બ્રહ્મસૂત્ર · અધ્યાય 1.2

દેહોત્થાપનં જીવલિઙ્ગં કિં ન સ્યાત્, તત્રાહ- શરીરધારણં ચેતિ ।
સર્વે વાગાદયઃ પ્રાણા અહમહં શ્રેષ્ઠ ઇતિ વિવદમાનાઃ પ્રજાપતિમુપજગ્મુઃ ।
સ ચ તાનુવાચ, યસ્મિન્નુત્ક્રાન્તે શરીરં પાપિષ્ઠતરં પતિષ્યતિ સ વઃ શ્રેષ્ઠ ઇતિ તથાક્રમેણ વાગાદિપૂત્ક્રાન્તેષ્વપિ મૂકાદિભાવેન શરીરં સ્વસ્થમસ્થાત્ ।
મુખ્યપ્રાણસ્ય તુ ઉચ્ચિક્રમિષાયાં સર્વેષાં વ્યાકુલત્વાપ્તૌ તાન્વાગાદીન્વરિષ્ઠઃ પ્રાણ ઉવાચ, યૂયં મોહં માપદ્યથ યતો ઽહમેવૈતત્કરોમિ ।
કિં તત્, પઞ્ચધા પ્રાણાપાનાદિભાવેનાત્માનં વિભજ્ય એતદ્વાતિ ગચ્છતીતિ વાનં તદેવ બાણમસ્થિરં શરીરમવષ્ટભ્યાશ્રિત્ય ધારયામીત્યર્થઃ ।
દ્વિવચનસહવાસોત્ક્રાન્તિશ્રુતેશ્ચ ન બ્રહ્મ ગ્રાહ્યમિત્યાહ- જીવમુખ્યેતિ ।
અભેદનિર્દેશમાહ- યો વા ઇતિ ।
ભેદમાહ- સહેતિ ।
યદિ જીવમુખ્યપ્રાણયોર્લિઙ્ગાદુપાસ્તત્વં તર્હિ બ્રહ્મણો ઽપિ લિઙ્ગાનામુક્તત્વાદુપાસનં સ્યાત્ ।
ન ચેષ્ટાપત્તિઃ. ઉપક્રમાદિન નિશ્ચિતૈકવાક્યતાભઙ્ગપ્રસઙ્ગાદિત્યાહ- નૈતદેવમિત્યાદિના ।
નચ સ્વતન્ત્રપદાર્થભેદાદ્વાક્યભેદઃ કિં ન સ્યાદિતિ વાચ્યં, જીવમુખ્યપ્રાણયોરુક્તલિઙ્ગાનાં બ્રહ્મણિનેતં શક્યતયા સ્વાતન્ત્ર્યાસિદ્ધેઃ, અફલપદાર્થસ્ય ફલવદ્વાક્યાર્થશેષત્વેન પ્રધાનવાક્યાર્થાનુસારેણ તલ્લિઙ્ગનયસ્યોચિતત્વાચ્ચ ।
નહિ પ્રધાનવાક્યાર્થબ્રહ્મલિઙ્ગમન્યથા નેતું શક્યં, ન વા તદુચિતમિત્યાહ- નચ બ્રહ્મલિઙ્ગમિતિ ।
સૂત્રશેષં વ્યાચષ્ટે- આશ્રિતત્વાચ્ચેતિ ।
અન્યત્ર ઽઅત એવ પ્રાણઃઽઇત્યાદૌ વૃત્તેરાશ્રિત્વાદિહાપિ તસ્ય બ્રહ્મલિઙ્ગસ્ય યોગાદ્બ્રહ્મપર એવ પ્રાણશબ્દ ઇત્યર્થઃ ।
પ્રાણાદિલિઙ્ગાનિ સર્વાત્મકે બ્રહ્મણ્યનાયાસેન નેતું શક્યનીત્યાહ- યત્ત્વિત્યાદિના ।
યસ્મિન્નેતૌ પ્રેર્યત્વેન સ્થિતૌ તેનેતરેણ બ્રહ્મણા સર્વે પ્રાણાદિવ્યાપારં કુર્વન્તીત્યર્થઃ ।
વિશેષં પરિચ્છેદાભિમાનમિત્યર્થઃ ।
ઽવત્કારં વિદ્યાત્ઽઇતિ ન વક્તુર્જ્ઞેયત્વમુચ્યતે, તસ્ય લોકસિદ્ધત્વાત્, કિન્તુ તસ્ય બ્રહ્મત્વં બોધ્યતે ।
તદ્બોધાભિમુખ્યાય લિઙ્ગાદય ઇત્યત્ર શ્રુત્યન્તરમાહ- યદ્વાચેતિ ।
યેન ચૈતન્યેન વાગભ્યુદ્યતે સ્વકાર્યાભિમુખ્યેન પ્રેર્યતે તદેવ વાગાદિરગમ્યં બ્રહ્મેત્યર્થઃ ।
તત્ત્વંપદવાચ્યયોઃ સ્વરૂપતો ભેદસ્થાભ્યામુપલક્ષ્યાત્મસ્વરૂપાભેદાદેકત્વં નિર્દિશ્યત ઇત્યાહ- નૈષ દોષ ઇતિ ।
સ્વમતેન સૂત્રં વ્યાખ્યાય વૃત્તિકૃન્મતેન વ્યાચષ્ટે- અથવેતિ ।
ઉપાસનાત્રિત્વપ્રસઙ્ગાદિતિ પૂર્વમુક્તમ્ ।
અત્ર ત્રિપ્રકારકસ્યૈકબ્રહ્મવિશેષેકસ્યૈકસ્યોપાસનસ્ય વિવક્ષિતત્વાદિત્યર્થઃ ।
અતો ન વાક્યોભેદ ઇતિ ભાવઃ ।
દેહચેષ્ટાત્મકજીવનહેતુત્વં પ્રાણસ્યાયુષ્ટ્વં દેહાપેક્ષયા તસ્ય આમુક્તેરવસ્થાનાદમૃતત્વં, ઉત્થાપયતીત્યુક્થત્વમિતિ પ્રાણધર્મઃ ।
જીવધર્માનાહ- અથેતિ ।
બુદ્ધિપ્રાણયોઃ સહસ્થિત્યુત્ક્રાન્ત્યુક્ત્યનન્તરમિત્યર્થઃ ।
અત્ર પ્રજ્ઞાપદેન સાભાસા જીવાખ્યા બુદ્ધિરુચ્યતે ।
તસ્યાઃ સંભન્ધીનિ દૃશ્યાનિ સર્વાણિ ભૂતાનિ યથૈકં ભવન્ત્યધિષ્ઠાનચિદાત્મના તથા વ્યાખ્યાસ્યામ ઇત્યુપક્રમ્યોક્તમ્-ઽવાગેવઽઇત્યાદિ ।
ચક્ષુરેવાસ્યા એકમઙ્ગમદૂદુહદિત્યાદિપર્યાયાણાં સંક્ષિપ્તાર્થં ઉચ્યતે ।
ઉત્પન્નાયા અસત્કલ્પનાયાઃ સાભાસબુદ્ધેર્નામપ્રપઞ્ચવિષયિત્વમર્ધં શરીરમ્, અર્થાત્મકરૂપપ્રપઞ્ચવિષયિત્વમર્ધં શરીરમિતિ મિલિત્વા વિષયિત્વાખ્યં પૂર્ણં શરીરમિન્દ્રિયસાધ્યમ્ ।
તત્ર કર્મેન્દ્રિયેષુ વાગેવાસ્યાઃ પ્રજ્ઞાયા એકમઙ્ગં દેહાર્ધમદૂદુહત્ પૂરયામાસ ।
વાગિન્દ્રિયદ્વારા નામપ્રપઞ્ચવિષયિત્વં બુદ્ધિર્લભત ઇત્યર્થઃ ।
ચતુર્થી ષષ્ઠ્યર્થા ।
તસ્યાઃ પુનર્નામ કિલ ચક્ષુરાદિના પ્રતિવિહિતા જ્ઞાપિતાભૂતમાત્રા રૂપાદ્યર્થરૂપા પરસ્તાદપરાર્ધે કારણં ભવતિ ।
જ્ઞાનકારણદ્વરાર્થપ્રપઞ્ચવિષયિત્વં બુદ્ધિઃ પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ ।
એવં બુદ્ધેઃ સર્વાર્થદ્રષ્ટૃત્વમુપપાદ્ય તન્નિષ્ઠચિત્પ્રતિબિમ્બદ્વારા સાક્ષિણિ દ્રષ્ટૃત્વાધ્યાસમાહ- પ્રજ્ઞયેતિ ।
બુદ્ધિદ્વારા ચિદાત્મા વાચમિન્દ્રિયંસમારુહ્ય તસ્યાઃ પ્રેરકો ભૂત્વા વાચા કરણેન સર્વાણિ નામાનિ વક્તવ્યત્વેનાપ્નોતિ, ચક્ષુષા સર્વાણિ રૂપાણિ પશ્યતીત્યેવં દ્રષ્ટા ભવતીત્યર્થઃ ।
તથાચ સર્વદ્રષ્ટૃત્વં ચિદાત્મનિ દ્રષ્ટૃત્વાધ્યાસનિમિત્તત્વં ચ બુદ્ધેર્ધર્મ ઇત્યુક્તં ભવતિ સર્વાધારત્વાન્દત્વાદિઃ બ્રહ્મધર્મ ઇત્યાહ- તા વા ઇતિ ।
દશત્વં વ્યાખ્યાતમ્ ।
પ્રજ્ઞા ઇન્દ્રિયજાત્યા અધિકૃત્ય ગ્રાહ્યા ભૂતમાત્રા વર્તન્તે, પ્રજ્ઞામાત્રા ઇન્દ્રિયાણિ ગ્રાહ્યં ભૂતજાતમધિકૃત્ય વર્તન્ત ઇતિ ગ્રાહ્ય ગ્રાહકયોર્મિથઃ સાપેક્ષત્વમુક્તં સાધયતિ- યદિતિ ।
તદેવ સ્ફુટયતિ- ન હીતિ ।
ગ્રાહ્યેણ ગ્રાહ્યસ્વરૂપં ન સિધ્યતિ કિન્તુ ગ્રાહકેણ ।
એવં ગ્રાહકમપિ ગ્રાહ્યમનપેક્ષ્યા ન સિધ્યતિ ।
તસ્માત્સાપેક્ષત્વાદેતદ્ગ્રાહ્યગ્રાહકદ્વયં વસ્તુતો ન ભિન્નં કિન્તુ ચિદાત્મન્યરોપિતમિત્યાહ-
નો ઇતિ ।
તદ્યથેત્યાદિ કૃતવ્યાખ્યાનમ્ ।
સૂત્રાર્થમુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ।
અન્યધર્મેણાન્યસ્યોપાસનં કથમિત્યાશઙ્ક્યાશ્રિતત્વાદિત્યાહ- અન્યત્રાપીતિ ।
ઉપાધિર્જીવઃ ।
તત્ અન્યધર્મેણોપાસનમ્ ।
ઇયમસંગતા વ્યાખ્યા ।
તથાહિ-ન તાવદારુણ્યાદ્યનેકગુણવિશિષ્ટપ્રાપ્તક્રયણવદુપાસાત્રયવિશિષ્ટસ્ય બ્રહ્મણો વિધિઃ સંભવતિ, સિદ્ધસ્ય વિધ્યનર્હત્વાત્ ।
નાપિ બ્રહ્માનુવાદેનોપાસાત્રયવિધિઃ, વાક્યભેદાત્ ।
નચ નાનાધર્મવિશિષ્ટમેકમુપાસનં વિધીયત ઇતિ વાચ્યં, તાદૃશવિધિવાક્યસ્યાત્રાશ્રવણાત્ ।
નચ ઽતં મામાયુરમૃતમિત્યુપાઃસ્વઽઇત્યત્ર મામિતિ જીવેન, આયુરિતિ પ્રાણેન, અમૃતમિતિ બ્રહ્મણા સ્વસ્વધર્મવતા વિશિષ્ટોપાસનાવિધિરિતિ વાચ્યં, સર્વેષાં ધર્માણામશ્રવણાત્, બ્રહ્માશ્રુતેશ્ચ ।
ઽપ્રાણો વા અમૃતમ્ઽઇતિ પ્રાણસ્યૈવામૃતત્વશ્રુતેઃ ।
અત ઉપાસનાવિધિલુબ્ધેન ઽવક્તારં વિદ્યાત્ઽ ઽએતદેવોક્થમુપાસીતઽ ઽસ મ આત્મેતિ વિદ્યાત્ઽઇતિ જીવપ્રાણબ્રહ્મોપાસનવિધયઃ, અન્યે ગુણવિધય ઇતિ સ્વીકૃત્યૈકવાક્યત્વં ત્યાજ્યં, તચ્ચાયુક્તં, ઉપક્રમાદિનૈકવાક્યતાનિર્ણયાદિતિ ।
તસ્માજ્જ્ઞેયપ્રત્યગ્બ્રહ્મપરમિદં વાક્યમિત્યુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ॥ 31॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,1.11.31
ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યશ્રીગોવિન્દાનન્દભગવત્પાદકૃતૌ શ્રીમચ્છારીરકમીમાંસાવ્યાખાયાયાં ભાષ્યરત્નપ્રભાયાં પ્રથમાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ પાદઃ ॥1॥
॥ ઇતિ પ્રથમસ્યાધ્યાયસ્ય સ્પષ્ટબ્રહ્મલિઙ્ગશ્રુતિસમન્વયાખ્યઃ પ્રથમઃ પાદઃ ॥
પ્રથમાધ્યાયે દ્વિતીયઃ પાદઃ ।
શ્રીરામં સિદ્ધમત્તારં ગુહાશાયિનમાન્તરમ્ ।
અન્તર્યામિણમજ્ઞેયં વૈશ્વાનરમહં ભજે ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,2.1.1
સર્વત્ર પ્રસિદ્ધોપદેશાત્

પૂર્વપાદેનોત્તરપાદયોઃ સંગતિં વક્તું વૃત્તમનુવદતિ- પ્રથમ ઇતિ ।
જગત્કારણત્વોક્તયા વ્યાપિત્વાદિકમર્થાત્સિદ્વમ્ ।
તદુપજીવ્યોત્તરં પાદદ્વયં પ્રવર્તત ઇતિ હેતુહેતુમદ્વાવઃ સંગતિઃ ।
કથં પાદભેદ ઇત્યાશઙ્ક્ય પાદાનાં પ્રમેયભેદમાહ- અર્થાન્તરેતિ ।
આકાશાદિશબ્દાનાં સ્પષ્ટબ્રહ્મલિઙ્ગૈર્બ્રહ્મણિ સમન્વયો દર્શિતઃ ।
અસ્પષ્ટબ્રહ્મલિઙ્ગવાક્યસમન્વયઃ પાદદ્વયે વક્ષ્યતે ।
પ્રાયેણોપાસ્યજ્ઞેયબ્રહ્મભેદાત્પાદયોરવાન્તરભેદ ઇતિ ભાવઃ ।
છાન્દોગ્યવાક્યમુદાહરતિ- ઇદમિતિ ।
તસ્માજ્જાયત ઇતિ તજ્જં, તસ્મિંલ્લીયત ઇતિ તલ્લં, તસ્મિન્નનિતિ ચેષ્ટત ઇતિ તદનં, તજ્જં ચ તલ્લં ચ તદનં ચેતિ તજ્જલાન્ ।
કર્મધારયે ઽસ્મિન્ શાકપાર્થિવન્યાયેન મધ્યમપદસ્ય તચ્છબ્દસ્ય લોપઃ ।
તજ્જલાનમિતિ વાચ્યે છાન્દસો ઽવયવલોપઃ ।
ઇતિશબ્દો હેતૌ ।
સર્વમિદં જગદ્બ્રહ્મૈવ, તદ્વિવર્તત્વાદિત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મણિ મિત્રામિત્રભેદાભાવાચ્છાન્તો રાગાદિરહિતો ભવેદિતિ ગુણવિધિઃ ।
સક્રતુમુપાસનં કુર્વીતેતિ વિહિતોપાસનસ્ય ઽઉપાસીતઽઇત્યનુવાદાત્ફલમાહ- અથેતિ ।
ક્રતુમયઃ સંકલ્પવિકાર ઇત્યર્થઃ ।
પુરુષસ્ય ધ્યાનવિકારત્વં સ્ફુટયતિ- યથેતિ ।
ઇહ યધ્યાયતિ, મૃત્વા ધ્યાનમહિમ્ના તધ્યેયરૂપેણ જાયત ઇત્યર્થઃ ।
ક્રતુમયઃ સંકલ્પપ્રધાન ઇતિ વાર્થઃ ।
ક્રતોર્વિષયમાહમન ઇતિ ।
બ્રહ્મોત્યુપક્રમાન્મનોમયં પ્રાણશરીરં ભારૂપં સત્યસંકલ્પમન્તર્હ્રદયે ધ્યેયમિત્યર્થઃ ।
પૂર્વત્ર બ્રહ્મલિઙ્ગૈરબ્રહ્મલિઙ્ગબાધ ઉક્તઃ, ન તથેહોપક્રમે બ્રહ્મણો લિઙ્ગમસ્તિ, કિન્તુ પ્રકરણમ્ ।
તચ્ચ શાન્તિગુણવિધાનાર્થમન્યથાસિદ્વમ્ ।
અતો જીવલિઙ્ગં બલીય ઇતિ પ્રત્યુદાહરણેન પૂર્વપક્ષયતિ- શારીર ઇત્યાદિના ।
શ્રુતિમાશઙ્ક્યાન્યથાસિદ્યા પરિહરતિ- નૈષ દોષ ઇતિ ।
શમવિધિપરત્વે હેતુમાહ- યત્કારણમિતિ ।
યત એવમાહ તસ્માચ્છમવિધિપરમિત્યન્વયઃ ।
[અત્રેદંશબ્દઃ પ્રકૃતબ્રહ્મપરામર્શાર્થો નતુ જગત્પરામર્શાર્થઃ, જગદ્વિશેષણે પ્રયોજનાભાવાત્ ।
અત્ર પ્રયોજનાભાવે ઽપિ યત્ર પ્રયોજનં તત્ર ભવત્યેવ જગદ્વિશેષણં, યથા ઽઆત્મૈવેદં સર્વમ્ઽ ।
અત્ર બાધાયાં સમાનાધિકરણદાર્ઢ્યાર્થં વિશેષણમાવશ્યકં, તદ્વાક્યસ્ય જ્ઞેયબ્રહ્મવિષયત્વાત્ ।
અત્ર તૂપાસનાયાં બાધાનાવશ્યકત્વદ્વિષયાભેદેન બ્રહ્મણ ઉપાસ્યત્વાત્ ।
ટ નચ શમેતિ ।
શમધ્યાનયોર્વિધૌ વાક્યભેદાપત્તેરિત્યર્થઃ ।
જન્મપરમ્પરયા જીવસ્યાપિ સર્વકર્મત્વાદિસંભવમાહ- સર્વકર્મેતિ ।
સર્વાણિ કર્માણિ યસ્ય ।
સર્વે કામા ભોગ્ય યસ્ય ।
સર્વગન્ધઃ સર્વરસ ઇત્યાદિરાદિશબ્દાર્થઃ ।
આરાગ્રમાત્રસ્યેતિ ।
તોત્રપ્રોતાયઃ-શલાકાગ્રપરિમાણસ્યેત્યર્થઃ ।
સર્વત્ર પ્રસિદ્વબ્રહ્મણ એવાત્રોપાસ્યત્વોપદેશાન્ન જીવ ઉપાસ્ય ઇતિ સૂત્રાર્થમાહ- સર્વત્રેતિ ।
યત્ર ફલં નોચ્યતે તત્ર પૂર્વોત્તરપક્ષસિદ્વિઃ ફલમિતિ મન્તવ્યમ્ ।
તદ્યપિ નિરાકાઙ્ક્ષં બ્રહ્મ તથાપિ મનઃપ્રચુરમુપધિરસ્ય, પ્રાણઃ શરીરમસ્યેતિ સમાસાન્તર્ગતસર્વનામ્નઃ સંનિહિતવિશેષ્યાકાઙ્ક્ષત્વાદ્બ્રહ્મ સંબધ્યતે ।
ઽસ્યોનં તે સદનં કરોમિઽઇતિ સંસ્કારાર્થસદનસ્ય નિરાકાઙ્ક્ષસ્યાપિ ઽતસ્મિન્સીદઽઇતિ સાકાઙ્ક્ષતચ્છબ્દેન પરામર્શદર્શનાદિત્યાહ- અત્રોચ્યત ઇતિ ।
સ્યોનં પાત્રં તે પુરોડાશસ્યેતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
જીવો ઽપિ લિઙ્ગાત્સંનિહિત ઇત્યત આહ- જીવસ્ત્વિતિ ।
ઇદં હિ લિઙ્ગદ્વયં લોકસિદ્વં જીવં ન સંનિધાપયતિ,
દુઃખિન ઉપાસ્ત્યયોગ્યત્વાત્ફલાભાવાચ્ચ ।
અતો વિશ્વજિન્ન્યાયેન સર્વાભિલષિતમાનન્દરૂપં બ્રહ્મૈવોપાસનાક્રિયાનુબન્ધીતિ ભાવઃ ।
કિઞ્ચ બ્રહ્મપદશ્રુત્યા લિઙ્ગબાધ ઇત્યાહ- નચેતિ ।
અન્યતરાકાઙ્ક્ષાનુગૃહીતં ફલવત્પ્રકરણં વિફલિઙ્ગાદ્વલીય ઇતિ સમુદાયાર્થઃ ॥1॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,2.1.1
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,2.1.2
વિવક્ષિતગુણોપપત્તેશ્ ચ

વસ્તુનો વિવક્ષાયાઃ ફલમુપાદાનં સ્વીકારઃ, સ ચ પ્રકૃતેષુ ગુણેષ્વસ્તીતિ વિવક્ષોપચાર ઇત્યાહ- તથાપ્યુપાદાનેનેતિ ।
નન્વિદં ગ્રાહ્યમિદં ત્યાજ્યમિતિ ધીર્વિવક્ષાદીના વેદે કુતઃ સ્યાદિત્યત આહ- ઉપાદાનાનુપાદાને ત્વિતિ ।
તાત્પર્યં નામ ફલવદર્થપ્રતિત્યનુકૂલત્વં શબ્દધર્મઃ ।
ઉપક્રમાદિના તસ્ય જ્ઞાનાત્તયોરવગમ ઇત્યર્થઃ ।
તદિહેતિ ।
તત્ તસ્માત્ ।
તાત્પર્યવત્ત્વાદિત્યર્થઃ ।
સર્વાત્મત્વે પ્રમાણમાહ- તથાચેતિ ।
જીર્ણઃ સ્થવિરો યો દણ્ડેન વઞ્ચતિ ગચ્છતિ સો ઽપિ ત્વમેવ ।
યો જાતો બાલઃ સ ત્વમેવ ।
સર્વતઃ સર્વાસુ દિક્ષુ શ્રુતયઃ શ્રોત્રાણ્યસ્યેતિ સર્વતઃ શ્રુતિમત્ ।
સર્વજન્તૂનાં પ્રસિદ્વાઃ પાણ્યાદયસ્તસ્યેતિ સર્વાત્મત્વોક્તિઃ ॥2॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,2.1.2
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,2.1.3
અનુપપત્તેસ્ તુ ન શારીરઃ

નનુ જીવધર્મશ્ચેબ્રહ્મણિ યોજ્યન્તે તર્હિ બ્રહ્મધર્મા એવ જીવે કિમિતિ ન યોજ્યન્તે, તત્રાહ- અનુપપત્તેરિતિ ।
સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- પૂર્વેણેતિ ।
સર્વાત્મત્વાદિરૂક્તન્યાયઃ ।
કલ્પિતસ્ય ધર્મા અધિષ્ઠાને સંબધ્યન્તે, નાધિષ્ઠાનધર્માઃ કલ્પિત ઇતિ ભાવઃ ।
ઝ્રધિષ્ઠાનજ્ઞાનકાલે કલ્પિતધર્માભાવાત્ ।
ટવાગેવ વાકઃ સો ઽસ્યાસ્તીતિ વાકી, ન વાકી અવાકી ।
અનિન્દ્રિય ઇત્યર્થઃ ।
કુત્રાપ્યાદરઃ કામો ઽસ્ય નાસ્તીત્યનાદરઃ ।
નિત્યતૃપ્ત ઇત્યર્થઃ ।
જ્યાયસ્ત્વાદ્યનુપપત્તૌ શારીર ઇતિ પરિચ્છેદો હેતુઃ સૂત્રોક્તઃ ।
સ તુ જીવસ્યૈવ નોશ્વરસ્યેત્યાહ- સત્યમિત્યાદિના ॥ 3 ॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,2.1.3
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,2.1.4
કર્મકર્તૃવ્યપદેશાચ્ ચ

પ્રાપકત્વેન વ્યપદિશતીતિ સંબન્ધઃ ।
કર્મકર્તૃવ્યપદેશપદસ્યાર્થાન્તરમાહ- તથોપાસ્યેતિ ॥ 4 ॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,2.1.4
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,2.1.5
શબ્દવિશેષાત્

એકાર્થત્વં પ્રકરણસ્ય સમાનત્વમ્ ।
અન્તરાત્મન્નિતિ વિભક્તિલોપશ્છાન્દસઃ ।
શબ્દયોર્વિશેષો વિભક્તિભેદઃ ।
તસ્માત્તદર્થયોર્ભેદ ઇતિ સૂત્રાર્થઃ ॥5॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,2.1.5
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,2.1.6
સ્મૃતેશ્ ચ

સ્મૃતૌ હૃદિસ્થસ્ય જીવાદ્ભેદોક્તેરન્નાપિ હૃદિસ્થો મનોમય ઈશ્વર ઇત્યાહ- સ્મૃતેશ્ચેતિ ।
ભૂતાનિ જીવાન્ ।
યન્ત્રં શરીરમ્ ।
અત્ર સૂત્રકૃતા સત્યભેદ ઉક્ત ઇતિ ભ્રાન્તિનિરાસાયેક્ષત્યધિકરણે નિરસ્તમપિ ચોદ્યમુદ્ભાવ્ય નિરસ્યતિ- અત્રાહેત્યાદિના ।
ત્વદુક્તરીત્યા વસ્તુત એકત્વમેવ, ભેદસ્તુ કલ્પિતઃ સૂત્રેષ્વનૂદ્યત ઇત્યાહ- સત્યમિતિ ॥6॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,2.1.6
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,2.1.7
અર્ભકૌસ્ત્વાત્ તદ્વ્યપદેશાચ્ ચ નેતિ ચેન્ ન નિચાય્યત્વાદ્ એવં વ્યોમવચ્ ચ

અર્ભકમોકો યસ્ય સોર્ઽભકૌકાઃ તસ્ય ભાવસ્તત્ત્વં તસ્માદાર્થિકમલ્પત્વમ્ ।
અણીયાનિત્યલ્પત્વવાચકશબ્દેનાપિ શ્રુતમિત્યાહ- સ્વશબ્દેનેતિ ।
નાયં દોષ ઇત્યુક્તં વિવૃણોતિ- ન તાવદિતિ ।
કથમપિ ।
બ્રહ્મભાવપેક્ષયાપીત્યર્થઃ ।
પરિચેછેદત્યાગં વિના બ્રહ્મત્વાસંભવાત્ તત્ત્યાગે ચ બ્રહ્મણ એવોપાસ્યત્વમાયાતીતિ ભાવઃ ।
વિભોઃ પરિચ્છેદોક્તૌ દૃષ્ટાન્તમાહ- યથા સમસ્યેતિ ।
સર્વેશ્વરસ્યાયોધ્યાયાં સ્થિત્યપેક્ષયા પરિચ્છેદોક્તિવદલ્પહૃદિ ધ્યેયત્વેન તથોક્તિરિત્યર્થઃ ।
નનુ કિમિતિ હૃદયભેવ પ્રાયેણોચ્યતે, તત્રાહ- તત્રેતિ ।
હૃદયે પરમાત્મનો બુદ્વિવૃત્તિર્ગ્રહિકા ભવતિ ।
અત ઈશ્વરાભિવ્યક્તિસ્થાનત્વાત્તદુક્તિરિત્યર્થઃ ।
વ્યોમદૃષ્ટાન્તાસિના શઙ્કાલતાપિ કાચિચ્છિન્નેત્યાહ- તત્ર યદાશઙ્ક્યત ઇત્યાદિના ।
ભિન્નાયતનત્વે ઽપિ વ્યોમ્નઃ સત્યભેદાદ્યભાવાદિતિ ભાવઃ ॥7॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,2.1.7
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,2.1.8
સંભોગપ્રાપ્તિર્ ઇતિ ચેન્ ન વૈશેષ્યાત્

બ્રહ્મણો હાર્દત્વે ઽનિષ્ટસંભોગાપત્તેર્જીવ એવ હાર્દ ઉપાસ્ય ઇતિ શઙ્કાં વ્યાચષ્ટે- વ્યોમવદિતિ ।
બ્રહ્મ ભોક્તૃ સ્યાત, હાર્દત્વે સતિ ચેતનત્વાત્, જીવાભિન્નત્વાચ્ચ જીવવદિત્યુક્તં નિરસ્યતિ- ન ।
વૈશેષ્યાદિતિ ।
ધર્માધર્મવત્ત્વમુપાધિરિત્યર્થઃ ।
અયમેવ વિશેષો વૈશેષ્યં ।
સ્વાર્થે ષ્યઞ્પ્રત્યયઃ ।
વિશેષસ્યાતિશયાર્થો વા ।
ધર્માદેઃ સ્વાશ્રયે ફલહેતુત્વમતિશયઃ, તસ્માદિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
કિઞ્ચ વિભવો બહવ આત્માન ઇતિ વાદિનામેકસ્મિન્દેહે સર્વાત્મનાં ભોક્તૃત્વપ્રસઙ્ગઃ, સ્વકર્માર્જિત એવ દેહે ભોગ ઇતિ પરિહારશ્ચ તુલ્ય ઇતિ ન વયં પર્યનુયોજ્યા ઇત્યાહ- સર્વગતેતિ ।
વસ્તુતસ્તેષામેવ ભોગસાંકર્યમિત્યગ્રે વક્ષ્યતે ।
બ્રહ્મણો જીવાભિન્નત્વં શ્રુત્યા નિશ્ચિત્ય તેન ભોક્તૃત્વાનુમાને ઉપજીવ્યશ્રુતિબાધમાહ- યથાશાસ્ત્રમિતિ ।
અર્થં મુખમાત્રં જરત્યા વૃદ્ધાયાઃ કામયતે નાઙ્ગાનીતિ સો ઽયમર્ધજરતીયન્યાયઃ ।
સ ચાત્ર ન યુક્તઃ ।
ન હ્યભેદમઙ્ગીકૃત્યાભોક્તૃત્વં ત્યક્તું યુક્તં, શ્રુત્યૈવાભેદ સિદ્ધ્યર્થં ભોક્તૃત્વવારણાદિત્યાહ- શાસ્ત્રં ચેતિ ।
નન્વેકત્વં મયા શ્રુત્યા ન ગૃહીતં, યોનોપજીવ્યબાધઃ સ્યાત્ ।
કિન્તુ ત્વદુક્ત્યા ગૃહીતમિત્યાશઙ્ક્ય બિમ્બપ્રતિબિમ્બયોઃ કલ્પિતભેદેન ભોક્તૃત્વાભોક્તૃત્વવ્યવસ્થોપપત્તેરપ્રયોજકો હેતુરિત્યાહ- અથાગૃહીતમિત્યાદિના ।
કલ્પિતાસઙ્ગિત્વમધિષ્ઠાનસ્ય વૈશેષ્યમિત્યસ્મિન્નર્થે ઽપિ સૂત્રં પાતયતિ- તદાહેતિ ।
બ્રહ્મણો હાર્દત્વે બાધકાભાવચ્છાણ્ડિલ્યવિદ્યાવાક્યં બ્રહ્મણ્યુપાસ્યે સમન્વિતમિતિ સિદ્વમ્ ॥8॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,2.1.8
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,2.2.9-10
અત્તા ચરાચરગ્રહણાત્

પ્રકરણાચ્ ચ

અત્તાચરાચરગ્રહણાત્ ।
ઽયસ્ય બ્રહ્મક્ષત્રાદિજગદોદનઃ, મૃત્યુઃ સર્વપ્રાણિમારકો ઽપિ યસ્યોપસેચનમોદનસંસ્કારકઘૃતપ્રાયઃ, સો ઽત્તા યત્ર શુદ્ધે ચિન્માત્રે ઽભેદકલ્પનયા વર્તતે તચ્છુદ્વં બ્રહ્મ ઇત્થા ઇત્થં ઈશ્વરસ્યાપ્યધિષ્ઠાનભૂતં કો વેદ ।
ચિત્તશુદ્ધાદ્યુપાયં વિના કો ઽપિ ન જાનાતીત્યર્થઃ ।
સંશયબીજમાહ- વિશેષેતિ ।
ઽસ ત્વમગ્નિ પ્રબ્રૂહિઽઇત્યગ્નેઃ, ઽયેયં પ્રેતે વિચિકિત્સાઽઇતિ જીવસ્ય, ઽઅન્યત્ર ધર્માત્ઽઇતિ બ્રહ્મણઃ પ્રશ્નઃ ।
ઽલોકાદિમગ્નિં તમુવાચઽઇત્યગ્નેઃ ।
ઽહન્ત ત ઇદં પ્રવક્ષ્યામિઽઇતીતરયોઃ પ્રતિવચનમુપલભ્યત ઇત્યર્થઃ ।
પૂર્વત્ર બ્રહ્મણો ભોક્તૃત્વં નાસ્તીત્યુક્તં, તદુપજીવ્ય પૂર્વપક્ષયતિ- કિં તાવદિતિ ।
અગ્નિપ્રકરણમતીતમિત્યરુચેરાહ- જીવો વેતિ ।
પૂર્વપક્ષે જીવોપાસ્તિ:,સિદ્વાન્તે નિર્વિશેષબ્રહ્મજ્ઞાનમિતિ ફલભેદઃ ।
ઓદનશબ્દો ભોગ્યવાચીતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
સિદ્વાન્તસ્તુ બ્રહ્મક્ષત્રશબેદૈરૂપસ્થાપિતકાર્યમાત્રે ગૌણ ઓદનશબ્દઃ ।
ગુણશ્ચાત્ર મૃત્યૂપસેચનપદેન સંનિધાપિતં પ્રસિદ્વૌદનગતં વિનાશ્યત્વં ગૃહ્યતે, ગૌણશબ્દસ્ય સંનિહિતગુણગ્રાહિત્વાત્ ।
તથાચ સર્વસ્ય વિનાશ્યત્વેન ભાનાલ્લિઙ્ગાદીશ્વરો ઽત્તેત્યાહ નૈષ દોષ ઇતિ ।
તસ્ય સંનિહિતત્વાદિતિ ।
ઽપિપ્પલં સ્વાદ્વત્તિઽઇતિ ભોગસ્ય પૂર્વોક્તત્વાદિત્યર્થઃ ॥9 ॥ ॥10॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,2.2.9-10
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,2.3.11
ગુહાં પ્રવિષ્ટાવ્ આત્માનૌ હિ તદ્દર્શનાત્

અત્તૃવાક્યાનન્તરવાક્યસ્યાપિ જ્ઞેયાત્મનિ સમન્વયમાહ- ગુહામિતિ ।
ઋતમવશ્યંભાવિ કર્મફલં પિબન્તૌ ભુઞ્જાનૌ, સુકૃતસ્ય કર્મણો લોકે કાર્યે દેહે પરસ્ય બ્રહ્મણોર્ઽધં સ્થાનમર્હતીતિ પરાર્ધં હૃદયં પરમં શ્રેષ્ઠં તસ્મિન્યા ગુહા નભોરૂપા વુદ્વિરૂપા વા તાં પ્રવિશ્ય સ્થિતૌ છાયાતપવત્ મિથો વિરુદ્વૌ તૌ બ્રહ્મવિદઃ કર્મિણશ્ચ વદન્તિ ।
ત્રિર્નાચિકેતો ઽગ્નિશ્ચિતો યૈસ્તે ત્રિણાચિકેતાઃ તે ઽપિ વદન્તીત્યર્થઃ ।
નાચિકેતવાક્યાનામધ્યયનં, તદર્થજ્ઞાનં, તદનુષ્ઠાનં ચેતિ ત્રિત્વં બોધ્યમ્ ।
બુદ્ધ્યવચ્છિન્નજીવસ્ય પરમાત્મનશ્ચ પ્રકૃતત્વાત્સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
પૂર્વોત્તરપક્ષયોઃ ફલં સ્વયમેવાહ- યદીત્યાદિના ।
તદપિ જીવસ્ય બુદ્વિવૈલક્ષણ્યમપીત્યર્થઃ ।
મનુષ્યે પ્રેતે મૃતે સતિ યેયં વિચિકિત્સા સંશયઃ પરલોકે ભોક્તાસ્તીત્યેકે, નાસ્તીત્યન્યે ।
અતસ્ત્વયોપદિષ્ટો ઽહમેતદાત્મતત્ત્વં જાનીયામિત્યર્થઃ ।
તદપિ પરમાત્મસ્વરૂપમપીત્યર્થઃ ।
ઉભયોર્ભોક્તૃત્વાયોગેન સંશયમાક્ષિપતિ- અત્રાહેતિ ।
છત્રિપદેન ગન્તાર ઇવ પિબત્પદેનાજહલ્લક્ષણયા પ્રવિષ્ટાવુચ્યેતે ઇત્યાહ- અત્રોચ્યત ઇતિ ।
પાનકર્તૃવાચિપદેન પાનાનુકૂલૌ વા લક્ષ્યાવિત્યાહ- યદ્વેતિ ।
નિયતપૂર્વભાવિકૃતિમત્ત્વરૂપમનુકૂલત્વં કર્તૃકારયિત્રોઃ સાધારણમ્ ।
યઃ કારયતિ સ કરોત્યેવેતિ ન્યાયાદિતિ ભાવઃ ।
અત્ર પ્રકૃતિર્મુખ્યાર્થા શતૃપ્રત્યયે લક્ષણા ।
મિશ્રાસ્તુ કૃતિઃ, પ્રત્યયાર્થો મુખ્યઃ ।
પ્રકૃત્યા ત્વજહલ્લક્ષણયા પાયનં લક્ષ્યમિત્યાહુઃ ।
પૂર્વપક્ષે ઽપિબન્તૌઽઇતિ કર્તૃવાચિશતૃપ્રત્યયેન બુદ્ધિજીવસાધારણં કારકત્વં લક્ષ્યમિત્યાહ- બુદ્વીતિ ।
એધાંસિ કાષ્ઠાનિ પચન્તીત્યાખ્યાતેન કારકત્વં લક્ષ્યં, પ્રકૃતિસ્તુ મુખ્યૈવેતિ ભાવઃ ।
મુખ્યપાતારૌ પ્રસિદ્વપક્ષિણૌ ગ્રાહ્યાવિત્યત આહ- ન ચેતિ ।
બ્રહ્મક્ષત્રપદસ્ય સંનિહિતમૃત્યુપદાદનિત્યવસ્તુપરત્વવદિહાપિ પિબત્પદસ્ય સંનિહિતગુહાપદાહુદ્વિજીવપરતેતિ દૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષયતિ- કિં તાવદિતિ ।
ગોચરઃ ફલમ્ ।
એકસ્મિઞ્જાતિમતિ કૢપ્તે સજાતીયમેવ દ્વિતીયં ગ્રાહ્યં, વ્યક્તિમાત્રગ્રહે લાઘવાત્ ।
ન વિજાતીયં, જાતિવ્યક્ત્યુભયકલ્પનાગૌરવાત્ ।
ન ચાસ્તુ કારકત્વેન સજાતીયા બુદ્વિરેવ જીવસ્ય દ્વિતીયેતિ વાચ્યં, ચેતનત્વસ્ય જીવસ્વભાવસ્ય કારકત્વાદન્તરઙ્ગત્વાત્ ।
તથાચ લોકે દ્વિતીયસ્યાન્તરઙ્ગજાતિમત્ત્વદર્શનાજ્જીવસ્ય દ્વિતીયશ્ચેતન એવેતિ સૂત્રાર્થમાહ- સંખ્યાશ્રવણે ચેતિ ।
ગુહાયાં બુદ્વૌ સ્થિતં, ગહ્વરે ઽનેકાનર્થસંકુલે દેહે સ્થિતં પુરાણમનાદિપુરુષં વિદિત્વા હર્ષશોકૌ જહાતિ ।
પરમે શ્રેષ્ઠે, વ્યોમન્ હાર્દાકાશે યા ગુહા બુદ્ધિઃ તસ્યાં નિહિતં બ્રહ્મ યો વેદ સો ઽશ્નુતે સર્વાન્કામાનિત્યન્વયઃ ।
અન્વિચ્છ વિચારયેત્યર્થઃ ॥11॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,2.3.11
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,2.3.12
વિશેષણાચ્ ચ

વિશેષણં ગન્તૃગન્તવ્યત્વાદિકં લિઙ્ગમાહ- વિશેષણાચ્ચેતિ ।
સ જીવો ઽધ્વનઃ સંસારમાર્ગસ્ય પરમં પારં, કિં તત્, વિષ્ણોર્વ્યાપનશીલસ્ય પરમાત્મનઃ પદં સ્વરૂપમાપ્નોતીત્યર્થઃ ।
દુર્દર્શં દુર્જ્ઞાનં, તત્ર હેતુર્ગૂઢં માયાવૃતં માયાનુપ્રવિષ્ટં પશ્ચાદ્ગુહાહિતં ગુહાદ્વારા ગહ્વરેષ્ઠં, એવં બહિરાગતમાત્માનં,
અધ્યાત્મયોગઃ સ્થૂલસૂક્ષ્મકારણદેહલયક્રમેણ પ્રત્યગાત્મનિ ચિત્તસમાધાનં તેનાધિગમો મહાવાક્યજા વૃત્તિસ્તયા વિદિત્વેત્યર્થઃ ।
ઋતપાનમત્રે જીવાનુવાદેન વાક્યાર્થજ્ઞાનાય તત્પદાર્થો બ્રહ્મ પ્રતિપાદ્યત ઇત્યુપસંહરતિ- તસ્માદિહેતિ ।
ઉક્તન્યાયમતિદિશતિ- એષ ઇતિ ।
દ્વા દ્વૌ ।
છાન્દસો દ્વિવચનસ્યાકારઃ ।
સુપર્ણાવિવ સહૈવ યુજ્યેતે નિયમ્યનિયામકભાવેનેતિ સયુજૌ ।
સખાયૌ ચેતનત્વેન તુલ્યસ્વભાવૌ ।
સમાનમેકં વૃક્ષં છેદનયોગ્યં શરીરમાશ્રિત્ય સ્થિતાવિત્યર્થઃ ।
ગુહાં પ્રવિષ્ટાવિતિ યાવત્ ।
એતાવાત્મનૌ, તલ્લિઙ્ગદર્શનાદિત્યાહ- તયોરન્ય ઇતિ ।
વિશેષણાચ્ચેત્યાહ- અનન્તરે ચેતિ ।
અનીશયા સ્વસ્યેશ્વરત્વાપ્રતીત્યા દેહે નિમગ્નઃ પુરુષો જીવઃ શોચતિ ।
નિમગ્નપદાર્થમાહ- મુહ્યમાન ઇતિ ।
નરો ઽહમિતિ ભ્રાન્ત ઇત્યર્થઃ ।
જુષ્ટં ધ્યાનાદિના સેવિતં યદા ધ્યાનપરિપાકદશાયામીશમન્યં વિશિષ્ટરૂપાદ્ભિન્નં શોધિતચિન્માત્રં પ્રત્યક્ત્વેન પશ્યતિ તદાસ્ય મહિમાનં સ્વરૂપમેતિ પ્રાપ્નોતીવ ।
તતો વીતશોકો ભવતીત્યર્થઃ ।
ઽદ્વા સુપર્ણાઽઇતિ વાક્યં જીવેશ્વરપરં કૃત્વા ચિન્તિતમ્ ।
અધુનાકૃત્વાચિન્તામુદ્ધાટયતિ- અપર ઇતિ ।
અન્યથા બુદ્ધિવિલક્ષણત્વં પદલક્ષ્યપરત્વેનેત્યર્થઃ ।
સત્ત્વં બુદ્ધિરિતિ શઙ્કતે- સત્ત્વશબ્દ ઇતિ ।
બુદ્ધિજીવૌ ચેત્પૂર્વપક્ષાર્થઃ સ્યાદિત્યત આહ નાપીતિ ।
પૂર્વપક્ષાર્થસ્તદા સ્યાત્, યદ્યત્ર બુદ્ધિભિન્નઃ સંસારી પ્રતિપદ્યેત ।
નહ્યત્ર સંસારી વિવિક્ષ્યતે કિન્તુ શોધિતસ્ત્વમર્થો બ્રહ્મેત્યર્થઃ ।
શ્રુતિસ્મૃતિભ્યશ્ચાયમર્થો યુક્ત ઇતિ શેષઃ ।
તાવતા મત્રવ્યાખ્યામાત્રેણ ।
એવમેવ જીવસ્ય બ્રહ્માત્વોક્તાવેવ ।
નાહિ જીવો બુદ્ધિભિન્ન ઇતિ વિવેકમાત્રેણોપસંહારો યુક્તઃ ।
ભેદજ્ઞાનસ્ય ભ્રન્તિત્વાદ્વૈફલ્યાચ્ચેતિ ભાવઃ ।
અવિદ્યા વિદુષિ કિમપિ સ્વકાર્યં નાધ્વંસતે ન સંપાદયતિ, જ્ઞાનાગ્નિના સ્વસ્યા એવ દગ્ધત્વાદિત્યર્થઃ ।
અવિદ્યા નાગચ્છતીતિ વાર્થઃ ।
જીવસ્ય બ્રહ્મત્વપરમિદં વાક્યમિતિ પક્ષે શઙ્કતે- કથમિતિ ।
બુદ્ધોર્ભૌક્તૃત્વોક્તાવતાત્પર્યાન્નાત્ર યુક્તિચિન્તયા મનઃ ખેદનીયમિત્યાહ- ઉચ્યત ઇતિ ।
તદર્થં બ્રહ્મત્વભોધનાર્થં ભોક્તૃત્વમુપાધિમસ્તકે નિક્ષિપતીત્યર્થઃ ।
વસ્તુતો જીવસ્યાભોક્તૃત્વે ભોક્તૃત્વધીઃ કથમિત્યત આહ- ઇદં હીતિ ।
ચિત્તાદાત્મ્યેન કલ્પિતા બુદ્ધિઃ સુખાદિરૂપેણ પરિણમતે ।
બુદ્ધ્યવિવેકાચિદાત્મનઃ સુખાદિરૂપવૃત્તિવ્યક્તચૈતન્યવત્ત્વં ભોક્તૃત્વં ભાતીત્યર્થઃ ।
ભોક્તૃત્વમાવિદ્યકં, ન વસ્તુત ઇત્યત્ર માનમાહ- તથાચેતિ ।
યત્રાવિદ્યાકાલે ચૈતન્યં ભિન્નમિવ ભવતિ તદા ।
દ્રષ્ટૃત્વાદિકં ન વસ્તુનિ જ્ઞાત ઇત્યર્થઃ ।
તસ્માત્ ઽઋતં પિબન્તૌઽઇતિ વાક્યમેવ ગુહાધિકરણવિષય ઇતિ સ્થિતમ્ ॥12॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,2.3.12
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,2.4.13
અન્તર ઉપપત્તેઃ

અન્તર ઉપપત્તેઃ ।
ઉપકોસલવિદ્યાવાક્યમુદાહરતિ- ય ઇતિ ।
તદક્ષિસ્થાનમસઙ્ગત્વેન બ્રહ્મણો ઽનુરૂપં યતો ઽસ્મિન્ક્ષિપ્તં વર્ત્મની પક્ષ્મણી એવ ગચ્છતીત્યર્થઃ ।
દર્શનસ્ય લૌકિકત્વશાસ્ત્રીયત્વાભ્યાં સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
પૂર્વં ઽપિબન્તૌઽઇતિ પ્રથમશ્રુતચેતનત્વાનુસારેણ ચરમશ્રુતા ગુહાપ્રવેશાદયો નીતાઃ, તદ્વદિહાપિ દૃશ્યત ઇતિ ચાક્ષુષત્વાનુસારેણમૃતત્વાદયો ધ્યાનાર્થં કલ્પિતત્વેન નેયા ઇતિ દૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષયતિ- છાયાત્મેતિ ।
પૂર્વપક્ષે પ્રતિબિમ્બોપાસ્તિઃ, સિદ્વાન્તે બ્રહ્મોપાસ્તિરિતિ ફલમ્ ।
પ્રસિદ્વવદિતિ ।
ચાક્ષુષત્વેનેત્યર્થઃ ।
સંભાવનામાત્રેણ પક્ષન્તરમાહ- વિજ્ઞાનાત્મન ઇત્યાદિના ।
ઽમનો બ્રહ્મઽઇતિવત્, ઽએતદ્બ્રહ્મેતિઽઇતિ વાક્યસ્યેતિપદશિરસ્કત્વાન્ન સ્વાર્થપરત્વમિતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
ઽમનો બ્રહ્મેત્યુપાસીતઽઇત્યત્ર ઇતિપદસ્ય પ્રત્યયપરત્વાત્, ઇહ ચ બ્રહ્મેત્યુવાચેત્યન્વયેન ઇતિપદસ્યોક્તિસંબન્ધિનોર્ઽથપરત્વાદ્વૈષમ્યમિતિ સિદ્વાન્તયતિ- પરમેશ્વર એવેતિ ।
બહુપ્રમાણસંવાદસ્તાત્પર્યાનુગ્રાહક ઇતિ ન્યાયાનુગૃહીતાભ્યામાત્મબ્રહ્મશ્રુતિભ્યાં દૃશ્યલિઙ્ગં બાધ્યમિત્યાહ- સંયદ્વામેતિ ।
વામાનિ કર્મફલાન્યેતમક્ષિપુરુષમભિલક્ષ્ય સંયન્તિ ઉત્પદ્યન્તે ।
સર્વફલોદયહેતુરિત્યર્થઃ ।
લોકાનાં ફલદાતાપ્યયમેવેત્યાહ- વામનીરિતિ ।
નયતિ ફલાનિ લોકાન્પ્રાપયતીત્યર્થઃ ।
ભામાનિ ભાનાનિ નયત્યયમિત્યાહ- ભામનીરિતિ ।
સર્વાર્થપ્રકાશક ઇત્યર્થઃ ॥13॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,2.4.13
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,2.4.14
સ્થાનાદિવ્યપદેશાચ્ ચ

સ્થાનનામરૂપાણાં ધ્યાનાર્થં શ્રુત્યન્તરે ઽપ્યુપદેશાદક્ષિસ્થાનત્વોક્તિરત્ર ન દોષ ઇતિ સૂત્રયોજના ।
અનવકૢપ્તિઃ અકૢપ્તકલ્પના તદા ભવેત્, યદ્યત્રૈવ નિર્દિષ્ટં ભવેદિત્યન્વયઃ ।
નન્વનુચિતબાહુલ્યોક્તિરસમાધાનમિત્યાશઙ્ક્ય યુક્તિમાહ- નિર્ગુણમપીતિ ॥14॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,2.4.14
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,2.4.15
સુખવિશિષ્ટાભિધાનાદ્ એવ ચ

પ્રકરણાદપિ બ્રહ્મ ગ્રાહ્યમિત્યાહ- સુખવિશિષ્ટેતિ ।
ધ્યાનાર્થં ભેદકલ્પનયા સુખગુણવિશિષ્ટસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રકૃતસ્ય ય એષ ઇતિ સર્વનામ્નાભિધાનાદન્તરઃ પરમાત્મા સ્યાદિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
નનુ પ્રકરણાત્પ્રબલેન દૃશ્યત્વલિઙ્ગેનોપસ્થાપિતશ્છાયાત્મા સર્વનામાર્થ ઇત્યત આહ- આચાર્યસ્ત્વિતિ ।
ઉપકોસલો નામ કશ્ચિદ્બ્રહ્મચારિ જાબાલસ્યાચાર્યસ્યાગ્નીન્દ્વાદશવત્સરાન્પરિચચાર ।
તમનુપદિશય દેશાન્તરગતે જાબાલે ગાર્હપત્યાદ્યગ્નિભિર્દયયા ઽપ્રાણો બ્રહ્મઽઇત્યાત્મવિદ્યામુપદિશ્યોક્તમ્- આચાર્યસ્ત્વિતિ ।
તવાત્મવિદ્યાફલાવાપ્તયે માર્ગમર્ચિરાદિકં વદિષ્યતીત્યર્થઃ ।
પશ્ચાદાચાર્યેણાગત્ય ઽય એષો ઽક્ષિણિઽઇત્યુક્તાર્ચિરાદિકા ગતિરુક્તા ।
તથા ચાગ્નિભિરુક્તાત્મવિદ્યાવાક્યસ્ય ગતિવાક્યેનૈકવાક્યતા વાચ્યા, સા ચ સર્વનામ્ના પ્રકૃતાત્મગ્રહે નિર્વહતીત્યેકવાક્યતાનિર્વાહકં પ્રકરણં વાક્યભેદકાલ્લિઙ્ગદ્બલવદિતિ ભાવઃ ।
શ્રુતિં વ્યચષ્ટે- ઉચ્યત ઇતિ ।
પ્રાણશ્ચ સૂત્રાત્મા બૃહત્ત્વાદ્બ્રહ્મેતિ યત્તજ્જાનામિ, કં વિષયસુખં ખં ચ ભૂતાકાશં બ્રહ્મત્વેન જ્ઞાતું ન શક્નોમીત્યર્થઃ ।
ખં કથંભૂતં, યત્કં તદેવ ખમિતિ સુખેન વિશેષિતસ્ય ખસ્ય ભૂતત્વનિરાસઃ ।
તથા કં કથંભૂતં, યત્ખં તદેવ કમિતિ વિભુત્વેન વિશેષિતસ્ય કસ્ય જન્યત્વનિરાસ ઇતિ વ્યતિરેકમુખેનાહ- તત્ર ખમિત્યાદિના ।
ઽઆત્મવિદ્યાઽઇતિ શ્રુતિવિરોધાત્પ્રતીકધ્યાનમત્રાનિષ્ટમિતિ ભાવઃ ।
સામય ઇતિ ।
આમયો દોષઃ સાધનપારતન્ત્રયાનિત્યત્વાદિઃ, તત્સહિત ઇત્યર્થઃ ।
પ્રત્યેકગ્રહણે દોષમુક્ત્વા દ્વયોર્ગ્રહણે ફલિતમાહ- ઇતરેતરેતિ ।
વિશેષિતાર્થકાવિત્યર્થઃ ।
નન્વેકં બ્રહ્મૈવાત્ર ધ્યેયં ચેદ્બ્રહ્મપદાન્તરં કિમર્થમિત્યત આહ- તત્રેતિ ।
વિશેષણત્વેન ખસ્ય ભૂતત્વવ્યાવર્તકત્વેનેત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મશબ્દઃ શિરો યયોસ્તત્ત્વમિતિ વિગ્રહઃ ।
અધ્યેયત્વે કો દોષઃ, તત્રાહ- ઇષ્ટં હીતિ ।
માર્ગોક્ત્યા સુગુણવિદ્યાત્વાવગમાદિતિ ભાવઃ ।
આત્મવિદ્યાપદેનોપસંહારાદપિ પ્રકૃતં બ્રહ્મેત્યાહ- પ્રત્યેકં ચેતિ ।
પૃથિવ્યગ્નિરન્નમાદિત્ય ઇતિ મમ ચતસ્રસ્તનવો વિભૂતિરિતિ ગાર્હપત્ય ઉપદિદેશ ।
આપો દિશો નક્ષત્રાણિ ચન્દ્રમા ઇત્યન્વાહાર્યપચન ઉવાચ ।
પ્રાણ આકાશો દ્યૌર્વિદ્યુદિતિ સ્વમહિમાનમાહવનીયો જગાદેતિ વિભાગઃ ।
ઇયમસ્માકમગ્નીનાં વિદ્યા પ્રત્યેકમુક્તા ।
આત્મવિદ્યા તુ પૂર્વમસ્માભિર્મિલિત્વા ઽપ્રાણો બ્રહ્મઽઇત્યુક્તેત્યર્થઃ ।
ઉચ્યતામગ્નિભિર્બ્રહ્મ, છાયાત્મા ગુરુણોચ્યતાં વક્તૃભેદાદિતિ તત્રાહ- આચાર્યસ્ત્વિતિ ।
એકવાક્યતાનિશ્ચયાદ્વક્તૃભેદે ઽપિ નાર્થભેદ ઇત્યર્થઃ ॥15॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,2.4.15
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,2.4.16
શ્રુતોપનિષત્કગત્યભિધાનાચ્ ચ

શ્રુતા અનુષ્ઠિતા ઉપનિષત્ રહસ્યં સગુણબ્રહ્મોપાસનં યેન તસ્ય યા ગતિઃ શ્રુતૌ સ્મૃતૌ ચ પ્રસિદ્વા તસ્યા અત્રાભિધાનાલ્લિઙ્ગદિતિ સૂત્રાર્થમાહ- ઇતશ્ચેતિ ।
યસ્માદૃશ્યતે તત્તસ્માદિહેત્યન્વયઃ ।
શ્રુતિમાહ- અથેતિ ।
દેહપાતાનન્તરમિત્યર્થઃ ।
સ્વધર્મસ્તપઃ તપોબ્રહ્મચર્યશ્રદ્ધાવિદ્યાભિરાત્માનં ધ્યાત્વા તયા ધ્યાનવિદ્યયોત્તરં દેવયાનમાર્ગં પ્રાપ્યતે નોત્તરેણ પથા ।
આદિત્યદ્વારા સગુણબ્રહ્મસ્થાનં ગચ્છન્તિ, એતદ્વૈ બ્રહ્મ પ્રાણાનાં વ્યષ્ટિસમષ્ટિરૂપાણામાયતનં લિઙ્ગાત્મકં હિરણ્યગર્ભરૂપં, વસ્તુતસ્ત્વેતદમૃતાદિરૂપં નિર્ગુણં સર્વાધિષ્ઠાનમ્ ।
અતઃ કાર્યં બ્રહ્મ પ્રાપ્ય તત્સ્વરૂપં નિર્ગુણં જ્ઞાત્વા મુચ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
અગ્નિરેવ જ્યોતિર્દેવતા એવમહરાદ્યા દેવતા એવ સ્મૃતાવુક્તાઃ ।
અસ્મિન્નુપાસકે મૃતે સતિ યદિ પુત્રાદયઃ શવ્યં શવસંસ્કારાદિકં કુર્વન્તિ યદિ ચ ન કુર્વન્તિ ઉભયથાપ્યુપાસ્તિમહિમ્ના અર્ચિરાદિદેવાન્ક્રમેણ ગચ્છન્તિ ।
આર્ચિષમગ્નિં, તતો ઽહઃ, અહ્નઃ શુક્લપક્ષં, તત્ર ઉત્તરાયણં, તસ્માત્સંવત્સરં, તતો દેવલોકં, તતો વાયું, વાયોરાદિત્યં, તતશ્ચન્દ્રં, ચન્દ્રાદ્વિદ્યુતં ગત્વા તત્ર વિદ્યુલ્લોકે સ્થિતાનુપાસકાનમાનવઃ પુરુષો બ્રહ્મલોકાદાગત્ય કાર્યં બ્રહ્મલોકં પ્રાપયતિ ।
એષો ઽર્ચિરાદિભિર્દેવૈર્વિશિષ્ટો દેવપથો ગન્તવ્યેન બ્રહ્મણા યોગાદ્બ્રહ્મપથશ્ચ ।
ત એતત્કાર્યં બ્રહ્મ પ્રતિપદ્યમાના ઉપાસકા ઇમં માનવં મનોઃ સર્ગં આવર્તં જન્મમરણાવૃત્તિયુક્તં નાવર્તન્તે નાગચ્છન્તીત્યર્થઃ ॥16॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,2.4.16
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,2.4.17
અનવસ્થિતેર્ અસંભવાચ્ ચ નેતરઃ

ચક્ષુરાસીદતીતિ ।
ઉપગચ્છતીત્યર્થઃ ।
અનવસ્થિતસ્યોપાસ્યત્વં સદા ન સિદ્યતીતિ ભાવઃ ।
કિઞ્ચાવ્યવધાનાત્સ્વાક્ષિસ્થ ઉપાસ્યઃ ।
નચ તસ્ય સ્વચક્ષુષા દર્શનં સંભવતીત્યાહ- ય એષ ઇતિ ।
અસ્તુ તર્હિ પરેણ દૃશ્યમાનસ્યોપાસ્તિરિત્યત આહ- નચેતિ ।
કલ્પનાગૌરવાદિત્યર્થઃ ।
યુક્તિસિદ્ધાનવસ્થિતત્વે શ્રુતિમાહ- અસ્યેતિ ।
છાયાકરસ્ય બિમ્બસ્ય નાશમદર્શનમનુસૃત્યૈષ છાયાત્મા નશ્યતીત્યર્થઃ ।
જીવં નિરસ્યતિ- તથેતિ ।
જાત્યન્ધસ્યાપ્યહમિત્યવિશેષણ જીવસ્યાભિવ્યક્તેશ્ચક્ષુરેવ સ્થાનમિત્યયુક્તમિત્યર્થઃ ।
દૃષ્ટ ઇતિ ।
શ્રુતાવિતિ શેષઃ ।
નનુ ઽચક્ષોઃ સૂર્યો અજાયતઽઽસૂર્યો ઽસ્તમેતિઽઇતિ વાક્યં અમરા દેવા ઇતિ પ્રસિદ્ધિબાધિતમિત્યાશઙ્ક્યાહ- અમરત્વમપીતિ ।
ભીષા ભયેનાસ્માદીશ્વરાદ્વાયુશ્ચલતિ ।
અગ્નિશ્ચેન્દ્રશ્ચ સ્વસ્વકાર્યં કુરુતઃ ।
ઉક્તાપેક્ષયા પઞ્ચમો મૃત્યુઃ સમાપ્તાયુષાં નિકટે ધાવતીત્યર્થઃ ।
ઈશ્વરપક્ષે દૃશ્યત ઇત્યુક્તં, તત્રાહ- અસ્મિન્નિતિ ।
દર્શનમનુભવઃ ।
તસ્યશાસ્ત્રે શ્રુતસ્ય શાસ્ત્રમેવ કરણં કલ્પ્યં, સંનિધાનાત્ ।
તથાચ શાસ્ત્રકરણકો વિદ્વદનુભવ ઉપાસનાસ્તુત્યર્થ ઉચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
તસ્માદુપકોસલવિદ્યાવાક્યમુપાસ્યે બ્રહ્મણિ સમન્વિતમિતિ સિદ્ધમ્ ॥17॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,2.4.17
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,2.5.18
અન્તર્યામ્યધિદૈવાધિલોકાદિષુ તદ્ધર્મવ્યપદેશાત્

અન્તર્યામ્યધિદૈવાદિષુ તદ્ધર્મવ્યપદેશાત્ ।
બૃહદારણ્યકવાક્યમુદાહરતિ- ય ઇતિ ।
અન્તર્યામિબ્રહ્મણે પ્રતીયમાનાર્થમાહ- અત્રેતિ ।
ઽયઃ પૃથિવ્યામ્ઽઇત્યાદિના દેવતાઃ પૃથિવ્યાદ્યા અધિકૃત્ય યમયિતા શ્રૂયતે ।
તથા ઽયઃ સર્વેષુ લોકેષુઽઇત્યધિલોકં, ઽયઃ સર્વેષુ વેદેષુઽઇત્યધિવેદં, ઽયઃ સર્વેષુ યજ્ઞેષુઽઇત્યધિયજ્ઞં, ઽયઃ સર્વેષુ ભૂતેષુઽઇત્યધિભૂતં, ઽયઃ પ્રાણે તિષ્ઠન્ઽઇત્યાદિ ઽય આત્માનિઽઇત્યન્તમધ્યાત્મં ચેતિ વિભાગઃ ।
અશરીરસ્ય નિયન્તૃત્વસંભવાસંભવાભ્યાં સંશયઃ ।
પૂર્વત્રેશ્વરસ્યાક્ષિસ્થાનત્વસિદ્ધયે પૃથિવ્યાદિસ્થાનનિર્દેશો દૃષ્ટાન્ત ઉક્તઃ, તસ્ય દૃષ્ટાન્તવાક્યસ્યેશ્વરપરત્વમત્રાક્ષિપ્ય સમાધીયત ઇત્યાક્ષેપસંગતિઃ ।
અતઃ પૂર્વફલેનાસ્ય પલવત્ત્વમ્ ।
અવાન્તરફલં તુ પૂર્વપક્ષે અનીશ્વરોપાસ્તિઃ, સિદ્વાન્તે પ્રત્યગ્બ્રહ્મજ્ઞાનમિતિ મન્તવ્યમ્ ।
સ્વયમેવારુચિં વદન્પક્ષાન્તરમાહ- અથવેતિ ।
અનિશ્ચિતાર્થે ફલાભાવેનાફલસ્ય વેદાર્થત્વાયોગાદિતિ ભાવઃ ।
તથાચ શ્રૂયતે વેદે ।
પૃથિવી યસ્ય દેવસ્યાયતનં શરીરં, લોક્યતે ઽનેનેતિ લોકશ્ચક્ષુઃ, જ્યોતિઃ સર્વાર્થપ્રકાશકં મન ઇત્યર્થઃ ।
ઉપક્રમાદિનાન્તર્યામ્યૈક્યનિશ્ચયાદનેકદેવપક્ષો ન યુક્ત ઇત્યરુચેરાહ- યોગિનો વેતિ ।
આગન્તુકસિદ્ધસ્યાન્તર્યામિત્વે ઽપ્રસિદ્ધસાધનકલ્પનાગૌરવાન્નિત્યસિદ્ધ એવાન્તર્યામીતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એવં પ્રાપ્ત ઇતિ ।
દેવતાનિરાસે હેત્વન્તરમાહ- યં પૃથિવીતિ ।
ઈશ્વરો ન નિયન્તા, અશરીરત્વાત્, ઘટવદિયુક્તં નિરસ્યતિ- નૈષ દોષ ઇતિ ।
નિયમ્યાતિરિક્તશરીરશૂન્યત્વં વા હેતુઃ, શરીરાસંબન્ધિત્વં વા ।
આધ્યે, સ્વદેહનિયન્તરિ જીવે વ્યભિચારઃ ।
દ્વિતીયસ્ત્વસિદ્ધઃ, ઈશ્વરસ્ય સ્વાવિદ્યોપાર્જિતસર્વસંબન્ધિત્વાદિત્યાહ- યાન્નિયચ્છતીતિ ।
સશરીરો નિયન્તેતિલોકદૃષ્ટિમનુસૃત્યૈતદુક્તમ્ ।
વસ્તુતસ્તુ ચેતનસાંનિધ્યાજ્જડસ્ય વ્યાપારો નિયમનં તચ્છક્તિમત્ત્વં નિયન્તૃત્વં ।
તચ્ચાચિન્ત્યમાયાશક્તેશ્ચિદાત્મનઃ શરીરં વિનૈવોપપન્નં ।
નનુ દેહનિયન્તુર્જીવસ્યાન્યો નિયન્તા ચેત્તસ્યાપ્યન્ય ઇત્યનવસ્થેત્યત આહ- તસ્યાપીતિ ।
નિરઙ્કુશં સર્વનિયન્તૃત્વમીશ્વરસ્ય શ્રુતં, તસ્ય નિયન્ત્રન્તરાનુમાને શ્રુતિબાધ દતિ નાનવસ્થેત્યર્થઃ ।
યદ્વા ઈશ્વરાદ્ભેદકલ્પનયા જીવસ્ય નિયન્તૃત્વોક્તેઃ સત્યભેદાભાવાન્નાનવસ્થેત્યર્થઃ ॥18॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,2.5.18
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,2.5.19
ન ચ સ્માર્તમ્ અતદ્ધર્માભિલાપાત્

પ્રધાનં મહદાદિક્રમેણ કથં પ્રવર્તત ઇતિ તર્કસ્યાવિષય ઇત્યાહ- અપ્રતર્ક્યમિતિ ।
રૂપાદિહીનત્વાદવિજ્ઞેયં, સર્વતો દિક્ષુ પ્રસુપ્તમિવ તિષ્ઠતિ જડત્વાદિત્યર્થઃ ।
અતત્ અપ્રધાનં ચેતનં, તસ્ય ધર્માણામભિધાનાદિતિ હેત્વર્થઃ ॥19॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,2.5.19
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,2.5.20
શરીરશ્ ચોભયે ઽપિ હિ ભેદેનૈનમ્ અધીયતે

અત્તરસૂત્રનિરસ્યાશઙ્કામાહ- યદિ પ્રધાનમિત્યાદિના ।
અમૃતશ્ચેતિ ।
વિનાશિનો દેહાન્તરભોગાનુપપત્તેરિત્યર્થઃ ।
યથા દેવદત્તકર્તૃકગમનક્રિયાયા ગ્રામઃ કર્મ ન દેવદત્તઃ, તથાત્મકર્તૃકદર્શનાદિક્રિયાયા અનાત્મા વિષયઃ ન ત્વાત્મા, ક્રિયાયાઃ કર્તૃવિષયત્વાયોગાદિત્યાહ- કર્તરીતિ ।
ક્રિયાયાં ગુણઃ કર્તા, પ્રધાનં કર્મ, તત્રૈકસ્યાં ક્રિયાયામેકસ્ય ગુણત્વપ્રધાનત્વયોર્વિરોધાન્ન કર્તુઃ કર્મત્વમિત્યર્થઃ ।
દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટારમાત્માનં તયા દૃશ્યયા દૃષ્ટ્યા ન વિષયીકુર્યા ઇત્યાદિશ્રુતેશ્ચાદૃષ્ટત્વાદિધર્માઃ શારીરસ્યેત્યાહ- નેતિ ।
અપિશબ્દસૂચિતં હેતુમુક્ત્વા કણ્ઠોક્તં હેતુમાહ- અપિ ચોભયે ઽપીતિ ।
ભેદેનેતિ સૂત્રાત્તાત્ત્વિકભેદભ્રાન્તિં નિરસિતું શઙ્કતે- કથમિતિ ।
નન્વત્રૈકો ભોક્તા જીવઃ, ઈશ્વરસ્ત્વભોક્તેતિ ન વિરોધ ઇતિ શઙ્કતે- કા પુનરિતિ ।
તયોર્ભેદઃ શ્રુતિવિરુદ્ધ ઇતિ પૂર્વવાદ્યાહ- નાન્ય ઇતિ ।
સ એવ શ્રુત્યર્થમાહ- અત્રેતિ ।
શ્રુતેરર્થાન્તરમાશઙ્ક્ય નિષેધતિ- નિયન્ત્રન્તરેત્યાદિના ।
ન કેવલમપ્રસક્તપ્રતિષેધઃ, કિન્ત્વવિશેષેણ દ્રષ્ટ્રન્તરનિષેધશ્રુતેરન્તર્યામ્યન્તરનિષેધાર્થત્વે બાધશ્ચેત્યાહ- અવિશેષેતિ ।
તસ્માત્સૂત્રે, ઽય આત્માનિ તિષ્ઠન્ઽઇતિ શ્રુતૌ ચ દ્રષ્ટૃભેદોક્તિરયુક્તા, ઽનાન્યઃઽઇતિ વાક્યશેષે ભેદનિરાસાદિતિ પ્રાપ્તે, ભેદ ઉપાધિકલ્પિતઃ શ્રુતિસૂત્રાભ્યામનૂદ્યત ઇતિ સમાધત્તે- અત્રોચ્યત ઇતિ ।
ભેદઃ સત્યઃ કિં ન સ્યાદત આહ- એકો હીતિ ।
ગૌરવેણ દ્વયોરહન્ધીગોચરત્વાસંભાવદેક એવ તદ્ગોચરઃ ।
તદ્ગોચરસ્ય ઘટવદનાત્મત્વાન્નાત્મભેદઃ સત્ય ઇત્યર્થઃ ।
તતશ્ચેતિ ।
કલ્પિતભેદાઙ્ગીકારાદ્ભેદાપેક્ષં સર્વં યુજ્યત ઇત્યર્થઃ ।
તસ્માદન્તર્યામિબ્રાહ્મણં જ્ઞેયે બ્રહ્મણિ સમન્વિતમિતિ સિદ્ધમ્ ॥20॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,2.5.20
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,2.6.21
અદૃશ્યત્વાદિગુણકો ધર્મોક્તેઃ

અદૃશ્યત્વાદિગુણકો ધર્મોક્તેઃ ।
મુણ્ડકવાક્યમુદાહરતિ- અથેતિ ।
કર્મ વિદ્યારૂપાપરવિદ્યોક્ત્યનન્તરં યયા નિર્ગુણં જ્ઞાયતે પરા સોચ્યતે ।
તામૈવ વિષયોક્ત્યા નિર્દિશતિ- યત્તદિતિ ।
અદ્રેશ્યં અદૃશ્યં જ્ઞાનેન્દ્રિયૈઃ, અગ્રાહ્યં કર્મેન્દ્રિયૈઃ, ગોત્રં વંશઃ, વર્ણો બ્રાહ્મણત્વાદિજાતિઃ, ચક્ષુઃશ્રોત્રશૂન્યમચક્ષુઃશ્રોત્રં, પાણિપાદશૂન્યમપાણિપાદં, જ્ઞાનકર્મેન્દ્રિયવિકલમિત્યર્થઃ ।
વિભું પ્રભું, સુસૂક્ષ્મં દુર્જ્ઞેયત્વાત્ ।
નિત્યાવ્યયપદાભ્યાં નાશાપક્ષયયોર્નિરાસઃ ।
ભૂતાનાં યોનિં પ્રકૃતિં યત્પશ્યન્તિ ધીરાઃ પણ્ડિતાસ્તદક્ષરં તદ્વિદ્યા પરેત્યન્વયઃ ।
અદ્રેશ્યત્વાદિગુણાનાં બ્રહ્મપ્રધાનસાધારણત્વાત્સંશયઃ ।
પૂર્વવદ્રષ્ટૃત્વાદીનાં ચેતનધર્માણામત્રાશ્રુતેરસ્તુ પ્રધાનમિતિ પ્રત્યુદાહરણેન પૂર્વપક્ષયતિ- તત્રેતિ ।
પૂર્વપક્ષે પ્રધાનાદ્યુપાસ્તિઃ, સિદ્વાન્તે નિર્ગુણધીરિતિ ફલમ્ ।
ઊર્ણનાભિર્લૂતાકીટઃ તન્તૂન્સ્વદેહાત્સૃજતિ, ઉપસંહરતિ ચેત્યર્થઃ ।
સતો જીવતઃ ।
નનુ પૂર્વં નિરસ્તં પ્રધાનં કથમુત્થાપ્યતે, તત્રાહ- અપિચેતિ ।
અત્ર પ્રધાને વિરુધ્યમાનો ઽસંભાવિતો વાક્યશેષઃ શ્રુત ઇતિ શઙ્કતે- નનુ ય ઇતિ ।
પઞ્ચમ્યન્તાક્ષરશ્રુત્યા ભૂતપ્રકૃતેઃ પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્પ્રથમાન્તપરશબ્દોક્તસ્ય જગન્નિમિત્તેશ્વરસ્ય સર્વજ્ઞત્વાદિકમિત્યાહ- અત્રોચ્યત ઇતિ ।
ઽસંદિગ્ધે તુ વાક્યશેષાત્ઽઇતિ ન્યાયેન સિદ્ધાન્તયતિ- એવં પ્રાપ્ત ઇતિ ।
ચેતનાચેતનત્વેન સંદિગ્ધે ભૂતયોનૌ ઽયઃ સર્વજ્ઞઃઽઇતિ વાક્યશેષાદીશ્વરત્વનિર્ણય ઇત્યયુક્તં, વાક્યશેષે ભૂતયોનેઃ પ્રત્યભિજ્ઞાપકાભાવાદિતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
ઽજનિકર્તૃઃ પ્રકૃતિઃઽઇતિ સૂત્રેણ પ્રકૃતેરપાદાનસંજ્ઞાયાં પઞ્ચમીસ્મરણાદક્ષરાત્સંભવતીતિ પ્રકૃતિત્વેનોક્તાક્ષરસ્ય ભૂતયોનિર્વાક્યશેષે તસ્માદિતિ પ્રકૃતિત્વલિઙ્ગેન પ્રત્યભિજ્ઞાનમસ્તીતિ સમાધત્તે- અત્રોચ્યત ઇતિ ।
એતત્કાર્યં બ્રહ્મ સૂક્ષ્માત્મકં નામ રૂપં, સ્થૂલં તતો ઽન્નં વ્રીહ્યાદીત્યર્થઃ ।
યદુક્તં પઞ્ચમ્યન્તાક્ષરશ્રુત્યા ભૂતયોનેઃ પ્રત્યભિજ્ઞાનદચેતનત્વમિતિ, તત્રાહ- અક્ષરાત્પરત ઇતિ ।
નાયમક્ષરશબ્દો ભૂતયોનિં પરામૃશતિ, પરવિદ્યાધિગમ્યત્વેનોક્તસ્યાક્ષરસ્ય ભૂતયોનેઃ ઽઅક્ષરં પુરુષં વેદાઽઇત્યક્ષરશ્રુત્યા વેદ્યત્વલિઙ્ગવત્યા પૂર્વમેવ બ્રહ્મત્વેન પરામર્શાદિત્યાહ- યેનેતિ ।
યેન જ્ઞાનેનાક્ષરં ભૂતયોનિં સર્વજ્ઞં પુરુષં વેદ તાં બ્રહ્મવિદ્યાં યોગ્યાય શિષ્યાય પ્રબ્રૂયાદિત્યુપક્રમ્ય ઽઅપ્રાણો હ્યમનાઃ શુભ્રઃઽ ઽઅક્ષરાત્પરતઃ પરઃઽઇત્યુચ્યમાનઃ પરો ભૂતયોનિરિતિ ગમ્યત ઇત્યર્થઃ ।
તર્હિ પઞ્ચમ્યન્તાક્ષરશબ્દાર્થઃ ક ઇત્યાશઙ્ક્યાજ્ઞાનમિતિ વક્ષ્યત ઇત્યાહ- કથમિતિ ।
પરવિદ્યેતિ સમાખ્યયાપિ તદ્વિષયસ્ય બ્રહ્મત્વમિત્યાહ- અપિચેતિ ।
નનુ પ્રધાનવિદ્યાપિ કારણવિષયત્વાત્પરેત્યત આહ- પરાપરવિભાગો ઇતિ ।
અનિત્યફલત્વેનાપરવિદ્યાં નિન્દિત્વા મુક્ત્યર્થિને બ્રહ્મવિદ્યાં પ્રોવાચેતિ વાક્યશેષોક્તેરિત્યર્થઃ ।
અસ્તુ પ્રધાનવિદ્યાપિ મુક્તિફલત્વેન પરેત્યત આહ- નચેતિ ।
નનુ ઽયઃ સર્વજ્ઞઃઽઇત્યગ્રે પરવિદ્યાવિષય ઉચ્યતે, અદ્રેશ્યવાક્યેન તુ પ્રધાનવિદ્યોચ્યત ઇત્યત આહ- તિસ્રશ્ચેતિ ।
ઇતશ્ચ ભૂતયોનેર્બ્રહ્મત્વમિત્યાહ- કસ્મિન્નિતિ ।
અચેતનમાત્રસ્યૈકાયતનમુપાદાનં તજ્જ્ઞાનાત્કાર્યજ્ઞાને ઽપિ તદકાર્યાણામાત્મનાં જ્ઞાનં ન ભવતિ ।
એવં જીવે જ્ઞાતે તદકાર્યસ્ય ભોગ્યસ્ય જ્ઞાનં ન ભવતીત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મવિદ્યાશબ્દાચ્ચ ભૂતયોનિર્બ્રહ્મેત્યાહ- અપિચેતિ ।
સ બ્રહ્મવિદ્યાં સર્વવિદ્યાનાં પ્રતિષ્ઠાં સમાપ્તિભૂમિં બ્રહ્મવિદ્યામુવાચ ।
બ્રહ્મણિ સર્વવિદ્યાનાં વિદ્યાફલાનાં ચાન્તર્ભાવાદ્બ્રહ્મવિદ્યા સર્વવિદ્યાપ્રતિષ્ઠા ।
નન્વપરવિદ્યા પરપ્રકરણે કિમર્થમુક્તેત્યત આહ- અપરેતિ ।
પ્લવન્તે ગચ્છન્તીતિ પ્લવા વિનાશિનઃ, અદૃઢાનિત્યફલસંપાદનાશક્તાઃ, ષોડશર્ત્વિજઃ પત્નીયજમાનશ્ચેત્યષ્ટાદશ ।
યજ્ઞેન નામનિમિત્તેન નિરૂપ્યન્ત ઇતિ યજ્ઞરૂપાઃ ।
તથાહિ ઋતુષુ યાચયન્તિ યજ્ઞં કારયન્તીત્યૃત્વિજઃ, યજત ઇતિ યજમાનઃ, ઽપત્યુર્નો યજ્ઞસંયોગેઽઇતિ સૂત્રેણ પતિશબ્દસ્ય નકારો ઽન્તાદેશો યજ્ઞસંબન્ધે વિહિત ઇતિ પત્ની, એવમૃત્વિગાદિનામપ્રવૃત્તિનિમિત્તં યજ્ઞ ઇતિ યજ્ઞરૂપાઃ ।
યેષ્વવરમનિત્યફલકં કર્મ શ્રુત્યુક્તં, એતદેવ કર્મ શ્રેયો નાન્યદાત્મજ્ઞાનમિતિ યે મૂઢાસ્તુષ્યન્તિ તે પુનઃ પુનર્જન્મમરણમાપ્નુવન્તીત્યર્થઃ ।
તદ્વિજ્ઞાનાર્થં બ્રહ્મવિજ્ઞાનાર્થં ગુરુમભિગચ્છેદેવેતિ નિયમઃ ।
બ્રહ્મનિષ્ઠસ્યાપ્યનધીતવેદસ્ય ગુરુત્વં વારયતિ- શ્રોત્રિયમિતિ ।
કાર્યમુપાદાનાભિન્નમિત્યંશે દૃષ્ટાન્તઃ ।
સર્વસામ્યે તથાપ્યનિષ્ટાપત્તેરિત્યાહ-અપિચ સ્થૂલા ઇતિ ॥21॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,2.6.21
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,2.6.22
વિશેષણભેદવ્યપદેશાભ્યાં ચ નેતરૌ

વિશેષણાન્ન જીવો ભેદોક્તેર્ન પ્રધાનમિતિ હેતુદ્વયં વિભજ્ય વ્યાચષ્ટે- વિશિનષ્ટિ હીત્યાદિના ।
દિવ્યો દ્યોતનાત્મકઃ સ્વયઞ્જ્યોતિઃ, અમૂર્તઃ પૂર્ણઃ, પુરુષઃ પુરિશયઃ પ્રત્યગાત્મા, બાહ્યં સ્થૂલમાભ્યન્તરં કારણં સૂક્ષ્મં તાભ્યાં સહાધિષ્ઠાનત્વેન તિષ્ઠતીતિ સબાહ્યાભ્યન્તરઃ, હિ તથા શ્રુતિષુ પ્રસિદ્ધ ઇત્યર્થઃ ।
અવિદ્યાકૃતં નામરૂપાત્મકં શરીરં તેન પરિચ્છેદો ઽલ્પત્વમ્ ।
તસ્ય શરીરસ્ય ધર્માજ્જાડ્યમૂર્તત્વાદીનિત્યર્થઃ ।
નન્વક્ષરશબ્દેન પ્રધાનોક્તાવશબ્દત્વં પ્રધાનસ્ય પ્રતિજ્ઞાતં બાધ્યેત, તત્રાહ- અક્ષરમવ્યાકૃતમિતિ ।
અશ્નોતિ વ્યાપ્નોતિ સ્વવિકારજાતમિત્યક્ષરમ્ ।
અવ્યાકૃતમવ્યક્તમ્ ।
અનાદીતિ યાવત્ ।
નામરાપયોર્બીજમીશ્વરઃ તસ્ય શક્તિરૂપમ્ ।
પરતન્ત્રત્વાદુપાદાનમપિ શક્તિરિત્યુક્તમ્ ।
ભૂતાનાં સૂક્ષ્માઃ સંસ્કારા યત્ર તદ્ભૂતસૂક્ષ્મં ઈશ્વરશ્ચિન્માત્ર આશ્રયો યસ્ય તત્તથા ।
તસ્યૈવ ચિન્માત્રસ્ય જીવેશ્વરભેદોપાધિભૂતમ્ ।
યત્તુ ઈશ્વર આશ્રયો વિષયો યસ્યેતિ નાનાજીવવાદિનાં વ્યાખ્યાનં તદ્બાષ્યબહિર્ભૂતં, ઽએતસ્મિન્ખલ્વક્ષરે ગાર્ગિ આકાશ ઓતશ્ચ પ્રોતશ્ચઽઇત્યોતપ્રોતભાવેનાવ્યાકૃતસ્ય ચિદાશ્રયત્વશ્રુતેરાશ્રયપદલક્ષણાયા નિર્મૂલત્વાત્ ।
નહિ મૂલપ્રકૃતેર્ભેદે કિઞ્ચિન્માનમસ્તિ ।
નચ ઽઇન્દ્રો માયાભિઃઽઇતિ શ્રુતિર્માનં, ઽઅજામેકામ્ઽઇત્યાદ્યનેકશ્રુતિબલેન લાઘવતર્કસહાયેન તસ્યાઃ શ્રુતેર્બુદ્ધિભેદેન માયાભેદાનુવાદિત્વાત્ ।
તદુક્તં સુરેશ્વરાચાર્યૈઃ-ઽસ્વતસ્ત્વવિદ્યાભેદો ઽત્ર મનાગપિ ન વિદ્યતેઽઇતિ ।
સાંખ્યયોગાચાર્યાઃ પુરાણેતિહાસકર્તારશ્ચ મૂલપ્રકૃત્યૈક્યં વદન્તિ ।
નન્વવિદ્યૈક્યે બન્ધમુક્તિવ્યવસ્થા કથમ્ ।
નચ વ્યવસ્થા નાસ્તીતિ વાચ્યં, શ્રવણે પ્રવૃત્ત્યાદિબાધાપતાદિતિ ચેત્, ઉચ્યતે-યે હ્યવિદ્યાનાનાત્વમિચ્છન્તિ તૈરપિ પરિણામિત્વેન સાંશત્વમવિદ્યાયા અઙ્ગીકાર્યં, તથા ચાનર્થાત્મકસ્વીયસંઘાતાત્મના પરિણતાવિદ્યાંશોપહિતજીવભેદાદ્વ્યવસ્થા સિધ્યતિ ।
યસ્ય જ્ઞાનમન્તઃકરણે જાયતે તસ્યાન્તઃ કરણપરિણામ્યજ્ઞાનાંશનશો મુક્તિરિતિ ।
એવં ચ શ્રોતુઃ સ્વરૂપાનન્દપ્રાપ્તિઃ, શ્રવણાદો પ્રવૃત્તિઃ, વિદ્વદનુભવઃ, જીવન્મુક્તિશાસ્ત્રં ચેતિ સર્વમબાધિતં ભવતિ ।
નચૈવં નાનાજીવપક્ષાદવિશેષઃ, મૂલપ્રકૃતિનાનાત્વાભાવાદિત્યલમ્ ।
પરત્વેહેતુઃ- અવિકાર ઇતિ ।
નનુ સૂત્રકૃતા શ્રુતૌ પ્રધાનાદ્ભેદવ્યપદેશ ઉક્તસ્તત્ર કથમજ્ઞાનાદ્ભેદોક્તિર્વ્યાખ્યાયતે, તત્રાહ- નાત્રેતિ ।
કાર્યાત્મના પ્રધીયત ઇતિ પ્રધાનમજ્ઞાનમેવ ।
તતો ઽન્યસ્યાપ્રમાણિકત્વાદિત્યર્થઃ ।
અતો ઽત્રાજ્ઞાનમેવ ભૂતયોનિરિતિ પૂર્વપક્ષં કૃત્વા નિરસ્યતે ।
તન્નિરાસેનાર્થાત્સાંખ્યાકલ્પિતપ્રધાનનિરાસ ઇતિ મન્તવ્યમ્ ॥22॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,2.6.22
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,2.6.23
રૂપોપન્યાસાચ્ ચ

વૃત્તિકૃન્મતેનાદૌ સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- અપિચેત્યાદિના ।
ઽપ્રાણો મનઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચ ખં વાયુર્જ્યોતિરાપઃ પૃથિવીઽઇતિ શ્રુતિઃ ।
અગ્નિર્ધુલોકઃ, ઽઅસૌ વાવ લોકો ગૌતમાગ્નિઃઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
વિવૃતા વેદાઃ વાગિત્યન્વયઃ ।
પદ્ભ્યાં પાદાવિત્યર્થઃ ।
યસ્યેદં રૂપં સ એષ સર્વપ્રાણિનામન્તરાત્મેત્યર્થ ।
તનુમહિમ્ન ઇતિ ।
અલ્પશક્તેરિત્યર્થઃ ।
યથા કશ્ચિબ્રહ્મવિત્સ્વસ્ય સર્વાત્મત્વપ્રકટનાર્થમહમન્નમિતિ સામ ગાયતિ ન ત્વન્નત્વાદિકમાત્મનો વિવક્ષતિ, અફલત્વાત્, તથેહાપીત્યાહ- અહમન્નમિતિ ।
વૃત્તિકૃદ્વ્યાખ્યાં દૂષયતિ- અન્યે પુનરિતિ ।
એષ સર્વભૂતાન્તરાત્મા સૂત્રાત્મા એતસ્માદ્ભૂતયોનેર્જાયત ઇતિ શ્રુત્યન્વયેન હિરણ્યગર્ભસ્યાત્ર જાયમાનત્વેનોપન્યાસાદિત્યર્થઃ ।
નિરદિક્ષદવોચદિત્યર્થઃ ।
અગ્નિર્દ્યુલોકો યસ્ય, યસ્ય સમિદ્રૂપઃ સૂર્યઃ સો ઽપિદ્યુલોકાગ્નિસ્તસ્માદજાયતેત્યર્થઃ ।
ઽતસ્માદિત્ય એવ સમિત્ઽઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
અતો મધ્યે ઽપિ સૃષ્ટિરેવ વાચ્યા ન રૂપમિતિ ભાવઃ ।
યદુક્તમ્ ઽઅગ્નિર્મૂર્ધાઽઇત્યત્ર ભૂતયોનેઃ સર્વાત્મત્વં વિવક્ષિતમિતિ, તત્રેત્યાહ- સર્વાત્મત્વમપીતિ ।
નનુ હિરણ્યગર્ભસ્ય જન્માન્યત્રાનુક્તં કથમત્ર વક્તવ્યં, તત્રાહ- શ્રુતીતિ ।
અગ્રે સમવર્તત જાતઃ સન્ભૂતગ્રામસ્યૈકઃ પતિરીશ્વરપ્રસાદાદભવત્ ।
સ સૂત્રાત્મા દ્યામિમાં પૃથિવીં ચ સ્થૂલં સર્વમધારયત્ ।
કશબ્દસ્ય પ્રજાપતિસંજ્ઞાત્વે સર્વનામત્વાભાવેન સ્મા ઇત્યયોગાદેકારલોપેનૈકસ્મૈ દેવાય પ્રાણાત્મને હવિષા વિધેમ પરિચરેમેતિ વ્યાખ્યેયં, ઽકતમ એકો દેવ ઇતિ પ્રાણઃઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
યદ્વા યસ્માદયં જાતસ્તસ્મા એકસ્મૈ દેવાયેત્યર્થઃ, ઽએકો દેવઃ સર્વભૂતેષુ ગૂઢઃઽઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
નનુ તસ્ય ભૂતાન્તરાત્મત્વં કથં, તત્રાહ- વિકારેતિ ।
પૂર્વકલ્પે પ્રકૃષ્ટોપાસનાકર્મસમુચ્ચયાનુષ્ઠાનદસ્મિન્કલ્પે સર્વપ્રાણિવ્યષ્ટિલિઙ્ગાનાં વ્યાપકં સર્વપ્રાણ્યન્તર્ગતં જ્ઞાનકર્મેન્દ્રિયપ્રાણાત્મકં સમષ્ટિલિઙ્ગશરીરં જાયતે તદ્રૂપસ્ય સૂત્રાત્મનઃ સર્વભૂતાન્તરાત્મત્વં યુક્તમિત્યર્થઃ ।
સ્વપક્ષે સૂત્રાર્થમાહ- અસ્મિન્પક્ષ ઇતિ ।
કર્મ સફલં સર્વં શ્રૌતસ્માર્તાદિકં તપશ્ચ પુરુષ એવેતિ સર્વાન્તરત્વરૂપોપન્યાસાચ્ચ ભૂતયોનૌ જ્ઞેયે વાક્યં સમન્વિતમિત્યર્થઃ ॥23॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,2.6.23
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,2.7.24
વૈશ્વાનરઃ સાધારણશબ્દવિશેષાત્

વૈશ્વાનરઃ ।
છાન્દોગ્યમુદાહરતિ- કો ન ઇતિ ।
પ્રાચીનશાલસત્યયજ્ઞેન્દ્રદ્યુમ્નજનબુડિલા મિલિત્વા મીમાંસાં ચક્રુઃ-ઽકો ન આત્મા કિં બ્રહ્મઽઇતિ ।
આત્મૈવ બ્રહ્મેતિ જ્ઞાપનાર્થં પદદ્વયમ્ ।
તે પઞ્ચાપિ નિશ્ચયાર્થમુદ્દાલકમાજગ્મુઃ ।
સો ઽપિ સમ્યઙ્ન વેદેતિ તેનોદ્દાલકેન સહ ષડપ્યશ્વપતિં કૈકેયં રાજાનમાગત્યોચુઃ- આત્માનમિતિ ।
અધ્યેષિ સ્મરસિ તમેવ નો બ્રૂહીતિ ।
રાજા તુ તેષાં ભ્રાન્તિનિરાસાર્થં તાન્પ્રત્યેકમપૃચ્છત્-ઽકં ત્વમાત્માનમુપાઃસેઽઇતિ ।
તે ચ પ્રાચીનશાલાદયઃ ક્રમેણ પ્રત્યેકમૂચુઃ-દિવમેવાહં વૈશ્વાનરં વેદ્મિ ।
આદિત્યમેવાહં વેદ્મિ ।
વાયુમેવ ।
આકાશમેવ ।
અપ એવ ।
પૃથિવીમેવાહં વેદ્મીતિ ।
તતો રાજા દ્યુસૂર્યાદીનાં ષણ્ણાં યથાક્રમેણ સુતેજસ્ત્વવિશ્વરૂપત્વપૃથગ્વર્ત્માત્મત્વબહુલત્વરયિત્વપ્રતિષ્ઠાત્વગુણાન્વિધાય ભવન્તો યદિ મામપૃષ્ટ્વા દ્યુસૂર્યાદિષુ ભગવતો વૈશ્વાનરસ્યાઙ્ગેષ્વેવ પ્રત્યેકં વૈશ્વાનરત્વદૃષ્ટયો ભવેયુસ્તદા ક્રમેણ મૂર્ધપાતાન્ધત્વપ્રમાણોત્ક્રમણદેહવિશીર્ણત્વબસ્તિભેદપાદશોષા ભવતાં સ્યુરિતિ પ્રત્યેકોપાસનં નિન્દિત્વા,
સુતેજસ્ત્વગુણકો દ્યુલોકો ઽસ્યાત્મનો વૈશ્વાનરસ્ય મૂર્ધા, વિશ્વરૂપત્વગુણકઃ સૂર્યો ઽસ્ય ચક્ષુરિત્યેવં દ્યુસૂર્યાદીનાં મૂર્ધાદિભાવમુપદિશ્ય સમસ્તવૈશ્વાનરધ્યાનવિધિરામ્નાયતે- યસ્ત્વેતમિતિ ।
આભિમુખ્યેનાપરોક્ષતયા વિશ્વં મિમીતે જાનાતીત્યભિવિમાનઃ ।
તં સર્વજ્ઞં સ તદુપાસકઃ સર્વત્ર ભોગં ભુઙ્ક્ત ઇત્યર્થઃ ।
લોકા ભૂરાદયઃ, ભૂતાનિ શરીરાણિ, આત્માનો જીવા ઇતિ ભેદઃ ।
સુષ્ઠુ તેજઃ કાન્તિર્યસ્ય દ્યુલોકસ્ય સ સુતેજાઃ ।
વિશ્વાનિ રૂપાણ્યસ્ય સૂર્યસ્ય, ઽએષ શુક્લ એષ નીલઃઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
પૃથક્ નાનાવિધં વર્ત્મ ગમનં આત્મા સ્વભાવો યસ્ય વાયોઃ સ નાનાગતિત્વગુણકો ઽસ્ય પ્રાણઃ ।
બહુલત્વં વ્યાપિત્વં તદ્ગુણ આકાશો ઽસ્ય સંદેહો દેહમધ્યમ્ ।
રયિત્વં ધનત્વં તદ્ગુણા આપો યસ્ય બસ્તિર્મૂત્રસ્થાનમ્ ।
પ્રતિષ્ઠાત્વગુણા પૃથિવી તસ્ય પાદૌ ।
તસ્ય હોમાધારત્વં સંપાદયતિ- ઉર એવેત્યાદિના ।
પૂર્વમુપક્રમસ્થાદૃશ્યત્વાદિસાધારણધર્મસ્ય વાક્યશેષસ્થસર્વજ્ઞાત્વાદિલિઙ્ગેન બ્રહ્મનિષ્ઠત્વમુક્તં, તદ્વદત્રાપ્યુપક્રમસ્થસાધારણવૈશ્વાનરશબ્દસ્ય વાક્યશેષસ્થહોમાધારત્વલિઙ્ગેન જાઠરનિષ્ઠત્વમિતિ દૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષયતિ-કિન્ તાવદિત્યાદિના ।
પૂર્વોત્તરપક્ષયોર્જાઠરબ્રહ્મણોર્ધ્યાનં ફલમ્ ।
યદદ્યતે તદન્નં, યેન પચ્યતે સો ઽયં પુરુષશરીરે ઽન્તરસ્તીત્યર્થઃ ।
પક્ષાન્તરમાહ- અગ્નિમાત્રં વેતિ ।
વિશ્વસ્મૈ ભુવનાય વૈશ્વાનરમગ્નિમહ્નાં કેતું ચિહ્નં સૂર્યં દેવા અકૃણ્વન્ કૃતવન્તઃ ।
સૂર્યોદયે દિનવ્યવહારાદિત્યર્થઃ ।
સ્યાદ્વૈશ્વાનર ઇત્યનુષઙ્ગઃ ।
હિ યસ્માત્કં સુખપ્રદો ભુવનાનાં રાજા વૈશ્વાનરો ઽભિમુખા શ્રીરસ્યેત્યભિશ્રીરીશ્વરઃ, તસ્માત્તસ્ય વૈશ્વાનરસ્ય સુમતૌ વયં સ્યામ તસ્યાસ્મદ્વિષયા શુભમતિર્ભવત્વિત્યર્થઃ ।
પક્ષત્રયે ઽપ્યરુચિં વદન્કલ્પાન્તરમાહ- અથેત્યાદિના ।
ઽઆત્મા વૈશ્વાનરઃઽઇતિ શ્રુતેરિત્યર્થઃ ।
કેવલત્વં વૈશ્વાનરશબ્દશૂન્યત્વમ્ ।
અત્ર જાઠરો વૈશ્વાનર ઇતિ મુખ્યઃ પૂર્વપક્ષઃ, પ્રાણાગ્નિહોત્રહોમાધારત્વલિઙ્ગત્ ।
તસ્ય દેહવ્યાપિત્વાદાત્મત્વં શ્રુત્યા દ્યુમૂર્ધત્વાદિકલ્પનયા બૃહત્ત્વાદ્બ્રહ્મત્વમિતિ ધ્યેયમ્ ।
સિદ્વાન્તયતિ- તત ઇદમિતિ ।
સાધારણશ્રુત્યોરૂપક્રમસ્થયોર્વિશેષાત્પ્રથમશ્રુતમુખ્યત્રૈલોક્યશરીરલિઙ્ગાત્સર્વાત્મકેશ્વરપરત્વં યુક્તં, ન ચરમશ્રુતકલ્પિતહોમાધારત્વલિઙ્ગેન જાઠરત્વમિત્યર્થઃ ।
નનુ નિર્વિશેષસ્ય કુતો વિશેષ ઇત્યત આહ- અત્ર હીતિ ।
અવસ્થાન્તરગતઃ ત્રૈલોક્યાત્મના સ્થિત ઇત્યર્થઃ ।
જાઠરસ્યાપિ ધ્યાનાર્થં વિશેષકલ્પનેતિ ચેત્, ન, અસત્કલ્પનાપત્તેઃ ।
ઈશ્વરસ્ય તુ ઉપાદાનત્વાદ્વિશેષઃ સન્નેવ ધ્યાનાર્થમુચ્યતામિત્યાહ- કારણત્વાદિતિ ।
લિઙ્ગાન્તરાણ્યાહ- સ સર્વેષ્વિત્યાદિના ।
યથાગ્નૌ નિક્ષિપ્તમિષીકાતૂલં દહ્યતે એવં હાસ્ય વિદુષ ઇત્યર્થઃ ॥24॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,2.7.24
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,2.7.25
સ્મર્યમાણમ્ અનુમાનં સ્યાદ્ ઇતિ

નન્વસદારોપેણાપિ સ્તુતિસંભવાન્ન મૂલશ્રુત્યપેક્ષેત્યાશઙ્ક્યાહ- યદ્યપિ સ્તુતિરિતિ ।
તથાપીતિપદમર્થતઃ પઠતિ- સ્તુતિત્વમપીતિ ।
દ્યુમૂર્ધત્વાદિરૂપેણ સ્તુતિર્નરમાત્રેણ કર્તુમશક્યા વિના શ્રુતિમિત્યર્થઃ ।
સતા રૂપેણ સ્તુતિ સંભવાન્નાસદારોપ ઇતિ ભાવઃ ॥25॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,2.7.25
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,2.7.26
શબ્દાદિભ્યો ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠાનાચ્ ચ નેતિ ચેન્ ન તથા દૃષ્ટ્યુપદેશાદ્ અસમ્ભવાત્ પુરુષમપિ ચૈનમ્ અધીયતે

શબ્દાદીનાં ગતિં વક્તુમુક્તસિદ્વાન્તમાક્ષિપ્ય સમાધત્તે- શબ્દાદિભ્ય ઇતિ ।
ઽસ એષો ઽગ્નિર્વૈશ્વાનરઃઽઇત્યગ્નિરહસ્યે વૈશ્વાનરવિદ્યાયાં શ્રુતો ઽગ્નિશબ્દ ઈશ્વરે ન સંભવતીત્યન્વયઃ ।
સૂત્રસ્થાદિશબ્દાર્થમાહ- આદિશબ્દાદિતિ ।
ભક્તમન્નં, હોમીયં હોમસાધનં, તેન પ્રાણાગ્નિહોત્રં કાર્યમિત્યર્થઃ ।
વાજસનેયિનામગ્નિરહસ્યે સપ્રપઞ્ચાં વૈશ્વાનરવિદ્યામુક્ત્વા ઽસ યો હૈતમગ્નિં વૈશ્વાનરં પુરુષવિધં પુરુષે ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠિતં વેદ સ સર્વત્રાન્નમત્તિઽઇત્યુક્તં દેહાન્તઃસ્થત્વં જાઠરે સંભવતિ, પ્રસિદ્ધેરિત્યાહ- તથેતિ ।
અત્ર સૂત્રે આદિપદેનૈવાન્તઃપ્રતિષ્ઠાનસ્ય ગ્રહે સંભવતિ પૃથગુક્તિઃ સાધારણલિઙ્ગત્વદ્યોતનાર્થા ।
શબ્દાદિબલાદિદમપિ જાઠરં ગમયતીત્યભ્યુચ્ચયઃ ।
યદ્યપિ દ્યુમૂર્ધત્વાદિવિશેષ ઈશ્વરપક્ષપાતી હોમાધારત્વાદિર્જાઠરપક્ષપાતીતિ પ્રતિભાનં સમં તથાપિ પારમેશ્વરો વિશેષો જાઠરે ન સંભવતીતિ બલવાનિત્યત આહ- અથવેતિ ।
એષ દ્યુમૂર્ધત્વાદિનિર્દેશ ઇત્યર્થઃ ।
ઇમાં પૃથિવીં દ્યામપિ તે એવ દ્યાવાપૃથિવ્યૌ રોદસી તથોર્મધ્યમન્તરિક્ષં ચ યો ભૂતાગ્નિર્ભાનુરૂપેણાતતાન વ્યાપ્તવાન્ સ ધ્યાતવ્ય ઇત્યર્થઃ ।
જડમાત્રસ્ય ન ધ્યેયત્વમિત્યત આહ- અથવેતિ ।
સિદ્ધાન્તયતિ- ન તથાદૃષ્ટ્યુપદેશાદિતીતિ ।
પરમેશ્વરદૃષ્ટ્યોપાસ્યજાઠરાગ્નિપ્રતીકવાચકાભ્યામગ્નિવૈશ્વાનરશબ્દાભ્યાં દ્યુમૂર્ધત્વાદિમાનીશ્વરો લક્ષ્ય ઇત્યુક્ત્વા કલ્પાન્તરમાહ- અથવા જાઠરેતિ ।
અસ્મિન્પક્ષે પ્રાધાન્યેનેશ્વરોપાસ્યતા પૂર્વત્ર ગુણતયેતિ ભેદઃ ।
ઉપાધિવાચિભ્યાં પદાભ્યામુપહિતો લક્ષ્ય ઇત્યર્થઃ ।
લક્ષણાબીજમસંભવં વ્યાચષ્ટે- યદિ ચેતિ ।
પુરુષમપીત્યાદિસૂત્રશેષં વ્યાચષ્ટે- યદિ ચ કેવલ ઇતિ ।
ઈશ્વરપ્રતીકત્વોપાધિત્વશૂન્યૈત્યર્થો વિવક્ષ્યેત તદેતિ શેષઃ ।
યત્ યઃ, પુરુષઃ, સ એષો ઽગ્નિર્વૈશ્વાનરશબ્દિતજાઠરોપાધિક ઇતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
યો વેદ સ સર્વત્ર ભુઙ્ક્ત ઇત્યર્થઃ ।
પુરુષત્વં પૂર્ણત્વમચેતનસ્ય જાઠરસ્ય નેત્યુક્ત્વા પાઠાન્તરે પુરુષવિધત્વં દેહાકારત્વં તસ્ય નેત્યાહ- યે ત્વિતિ ।
નનુ જાઠરસ્યાપિ દેહવ્યાપિત્વાત્તદ્વિધત્વં સ્યાદિત્યત આહ- પુરુષવિધત્વં ચ પ્રકરણાદિતિ ।
ન દેહવ્યાપિત્વં પુરુષવિધત્વં કિન્તુ વિરાડ્દેહાકારત્વં, અધિદૈવં પુરુષવિધત્વમધ્યાત્મં ચોપાસકમૂર્ધાદિચુબુકાન્તેષ્વઙ્ગેષુ સંપન્નત્વમીશ્વરસ્ય પુરુષવિધત્વમિત્યર્થઃ ॥26॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,2.7.26
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,2.7.27
અત એવ ન દેવતા ભૂતં ચ

ઈશ્વરસ્યાઙ્ગેષુ સંપત્તિર્વક્ષ્યતે ।
એવં જાઠરં નિરસ્ય પક્ષદ્વયં નિરસ્યતિ- અત એવેતિ ।
સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- યત્પુનરિત્યાદિના ।
દ્યુમૂર્ધત્વાદિઃ, સર્વલોકફલભાક્ત્વં, સર્વપાપ્મપ્રદાહઃ, આત્મબ્રહ્મશબ્દોપક્રમ ઉક્તહેતવઃ ।
તાનેવ સ્મારયતિ- ન હિ ભૂતાગ્નેરિત્યાદિના ।
ઽયો ભાનુનાઽઇતિ મન્ત્રેણેશ્વરદૃષ્ટ્યા મહિમોક્ત ઇતિ ભાવઃ ॥27॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,2.7.27
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,2.7.28
સાક્ષાદ્ અપ્ય્ અવિરોધં જૈમિનિઃ

પૂર્વમગ્નિવૈશ્વાનરશબ્દાવીશ્વરલક્ષકાવિત્યુક્તમ્ ।
અધુના પ્રતીકોપાધિપરીત્યાગેન વિરાટ્પુરુષાકારસ્ય ભગવતો વૈશ્વાનરસ્યાધ્યાત્મં મૂર્ધાદિચુબુકાન્તેષુ સંપાદ્યોપાસ્યત્વાઙ્ગીકારે ઽપિ ન શબ્દાદિવિરોધઃ શબ્દયોરીશ્વરે યોગવૃત્ત્યા મુખ્યત્વાત્, અન્તઃસ્થત્વાદીનાં ચ તત્ર સંભવાદિત્યાહ- સાક્ષાદપીતિ ।
સાક્ષાત્પદસ્યાર્થમાહ- વિનૈવેતિ ।
જાઠરાગ્નિસંબન્ધં વિનેશ્વરસ્યોપાસ્યત્વે ઽપિ શબ્દાદ્યવિરોધં જૈમિનિર્મન્યત ઇત્યર્થઃ ।
ઇદમન્તસ્થત્વમુદરસ્થત્વરૂપં નોચ્યતે કિન્તુ નખાદિશિખાન્તાવયવસમુદાયાત્મકપુરુષશરીરે મૂર્ધાદિચિબુકાન્તાઙ્ગાનિ વૃક્ષે શાખાવત્પ્રતિષ્ઠિતાનિ, તેષુ સંપન્નો વૈશ્વાનરઃ પુરુષે ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠિત ઇત્યુચ્યતે ।
અતો યથા શાખાસ્થસ્ય પક્ષિણો વૃક્ષાન્તઃસ્થત્વં તથા વૈશ્વાનરસ્ય પુરુષાન્તઃસ્થત્વમિત્યાહ- ન હીહ પુરુષવિધમિત્યાદિના ।
અગ્ન્યાદિશબ્દસ્યેશ્વરવાચિત્વાજ્જાઠરાગ્નેરસંશબ્દિતત્વમ્ ।
અત્રેશ્વરસ્ય પુરુષાવયવેષુ સંપાદનાત્પુરુષવિધત્વમન્તઃસ્થત્વં ચેત્યર્થઃ ।
પક્ષાન્તરમાહ- અથવેતિ ।
પુરુષવિધત્વં પૂર્વવત્ ।
અન્તઃ સ્થત્વં માધ્યસ્થ્યં સાક્ષિત્વમિત્યર્થઃ ।
એવમન્તઃસ્થત્વમીશ્વરે વ્યાખ્યાય શબ્દાદીનિ વ્યાચષ્ટે- નિશ્ચિતે ચેતિ ।
વિશ્વશ્ચાયં નરો જીવશ્ચ સર્વાત્મત્વાત્ ।
વિશ્વેષાં વિકારાણાં વા નરઃ કર્તા ।
વિશ્વે સર્વે નરા જીવા અસ્યાત્મત્વેન નિયમ્યત્વેન વા સન્તીતિ વિશ્વાનરઃ ।
રક્ષ એવ રાક્ષસ ઇતિવત્સ્વાર્થે તદ્ધિતપ્રત્યયઃ ।
ઽનરે સંજ્ઞાયાંઽઇતિ પૂર્વપદસ્ય દીર્ઘતા ।
અગિધાતોર્ગત્યર્થસ્ય નિપ્રત્યયાન્તસ્ય રૂપમગ્નિરિતિ ।
અઙ્ગયતિ ગમયત્યગ્રં કર્મણઃ ફલં પ્રાપયતીતિ અગ્નિરગ્રણીરુક્તઃ ।
અભિતો ઽગ ઇતિ વા અગ્નિઃ ।
વૈશ્વાનરોપાસકસ્યાતિથિભોજનાત્પૂર્વં પ્રાણાગ્નિહોત્રં વિદ્યાઙ્ગત્વેન વિહિતં, તદર્થમગ્નિત્રેતાદિકલ્પનં પ્રધાનાવિરોધેન નેતવ્યમિત્યાહ- ગાર્હપત્યેતિ ॥28॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,2.7.28
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,2.7.29
અભિવ્યક્તેર્ ઇત્ય્ આશ્મરથ્યઃ

માત્રાં પરિમાણમતિક્રાન્તો ઽતિમાત્રઃ તસ્ય વિભોરિત્યર્થઃ ।
ઉપાસકાનાં કૃતે ઽનુગ્રહાય પ્રાદેશમાત્રો ઽભિવ્યજ્યતે, પ્રદેશેષુ વા મીયતે ઽભિવ્યજ્યત ઇતિ પ્રાદેશમાત્રઃ ॥29॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,2.7.29
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,2.7.30
અનુસ્મૃતેર્ બાદરિઃ

મતાન્તરમાહ- અનુસ્મૃતેરિતિ ।
પ્રાદેશેન મનસા મિતઃ પ્રાદેશમાત્ર ઇત્યર્થઃ ।
યથાકથઞ્ચિદિતિ ।
મનઃસ્થં પ્રાદેશમાત્રત્વં સ્મૃતિદ્વારા સ્મર્યમાણે કલ્પિતં શ્રુતેરાલમ્બનમિત્યર્થઃ ।
સૂત્રસ્યાર્થન્તરમાહ- પ્રાદેશેતિ ॥30॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,2.7.30
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,2.7.31
સંપત્તેર્ ઇતિ જૈમિનિસ્ તથા હિ દર્શયતિ

સંપ્રતિ શ્રુત્યુક્તાં પ્રાદેશમાત્રશ્રુતેર્ગતિમાહ- સંપત્તેરિતિ ।
બ્રાહ્મણં પઠતિ- પ્રાદેશમાત્રમિવેતિ ।
અપરિચ્છિન્નમપીશ્વરં પ્રાદેશમાત્રત્વેન સંપત્ત્યા કલ્પિતં સમ્યગ્વિદિતવન્તો દેવાસ્તમેવેશ્વરમભિ પ્રત્યક્ત્વેન સંપન્નાઃ પ્રાપ્તવન્તઃ, હ વૈ પૂર્વકાલે, તતો વો યુષ્મભ્યં, તથા દ્યુપ્રભૃતીનવયવાન્વક્ષ્યામિ યથા પ્રાદેશમાત્રં પ્રાદેશપરિમાણમનતિક્રમ્ય મૂર્ધાદ્યધ્યાત્માઙ્ગેષુ વૈશ્વાનરં સંપાદયિષ્યામીતિ પ્રાચીનશાલદીન્પ્રતિ રાજા પ્રતિજ્ઞાય સ્વકીયમૂર્ધાનમુપદિશન્ કરેણ દર્શયન્નુવાચ-એષ વૈ મે મૂર્ધા ભૂરાદીંલ્લોકાનતીત્ય ઉપરિ તિષ્ઠતીત્યતિષ્ટાસૌ દ્યુલોકો વૈશ્વાનરઃ ।
તસ્ય મૂર્ધેતિ યાવત્ ।
અધ્યાત્મમૂર્ધાભેદેનાધિદૈવમૂર્ધા સંપાદ્ય ધ્યેય ઇત્યર્થઃ ।
એવં ચક્ષુરાદિષૂહનીયમ્ ।
સ્વકીયચક્ષુષી દર્શયન્ ઽએષ વૈ સુતેજાઃ સૂર્યો વૈશ્વાનરસ્ય ચક્ષુરિત્યુવાચઽ ।
નાસિકાપદેન તન્નિષ્ઠઃ પ્રાણે લક્ષ્યતે તસ્મિન્નાધ્યાત્મિકપ્રાણે ઽધિદૈવપ્રાણસ્ય વાયોર્દૃષ્ટિમાહ- નાસિક ઇતિ ।
અત્ર સર્વત્ર વૈશ્વાનરશબ્દસ્તદઙ્ગપરઃ ।
મુખસ્થં મુખ્યં તસ્મિન્નધિદૈવં બહુલાકશદૃષ્ટિઃ મુખસ્થલાલારૂપાસ્વપ્સુ રૈશબ્દિતતદીયબસ્તિસ્થોદકદૃષ્ટિઃ ચિબુકે પ્રતિષ્ઠા પાદરૂપા પૃથિવી દ્રષ્ટવ્યા ।
નનુ ગુણાવૈષમ્યેણ વિદ્યયોર્ભેદાદગ્નિરહસ્યે શ્રુત્યનુસારેણ છાન્દોગ્યસ્થપ્રાદેશમાત્રક્ષુતિઃ કથં વ્યાખ્યેયેત્યાશઙ્ક્યાહ- યદ્યપીત્યાદિના ।
એતાવતાલ્પવૈષમ્યેણ બહુતરપ્રત્યભિજ્ઞાસિદ્ધં વિદ્યૈક્યં ન હીયતે ।
શાખાભેદે ઽપિ સર્વશાખાસુ પ્રતીયમાનં વૈશ્વાનરાદ્યુપાસનમેકમિતિ ન્યાયસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાચ્ચ ।
અતિષ્ઠાત્વગુણશ્છાન્દોગ્ય ઉપસંહર્તવ્યઃ ।
વિશ્વરૂપત્વગુણશ્ચ વાજિભિર્ગ્રાહ્યઃ ।
તથાચ દ્યુસૂર્યયોઃ સુતેજસ્ત્વં સમમતિષ્ઠાત્વવિશ્વરૂપત્વયોર્વ્યવસ્થા ।
યદ્વા શાખાભેદેન ગુણવ્યવસ્થાસ્તુ ન વિદ્યાભેદ ઇતિ ભાવઃ ॥31॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,2.7.31
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,2.7.32
આમનન્તિ ચૈનમ્ અસ્મિન્