Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brahmasūtra with Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā, a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya · Chapter 1.2

1.2.1

dehotthāpanaṃ jīvaliṅgaṃ kiṃ na syāt, tatrāha- śarīradhāraṇaṃ ceti /
sarve vāgādayaḥ prāṇā ahamahaṃ śreṣṭha iti vivadamānāḥ prajāpatimupajagmuḥ /
sa ca tānuvāca, yasminnutkrānte śarīraṃ pāpiṣṭhataraṃ patiṣyati sa vaḥ śreṣṭha iti tathākrameṇa vāgādipūtkrānteṣvapi mūkādibhāvena śarīraṃ svasthamasthāt /
mukhyaprāṇasya tu uccikramiṣāyāṃ sarveṣāṃ vyākulatvāptau tānvāgādīnvariṣṭhaḥ prāṇa uvāca, yūyaṃ mohaṃ māpadyatha yato 'hamevaitatkaromi /
kiṃ tat, pañcadhā prāṇāpānādibhāvenātmānaṃ vibhajya etadvāti gacchatīti vānaṃ tadeva bāṇamasthiraṃ śarīramavaṣṭabhyāśritya dhārayāmītyarthaḥ /
dvivacanasahavāsotkrāntiśruteśca na brahma grāhyamityāha- jīvamukhyeti /
abhedanirdeśamāha- yo vā iti /
bhedamāha- saheti /
yadi jīvamukhyaprāṇayorliṅgādupāstatvaṃ tarhi brahmaṇo 'pi liṅgānāmuktatvādupāsanaṃ syāt /
na ceṣṭāpattiḥ. upakramādina niścitaikavākyatābhaṅgaprasaṅgādityāha- naitadevamityādinā /
naca svatantrapadārthabhedādvākyabhedaḥ kiṃ na syāditi vācyaṃ, jīvamukhyaprāṇayoruktaliṅgānāṃ brahmaṇinetaṃ śakyatayā svātantryāsiddheḥ, aphalapadārthasya phalavadvākyārthaśeṣatvena pradhānavākyārthānusāreṇa talliṅganayasyocitatvācca /
nahi pradhānavākyārthabrahmaliṅgamanyathā netuṃ śakyaṃ, na vā taducitamityāha- naca brahmaliṅgamiti /
sūtraśeṣaṃ vyācaṣṭe- āśritatvācceti /
anyatra 'ata eva prāṇaḥ'ityādau vṛtterāśritvādihāpi tasya brahmaliṅgasya yogādbrahmapara eva prāṇaśabda ityarthaḥ /
prāṇādiliṅgāni sarvātmake brahmaṇyanāyāsena netuṃ śakyanītyāha- yattvityādinā /
yasminnetau preryatvena sthitau tenetareṇa brahmaṇā sarve prāṇādivyāpāraṃ kurvantītyarthaḥ /
viśeṣaṃ paricchedābhimānamityarthaḥ /
'vatkāraṃ vidyāt'iti na vakturjñeyatvamucyate, tasya lokasiddhatvāt, kintu tasya brahmatvaṃ bodhyate /
tadbodhābhimukhyāya liṅgādaya ityatra śrutyantaramāha- yadvāceti /
yena caitanyena vāgabhyudyate svakāryābhimukhyena preryate tadeva vāgādiragamyaṃ brahmetyarthaḥ /
tattvaṃpadavācyayoḥ svarūpato bhedasthābhyāmupalakṣyātmasvarūpābhedādekatvaṃ nirdiśyata ityāha- naiṣa doṣa iti /
svamatena sūtraṃ vyākhyāya vṛttikṛnmatena vyācaṣṭe- athaveti /
upāsanātritvaprasaṅgāditi pūrvamuktam /
atra triprakārakasyaikabrahmaviśeṣekasyaikasyopāsanasya vivakṣitatvādityarthaḥ /
ato na vākyobheda iti bhāvaḥ /
dehaceṣṭātmakajīvanahetutvaṃ prāṇasyāyuṣṭvaṃ dehāpekṣayā tasya āmukteravasthānādamṛtatvaṃ, utthāpayatītyukthatvamiti prāṇadharmaḥ /
jīvadharmānāha- atheti /
buddhiprāṇayoḥ sahasthityutkrāntyuktyanantaramityarthaḥ /
atra prajñāpadena sābhāsā jīvākhyā buddhirucyate /
tasyāḥ saṃbhandhīni dṛśyāni sarvāṇi bhūtāni yathaikaṃ bhavantyadhiṣṭhānacidātmanā tathā vyākhyāsyāma ityupakramyoktam-'vāgeva'ityādi /
cakṣurevāsyā ekamaṅgamadūduhadityādiparyāyāṇāṃ saṃkṣiptārthaṃ ucyate /
utpannāyā asatkalpanāyāḥ sābhāsabuddhernāmaprapañcaviṣayitvamardhaṃ śarīram, arthātmakarūpaprapañcaviṣayitvamardhaṃ śarīramiti militvā viṣayitvākhyaṃ pūrṇaṃ śarīramindriyasādhyam /
tatra karmendriyeṣu vāgevāsyāḥ prajñāyā ekamaṅgaṃ dehārdhamadūduhat pūrayāmāsa /
vāgindriyadvārā nāmaprapañcaviṣayitvaṃ buddhirlabhata ityarthaḥ /
caturthī ṣaṣṭhyarthā /
tasyāḥ punarnāma kila cakṣurādinā prativihitā jñāpitābhūtamātrā rūpādyartharūpā parastādaparārdhe kāraṇaṃ bhavati /
jñānakāraṇadvarārthaprapañcaviṣayitvaṃ buddhiḥ prāpnotītyarthaḥ /
evaṃ buddheḥ sarvārthadraṣṭṛtvamupapādya tanniṣṭhacitpratibimbadvārā sākṣiṇi draṣṭṛtvādhyāsamāha- prajñayeti /
buddhidvārā cidātmā vācamindriyaṃsamāruhya tasyāḥ prerako bhūtvā vācā karaṇena sarvāṇi nāmāni vaktavyatvenāpnoti, cakṣuṣā sarvāṇi rūpāṇi paśyatītyevaṃ draṣṭā bhavatītyarthaḥ /
tathāca sarvadraṣṭṛtvaṃ cidātmani draṣṭṛtvādhyāsanimittatvaṃ ca buddherdharma ityuktaṃ bhavati sarvādhāratvāndatvādiḥ brahmadharma ityāha- tā vā iti /
daśatvaṃ vyākhyātam /
prajñā indriyajātyā adhikṛtya grāhyā bhūtamātrā vartante, prajñāmātrā indriyāṇi grāhyaṃ bhūtajātamadhikṛtya vartanta iti grāhya grāhakayormithaḥ sāpekṣatvamuktaṃ sādhayati- yaditi /
tadeva sphuṭayati- na hīti /
grāhyeṇa grāhyasvarūpaṃ na sidhyati kintu grāhakeṇa /
evaṃ grāhakamapi grāhyamanapekṣyā na sidhyati /
tasmātsāpekṣatvādetadgrāhyagrāhakadvayaṃ vastuto na bhinnaṃ kintu cidātmanyaropitamityāha-
no iti /
tadyathetyādi kṛtavyākhyānam /
sūtrārthamupasaṃharati- tasmāditi /
anyadharmeṇānyasyopāsanaṃ kathamityāśaṅkyāśritatvādityāha- anyatrāpīti /
upādhirjīvaḥ /
tat anyadharmeṇopāsanam /
iyamasaṃgatā vyākhyā /
tathāhi-na tāvadāruṇyādyanekaguṇaviśiṣṭaprāptakrayaṇavadupāsātrayaviśiṣṭasya brahmaṇo vidhiḥ saṃbhavati, siddhasya vidhyanarhatvāt /
nāpi brahmānuvādenopāsātrayavidhiḥ, vākyabhedāt /
naca nānādharmaviśiṣṭamekamupāsanaṃ vidhīyata iti vācyaṃ, tādṛśavidhivākyasyātrāśravaṇāt /
naca 'taṃ māmāyuramṛtamityupāḥsva'ityatra māmiti jīvena, āyuriti prāṇena, amṛtamiti brahmaṇā svasvadharmavatā viśiṣṭopāsanāvidhiriti vācyaṃ, sarveṣāṃ dharmāṇāmaśravaṇāt, brahmāśruteśca /
'prāṇo vā amṛtam'iti prāṇasyaivāmṛtatvaśruteḥ /
ata upāsanāvidhilubdhena 'vaktāraṃ vidyāt' 'etadevokthamupāsīta' 'sa ma ātmeti vidyāt'iti jīvaprāṇabrahmopāsanavidhayaḥ, anye guṇavidhaya iti svīkṛtyaikavākyatvaṃ tyājyaṃ, taccāyuktaṃ, upakramādinaikavākyatānirṇayāditi /
tasmājjñeyapratyagbrahmaparamidaṃ vākyamityupasaṃharati- tasmāditi // 31//
END BsRp_1,1.11.31
iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryaśrīgovindānandabhagavatpādakṛtau śrīmacchārīrakamīmāṃsāvyākhāyāyāṃ bhāṣyaratnaprabhāyāṃ prathamādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ //1//
// iti prathamasyādhyāyasya spaṣṭabrahmaliṅgaśrutisamanvayākhyaḥ prathamaḥ pādaḥ //
prathamādhyāye dvitīyaḥ pādaḥ /
śrīrāmaṃ siddhamattāraṃ guhāśāyinamāntaram /
antaryāmiṇamajñeyaṃ vaiśvānaramahaṃ bhaje //1//
START BsRp_1,2.1.1
sarvatra prasiddhopadeśāt

1.2.2

pūrvapādenottarapādayoḥ saṃgatiṃ vaktuṃ vṛttamanuvadati- prathama iti /
jagatkāraṇatvoktayā vyāpitvādikamarthātsidvam /
tadupajīvyottaraṃ pādadvayaṃ pravartata iti hetuhetumadvāvaḥ saṃgatiḥ /
kathaṃ pādabheda ityāśaṅkya pādānāṃ prameyabhedamāha- arthāntareti /
ākāśādiśabdānāṃ spaṣṭabrahmaliṅgairbrahmaṇi samanvayo darśitaḥ /
aspaṣṭabrahmaliṅgavākyasamanvayaḥ pādadvaye vakṣyate /
prāyeṇopāsyajñeyabrahmabhedātpādayoravāntarabheda iti bhāvaḥ /
chāndogyavākyamudāharati- idamiti /
tasmājjāyata iti tajjaṃ, tasmiṃllīyata iti tallaṃ, tasminnaniti ceṣṭata iti tadanaṃ, tajjaṃ ca tallaṃ ca tadanaṃ ceti tajjalān /
karmadhāraye 'smin śākapārthivanyāyena madhyamapadasya tacchabdasya lopaḥ /
tajjalānamiti vācye chāndaso 'vayavalopaḥ /
itiśabdo hetau /
sarvamidaṃ jagadbrahmaiva, tadvivartatvādityarthaḥ /
brahmaṇi mitrāmitrabhedābhāvācchānto rāgādirahito bhavediti guṇavidhiḥ /
sakratumupāsanaṃ kurvīteti vihitopāsanasya 'upāsīta'ityanuvādātphalamāha- atheti /
kratumayaḥ saṃkalpavikāra ityarthaḥ /
puruṣasya dhyānavikāratvaṃ sphuṭayati- yatheti /
iha yadhyāyati, mṛtvā dhyānamahimnā tadhyeyarūpeṇa jāyata ityarthaḥ /
kratumayaḥ saṃkalpapradhāna iti vārthaḥ /
kratorviṣayamāhamana iti /
brahmotyupakramānmanomayaṃ prāṇaśarīraṃ bhārūpaṃ satyasaṃkalpamantarhradaye dhyeyamityarthaḥ /
pūrvatra brahmaliṅgairabrahmaliṅgabādha uktaḥ, na tathehopakrame brahmaṇo liṅgamasti, kintu prakaraṇam /
tacca śāntiguṇavidhānārthamanyathāsidvam /
ato jīvaliṅgaṃ balīya iti pratyudāharaṇena pūrvapakṣayati- śārīra ityādinā /
śrutimāśaṅkyānyathāsidyā pariharati- naiṣa doṣa iti /
śamavidhiparatve hetumāha- yatkāraṇamiti /
yata evamāha tasmācchamavidhiparamityanvayaḥ /
[atredaṃśabdaḥ prakṛtabrahmaparāmarśārtho natu jagatparāmarśārthaḥ, jagadviśeṣaṇe prayojanābhāvāt /
atra prayojanābhāve 'pi yatra prayojanaṃ tatra bhavatyeva jagadviśeṣaṇaṃ, yathā 'ātmaivedaṃ sarvam' /
atra bādhāyāṃ samānādhikaraṇadārḍhyārthaṃ viśeṣaṇamāvaśyakaṃ, tadvākyasya jñeyabrahmaviṣayatvāt /
atra tūpāsanāyāṃ bādhānāvaśyakatvadviṣayābhedena brahmaṇa upāsyatvāt /
ṭa naca śameti /
śamadhyānayorvidhau vākyabhedāpatterityarthaḥ /
janmaparamparayā jīvasyāpi sarvakarmatvādisaṃbhavamāha- sarvakarmeti /
sarvāṇi karmāṇi yasya /
sarve kāmā bhogya yasya /
sarvagandhaḥ sarvarasa ityādirādiśabdārthaḥ /
ārāgramātrasyeti /
totraprotāyaḥ-śalākāgraparimāṇasyetyarthaḥ /
sarvatra prasidvabrahmaṇa evātropāsyatvopadeśānna jīva upāsya iti sūtrārthamāha- sarvatreti /
yatra phalaṃ nocyate tatra pūrvottarapakṣasidviḥ phalamiti mantavyam /
tadyapi nirākāṅkṣaṃ brahma tathāpi manaḥpracuramupadhirasya, prāṇaḥ śarīramasyeti samāsāntargatasarvanāmnaḥ saṃnihitaviśeṣyākāṅkṣatvādbrahma saṃbadhyate /
'syonaṃ te sadanaṃ karomi'iti saṃskārārthasadanasya nirākāṅkṣasyāpi 'tasminsīda'iti sākāṅkṣatacchabdena parāmarśadarśanādityāha- atrocyata iti /
syonaṃ pātraṃ te puroḍāśasyeti śrutyarthaḥ /
jīvo 'pi liṅgātsaṃnihita ityata āha- jīvastviti /
idaṃ hi liṅgadvayaṃ lokasidvaṃ jīvaṃ na saṃnidhāpayati,
duḥkhina upāstyayogyatvātphalābhāvācca /
ato viśvajinnyāyena sarvābhilaṣitamānandarūpaṃ brahmaivopāsanākriyānubandhīti bhāvaḥ /
kiñca brahmapadaśrutyā liṅgabādha ityāha- naceti /
anyatarākāṅkṣānugṛhītaṃ phalavatprakaraṇaṃ viphaliṅgādvalīya iti samudāyārthaḥ //1//
END BsRp_1,2.1.1
START BsRp_1,2.1.2
vivakṣitaguṇopapatteś ca

1.2.3

vastuno vivakṣāyāḥ phalamupādānaṃ svīkāraḥ, sa ca prakṛteṣu guṇeṣvastīti vivakṣopacāra ityāha- tathāpyupādāneneti /
nanvidaṃ grāhyamidaṃ tyājyamiti dhīrvivakṣādīnā vede kutaḥ syādityata āha- upādānānupādāne tviti /
tātparyaṃ nāma phalavadarthapratityanukūlatvaṃ śabdadharmaḥ /
upakramādinā tasya jñānāttayoravagama ityarthaḥ /
tadiheti /
tat tasmāt /
tātparyavattvādityarthaḥ /
sarvātmatve pramāṇamāha- tathāceti /
jīrṇaḥ sthaviro yo daṇḍena vañcati gacchati so 'pi tvameva /
yo jāto bālaḥ sa tvameva /
sarvataḥ sarvāsu dikṣu śrutayaḥ śrotrāṇyasyeti sarvataḥ śrutimat /
sarvajantūnāṃ prasidvāḥ pāṇyādayastasyeti sarvātmatvoktiḥ //2//
END BsRp_1,2.1.2
START BsRp_1,2.1.3
anupapattes tu na śārīraḥ

1.2.4

nanu jīvadharmaścebrahmaṇi yojyante tarhi brahmadharmā eva jīve kimiti na yojyante, tatrāha- anupapatteriti /
sūtraṃ vyācaṣṭe- pūrveṇeti /
sarvātmatvādirūktanyāyaḥ /
kalpitasya dharmā adhiṣṭhāne saṃbadhyante, nādhiṣṭhānadharmāḥ kalpita iti bhāvaḥ /
jhradhiṣṭhānajñānakāle kalpitadharmābhāvāt /
ṭavāgeva vākaḥ so 'syāstīti vākī, na vākī avākī /
anindriya ityarthaḥ /
kutrāpyādaraḥ kāmo 'sya nāstītyanādaraḥ /
nityatṛpta ityarthaḥ /
jyāyastvādyanupapattau śārīra iti paricchedo hetuḥ sūtroktaḥ /
sa tu jīvasyaiva nośvarasyetyāha- satyamityādinā // 3 //
END BsRp_1,2.1.3
START BsRp_1,2.1.4
karmakartṛvyapadeśāc ca

1.2.5

prāpakatvena vyapadiśatīti saṃbandhaḥ /
karmakartṛvyapadeśapadasyārthāntaramāha- tathopāsyeti // 4 //
END BsRp_1,2.1.4
START BsRp_1,2.1.5
śabdaviśeṣāt

1.2.6

ekārthatvaṃ prakaraṇasya samānatvam /
antarātmanniti vibhaktilopaśchāndasaḥ /
śabdayorviśeṣo vibhaktibhedaḥ /
tasmāttadarthayorbheda iti sūtrārthaḥ //5//
END BsRp_1,2.1.5
START BsRp_1,2.1.6
smṛteś ca

1.2.7

smṛtau hṛdisthasya jīvādbhedokterannāpi hṛdistho manomaya īśvara ityāha- smṛteśceti /
bhūtāni jīvān /
yantraṃ śarīram /
atra sūtrakṛtā satyabheda ukta iti bhrāntinirāsāyekṣatyadhikaraṇe nirastamapi codyamudbhāvya nirasyati- atrāhetyādinā /
tvaduktarītyā vastuta ekatvameva, bhedastu kalpitaḥ sūtreṣvanūdyata ityāha- satyamiti //6//
END BsRp_1,2.1.6
START BsRp_1,2.1.7
arbhakaustvāt tadvyapadeśāc ca neti cen na nicāyyatvād evaṃ vyomavac ca

1.2.8

arbhakamoko yasya sor'bhakaukāḥ tasya bhāvastattvaṃ tasmādārthikamalpatvam /
aṇīyānityalpatvavācakaśabdenāpi śrutamityāha- svaśabdeneti /
nāyaṃ doṣa ityuktaṃ vivṛṇoti- na tāvaditi /
kathamapi /
brahmabhāvapekṣayāpītyarthaḥ /
paricechedatyāgaṃ vinā brahmatvāsaṃbhavāt tattyāge ca brahmaṇa evopāsyatvamāyātīti bhāvaḥ /
vibhoḥ paricchedoktau dṛṣṭāntamāha- yathā samasyeti /
sarveśvarasyāyodhyāyāṃ sthityapekṣayā paricchedoktivadalpahṛdi dhyeyatvena tathoktirityarthaḥ /
nanu kimiti hṛdayabheva prāyeṇocyate, tatrāha- tatreti /
hṛdaye paramātmano budvivṛttirgrahikā bhavati /
ata īśvarābhivyaktisthānatvāttaduktirityarthaḥ /
vyomadṛṣṭāntāsinā śaṅkālatāpi kācicchinnetyāha- tatra yadāśaṅkyata ityādinā /
bhinnāyatanatve 'pi vyomnaḥ satyabhedādyabhāvāditi bhāvaḥ //7//
END BsRp_1,2.1.7
START BsRp_1,2.1.8
saṃbhogaprāptir iti cen na vaiśeṣyāt

1.2.9

brahmaṇo hārdatve 'niṣṭasaṃbhogāpatterjīva eva hārda upāsya iti śaṅkāṃ vyācaṣṭe- vyomavaditi /
brahma bhoktṛ syāta, hārdatve sati cetanatvāt, jīvābhinnatvācca jīvavadityuktaṃ nirasyati- na /
vaiśeṣyāditi /
dharmādharmavattvamupādhirityarthaḥ /
ayameva viśeṣo vaiśeṣyaṃ /
svārthe ṣyañpratyayaḥ /
viśeṣasyātiśayārtho vā /
dharmādeḥ svāśraye phalahetutvamatiśayaḥ, tasmāditi sūtrārthaḥ /
kiñca vibhavo bahava ātmāna iti vādināmekasmindehe sarvātmanāṃ bhoktṛtvaprasaṅgaḥ, svakarmārjita eva dehe bhoga iti parihāraśca tulya iti na vayaṃ paryanuyojyā ityāha- sarvagateti /
vastutasteṣāmeva bhogasāṃkaryamityagre vakṣyate /
brahmaṇo jīvābhinnatvaṃ śrutyā niścitya tena bhoktṛtvānumāne upajīvyaśrutibādhamāha- yathāśāstramiti /
arthaṃ mukhamātraṃ jaratyā vṛddhāyāḥ kāmayate nāṅgānīti so 'yamardhajaratīyanyāyaḥ /
sa cātra na yuktaḥ /
na hyabhedamaṅgīkṛtyābhoktṛtvaṃ tyaktuṃ yuktaṃ, śrutyaivābheda siddhyarthaṃ bhoktṛtvavāraṇādityāha- śāstraṃ ceti /
nanvekatvaṃ mayā śrutyā na gṛhītaṃ, yonopajīvyabādhaḥ syāt /
kintu tvaduktyā gṛhītamityāśaṅkya bimbapratibimbayoḥ kalpitabhedena bhoktṛtvābhoktṛtvavyavasthopapatteraprayojako heturityāha- athāgṛhītamityādinā /
kalpitāsaṅgitvamadhiṣṭhānasya vaiśeṣyamityasminnarthe 'pi sūtraṃ pātayati- tadāheti /
brahmaṇo hārdatve bādhakābhāvacchāṇḍilyavidyāvākyaṃ brahmaṇyupāsye samanvitamiti sidvam //8//
END BsRp_1,2.1.8
START BsRp_1,2.2.9-10
attā carācaragrahaṇāt

1.2.10

prakaraṇāc ca

1.2.11

attācarācaragrahaṇāt /
'yasya brahmakṣatrādijagadodanaḥ, mṛtyuḥ sarvaprāṇimārako 'pi yasyopasecanamodanasaṃskārakaghṛtaprāyaḥ, so 'ttā yatra śuddhe cinmātre 'bhedakalpanayā vartate tacchudvaṃ brahma itthā itthaṃ īśvarasyāpyadhiṣṭhānabhūtaṃ ko veda /
cittaśuddhādyupāyaṃ vinā ko 'pi na jānātītyarthaḥ /
saṃśayabījamāha- viśeṣeti /
'sa tvamagni prabrūhi'ityagneḥ, 'yeyaṃ prete vicikitsā'iti jīvasya, 'anyatra dharmāt'iti brahmaṇaḥ praśnaḥ /
'lokādimagniṃ tamuvāca'ityagneḥ /
'hanta ta idaṃ pravakṣyāmi'itītarayoḥ prativacanamupalabhyata ityarthaḥ /
pūrvatra brahmaṇo bhoktṛtvaṃ nāstītyuktaṃ, tadupajīvya pūrvapakṣayati- kiṃ tāvaditi /
agniprakaraṇamatītamityarucerāha- jīvo veti /
pūrvapakṣe jīvopāsti:,sidvānte nirviśeṣabrahmajñānamiti phalabhedaḥ /
odanaśabdo bhogyavācīti pūrvapakṣaḥ /
sidvāntastu brahmakṣatraśabedairūpasthāpitakāryamātre gauṇa odanaśabdaḥ /
guṇaścātra mṛtyūpasecanapadena saṃnidhāpitaṃ prasidvaudanagataṃ vināśyatvaṃ gṛhyate, gauṇaśabdasya saṃnihitaguṇagrāhitvāt /
tathāca sarvasya vināśyatvena bhānālliṅgādīśvaro 'ttetyāha naiṣa doṣa iti /
tasya saṃnihitatvāditi /
'pippalaṃ svādvatti'iti bhogasya pūrvoktatvādityarthaḥ //9 // //10//
END BsRp_1,2.2.9-10
START BsRp_1,2.3.11
guhāṃ praviṣṭāv ātmānau hi taddarśanāt

1.2.12

attṛvākyānantaravākyasyāpi jñeyātmani samanvayamāha- guhāmiti /
ṛtamavaśyaṃbhāvi karmaphalaṃ pibantau bhuñjānau, sukṛtasya karmaṇo loke kārye dehe parasya brahmaṇor'dhaṃ sthānamarhatīti parārdhaṃ hṛdayaṃ paramaṃ śreṣṭhaṃ tasminyā guhā nabhorūpā vudvirūpā vā tāṃ praviśya sthitau chāyātapavat mitho virudvau tau brahmavidaḥ karmiṇaśca vadanti /
trirnāciketo 'gniścito yaiste triṇāciketāḥ te 'pi vadantītyarthaḥ /
nāciketavākyānāmadhyayanaṃ, tadarthajñānaṃ, tadanuṣṭhānaṃ ceti tritvaṃ bodhyam /
buddhyavacchinnajīvasya paramātmanaśca prakṛtatvātsaṃśayamāha- tatreti /
pūrvottarapakṣayoḥ phalaṃ svayamevāha- yadītyādinā /
tadapi jīvasya budvivailakṣaṇyamapītyarthaḥ /
manuṣye prete mṛte sati yeyaṃ vicikitsā saṃśayaḥ paraloke bhoktāstītyeke, nāstītyanye /
atastvayopadiṣṭo 'hametadātmatattvaṃ jānīyāmityarthaḥ /
tadapi paramātmasvarūpamapītyarthaḥ /
ubhayorbhoktṛtvāyogena saṃśayamākṣipati- atrāheti /
chatripadena gantāra iva pibatpadenājahallakṣaṇayā praviṣṭāvucyete ityāha- atrocyata iti /
pānakartṛvācipadena pānānukūlau vā lakṣyāvityāha- yadveti /
niyatapūrvabhāvikṛtimattvarūpamanukūlatvaṃ kartṛkārayitroḥ sādhāraṇam /
yaḥ kārayati sa karotyeveti nyāyāditi bhāvaḥ /
atra prakṛtirmukhyārthā śatṛpratyaye lakṣaṇā /
miśrāstu kṛtiḥ, pratyayārtho mukhyaḥ /
prakṛtyā tvajahallakṣaṇayā pāyanaṃ lakṣyamityāhuḥ /
pūrvapakṣe 'pibantau'iti kartṛvāciśatṛpratyayena buddhijīvasādhāraṇaṃ kārakatvaṃ lakṣyamityāha- budvīti /
edhāṃsi kāṣṭhāni pacantītyākhyātena kārakatvaṃ lakṣyaṃ, prakṛtistu mukhyaiveti bhāvaḥ /
mukhyapātārau prasidvapakṣiṇau grāhyāvityata āha- na ceti /
brahmakṣatrapadasya saṃnihitamṛtyupadādanityavastuparatvavadihāpi pibatpadasya saṃnihitaguhāpadāhudvijīvaparateti dṛṣṭāntena pūrvapakṣayati- kiṃ tāvaditi /
gocaraḥ phalam /
ekasmiñjātimati kḷpte sajātīyameva dvitīyaṃ grāhyaṃ, vyaktimātragrahe lāghavāt /
na vijātīyaṃ, jātivyaktyubhayakalpanāgauravāt /
na cāstu kārakatvena sajātīyā budvireva jīvasya dvitīyeti vācyaṃ, cetanatvasya jīvasvabhāvasya kārakatvādantaraṅgatvāt /
tathāca loke dvitīyasyāntaraṅgajātimattvadarśanājjīvasya dvitīyaścetana eveti sūtrārthamāha- saṃkhyāśravaṇe ceti /
guhāyāṃ budvau sthitaṃ, gahvare 'nekānarthasaṃkule dehe sthitaṃ purāṇamanādipuruṣaṃ viditvā harṣaśokau jahāti /
parame śreṣṭhe, vyoman hārdākāśe yā guhā buddhiḥ tasyāṃ nihitaṃ brahma yo veda so 'śnute sarvānkāmānityanvayaḥ /
anviccha vicārayetyarthaḥ //11//
END BsRp_1,2.3.11
START BsRp_1,2.3.12
viśeṣaṇāc ca

1.2.13

viśeṣaṇaṃ gantṛgantavyatvādikaṃ liṅgamāha- viśeṣaṇācceti /
sa jīvo 'dhvanaḥ saṃsāramārgasya paramaṃ pāraṃ, kiṃ tat, viṣṇorvyāpanaśīlasya paramātmanaḥ padaṃ svarūpamāpnotītyarthaḥ /
durdarśaṃ durjñānaṃ, tatra heturgūḍhaṃ māyāvṛtaṃ māyānupraviṣṭaṃ paścādguhāhitaṃ guhādvārā gahvareṣṭhaṃ, evaṃ bahirāgatamātmānaṃ,
adhyātmayogaḥ sthūlasūkṣmakāraṇadehalayakrameṇa pratyagātmani cittasamādhānaṃ tenādhigamo mahāvākyajā vṛttistayā viditvetyarthaḥ /
ṛtapānamatre jīvānuvādena vākyārthajñānāya tatpadārtho brahma pratipādyata ityupasaṃharati- tasmādiheti /
uktanyāyamatidiśati- eṣa iti /
dvā dvau /
chāndaso dvivacanasyākāraḥ /
suparṇāviva sahaiva yujyete niyamyaniyāmakabhāveneti sayujau /
sakhāyau cetanatvena tulyasvabhāvau /
samānamekaṃ vṛkṣaṃ chedanayogyaṃ śarīramāśritya sthitāvityarthaḥ /
guhāṃ praviṣṭāviti yāvat /
etāvātmanau, talliṅgadarśanādityāha- tayoranya iti /
viśeṣaṇāccetyāha- anantare ceti /
anīśayā svasyeśvaratvāpratītyā dehe nimagnaḥ puruṣo jīvaḥ śocati /
nimagnapadārthamāha- muhyamāna iti /
naro 'hamiti bhrānta ityarthaḥ /
juṣṭaṃ dhyānādinā sevitaṃ yadā dhyānaparipākadaśāyāmīśamanyaṃ viśiṣṭarūpādbhinnaṃ śodhitacinmātraṃ pratyaktvena paśyati tadāsya mahimānaṃ svarūpameti prāpnotīva /
tato vītaśoko bhavatītyarthaḥ /
'dvā suparṇā'iti vākyaṃ jīveśvaraparaṃ kṛtvā cintitam /
adhunākṛtvācintāmuddhāṭayati- apara iti /
anyathā buddhivilakṣaṇatvaṃ padalakṣyaparatvenetyarthaḥ /
sattvaṃ buddhiriti śaṅkate- sattvaśabda iti /
buddhijīvau cetpūrvapakṣārthaḥ syādityata āha nāpīti /
pūrvapakṣārthastadā syāt, yadyatra buddhibhinnaḥ saṃsārī pratipadyeta /
nahyatra saṃsārī vivikṣyate kintu śodhitastvamartho brahmetyarthaḥ /
śrutismṛtibhyaścāyamartho yukta iti śeṣaḥ /
tāvatā matravyākhyāmātreṇa /
evameva jīvasya brahmātvoktāveva /
nāhi jīvo buddhibhinna iti vivekamātreṇopasaṃhāro yuktaḥ /
bhedajñānasya bhrantitvādvaiphalyācceti bhāvaḥ /
avidyā viduṣi kimapi svakāryaṃ nādhvaṃsate na saṃpādayati, jñānāgninā svasyā eva dagdhatvādityarthaḥ /
avidyā nāgacchatīti vārthaḥ /
jīvasya brahmatvaparamidaṃ vākyamiti pakṣe śaṅkate- kathamiti /
buddhorbhauktṛtvoktāvatātparyānnātra yukticintayā manaḥ khedanīyamityāha- ucyata iti /
tadarthaṃ brahmatvabhodhanārthaṃ bhoktṛtvamupādhimastake nikṣipatītyarthaḥ /
vastuto jīvasyābhoktṛtve bhoktṛtvadhīḥ kathamityata āha- idaṃ hīti /
cittādātmyena kalpitā buddhiḥ sukhādirūpeṇa pariṇamate /
buddhyavivekācidātmanaḥ sukhādirūpavṛttivyaktacaitanyavattvaṃ bhoktṛtvaṃ bhātītyarthaḥ /
bhoktṛtvamāvidyakaṃ, na vastuta ityatra mānamāha- tathāceti /
yatrāvidyākāle caitanyaṃ bhinnamiva bhavati tadā /
draṣṭṛtvādikaṃ na vastuni jñāta ityarthaḥ /
tasmāt 'ṛtaṃ pibantau'iti vākyameva guhādhikaraṇaviṣaya iti sthitam //12//
END BsRp_1,2.3.12
START BsRp_1,2.4.13
antara upapatteḥ

1.2.14

antara upapatteḥ /
upakosalavidyāvākyamudāharati- ya iti /
tadakṣisthānamasaṅgatvena brahmaṇo 'nurūpaṃ yato 'sminkṣiptaṃ vartmanī pakṣmaṇī eva gacchatītyarthaḥ /
darśanasya laukikatvaśāstrīyatvābhyāṃ saṃśayamāha- tatreti /
pūrvaṃ 'pibantau'iti prathamaśrutacetanatvānusāreṇa caramaśrutā guhāpraveśādayo nītāḥ, tadvadihāpi dṛśyata iti cākṣuṣatvānusāreṇamṛtatvādayo dhyānārthaṃ kalpitatvena neyā iti dṛṣṭāntena pūrvapakṣayati- chāyātmeti /
pūrvapakṣe pratibimbopāstiḥ, sidvānte brahmopāstiriti phalam /
prasidvavaditi /
cākṣuṣatvenetyarthaḥ /
saṃbhāvanāmātreṇa pakṣantaramāha- vijñānātmana ityādinā /
'mano brahma'itivat, 'etadbrahmeti'iti vākyasyetipadaśiraskatvānna svārthaparatvamiti pūrvapakṣaḥ /
'mano brahmetyupāsīta'ityatra itipadasya pratyayaparatvāt, iha ca brahmetyuvācetyanvayena itipadasyoktisaṃbandhinor'thaparatvādvaiṣamyamiti sidvāntayati- parameśvara eveti /
bahupramāṇasaṃvādastātparyānugrāhaka iti nyāyānugṛhītābhyāmātmabrahmaśrutibhyāṃ dṛśyaliṅgaṃ bādhyamityāha- saṃyadvāmeti /
vāmāni karmaphalānyetamakṣipuruṣamabhilakṣya saṃyanti utpadyante /
sarvaphalodayaheturityarthaḥ /
lokānāṃ phaladātāpyayamevetyāha- vāmanīriti /
nayati phalāni lokānprāpayatītyarthaḥ /
bhāmāni bhānāni nayatyayamityāha- bhāmanīriti /
sarvārthaprakāśaka ityarthaḥ //13//
END BsRp_1,2.4.13
START BsRp_1,2.4.14
sthānādivyapadeśāc ca

1.2.15

sthānanāmarūpāṇāṃ dhyānārthaṃ śrutyantare 'pyupadeśādakṣisthānatvoktiratra na doṣa iti sūtrayojanā /
anavakḷptiḥ akḷptakalpanā tadā bhavet, yadyatraiva nirdiṣṭaṃ bhavedityanvayaḥ /
nanvanucitabāhulyoktirasamādhānamityāśaṅkya yuktimāha- nirguṇamapīti //14//
END BsRp_1,2.4.14
START BsRp_1,2.4.15
sukhaviśiṣṭābhidhānād eva ca

1.2.16

prakaraṇādapi brahma grāhyamityāha- sukhaviśiṣṭeti /
dhyānārthaṃ bhedakalpanayā sukhaguṇaviśiṣṭasya brahmaṇaḥ prakṛtasya ya eṣa iti sarvanāmnābhidhānādantaraḥ paramātmā syāditi sūtrārthaḥ /
nanu prakaraṇātprabalena dṛśyatvaliṅgenopasthāpitaśchāyātmā sarvanāmārtha ityata āha- ācāryastviti /
upakosalo nāma kaścidbrahmacāri jābālasyācāryasyāgnīndvādaśavatsarānparicacāra /
tamanupadiśaya deśāntaragate jābāle gārhapatyādyagnibhirdayayā 'prāṇo brahma'ityātmavidyāmupadiśyoktam- ācāryastviti /
tavātmavidyāphalāvāptaye mārgamarcirādikaṃ vadiṣyatītyarthaḥ /
paścādācāryeṇāgatya 'ya eṣo 'kṣiṇi'ityuktārcirādikā gatiruktā /
tathā cāgnibhiruktātmavidyāvākyasya gativākyenaikavākyatā vācyā, sā ca sarvanāmnā prakṛtātmagrahe nirvahatītyekavākyatānirvāhakaṃ prakaraṇaṃ vākyabhedakālliṅgadbalavaditi bhāvaḥ /
śrutiṃ vyacaṣṭe- ucyata iti /
prāṇaśca sūtrātmā bṛhattvādbrahmeti yattajjānāmi, kaṃ viṣayasukhaṃ khaṃ ca bhūtākāśaṃ brahmatvena jñātuṃ na śaknomītyarthaḥ /
khaṃ kathaṃbhūtaṃ, yatkaṃ tadeva khamiti sukhena viśeṣitasya khasya bhūtatvanirāsaḥ /
tathā kaṃ kathaṃbhūtaṃ, yatkhaṃ tadeva kamiti vibhutvena viśeṣitasya kasya janyatvanirāsa iti vyatirekamukhenāha- tatra khamityādinā /
'ātmavidyā'iti śrutivirodhātpratīkadhyānamatrāniṣṭamiti bhāvaḥ /
sāmaya iti /
āmayo doṣaḥ sādhanapāratantrayānityatvādiḥ, tatsahita ityarthaḥ /
pratyekagrahaṇe doṣamuktvā dvayorgrahaṇe phalitamāha- itaretareti /
viśeṣitārthakāvityarthaḥ /
nanvekaṃ brahmaivātra dhyeyaṃ cedbrahmapadāntaraṃ kimarthamityata āha- tatreti /
viśeṣaṇatvena khasya bhūtatvavyāvartakatvenetyarthaḥ /
brahmaśabdaḥ śiro yayostattvamiti vigrahaḥ /
adhyeyatve ko doṣaḥ, tatrāha- iṣṭaṃ hīti /
mārgoktyā suguṇavidyātvāvagamāditi bhāvaḥ /
ātmavidyāpadenopasaṃhārādapi prakṛtaṃ brahmetyāha- pratyekaṃ ceti /
pṛthivyagnirannamāditya iti mama catasrastanavo vibhūtiriti gārhapatya upadideśa /
āpo diśo nakṣatrāṇi candramā ityanvāhāryapacana uvāca /
prāṇa ākāśo dyaurvidyuditi svamahimānamāhavanīyo jagādeti vibhāgaḥ /
iyamasmākamagnīnāṃ vidyā pratyekamuktā /
ātmavidyā tu pūrvamasmābhirmilitvā 'prāṇo brahma'ityuktetyarthaḥ /
ucyatāmagnibhirbrahma, chāyātmā guruṇocyatāṃ vaktṛbhedāditi tatrāha- ācāryastviti /
ekavākyatāniścayādvaktṛbhede 'pi nārthabheda ityarthaḥ //15//
END BsRp_1,2.4.15
START BsRp_1,2.4.16
śrutopaniṣatkagatyabhidhānāc ca

1.2.17

śrutā anuṣṭhitā upaniṣat rahasyaṃ saguṇabrahmopāsanaṃ yena tasya yā gatiḥ śrutau smṛtau ca prasidvā tasyā atrābhidhānālliṅgaditi sūtrārthamāha- itaśceti /
yasmādṛśyate tattasmādihetyanvayaḥ /
śrutimāha- atheti /
dehapātānantaramityarthaḥ /
svadharmastapaḥ tapobrahmacaryaśraddhāvidyābhirātmānaṃ dhyātvā tayā dhyānavidyayottaraṃ devayānamārgaṃ prāpyate nottareṇa pathā /
ādityadvārā saguṇabrahmasthānaṃ gacchanti, etadvai brahma prāṇānāṃ vyaṣṭisamaṣṭirūpāṇāmāyatanaṃ liṅgātmakaṃ hiraṇyagarbharūpaṃ, vastutastvetadamṛtādirūpaṃ nirguṇaṃ sarvādhiṣṭhānam /
ataḥ kāryaṃ brahma prāpya tatsvarūpaṃ nirguṇaṃ jñātvā mucyanta ityarthaḥ /
agnireva jyotirdevatā evamaharādyā devatā eva smṛtāvuktāḥ /
asminnupāsake mṛte sati yadi putrādayaḥ śavyaṃ śavasaṃskārādikaṃ kurvanti yadi ca na kurvanti ubhayathāpyupāstimahimnā arcirādidevānkrameṇa gacchanti /
ārciṣamagniṃ, tato 'haḥ, ahnaḥ śuklapakṣaṃ, tatra uttarāyaṇaṃ, tasmātsaṃvatsaraṃ, tato devalokaṃ, tato vāyuṃ, vāyorādityaṃ, tataścandraṃ, candrādvidyutaṃ gatvā tatra vidyulloke sthitānupāsakānamānavaḥ puruṣo brahmalokādāgatya kāryaṃ brahmalokaṃ prāpayati /
eṣo 'rcirādibhirdevairviśiṣṭo devapatho gantavyena brahmaṇā yogādbrahmapathaśca /
ta etatkāryaṃ brahma pratipadyamānā upāsakā imaṃ mānavaṃ manoḥ sargaṃ āvartaṃ janmamaraṇāvṛttiyuktaṃ nāvartante nāgacchantītyarthaḥ //16//
END BsRp_1,2.4.16
START BsRp_1,2.4.17
anavasthiter asaṃbhavāc ca netaraḥ

1.2.18

cakṣurāsīdatīti /
upagacchatītyarthaḥ /
anavasthitasyopāsyatvaṃ sadā na sidyatīti bhāvaḥ /
kiñcāvyavadhānātsvākṣistha upāsyaḥ /
naca tasya svacakṣuṣā darśanaṃ saṃbhavatītyāha- ya eṣa iti /
astu tarhi pareṇa dṛśyamānasyopāstirityata āha- naceti /
kalpanāgauravādityarthaḥ /
yuktisiddhānavasthitatve śrutimāha- asyeti /
chāyākarasya bimbasya nāśamadarśanamanusṛtyaiṣa chāyātmā naśyatītyarthaḥ /
jīvaṃ nirasyati- tatheti /
jātyandhasyāpyahamityaviśeṣaṇa jīvasyābhivyakteścakṣureva sthānamityayuktamityarthaḥ /
dṛṣṭa iti /
śrutāviti śeṣaḥ /
nanu 'cakṣoḥ sūryo ajāyata''sūryo 'stameti'iti vākyaṃ amarā devā iti prasiddhibādhitamityāśaṅkyāha- amaratvamapīti /
bhīṣā bhayenāsmādīśvarādvāyuścalati /
agniścendraśca svasvakāryaṃ kurutaḥ /
uktāpekṣayā pañcamo mṛtyuḥ samāptāyuṣāṃ nikaṭe dhāvatītyarthaḥ /
īśvarapakṣe dṛśyata ityuktaṃ, tatrāha- asminniti /
darśanamanubhavaḥ /
tasyaśāstre śrutasya śāstrameva karaṇaṃ kalpyaṃ, saṃnidhānāt /
tathāca śāstrakaraṇako vidvadanubhava upāsanāstutyartha ucyata ityarthaḥ /
tasmādupakosalavidyāvākyamupāsye brahmaṇi samanvitamiti siddham //17//
END BsRp_1,2.4.17
START BsRp_1,2.5.18
antaryāmyadhidaivādhilokādiṣu taddharmavyapadeśāt

1.2.19

antaryāmyadhidaivādiṣu taddharmavyapadeśāt /
bṛhadāraṇyakavākyamudāharati- ya iti /
antaryāmibrahmaṇe pratīyamānārthamāha- atreti /
'yaḥ pṛthivyām'ityādinā devatāḥ pṛthivyādyā adhikṛtya yamayitā śrūyate /
tathā 'yaḥ sarveṣu lokeṣu'ityadhilokaṃ, 'yaḥ sarveṣu vedeṣu'ityadhivedaṃ, 'yaḥ sarveṣu yajñeṣu'ityadhiyajñaṃ, 'yaḥ sarveṣu bhūteṣu'ityadhibhūtaṃ, 'yaḥ prāṇe tiṣṭhan'ityādi 'ya ātmāni'ityantamadhyātmaṃ ceti vibhāgaḥ /
aśarīrasya niyantṛtvasaṃbhavāsaṃbhavābhyāṃ saṃśayaḥ /
pūrvatreśvarasyākṣisthānatvasiddhaye pṛthivyādisthānanirdeśo dṛṣṭānta uktaḥ, tasya dṛṣṭāntavākyasyeśvaraparatvamatrākṣipya samādhīyata ityākṣepasaṃgatiḥ /
ataḥ pūrvaphalenāsya palavattvam /
avāntaraphalaṃ tu pūrvapakṣe anīśvaropāstiḥ, sidvānte pratyagbrahmajñānamiti mantavyam /
svayamevāruciṃ vadanpakṣāntaramāha- athaveti /
aniścitārthe phalābhāvenāphalasya vedārthatvāyogāditi bhāvaḥ /
tathāca śrūyate vede /
pṛthivī yasya devasyāyatanaṃ śarīraṃ, lokyate 'neneti lokaścakṣuḥ, jyotiḥ sarvārthaprakāśakaṃ mana ityarthaḥ /
upakramādināntaryāmyaikyaniścayādanekadevapakṣo na yukta ityarucerāha- yogino veti /
āgantukasiddhasyāntaryāmitve 'prasiddhasādhanakalpanāgauravānnityasiddha evāntaryāmīti siddhāntayati- evaṃ prāpta iti /
devatānirāse hetvantaramāha- yaṃ pṛthivīti /
īśvaro na niyantā, aśarīratvāt, ghaṭavadiyuktaṃ nirasyati- naiṣa doṣa iti /
niyamyātiriktaśarīraśūnyatvaṃ vā hetuḥ, śarīrāsaṃbandhitvaṃ vā /
ādhye, svadehaniyantari jīve vyabhicāraḥ /
dvitīyastvasiddhaḥ, īśvarasya svāvidyopārjitasarvasaṃbandhitvādityāha- yānniyacchatīti /
saśarīro niyantetilokadṛṣṭimanusṛtyaitaduktam /
vastutastu cetanasāṃnidhyājjaḍasya vyāpāro niyamanaṃ tacchaktimattvaṃ niyantṛtvaṃ /
taccācintyamāyāśakteścidātmanaḥ śarīraṃ vinaivopapannaṃ /
nanu dehaniyanturjīvasyānyo niyantā cettasyāpyanya ityanavasthetyata āha- tasyāpīti /
niraṅkuśaṃ sarvaniyantṛtvamīśvarasya śrutaṃ, tasya niyantrantarānumāne śrutibādha dati nānavasthetyarthaḥ /
yadvā īśvarādbhedakalpanayā jīvasya niyantṛtvokteḥ satyabhedābhāvānnānavasthetyarthaḥ //18//
END BsRp_1,2.5.18
START BsRp_1,2.5.19
na ca smārtam ataddharmābhilāpāt

1.2.20

pradhānaṃ mahadādikrameṇa kathaṃ pravartata iti tarkasyāviṣaya ityāha- apratarkyamiti /
rūpādihīnatvādavijñeyaṃ, sarvato dikṣu prasuptamiva tiṣṭhati jaḍatvādityarthaḥ /
atat apradhānaṃ cetanaṃ, tasya dharmāṇāmabhidhānāditi hetvarthaḥ //19//
END BsRp_1,2.5.19
START BsRp_1,2.5.20
śarīraś cobhaye 'pi hi bhedenainam adhīyate

1.2.21

attarasūtranirasyāśaṅkāmāha- yadi pradhānamityādinā /
amṛtaśceti /
vināśino dehāntarabhogānupapatterityarthaḥ /
yathā devadattakartṛkagamanakriyāyā grāmaḥ karma na devadattaḥ, tathātmakartṛkadarśanādikriyāyā anātmā viṣayaḥ na tvātmā, kriyāyāḥ kartṛviṣayatvāyogādityāha- kartarīti /
kriyāyāṃ guṇaḥ kartā, pradhānaṃ karma, tatraikasyāṃ kriyāyāmekasya guṇatvapradhānatvayorvirodhānna kartuḥ karmatvamityarthaḥ /
dṛṣṭerdraṣṭāramātmānaṃ tayā dṛśyayā dṛṣṭyā na viṣayīkuryā ityādiśruteścādṛṣṭatvādidharmāḥ śārīrasyetyāha- neti /
apiśabdasūcitaṃ hetumuktvā kaṇṭhoktaṃ hetumāha- api cobhaye 'pīti /
bhedeneti sūtrāttāttvikabhedabhrāntiṃ nirasituṃ śaṅkate- kathamiti /
nanvatraiko bhoktā jīvaḥ, īśvarastvabhokteti na virodha iti śaṅkate- kā punariti /
tayorbhedaḥ śrutiviruddha iti pūrvavādyāha- nānya iti /
sa eva śrutyarthamāha- atreti /
śruterarthāntaramāśaṅkya niṣedhati- niyantrantaretyādinā /
na kevalamaprasaktapratiṣedhaḥ, kintvaviśeṣeṇa draṣṭrantaraniṣedhaśruterantaryāmyantaraniṣedhārthatve bādhaścetyāha- aviśeṣeti /
tasmātsūtre, 'ya ātmāni tiṣṭhan'iti śrutau ca draṣṭṛbhedoktirayuktā, 'nānyaḥ'iti vākyaśeṣe bhedanirāsāditi prāpte, bheda upādhikalpitaḥ śrutisūtrābhyāmanūdyata iti samādhatte- atrocyata iti /
bhedaḥ satyaḥ kiṃ na syādata āha- eko hīti /
gauraveṇa dvayorahandhīgocaratvāsaṃbhāvadeka eva tadgocaraḥ /
tadgocarasya ghaṭavadanātmatvānnātmabhedaḥ satya ityarthaḥ /
tataśceti /
kalpitabhedāṅgīkārādbhedāpekṣaṃ sarvaṃ yujyata ityarthaḥ /
tasmādantaryāmibrāhmaṇaṃ jñeye brahmaṇi samanvitamiti siddham //20//
END BsRp_1,2.5.20
START BsRp_1,2.6.21
adṛśyatvādiguṇako dharmokteḥ

1.2.22

adṛśyatvādiguṇako dharmokteḥ /
muṇḍakavākyamudāharati- atheti /
karma vidyārūpāparavidyoktyanantaraṃ yayā nirguṇaṃ jñāyate parā socyate /
tāmaiva viṣayoktyā nirdiśati- yattaditi /
adreśyaṃ adṛśyaṃ jñānendriyaiḥ, agrāhyaṃ karmendriyaiḥ, gotraṃ vaṃśaḥ, varṇo brāhmaṇatvādijātiḥ, cakṣuḥśrotraśūnyamacakṣuḥśrotraṃ, pāṇipādaśūnyamapāṇipādaṃ, jñānakarmendriyavikalamityarthaḥ /
vibhuṃ prabhuṃ, susūkṣmaṃ durjñeyatvāt /
nityāvyayapadābhyāṃ nāśāpakṣayayornirāsaḥ /
bhūtānāṃ yoniṃ prakṛtiṃ yatpaśyanti dhīrāḥ paṇḍitāstadakṣaraṃ tadvidyā paretyanvayaḥ /
adreśyatvādiguṇānāṃ brahmapradhānasādhāraṇatvātsaṃśayaḥ /
pūrvavadraṣṭṛtvādīnāṃ cetanadharmāṇāmatrāśruterastu pradhānamiti pratyudāharaṇena pūrvapakṣayati- tatreti /
pūrvapakṣe pradhānādyupāstiḥ, sidvānte nirguṇadhīriti phalam /
ūrṇanābhirlūtākīṭaḥ tantūnsvadehātsṛjati, upasaṃharati cetyarthaḥ /
sato jīvataḥ /
nanu pūrvaṃ nirastaṃ pradhānaṃ kathamutthāpyate, tatrāha- apiceti /
atra pradhāne virudhyamāno 'saṃbhāvito vākyaśeṣaḥ śruta iti śaṅkate- nanu ya iti /
pañcamyantākṣaraśrutyā bhūtaprakṛteḥ pratyabhijñānātprathamāntaparaśabdoktasya jagannimitteśvarasya sarvajñatvādikamityāha- atrocyata iti /
'saṃdigdhe tu vākyaśeṣāt'iti nyāyena siddhāntayati- evaṃ prāpta iti /
cetanācetanatvena saṃdigdhe bhūtayonau 'yaḥ sarvajñaḥ'iti vākyaśeṣādīśvaratvanirṇaya ityayuktaṃ, vākyaśeṣe bhūtayoneḥ pratyabhijñāpakābhāvāditi śaṅkate- nanviti /
'janikartṛḥ prakṛtiḥ'iti sūtreṇa prakṛterapādānasaṃjñāyāṃ pañcamīsmaraṇādakṣarātsaṃbhavatīti prakṛtitvenoktākṣarasya bhūtayonirvākyaśeṣe tasmāditi prakṛtitvaliṅgena pratyabhijñānamastīti samādhatte- atrocyata iti /
etatkāryaṃ brahma sūkṣmātmakaṃ nāma rūpaṃ, sthūlaṃ tato 'nnaṃ vrīhyādītyarthaḥ /
yaduktaṃ pañcamyantākṣaraśrutyā bhūtayoneḥ pratyabhijñānadacetanatvamiti, tatrāha- akṣarātparata iti /
nāyamakṣaraśabdo bhūtayoniṃ parāmṛśati, paravidyādhigamyatvenoktasyākṣarasya bhūtayoneḥ 'akṣaraṃ puruṣaṃ vedā'ityakṣaraśrutyā vedyatvaliṅgavatyā pūrvameva brahmatvena parāmarśādityāha- yeneti /
yena jñānenākṣaraṃ bhūtayoniṃ sarvajñaṃ puruṣaṃ veda tāṃ brahmavidyāṃ yogyāya śiṣyāya prabrūyādityupakramya 'aprāṇo hyamanāḥ śubhraḥ' 'akṣarātparataḥ paraḥ'ityucyamānaḥ paro bhūtayoniriti gamyata ityarthaḥ /
tarhi pañcamyantākṣaraśabdārthaḥ ka ityāśaṅkyājñānamiti vakṣyata ityāha- kathamiti /
paravidyeti samākhyayāpi tadviṣayasya brahmatvamityāha- apiceti /
nanu pradhānavidyāpi kāraṇaviṣayatvātparetyata āha- parāparavibhāgo iti /
anityaphalatvenāparavidyāṃ ninditvā muktyarthine brahmavidyāṃ provāceti vākyaśeṣokterityarthaḥ /
astu pradhānavidyāpi muktiphalatvena paretyata āha- naceti /
nanu 'yaḥ sarvajñaḥ'ityagre paravidyāviṣaya ucyate, adreśyavākyena tu pradhānavidyocyata ityata āha- tisraśceti /
itaśca bhūtayonerbrahmatvamityāha- kasminniti /
acetanamātrasyaikāyatanamupādānaṃ tajjñānātkāryajñāne 'pi tadakāryāṇāmātmanāṃ jñānaṃ na bhavati /
evaṃ jīve jñāte tadakāryasya bhogyasya jñānaṃ na bhavatītyarthaḥ /
brahmavidyāśabdācca bhūtayonirbrahmetyāha- apiceti /
sa brahmavidyāṃ sarvavidyānāṃ pratiṣṭhāṃ samāptibhūmiṃ brahmavidyāmuvāca /
brahmaṇi sarvavidyānāṃ vidyāphalānāṃ cāntarbhāvādbrahmavidyā sarvavidyāpratiṣṭhā /
nanvaparavidyā paraprakaraṇe kimarthamuktetyata āha- apareti /
plavante gacchantīti plavā vināśinaḥ, adṛḍhānityaphalasaṃpādanāśaktāḥ, ṣoḍaśartvijaḥ patnīyajamānaścetyaṣṭādaśa /
yajñena nāmanimittena nirūpyanta iti yajñarūpāḥ /
tathāhi ṛtuṣu yācayanti yajñaṃ kārayantītyṛtvijaḥ, yajata iti yajamānaḥ, 'patyurno yajñasaṃyoge'iti sūtreṇa patiśabdasya nakāro 'ntādeśo yajñasaṃbandhe vihita iti patnī, evamṛtvigādināmapravṛttinimittaṃ yajña iti yajñarūpāḥ /
yeṣvavaramanityaphalakaṃ karma śrutyuktaṃ, etadeva karma śreyo nānyadātmajñānamiti ye mūḍhāstuṣyanti te punaḥ punarjanmamaraṇamāpnuvantītyarthaḥ /
tadvijñānārthaṃ brahmavijñānārthaṃ gurumabhigacchedeveti niyamaḥ /
brahmaniṣṭhasyāpyanadhītavedasya gurutvaṃ vārayati- śrotriyamiti /
kāryamupādānābhinnamityaṃśe dṛṣṭāntaḥ /
sarvasāmye tathāpyaniṣṭāpatterityāha-apica sthūlā iti //21//
END BsRp_1,2.6.21
START BsRp_1,2.6.22
viśeṣaṇabhedavyapadeśābhyāṃ ca netarau

1.2.23

viśeṣaṇānna jīvo bhedokterna pradhānamiti hetudvayaṃ vibhajya vyācaṣṭe- viśinaṣṭi hītyādinā /
divyo dyotanātmakaḥ svayañjyotiḥ, amūrtaḥ pūrṇaḥ, puruṣaḥ puriśayaḥ pratyagātmā, bāhyaṃ sthūlamābhyantaraṃ kāraṇaṃ sūkṣmaṃ tābhyāṃ sahādhiṣṭhānatvena tiṣṭhatīti sabāhyābhyantaraḥ, hi tathā śrutiṣu prasiddha ityarthaḥ /
avidyākṛtaṃ nāmarūpātmakaṃ śarīraṃ tena paricchedo 'lpatvam /
tasya śarīrasya dharmājjāḍyamūrtatvādīnityarthaḥ /
nanvakṣaraśabdena pradhānoktāvaśabdatvaṃ pradhānasya pratijñātaṃ bādhyeta, tatrāha- akṣaramavyākṛtamiti /
aśnoti vyāpnoti svavikārajātamityakṣaram /
avyākṛtamavyaktam /
anādīti yāvat /
nāmarāpayorbījamīśvaraḥ tasya śaktirūpam /
paratantratvādupādānamapi śaktirityuktam /
bhūtānāṃ sūkṣmāḥ saṃskārā yatra tadbhūtasūkṣmaṃ īśvaraścinmātra āśrayo yasya tattathā /
tasyaiva cinmātrasya jīveśvarabhedopādhibhūtam /
yattu īśvara āśrayo viṣayo yasyeti nānājīvavādināṃ vyākhyānaṃ tadbāṣyabahirbhūtaṃ, 'etasminkhalvakṣare gārgi ākāśa otaśca protaśca'ityotaprotabhāvenāvyākṛtasya cidāśrayatvaśruterāśrayapadalakṣaṇāyā nirmūlatvāt /
nahi mūlaprakṛterbhede kiñcinmānamasti /
naca 'indro māyābhiḥ'iti śrutirmānaṃ, 'ajāmekām'ityādyanekaśrutibalena lāghavatarkasahāyena tasyāḥ śruterbuddhibhedena māyābhedānuvāditvāt /
taduktaṃ sureśvarācāryaiḥ-'svatastvavidyābhedo 'tra manāgapi na vidyate'iti /
sāṃkhyayogācāryāḥ purāṇetihāsakartāraśca mūlaprakṛtyaikyaṃ vadanti /
nanvavidyaikye bandhamuktivyavasthā katham /
naca vyavasthā nāstīti vācyaṃ, śravaṇe pravṛttyādibādhāpatāditi cet, ucyate-ye hyavidyānānātvamicchanti tairapi pariṇāmitvena sāṃśatvamavidyāyā aṅgīkāryaṃ, tathā cānarthātmakasvīyasaṃghātātmanā pariṇatāvidyāṃśopahitajīvabhedādvyavasthā sidhyati /
yasya jñānamantaḥkaraṇe jāyate tasyāntaḥ karaṇapariṇāmyajñānāṃśanaśo muktiriti /
evaṃ ca śrotuḥ svarūpānandaprāptiḥ, śravaṇādo pravṛttiḥ, vidvadanubhavaḥ, jīvanmuktiśāstraṃ ceti sarvamabādhitaṃ bhavati /
nacaivaṃ nānājīvapakṣādaviśeṣaḥ, mūlaprakṛtinānātvābhāvādityalam /
paratvehetuḥ- avikāra iti /
nanu sūtrakṛtā śrutau pradhānādbhedavyapadeśa uktastatra kathamajñānādbhedoktirvyākhyāyate, tatrāha- nātreti /
kāryātmanā pradhīyata iti pradhānamajñānameva /
tato 'nyasyāpramāṇikatvādityarthaḥ /
ato 'trājñānameva bhūtayoniriti pūrvapakṣaṃ kṛtvā nirasyate /
tannirāsenārthātsāṃkhyākalpitapradhānanirāsa iti mantavyam //22//
END BsRp_1,2.6.22
START BsRp_1,2.6.23
rūpopanyāsāc ca

1.2.24

vṛttikṛnmatenādau sūtraṃ vyācaṣṭe- apicetyādinā /
'prāṇo manaḥ sarvendriyāṇi ca khaṃ vāyurjyotirāpaḥ pṛthivī'iti śrutiḥ /
agnirdhulokaḥ, 'asau vāva loko gautamāgniḥ'iti śruteḥ /
vivṛtā vedāḥ vāgityanvayaḥ /
padbhyāṃ pādāvityarthaḥ /
yasyedaṃ rūpaṃ sa eṣa sarvaprāṇināmantarātmetyartha /
tanumahimna iti /
alpaśakterityarthaḥ /
yathā kaścibrahmavitsvasya sarvātmatvaprakaṭanārthamahamannamiti sāma gāyati na tvannatvādikamātmano vivakṣati, aphalatvāt, tathehāpītyāha- ahamannamiti /
vṛttikṛdvyākhyāṃ dūṣayati- anye punariti /
eṣa sarvabhūtāntarātmā sūtrātmā etasmādbhūtayonerjāyata iti śrutyanvayena hiraṇyagarbhasyātra jāyamānatvenopanyāsādityarthaḥ /
niradikṣadavocadityarthaḥ /
agnirdyuloko yasya, yasya samidrūpaḥ sūryaḥ so 'pidyulokāgnistasmādajāyatetyarthaḥ /
'tasmāditya eva samit'iti śrutyantarāt /
ato madhye 'pi sṛṣṭireva vācyā na rūpamiti bhāvaḥ /
yaduktam 'agnirmūrdhā'ityatra bhūtayoneḥ sarvātmatvaṃ vivakṣitamiti, tatretyāha- sarvātmatvamapīti /
nanu hiraṇyagarbhasya janmānyatrānuktaṃ kathamatra vaktavyaṃ, tatrāha- śrutīti /
agre samavartata jātaḥ sanbhūtagrāmasyaikaḥ patirīśvaraprasādādabhavat /
sa sūtrātmā dyāmimāṃ pṛthivīṃ ca sthūlaṃ sarvamadhārayat /
kaśabdasya prajāpatisaṃjñātve sarvanāmatvābhāvena smā ityayogādekāralopenaikasmai devāya prāṇātmane haviṣā vidhema paricaremeti vyākhyeyaṃ, 'katama eko deva iti prāṇaḥ'iti śruteḥ /
yadvā yasmādayaṃ jātastasmā ekasmai devāyetyarthaḥ, 'eko devaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaḥ'iti śrutyantarāt /
nanu tasya bhūtāntarātmatvaṃ kathaṃ, tatrāha- vikāreti /
pūrvakalpe prakṛṣṭopāsanākarmasamuccayānuṣṭhānadasminkalpe sarvaprāṇivyaṣṭiliṅgānāṃ vyāpakaṃ sarvaprāṇyantargataṃ jñānakarmendriyaprāṇātmakaṃ samaṣṭiliṅgaśarīraṃ jāyate tadrūpasya sūtrātmanaḥ sarvabhūtāntarātmatvaṃ yuktamityarthaḥ /
svapakṣe sūtrārthamāha- asminpakṣa iti /
karma saphalaṃ sarvaṃ śrautasmārtādikaṃ tapaśca puruṣa eveti sarvāntaratvarūpopanyāsācca bhūtayonau jñeye vākyaṃ samanvitamityarthaḥ //23//
END BsRp_1,2.6.23
START BsRp_1,2.7.24
vaiśvānaraḥ sādhāraṇaśabdaviśeṣāt

1.2.25

vaiśvānaraḥ /
chāndogyamudāharati- ko na iti /
prācīnaśālasatyayajñendradyumnajanabuḍilā militvā mīmāṃsāṃ cakruḥ-'ko na ātmā kiṃ brahma'iti /
ātmaiva brahmeti jñāpanārthaṃ padadvayam /
te pañcāpi niścayārthamuddālakamājagmuḥ /
so 'pi samyaṅna vedeti tenoddālakena saha ṣaḍapyaśvapatiṃ kaikeyaṃ rājānamāgatyocuḥ- ātmānamiti /
adhyeṣi smarasi tameva no brūhīti /
rājā tu teṣāṃ bhrāntinirāsārthaṃ tānpratyekamapṛcchat-'kaṃ tvamātmānamupāḥse'iti /
te ca prācīnaśālādayaḥ krameṇa pratyekamūcuḥ-divamevāhaṃ vaiśvānaraṃ vedmi /
ādityamevāhaṃ vedmi /
vāyumeva /
ākāśameva /
apa eva /
pṛthivīmevāhaṃ vedmīti /
tato rājā dyusūryādīnāṃ ṣaṇṇāṃ yathākrameṇa sutejastvaviśvarūpatvapṛthagvartmātmatvabahulatvarayitvapratiṣṭhātvaguṇānvidhāya bhavanto yadi māmapṛṣṭvā dyusūryādiṣu bhagavato vaiśvānarasyāṅgeṣveva pratyekaṃ vaiśvānaratvadṛṣṭayo bhaveyustadā krameṇa mūrdhapātāndhatvapramāṇotkramaṇadehaviśīrṇatvabastibhedapādaśoṣā bhavatāṃ syuriti pratyekopāsanaṃ ninditvā,
sutejastvaguṇako dyuloko 'syātmano vaiśvānarasya mūrdhā, viśvarūpatvaguṇakaḥ sūryo 'sya cakṣurityevaṃ dyusūryādīnāṃ mūrdhādibhāvamupadiśya samastavaiśvānaradhyānavidhirāmnāyate- yastvetamiti /
ābhimukhyenāparokṣatayā viśvaṃ mimīte jānātītyabhivimānaḥ /
taṃ sarvajñaṃ sa tadupāsakaḥ sarvatra bhogaṃ bhuṅkta ityarthaḥ /
lokā bhūrādayaḥ, bhūtāni śarīrāṇi, ātmāno jīvā iti bhedaḥ /
suṣṭhu tejaḥ kāntiryasya dyulokasya sa sutejāḥ /
viśvāni rūpāṇyasya sūryasya, 'eṣa śukla eṣa nīlaḥ'iti śruteḥ /
pṛthak nānāvidhaṃ vartma gamanaṃ ātmā svabhāvo yasya vāyoḥ sa nānāgatitvaguṇako 'sya prāṇaḥ /
bahulatvaṃ vyāpitvaṃ tadguṇa ākāśo 'sya saṃdeho dehamadhyam /
rayitvaṃ dhanatvaṃ tadguṇā āpo yasya bastirmūtrasthānam /
pratiṣṭhātvaguṇā pṛthivī tasya pādau /
tasya homādhāratvaṃ saṃpādayati- ura evetyādinā /
pūrvamupakramasthādṛśyatvādisādhāraṇadharmasya vākyaśeṣasthasarvajñātvādiliṅgena brahmaniṣṭhatvamuktaṃ, tadvadatrāpyupakramasthasādhāraṇavaiśvānaraśabdasya vākyaśeṣasthahomādhāratvaliṅgena jāṭharaniṣṭhatvamiti dṛṣṭāntena pūrvapakṣayati-kin tāvadityādinā /
pūrvottarapakṣayorjāṭharabrahmaṇordhyānaṃ phalam /
yadadyate tadannaṃ, yena pacyate so 'yaṃ puruṣaśarīre 'ntarastītyarthaḥ /
pakṣāntaramāha- agnimātraṃ veti /
viśvasmai bhuvanāya vaiśvānaramagnimahnāṃ ketuṃ cihnaṃ sūryaṃ devā akṛṇvan kṛtavantaḥ /
sūryodaye dinavyavahārādityarthaḥ /
syādvaiśvānara ityanuṣaṅgaḥ /
hi yasmātkaṃ sukhaprado bhuvanānāṃ rājā vaiśvānaro 'bhimukhā śrīrasyetyabhiśrīrīśvaraḥ, tasmāttasya vaiśvānarasya sumatau vayaṃ syāma tasyāsmadviṣayā śubhamatirbhavatvityarthaḥ /
pakṣatraye 'pyaruciṃ vadankalpāntaramāha- athetyādinā /
'ātmā vaiśvānaraḥ'iti śruterityarthaḥ /
kevalatvaṃ vaiśvānaraśabdaśūnyatvam /
atra jāṭharo vaiśvānara iti mukhyaḥ pūrvapakṣaḥ, prāṇāgnihotrahomādhāratvaliṅgat /
tasya dehavyāpitvādātmatvaṃ śrutyā dyumūrdhatvādikalpanayā bṛhattvādbrahmatvamiti dhyeyam /
sidvāntayati- tata idamiti /
sādhāraṇaśrutyorūpakramasthayorviśeṣātprathamaśrutamukhyatrailokyaśarīraliṅgātsarvātmakeśvaraparatvaṃ yuktaṃ, na caramaśrutakalpitahomādhāratvaliṅgena jāṭharatvamityarthaḥ /
nanu nirviśeṣasya kuto viśeṣa ityata āha- atra hīti /
avasthāntaragataḥ trailokyātmanā sthita ityarthaḥ /
jāṭharasyāpi dhyānārthaṃ viśeṣakalpaneti cet, na, asatkalpanāpatteḥ /
īśvarasya tu upādānatvādviśeṣaḥ sanneva dhyānārthamucyatāmityāha- kāraṇatvāditi /
liṅgāntarāṇyāha- sa sarveṣvityādinā /
yathāgnau nikṣiptamiṣīkātūlaṃ dahyate evaṃ hāsya viduṣa ityarthaḥ //24//
END BsRp_1,2.7.24
START BsRp_1,2.7.25
smaryamāṇam anumānaṃ syād iti

1.2.26

nanvasadāropeṇāpi stutisaṃbhavānna mūlaśrutyapekṣetyāśaṅkyāha- yadyapi stutiriti /
tathāpītipadamarthataḥ paṭhati- stutitvamapīti /
dyumūrdhatvādirūpeṇa stutirnaramātreṇa kartumaśakyā vinā śrutimityarthaḥ /
satā rūpeṇa stuti saṃbhavānnāsadāropa iti bhāvaḥ //25//
END BsRp_1,2.7.25
START BsRp_1,2.7.26
śabdādibhyo 'ntaḥpratiṣṭhānāc ca neti cen na tathā dṛṣṭyupadeśād asambhavāt puruṣamapi cainam adhīyate

1.2.27

śabdādīnāṃ gatiṃ vaktumuktasidvāntamākṣipya samādhatte- śabdādibhya iti /
'sa eṣo 'gnirvaiśvānaraḥ'ityagnirahasye vaiśvānaravidyāyāṃ śruto 'gniśabda īśvare na saṃbhavatītyanvayaḥ /
sūtrasthādiśabdārthamāha- ādiśabdāditi /
bhaktamannaṃ, homīyaṃ homasādhanaṃ, tena prāṇāgnihotraṃ kāryamityarthaḥ /
vājasaneyināmagnirahasye saprapañcāṃ vaiśvānaravidyāmuktvā 'sa yo haitamagniṃ vaiśvānaraṃ puruṣavidhaṃ puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhitaṃ veda sa sarvatrānnamatti'ityuktaṃ dehāntaḥsthatvaṃ jāṭhare saṃbhavati, prasiddherityāha- tatheti /
atra sūtre ādipadenaivāntaḥpratiṣṭhānasya grahe saṃbhavati pṛthaguktiḥ sādhāraṇaliṅgatvadyotanārthā /
śabdādibalādidamapi jāṭharaṃ gamayatītyabhyuccayaḥ /
yadyapi dyumūrdhatvādiviśeṣa īśvarapakṣapātī homādhāratvādirjāṭharapakṣapātīti pratibhānaṃ samaṃ tathāpi pārameśvaro viśeṣo jāṭhare na saṃbhavatīti balavānityata āha- athaveti /
eṣa dyumūrdhatvādinirdeśa ityarthaḥ /
imāṃ pṛthivīṃ dyāmapi te eva dyāvāpṛthivyau rodasī tathormadhyamantarikṣaṃ ca yo bhūtāgnirbhānurūpeṇātatāna vyāptavān sa dhyātavya ityarthaḥ /
jaḍamātrasya na dhyeyatvamityata āha- athaveti /
siddhāntayati- na tathādṛṣṭyupadeśāditīti /
parameśvaradṛṣṭyopāsyajāṭharāgnipratīkavācakābhyāmagnivaiśvānaraśabdābhyāṃ dyumūrdhatvādimānīśvaro lakṣya ityuktvā kalpāntaramāha- athavā jāṭhareti /
asminpakṣe prādhānyeneśvaropāsyatā pūrvatra guṇatayeti bhedaḥ /
upādhivācibhyāṃ padābhyāmupahito lakṣya ityarthaḥ /
lakṣaṇābījamasaṃbhavaṃ vyācaṣṭe- yadi ceti /
puruṣamapītyādisūtraśeṣaṃ vyācaṣṭe- yadi ca kevala iti /
īśvarapratīkatvopādhitvaśūnyaityartho vivakṣyeta tadeti śeṣaḥ /
yat yaḥ, puruṣaḥ, sa eṣo 'gnirvaiśvānaraśabditajāṭharopādhika iti śrutyarthaḥ /
yo veda sa sarvatra bhuṅkta ityarthaḥ /
puruṣatvaṃ pūrṇatvamacetanasya jāṭharasya netyuktvā pāṭhāntare puruṣavidhatvaṃ dehākāratvaṃ tasya netyāha- ye tviti /
nanu jāṭharasyāpi dehavyāpitvāttadvidhatvaṃ syādityata āha- puruṣavidhatvaṃ ca prakaraṇāditi /
na dehavyāpitvaṃ puruṣavidhatvaṃ kintu virāḍdehākāratvaṃ, adhidaivaṃ puruṣavidhatvamadhyātmaṃ copāsakamūrdhādicubukānteṣvaṅgeṣu saṃpannatvamīśvarasya puruṣavidhatvamityarthaḥ //26//
END BsRp_1,2.7.26
START BsRp_1,2.7.27
ata eva na devatā bhūtaṃ ca

1.2.28

īśvarasyāṅgeṣu saṃpattirvakṣyate /
evaṃ jāṭharaṃ nirasya pakṣadvayaṃ nirasyati- ata eveti /
sūtraṃ vyācaṣṭe- yatpunarityādinā /
dyumūrdhatvādiḥ, sarvalokaphalabhāktvaṃ, sarvapāpmapradāhaḥ, ātmabrahmaśabdopakrama uktahetavaḥ /
tāneva smārayati- na hi bhūtāgnerityādinā /
'yo bhānunā'iti mantreṇeśvaradṛṣṭyā mahimokta iti bhāvaḥ //27//
END BsRp_1,2.7.27
START BsRp_1,2.7.28
sākṣād apy avirodhaṃ jaiminiḥ

1.2.29

pūrvamagnivaiśvānaraśabdāvīśvaralakṣakāvityuktam /
adhunā pratīkopādhiparītyāgena virāṭpuruṣākārasya bhagavato vaiśvānarasyādhyātmaṃ mūrdhādicubukānteṣu saṃpādyopāsyatvāṅgīkāre 'pi na śabdādivirodhaḥ śabdayorīśvare yogavṛttyā mukhyatvāt, antaḥsthatvādīnāṃ ca tatra saṃbhavādityāha- sākṣādapīti /
sākṣātpadasyārthamāha- vinaiveti /
jāṭharāgnisaṃbandhaṃ vineśvarasyopāsyatve 'pi śabdādyavirodhaṃ jaiminirmanyata ityarthaḥ /
idamantasthatvamudarasthatvarūpaṃ nocyate kintu nakhādiśikhāntāvayavasamudāyātmakapuruṣaśarīre mūrdhādicibukāntāṅgāni vṛkṣe śākhāvatpratiṣṭhitāni, teṣu saṃpanno vaiśvānaraḥ puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhita ityucyate /
ato yathā śākhāsthasya pakṣiṇo vṛkṣāntaḥsthatvaṃ tathā vaiśvānarasya puruṣāntaḥsthatvamityāha- na hīha puruṣavidhamityādinā /
agnyādiśabdasyeśvaravācitvājjāṭharāgnerasaṃśabditatvam /
atreśvarasya puruṣāvayaveṣu saṃpādanātpuruṣavidhatvamantaḥsthatvaṃ cetyarthaḥ /
pakṣāntaramāha- athaveti /
puruṣavidhatvaṃ pūrvavat /
antaḥ sthatvaṃ mādhyasthyaṃ sākṣitvamityarthaḥ /
evamantaḥsthatvamīśvare vyākhyāya śabdādīni vyācaṣṭe- niścite ceti /
viśvaścāyaṃ naro jīvaśca sarvātmatvāt /
viśveṣāṃ vikārāṇāṃ vā naraḥ kartā /
viśve sarve narā jīvā asyātmatvena niyamyatvena vā santīti viśvānaraḥ /
rakṣa eva rākṣasa itivatsvārthe taddhitapratyayaḥ /
'nare saṃjñāyāṃ'iti pūrvapadasya dīrghatā /
agidhātorgatyarthasya nipratyayāntasya rūpamagniriti /
aṅgayati gamayatyagraṃ karmaṇaḥ phalaṃ prāpayatīti agniragraṇīruktaḥ /
abhito 'ga iti vā agniḥ /
vaiśvānaropāsakasyātithibhojanātpūrvaṃ prāṇāgnihotraṃ vidyāṅgatvena vihitaṃ, tadarthamagnitretādikalpanaṃ pradhānāvirodhena netavyamityāha- gārhapatyeti //28//
END BsRp_1,2.7.28
START BsRp_1,2.7.29
abhivyakter ity āśmarathyaḥ

1.2.30

mātrāṃ parimāṇamatikrānto 'timātraḥ tasya vibhorityarthaḥ /
upāsakānāṃ kṛte 'nugrahāya prādeśamātro 'bhivyajyate, pradeśeṣu vā mīyate 'bhivyajyata iti prādeśamātraḥ //29//
END BsRp_1,2.7.29
START BsRp_1,2.7.30
anusmṛter bādariḥ

1.2.31

matāntaramāha- anusmṛteriti /
prādeśena manasā mitaḥ prādeśamātra ityarthaḥ /
yathākathañciditi /
manaḥsthaṃ prādeśamātratvaṃ smṛtidvārā smaryamāṇe kalpitaṃ śruterālambanamityarthaḥ /
sūtrasyārthantaramāha- prādeśeti //30//
END BsRp_1,2.7.30
START BsRp_1,2.7.31
saṃpatter iti jaiminis tathā hi darśayati

1.2.32

saṃprati śrutyuktāṃ prādeśamātraśrutergatimāha- saṃpatteriti /
brāhmaṇaṃ paṭhati- prādeśamātramiveti /
aparicchinnamapīśvaraṃ prādeśamātratvena saṃpattyā kalpitaṃ samyagviditavanto devāstameveśvaramabhi pratyaktvena saṃpannāḥ prāptavantaḥ, ha vai pūrvakāle, tato vo yuṣmabhyaṃ, tathā dyuprabhṛtīnavayavānvakṣyāmi yathā prādeśamātraṃ prādeśaparimāṇamanatikramya mūrdhādyadhyātmāṅgeṣu vaiśvānaraṃ saṃpādayiṣyāmīti prācīnaśāladīnprati rājā pratijñāya svakīyamūrdhānamupadiśan kareṇa darśayannuvāca-eṣa vai me mūrdhā bhūrādīṃllokānatītya upari tiṣṭhatītyatiṣṭāsau dyuloko vaiśvānaraḥ /
tasya mūrdheti yāvat /
adhyātmamūrdhābhedenādhidaivamūrdhā saṃpādya dhyeya ityarthaḥ /
evaṃ cakṣurādiṣūhanīyam /
svakīyacakṣuṣī darśayan 'eṣa vai sutejāḥ sūryo vaiśvānarasya cakṣurityuvāca' /
nāsikāpadena tanniṣṭhaḥ prāṇe lakṣyate tasminnādhyātmikaprāṇe 'dhidaivaprāṇasya vāyordṛṣṭimāha- nāsika iti /
atra sarvatra vaiśvānaraśabdastadaṅgaparaḥ /
mukhasthaṃ mukhyaṃ tasminnadhidaivaṃ bahulākaśadṛṣṭiḥ mukhasthalālārūpāsvapsu raiśabditatadīyabastisthodakadṛṣṭiḥ cibuke pratiṣṭhā pādarūpā pṛthivī draṣṭavyā /
nanu guṇāvaiṣamyeṇa vidyayorbhedādagnirahasye śrutyanusāreṇa chāndogyasthaprādeśamātrakṣutiḥ kathaṃ vyākhyeyetyāśaṅkyāha- yadyapītyādinā /
etāvatālpavaiṣamyeṇa bahutarapratyabhijñāsiddhaṃ vidyaikyaṃ na hīyate /
śākhābhede 'pi sarvaśākhāsu pratīyamānaṃ vaiśvānarādyupāsanamekamiti nyāyasya vakṣyamāṇatvācca /
atiṣṭhātvaguṇaśchāndogya upasaṃhartavyaḥ /
viśvarūpatvaguṇaśca vājibhirgrāhyaḥ /
tathāca dyusūryayoḥ sutejastvaṃ samamatiṣṭhātvaviśvarūpatvayorvyavasthā /
yadvā śākhābhedena guṇavyavasthāstu na vidyābheda iti bhāvaḥ //31//
END BsRp_1,2.7.31
START BsRp_1,2.7.32
āmananti cainam asmin

Original text: Brahmasūtra with Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā, a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc