ઇતિ તચ્છબ્દપરામૃષ્ટન્યાયસ્ય યજ્ઞબ્રહ્મવિદ્યયોસ્તુલ્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
પૂર્વોક્તં લિઙ્ગં દૂષયતિ- યદિતિ ।
અસામર્થ્યન્યાયેનાર્થિત્વાદિસંભવન્યાયસ્ય નિરસ્તત્વાદિત્યર્થઃ ।
નનુ ઽનિષાદસ્થપતિં યાજયેત્ઽઇત્યત્રાધ્યયનાભાવો ઽપિ નિષાદશબ્દાન્નિષાદસ્યેષ્ટાવિવ શૂદ્રશબ્દાચ્છૂદ્રસ્ય વિદ્યાયામધિકારો ઽસ્ત્વિત્યાશઙ્ક્ય સંવર્ગવિદ્યાયામધિકારમઙ્ગીકરોતિ- કામમિતિ ।
તદ્વિષયત્વાત્તત્ર શ્રુતત્વાદિત્યર્થઃ ।
વસ્તુતસ્તુ વિધિવાક્યસ્થત્વાન્નિષાદશબ્દો ઽપ્યધિકારિસમર્પકઃ, શૂદ્રશબ્દસ્તુ વિદ્યાવિધિપરાર્થવાદસ્થો નાધિકારિણં બોધયતિ, અસામર્થ્યન્યાયવિરોધેનાન્યપરશબ્દસ્ય સ્વાર્થબોધિત્વાસંભવાદિતિ મત્વાઙ્ગીકારં ત્યજતિ- અર્થવાદેતિ ।
તર્હિ શૂદ્રશબ્દસ્યાત્ર શ્રુતસ્ય કોર્ઽથ ઇત્યાશઙ્ક્ય સૂત્રેણાર્થમાહ- શક્યતે ચેત્યાદિના ।
જાનશ્રુતિર્નામ રાજા નિદાઘસમયે રાત્રૌ પ્રાસાદતલે સુષ્વાપ, તદા તદીયાન્નદાનાદિગુણગણતોષિતા ઋષયો ઽસ્ય હિતાર્થં હંસા ભૂત્વા માલારૂપેણ તસ્યોપર્યાજગ્મુઃ, તેષુ પાશ્ચાત્યો હંસો ઽગ્રેસરં હંસમુવાચ, ભો ભો ભદ્રાક્ષ, કિં ન પશ્યસિ જાનશ્રુતેરસ્ય તેજઃ સ્વર્ગં વ્યાપ્ય સ્થિતં, તત્ત્વાં ધક્ષ્યતિ ન ગચ્છેતિ ।
તમગ્રેસર ઉવાચ, કમપ્યેનં વરાકં વિદ્યાહીનં સન્તમ્, અરે, સયુગ્વાનં યુગ્વ ગન્ત્રી શકટી તયા સહ સ્થિતં રૈક્વમિવૈતદ્વચનમાત્થ ।
રૈક્વસ્ય હિ બ્રહ્મિષ્ઠસ્ય તેજો દુરતિક્રમં નાસ્યાનાત્મજ્ઞસ્યેત્યર્થઃ ।
અસ્મદ્વચનખિન્નો રાજા શકટલિઙ્ગેન રૈકં જ્ઞાત્વા વિદ્યાવાન્ભવિષ્યતીતિ હંસાનામભિપ્રાયઃ ।
કં ઉ અરે ઇતિ પદચ્છેદઃ ।
ઉશબ્દો ઽપ્યર્થઃ ।
તેષાં હંસાનામનાદરવાક્યશ્રવણાદસ્ય રાજ્ઞઃ શુગુત્પન્ના, સા શૂદ્રશબ્દેન રૈક્વેણ સૂચ્યતે હીતિ સૂત્રાન્વયઃ ।
શ્રુતયૌગિકાર્થલાભે સતિ અનન્વિતરૂઢ્યર્થસ્ત્યાજ્ય ઇતિ ન્યાયદ્યોતનાર્થો હિશબ્દઃ ।
તદાદ્રવણાત્ તયા શુચા આદ્રવણાત્ ।
શૂદ્રઃ શોકં પ્રાપ્તવાન્ ।
શુચા વા કર્ત્ર્યા રાજાભિદુદ્રુવે પ્રાપ્તઃ ।
શુચા વા કરણેન રૈક્વં ગતવાનિત્યર્થઃ ॥34॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.9.34
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.9.35
ક્ષત્રિયત્વગતેશ્ ચોત્તરત્ર ચૈત્રરથેન લિઙ્ગાત્

શૂદ્રશબ્દસ્ય યૌગિકત્વે લિઙ્ગમાહ- ક્ષત્રિયત્વેતિ ।
સંવર્ગવિદ્યાવિધ્યનન્તરમર્થવાદ આરભ્યતે ।
શુનકસ્યાપત્યં કપિગોત્રં પુરોહિતમભિપ્રતારિનામકં રાજાનં ચ કક્ષસેનસ્યાપત્યં સૂદેન પરિવિષ્યમાણૌ તૌ ભોક્તુમુપવિષ્ટૌ બટુર્ભિક્ષિતવાનિત્યર્થઃ ।
નન્વસ્ય ચૈત્રરથિત્વં ન શ્રુતમિત્યત આહ- ચૈત્રરથિત્વં ચેતિ ।
એતેન દ્વિરાત્રેણેતિ છાન્દોગ્યશ્રુત્યૈવ પૂર્વં ચિત્રરથસ્ય કાપેયયોગ ઉક્તઃ ।
અભિપ્રતારિણો ઽપિ તદ્યોગાચ્ચિત્રરથવંશ્યત્વં નિશ્ચીયતે ।
રાજવંશ્યાનાં હિ પ્રાયેણ પુરોહિતવંશ્યા યાજકા ભવન્તીત્યર્થઃ ।
નન્વસ્ત્વભિપ્રતારિણશ્ચૈત્રરથિત્વં, તાવતા કથં ક્ષત્રિયત્વં, તત્રાહ- તસ્માદિતિ ।
ચિત્રરથાદિત્યર્થઃ ।
ક્ષત્તા સૂતસ્તસ્ય રૈક્વાન્વેષણાય પ્રેષણં અન્નગોદાનાદિકં ચ જાનશ્રુતેઃ ક્ષત્રિયત્વે લિઙ્ગમ્ ॥35॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.9.35
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.9.36
સંસ્કારપરામર્શાત્ તદભાવાભિલાપાચ્ ચ

અત્ર શૂદ્રશબ્દો યૌગિક એવેતિ ન શૂદ્રસ્યાધિકાર ઇતિ સ્થિતમ્ ।
તત્ર લિઙ્ગાન્તરમાહ- સંસ્કારેતિ ।
ઉપનયનં વેદગ્રહણાઙ્ગં શૂદ્રસ્ય નાસ્તીતિ પૂર્વમુક્તમ્ ।
ઇહ વિદ્યાગ્રહણાઙ્ગસ્યોપનયનસંસ્કારસ્ય સર્વત્ર પરામર્શાચ્છૂદ્રસ્ય તદભાવાન્ન વિદ્યાધિકારઃ ઇત્યુચ્યતે ।
ભાષ્યે આદિપદેનાધ્યયનગુરુશુશ્રૂષાદયો ગૃહ્યન્તે ।
તં શિષ્યમાચાર્ય ઉપનીતવાનિત્યર્થઃ ।
નારદો ઽપિ વિદ્યાર્થી મન્ત્રમુચ્ચારયન્સનત્કુમારમુપગત ઇત્યાહ- અધીતિ ।
ઉપદિશેતિ યાવત્ ।
બ્રહ્મપરા વેદપારગાઃ સગુણબ્રહ્મનિષ્ઠાઃ પરં નિર્ગુણં બ્રહ્માન્વેષમાણા એષ પિપ્પલાદસ્તજ્જિજ્ઞાસિતં સર્વં વક્ષ્યતીતિ નિશ્ચિત્ય તે ભરદ્વાજાદયઃ ષડ્ ઋષયસ્તમુપગતા ઇત્યર્થઃ ।
નનુ વૈશ્વાનરવિદ્યાયામૃષીન્રાજાનુપનીયૈવ વિદ્યામુવાચેતિ શ્રુતેરનુપનીતસ્યાપ્યસ્તિ વિદ્યાધિકાર ઇત્યત આહ- તાન્હેતિ ।
તે હ સમિત્પાણયઃ પૂર્વાહ્ને પ્રતિચક્રમિર ઇતિ પૂર્વવાક્યે બ્રાહ્મણા ઉપનયનાર્થમાગતા ઇતિ ઉપનયનપ્રાપ્તિં દર્શયિત્વા નિષિધ્યતે ।
હીનવર્ણેનોત્તમવર્ણાનુપનીયૈવોપદેષ્ટવ્યા ઇત્યાચારજ્ઞાપનાર્થમિત્યર્થઃ ।
એકજાતિરનુપનીતઃ ।
પાતકમભક્ષ્યભક્ષણકૃતમ્ ॥36॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.9.36
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.9.37
તદભાવનિર્ધારણે ચ પ્રવૃત્તેઃ

સત્યકામઃ કિલમૃતપિતૃકો જબાલાં માતરમપૃચ્છત્, કિઙ્ગોત્રો ઽહમિતિ ।
તં માતોવાચ ભર્તૃસેવાવ્યગ્રતયાહમપિ તવ પિતુર્ગોત્રં ન જાનામિ, જબાલા તુ નામાહમસ્મિ સત્યકામો નામ ત્વમસીતિ એતાવજ્જાનામીતિ ।
તતઃ સ જાબાલો ગૌતમમાગત્ય તેન કિઙ્ગોત્રો ઽસીતિ પૃષ્ટ ઉવાચ, નાહં ગોત્રં વેદ્મિ ન માતા વેત્તિ પરન્તુ મે માત્રા કથિતં, ઉપનયનાર્થમાચાર્યં ગત્વા સત્યકામો જાબાલો ઽસ્મીતિ બ્રૂહીતિ ।
અનેન સત્યવચનેન તસ્ય શૂદ્રત્વાભાવો નિર્ધારિતઃ ।
અબ્રાહ્મણ એતત્સત્યં વિવિચ્ય વક્તું, નાર્હતીતિ નિર્ધાર્ય, હે સોમ્ય, સત્યાત્ત્વં નાગાઃ સત્યં ન ત્યક્તવાનસિ, અતસ્ત્વામુપનેષ્યે, તદર્થં સમિધમાહરેતિ ગૌતમસ્ય પ્રવૃત્તેશ્ચ લિઙ્ગાન્ન શૂદ્રસ્યાધિકાર ઇત્યાહ- તદભાવેતિ ॥37॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.9.37
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.9.38
શ્રવણાધ્યયનાર્થપ્રતિષેધાત્ સ્મૃતેશ્ ચ

સ્મૃત્યા શ્રવણાદિનિષેધાચ્ચ નાધિકાર ઇત્યાહ- શ્રવણેતિ ।
અસ્ય શૂદ્રસ્ય દ્વિજૈઃ પઠ્યમાનં વેદં પ્રમાદાચ્છૃણ્વતઃ સીસલાક્ષાભ્યાં તપ્તાભ્યાં શ્રોત્રદ્વયપૂરણં પ્રાયશ્ચિત્તં કાર્યમિત્યર્થઃ ।
પદ્યુ પાદયુક્તં સંચરિષ્ણુરૂપમિતિ યાવત્ ।
ભવતિ ચ ।
સ્મૃતિરિતિ શેષઃ ।
મતિર્વેદાર્થજ્ઞાનમ્ ।
દાનં નિત્યં નિષિધ્યતે શૂદ્રસ્ય ।
નૈમિત્તિકં તુ દાનમસ્ત્યેવ ।
યદુક્તં વિદુરાદીનાં જ્ઞાનિત્વં દૃષ્ટમિતિ, તત્રાહ- યેષામિતિ ।
સિદ્ધાનાં સિદ્ધેર્દુરપહ્નવત્વે ઽપિ સાધકૈઃ શૂદ્રૈઃ કથં જ્ઞાનં લબ્ધવ્યમિત્યત આહ- શ્રાવયેદિતિ ॥38॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.9.38
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.10.39
કમ્પનાત્

કમ્પનાત્ ।
અસ્યાપિ પ્રાસઙ્ગિકત્વમાશઙ્ક્યમાહ- અવસિત ઇતિ ।
સમાપ્ત ઇત્યર્થઃ ।
કાઠકં પઠતિ- યદિદમિતિ ।
સર્વં જગત્પ્રાણાન્નિઃસૃતં ઉત્પન્નં પ્રાણે ચિદાત્મનિ પ્રેરકે સતિ એજતિ ચેષ્ટતે, તચ્ચ પ્રાણાખ્યં કારણં મહદ્બ્રહ્મ વિભેત્યસ્માદિતિ ભયમ્ ।
તસ્મિન્ ભયહેતુત્વે દૃષ્ટાન્તમાહ- વજ્રમિતિ ।
યથોદ્યતં વજ્રં ભયં તથેત્યર્થઃ ।
ય એતત્પ્રાણાખ્યં બ્રહ્મ નિર્વિશેષં વિદુસ્તે મુક્તા ભવન્તીત્યાહ- ય ઇતિ ।
નન્વસ્મિન્સૂત્રે કથમિદં વાક્યમુદાહૃતમિત્યત આહ- એતદિતિ ।
એજત્યર્થસ્ય કમ્પનસ્ય સૂત્રિતત્વાદેજતિપદયુક્તં વાક્યમુદાહૃતમિત્યર્થઃ ।
પ્રાસઙ્ગિકાધિકારચિન્તયાસ્ય સંગતિર્નાપેક્ષિતેતિ ઽશબ્દાદેવ પ્રમિતઃઽઇત્યનેનોચ્યતે ।
તત્રાઙ્ગુષ્ઠવાક્યે જીવાનુવાદો બ્રહ્મૈક્યજ્ઞાનાર્થ ઇત્યુક્તં, ન તથેહ પ્રાણાનુવાદ ઐક્યજ્ઞાનાર્થઃ સંભવતિ, પ્રાણસ્ય સ્વરૂપેણ કલ્પિતસ્યૈક્યાયોગાત્ ।
અતઃ પ્રાણોપાસ્તિપરં વાક્યમિતિ પ્રત્યુદાહરણેન પૂર્વપક્ષયતિ- પ્રસિદ્ધેઃ પઞ્ચવૃત્તિરિતિ ।
નનુ ઽઅત એવ પ્રાણઃઽઇત્યાદૌ બ્રહ્મણિ લિઙ્ગાત્પ્રાણશ્રુતિર્નીતા, અત્રાપિ સર્વચેષ્ટાભયહેતુત્વં બ્રહ્મલિઙ્ગમસ્તીતિ નાસ્તિ પૂર્વપક્ષાવસરો ગતાર્થત્વાદિતિ, અત આહ- વાયોશ્ચેતિ ।
પ્રતિષ્ઠાય સ્થિતિં લબ્ધ્વા પ્રાણે વાયૌ નિમિત્તે જગચ્ચલતીતિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
અતઃ સ્પષ્ટં બ્રહ્મલિઙ્ગં નાસ્તીતિ ભાવઃ ।
વજ્રલિઙ્ગચ્ચ વાયુરિત્યાહ- વાય્વિતિ ।
વ્યષ્ટિર્વિશેષઃ ।
સમષ્ટિઃ સામાન્યમ્ ।
સૂદ્બદ્વહિરેવ સિદ્ધાન્તં પ્રતિજાનીતે- બ્રહ્મૈવેતિ ।
પૂર્વોત્તરવાક્યૈકવાક્યતાનુગૃહીતં સર્વાશ્રયત્વં લિઙ્ગં વાક્યભેદકપ્રાણશ્રુતેર્બાધકમિત્યાહ- પૂર્વત્રેત્યાદિના ।
શુક્રં સ્વપ્રકાશમ્ ।
તદુ નાત્યેતિ બ્રહ્માનાશ્રિતઃ કો ઽપિ લોકો નાસ્ત્યેવેત્યુકારાર્થઃ ।
સૌત્રં લિઙ્ગં વ્યાચષ્ટે- એજયિતૃત્વમિતિ ।
સવાયુકસ્ય સર્વસ્ય કમ્પનશ્રવણાદપિ પ્રાણઃ પરમાત્મૈવેત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મણિ વજ્રશબ્દઃ કથમિત્યાશઙ્ક્ય ગૌણ ઇત્યાહ- વજ્રશબ્દ ઇતિ ।
બૃહદારણ્યકે ઽવાયુરેવ વ્યષ્ટિઃઽઇત્યત્ર ઽઅપપુનર્મૃત્યુમ્ઽઇત્યપમૃત્યુજયરૂપમાપેક્ષિકમમૃતત્વમુચ્યતે ન મુખ્યામૃતત્વમ્, તત્રૈવ વાયૂપાસ્તિપ્રકરણં સમાપ્ય ઽઅથ હૈનમુષસ્તઃ પપ્રચ્છઽઇતિ જ્ઞેયાત્માનમુક્ત્વા વાય્વાદેર્નાશિત્વોક્તેરિત્યાહ- યત્તુ વાય્વિત્યાદિના ।
તસ્માત્કાઠકવાક્યં જ્ઞેયે સમન્વિતવિતિ સિદ્ધમ્ ॥39॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.10.39
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.11.40
જ્યોતિર્ દર્શનાત્

જ્યોતિર્દર્શનાત્ ।
છાન્દોગ્યે પ્રજાપતિવિદ્યાવાક્યમાહ- એષ ઇતિ ।
પરઞ્જ્યોતિઃ શ્રુતિભ્યાં સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
ઘટાદિવિષયાવરકતમોનાશકં સૌરમિત્યર્થઃ પૂર્વત્ર બ્રહ્મપ્રકરણસ્યાનુગ્રાહકઃ સર્વશબ્દસંકોચાદ્યયોગો ઽસ્તીતિ પ્રાણશ્રુતિર્બ્રહ્મણિ નીતા ।
ન તથાત્ર ઽય આત્માપહતપાપ્માઽઇતિ પ્રકરણસ્યાનુગ્રાહકં પશ્યામ ઇતિ પ્રત્યુદાહરણેન પૂર્વપક્ષમાહ- પ્રસિદ્ધમેવેત્યાદિના ।
પૂર્વપક્ષે સૂર્યોપાસ્તિઃ, સિદ્ધાન્તે બ્રહ્મજ્ઞાનાન્મુક્તિરિતિ ફલમ્ ।
નનુ જ્યોતિરધિકરણે જ્યોતિઃશબ્દસ્ય બ્રહ્મણિ વૃત્તેરુક્તત્વાત્કથં પૂર્વપક્ષ ઇત્યત આહ- જ્યોતિરિતિ ।
તત્ર ગાયત્રીવાક્યે પ્રકૃતબ્રહ્મપરામર્શકયચ્છબ્દસામાનાધિકરણ્યાજ્જ્યોતિઃશબ્દસ્ય સ્વાર્થત્યાગઃ કૃતઃ, તથાત્ર સ્વાર્થત્યાગે હેત્વદર્શનાત્પૂર્વપક્ષ ઇત્યર્થઃ ।
જ્યોતિઃશ્રુતેરનુગ્રાહકત્વેનાર્ચિરાદિમાર્ગસ્થત્વં લિઙ્ગમાહ- તથાચેતિ ।
ઽતા વા એતા હૃદયસ્ય નાડ્યઃઽઇતિ કણ્ડિકયા નાડીનાં રશ્મીનાં ચ મિથઃ સંશ્લેષમુક્ત્વા અથ સંજ્ઞાલોપાનન્તરં યત્ર કાલે એતન્મરણં યથા સ્યાત્તથોત્ક્રામતિ અથ તદા એતૈર્નાડીસંશ્લિષ્ટરશ્મિભિરૂર્ધ્વઃ સન્નુપરિ ગચ્છતિ, ગત્વાદિત્યં બ્રહ્મલોકદ્વારભૂતં ગચછતીત્યભિહિતં, તથૈવાત્રાપિ શરીરાત્સમુત્થાય મૃત્વા પરં જ્યોતિરાદિત્યાખ્યમુપસંપદ્ય તદ્દ્વારા બ્રહ્મલોકં ગત્વા સ્વસ્વરૂપેણાભિનિષ્પદ્યત ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
સમુત્થાયોપસંપદ્યેતિ ક્ત્વાશ્રુતિભ્યાં જ્યોતિષો ઽર્ચિરાદિમાર્ગસ્થત્વભાનાદિત્યર્થઃ ।
અતો માર્ગસ્થસૂર્યોપાસ્ત્યા ક્રમમુક્તિપરં વાક્યમિતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિતિ ।
વ્યાખ્યેયત્વેનોપક્રાન્ત આત્મૈવાત્ર જ્યોતિઃશબ્દેન વ્યાખ્યેન ઇતિ જ્યોતિર્વાક્યેનૈકવાક્યતાપ્રયોજકપ્રકરણાનુગૃહીતોત્તમરપુરુષશ્રુત્યા વાક્યભેદકજ્યોતિઃશ્રુતિર્બાધ્યેતિ ભાવઃ ।
અશરીરત્વફલલિઙ્ગાચ્ચ બ્રહ્મૈવ જ્યોતિર્ન સૂર્ય ઇત્યાહ- અશરીરમિતિ ।
નચ સૂર્યપ્રાપ્ત્યા ક્રમેણાશરીરત્વં સ્યાદિતિ વાચ્યં, પરત્વેન વિશેષિતસ્ય જ્યોતિષ એવ સ ઉત્તમ ઇતિ પરામર્શેનાશરીરત્વનિશ્ચયાદિત્યાહ- પરમિતિ ।
પૂર્વોક્તલિઙ્ગં દૂષયતિ- યત્ત્વિતિ ।
નાડીખણ્ડે દહરોપાસકસ્ય યા સૂર્યપ્રાપ્તિરુક્તા સ ન મોક્ષ ઇતિ યુક્તા સૂર્યોક્તિઃ, અત્ર તુ પ્રજાપતિવાક્યે નિર્ગુણવિદ્યાયામર્ચિરાદિગતિસ્થસૂર્યસ્યાનન્વયાદનર્થકત્વાત્ શ્રુતિવ્યત્યાસેન સ્વરૂપં સાક્ષાત્કૃત્ય પરં જ્યોતિસ્તદેવોપસંપદ્યત ઇતિ વ્યાખ્યેયમિતિ ભાવઃ ॥40॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.11.40
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.12.41
આકાશો ઽર્થાન્તરત્વાદિવ્યપદેશાત્

આકાશો વ્યપદેશાત્ ।
છાન્દોગ્યમુદાહરતિ આકાશ ઇતિ ।
યથોપક્રમબલાજ્જ્યોતિઃશ્રુતિબાધસ્તથાકાશોપક્રમાદ્બ્રહ્માદિશબ્દબાધ ઇતિ દૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષયતિ- ભૂતેતિ ।
શ્રુતૈર્ગુણૈરાકાશોપાસ્તિર્નિર્ગુણબ્રહ્મજ્ઞાનં ચેત્યુભયત્ર ફલમ્ ।
ઽઆકાશસ્તલ્લિઙ્ગાત્ઽ
ઇત્યનેન પૌનરુક્ત્યમાશઙ્ક્ય તદ્વદત્ર સ્પષ્ટલિઙ્ગાશ્રવણાદિતિ પરિહરતિ- સ્રષ્ટૃત્વાદેશ્ચેતિ ।
વૈ નામેતિ પ્રસિદ્ધિલિઙ્ગસ્યાકાશશ્રુતેશ્ચ વાક્યશેષગતાભ્યાં બ્રહ્માત્મશ્રુતિભ્યામનેકલિઙ્ગોપેતાભ્યાં બાધો યુક્તઃ ।
યત્ર બહુપ્રમાણસંવાદસ્તત્ર વાક્યસ્ય તાત્પર્યમિતિ નિર્ણયાદિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- પરમેવેત્યાદિના ।
નામરૂપે શબ્દર્થૌ તદન્તઃપાતિનસ્તદ્ભિન્નત્વે તત્કર્તૃત્વં ચાયુક્તમિત્યર્થઃ ।
નામાદિકર્તૃત્વં ન બ્રહ્મલિઙ્ગં, જીવસ્થત્વાદિતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
ઽઅનેન જીવેનઽઇત્યત્ર જીવસ્ય બ્રહ્મભેદેન તત્કર્તૃત્વમુચ્યતે સાક્ષાદયોગાદિતિ પરિહરતિ- બાઢમિતિ ।
યચ્ચોક્તં સ્પષ્ટં લિઙ્ગં નાસ્તીતિ, તત્રાહ- નામેતિ ।
તર્હિ પુનરુક્તિઃ, તત્રાહ- આકાશેતિ ।
તસ્યૈવ સાધકો ઽયં વિચારઃ ।
અત્રાકાશશબ્દસ્ય બ્રહ્મણિ વૃત્તિં સિદ્ધવત્કૃત્ય તત્ર સંશયાદિપ્રવૃત્તેરુક્તત્વાદિતિ ન પૌનરુક્ત્યમિતિ ભાવઃ ॥41॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.12.41
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.13.42
સુષુપ્ત્યુત્ક્રાન્ત્યોર્ ભેદેન

સુષુપ્ત્યુત્ક્રાન્ત્યોર્ભેદેન ।
અહન્ધીગમ્યેષુ કતમ આત્મેતિ જનકપ્રશ્ને યાજ્ઞવલ્ક્ય આહ- યો ઽયમિતિ ।
વિજ્ઞાનં બુદ્ધિસ્તન્મયસ્તત્પ્રાયઃ ।
સપ્તમી વ્યતિરેકાર્થા ।
પ્રાણબુદ્ધિભ્યાં ભિન્ન ઇત્યર્થઃ ।
વૃત્તેરજ્ઞાનાચ્ચ ભેદમાહ- અન્તર્જ્યોતિરિતિ ।
પુરુષઃ પૂર્ણ ઇત્યર્થઃ ।
ઉભયલિઙ્ગાનાં દર્શનાત્સંશયમાહ- તત્કિમિતિ ।
પૂર્વત્ર નામરૂપાભ્યાં ભેદોક્તેરાકાશો બ્રહ્મેત્યુક્તં, તદયુક્તં, ઽપ્રાજ્ઞેનાત્મના સંપરિષ્વક્તઃઽઇત્યભિન્ને ઽપિ જીવાત્મનિ ભેદોક્તિવદૌપચારિકભેદોક્તિસંભવાદિત્યાક્ષેપસંગતિઃ ।
પૂર્વપક્ષે કર્મકર્તૃજીવસ્તુતિઃ, સિદ્ધાન્તે જીવાનુવાદેન તતઃ કલ્પિતભેદભિન્નસ્ય પ્રાજ્ઞસ્ય પરમાત્મનઃ સ્વરૂપૈક્યપ્રમિતિરિતિ ફલમ્ ।
બુદ્ધાન્તો જાગ્રદવસ્થા ।
આદિમધ્યાવસાનેષુ જીવોક્તેર્જીવસ્તાવકમિદં વાક્યમિતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તયતિ- પરમેશ્વરેત્યાદિના ।
વાક્યસ્ય જીવસ્તાવકત્વે જીવાદ્ભેદેન પ્રાજ્ઞસ્યાજ્ઞાતસ્યોત્તરોક્તિરસંગતા સ્યાત્,
અતો જ્ઞાતાજ્ઞાતસંનિપાતે જ્ઞાતાનુવાદેનાજ્ઞાતં પ્રતિપાદનીયં, ઽઅપૂર્વે વાક્યતાત્પર્યમ્ઽઇતિ ન્યાયાદિતિ સિદ્ધાન્તતાત્પર્યમ્ ।
પુરુષઃ શરીરં પ્રાજ્ઞો જીવ ઇતિ ભ્રાન્તિં વારયતિ- તત્ર પુરુષ ઇત્યાદિના ।
દેહસ્ય વેદનાપ્રસક્તેર્નિષેધાયોગાત્પુરુષો જીવ એવ, પ્રાજ્ઞસ્તુ રૂઢ્યા પર એવેત્યર્થઃ ।
અન્વારૂઢો ઽધિષ્ઠિતઃ ।
ઉત્સર્જન્ ઘોરાઞ્શબ્દાન્મુઞ્ચન્ ।
બુદ્ધૌ ધ્યાયન્ત્યામાત્માધ્યાયતીવ ચલન્ત્યાં ચલતીવ ।
વસ્તુતઃ સર્વવિક્રિયાશૂન્ય ઇત્યુક્તેર્ન સંસારિણિ તાત્પર્યમિત્યાહ- યત ઇતિ ।
ઉપક્રમવદુપસંહારવાક્યે ઽપ્યૈક્યં વિવિક્ષિતમિત્યાહ- તથેતિ ।
વ્યાચષ્ટે- યો ઽયમિતિ ।
અવસ્થોપન્યાસસ્ય ત્વમર્થશુદ્ધિદ્વારૈક્યપરત્વાન્ન જીવલિઙ્ગત્વમિત્યાહ- યતો ન બુદ્ધાન્તેતિ ।
પ્રશ્નોત્તરાભ્યામસંસારિત્વં ગમ્યત ઇત્યાહ- યદત ઊર્ધ્વમિતિ ।
કામાદિવિવેકાનન્તરમિત્યર્થઃ ।
ભવતીતિ ચેતિ ।
યદ્યસ્માદ્વક્તિ તસ્માદવગમ્યત ઇતિ યોજના ।
તેનાવસ્થાધર્મેણાનન્વાગતો ઽસ્પૃષ્ટો ભવતિ, અસઙ્ગત્વાત્ ।
સુષુપ્તાવપ્યાત્મતત્ત્વં પુણ્યપાપાભ્યામસ્પૃષ્ટં ભવતિ ।
હિ યસ્માદાત્મા સુષુપ્તૌ સર્વશોકાતીતઃ તસ્માધૃદયસ્યૈવ સર્વે શોકા ઇતિ શ્રુત્યર્થઃ ॥42॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,3.13.42
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,3.13.43
પત્યાદિશબ્દેભ્યઃ