Brahmasūtra with Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā, a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya · Chapter 1.1
brahmasūtraśāṅkarabhāṣyam
bhāṣyaratnaprabhāvyākhyā śrīrāmānandayatipraṇītā /
yamiha kāruṇikaṃ śaraṇaṃ gato 'pyarisahodara āpa mahatpadam /
tamahamāśu hariṃ paramāśraye janakajāṅkamanantasukhākṛtim //1//
śrīgauryā sakalārthadaṃ nijapadāmbhojena muktipradaṃ prauḍhaṃ vighnavanaṃ harantamanaghaṃ śrīḍhuṇḍhituṇḍāsinā /
vande carmakapālikopakapaṇairvairāgyasaukhyātparaṃ nāstīti pradiśantamantavidhuraṃ śrīkāśikeśaṃ śivam //2 //
yatkṛpālavamātreṇa mūko bhavati paṇḍitaḥ /
vedaśāstraśarīrāṃ tāṃ vāṇīṃ vīṇākarāṃ bhaje // 3 //
kāmākṣīdattadugdhapracurasuranutaprājyabhojyādhipūjyaśrīgaurīnāyakābhitprakaṭanaśivarāmāryalabdhātmabodhaiḥ /
śrīmadgopālagīrbhiḥ prakaṭitaparamādvaitabhāsāsmitāsyaśrīmadgovindavāṇīcaraṇakamalago nivṛto 'haṃ yathāliḥ //4//
śrīśaṅkaraṃ bhāṣyakṛtaṃ praṇamya vyāsaṃ hariṃ sūtrakṛtaṃ ca vacmi /
śrībhāṣyatīrthe parahaṃsatuṣṭyai vāgjālabandhacchidamabhyupāyam //5//
vistṛtagranthavīkṣāyāmalasaṃ yasya mānasam /
vyākhyā tadarthamārabdhā bhāṣyaratnaprabhābhidhā //6 //
śrīmacchārīrakaṃ bhāṣyaṃ prāpya vāk śuddhimāpnuyāt /
iti śramo me saphalo gaṅgāṃ rathyodakaṃ yathā //7 //
yadajñānasamudbhūtamindrajālamidaṃ jagat /
satyajñānasukhānantaṃ tadahaṃ brahma nirbhayam //8//
START BsRp_1,1.1.1
athāto brahmajijñāsā
iha khalu 'svādhyāyo 'dhyetavyaḥ'iti nityādhyayanavidhinādhītasāṅgasvādhyāye 'tadvijijñāsasva','so 'nveṣṭavyaḥ sa vijijñāsitavyaḥ', 'ātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyaḥ'itiśravaṇavidhirupalabhyate /
tasyārthaḥ--amṛtatvakāmenādvaitātmavicāra eva vedāntavākyaiḥ kartavya iti /
tena kāmyena niyamavidhinārthādbhinnātmaśāstrapravartiḥ, vaidikānāṃ purāṇādiprādhānyaṃ vā nirasyata iti vastugatiḥ /
tatra kaścidiha janmani janmāntare vānuṣṭitayajñādibhirnitāntavimalasvānto 'sya śravaṇavidheḥ ko viṣayaḥ, kiṃ phalaṃ, ko 'dhikārī, kaḥ saṃbandha iti jijñāsate /
taṃ jijñāsumupalabhamāno bhagavānbādarāyaṇastadanubandhacatuṣṭayaṃ śravaṇātmakaśāstrārambhaprayojakaṃ nyāyena nirṇetumidaṃ sūtraṃ racayāñcakāra 'athāto brahmajijñāsā'iti //
nanvanubandhajātaṃ vidhisaṃnihitārthavādavākyaireva jñātuṃ śakyam /
tathāhi-'tadyatheha karmacito lokaḥ kṣīyata evamevāmutra puṇyacito lokaḥ kṣīyate'iti śrutyā 'yatkṛtakaṃ tadanityaṃ'iti nyāyavatyā 'na jāyate mṛyate vā vipaścit''yo vai bhūmā tadamṛtamato 'nyadārtam'ityādi śrutyā ca bhūmātmā nityastato 'nyadanityamajñānasvarūpamiti viveko labhyate /
karmaṇā kṛṣyādinā citaḥ saṃpāditaḥ sasyādilokaḥ-bhogya ityarthaḥ /
vipaścinnityajñānasvarūpaḥ /
'parīkṣya lokānkarmacitānbrāhmaṇo nirvedamāyānnāstyakṛtaḥ kṛtena''ātmanastu kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavati'ityādiśrutyānātmamātre dehendriyādisakalapadārthajāte vairāgyaṃ labhyate /
parīkṣyānityatvena niścitya, akṛto mokṣaḥ kṛtena karmaṇā nāstīti karmatatphalebhyo vairāgyaṃ prāpnuyādityarthaḥ /
'śānto dānta uparatastitikṣuḥ samāhitaḥ śraddhāvitto bhūtvātmanyevātmānaṃ paśyet'iti śrutyā śamādiṣaṭkaṃ labhyate /
'samāhito bhūtvā iti kāṇvapāṭhaḥ /
uparatiḥ saṃnyāsaḥ /
'na sa punarāvartate'iti svayañjyotirānandātmakamokṣasya nityatvaśrutyā mumukṣā labhyate /
tathā ca vivekādiviśeṣaṇavānadhikārīti jñātuṃ śakyam /
yathā 'ya etā rātrīrupayanti'iti rātrisatravidhau 'pratitiṣṭhanti'ityarthavādasthapratiṣṭhākāmastadvat /
tathā 'śrotavyaḥ'ityatra pratyayārthasya niyogasya prakṛtyartho vicāro viṣayaḥ vicārasya vedāntā viṣaya iti śakyaṃ jñātum, 'ātmā draṣṭavyaḥ'ityadvaitātmadarśanamuddiśya 'śrotavyaḥ'iti vicāravidhānāt /
na hi vicāraḥ sākṣāddarśanahetuḥ, apramāṇatvāt, api tu pramāṇaviṣayatvena /
pramāṇaṃ cādvaitātmani vedāntā eva, 'taṃ tvaupaniṣataṃ puruṣaṃ', 'vedāntavijñānasuniścitārthāḥ'iti śruteḥ /
vedāntānāṃ ca pratyagbrahmaikyaṃ viṣayaḥ, 'tattvamasi', 'ahaṃ brahmāsmi'iti śruteḥ /
evaṃ vicāravidheḥ phalamapi jñānadvārāmuktiḥ, 'tarati śokamātmavit',brahmavidbrahmaiva bhavati'ityādiśruteḥ /
tathā saṃbandho 'pyadhikāriṇā vicārasya kartavyatārūpaḥ, phalasya prāpyatārūpa iti yathāyogyaṃ subodhaḥ /
tasmādidaṃ sūtraṃ vyarthamiti cet /
na /
tāsāmadhikāryādiśrutīnāṃ svārthe tātparyanirṇāyakanyāyasūtrābhāve kiṃ vivekādiviśeṣaṇavānadhikārī utānyaḥ, kiṃ vedāntāḥ pūrvatantreṇa agatārthā vā, kiṃ brahma pratyagabhinnaṃ na vā, kiṃ muktiḥ svargādivallokāntaraṃ, ātmasvarūpā veti saṃśayanivṛtteḥ /
tasmādāgamavākyairāpātataḥ pratipannādhikāryādinirṇayārthamidaṃ sūtramāvaśyakam /
taduktaṃ prakāśātmaśrīcaraṇaiḥ--'adhikāryādīnāmāgamikatvepi nyāyena nirṇayārthamidaṃ sūtraṃ'iti /
yeṣāṃ mate śravaṇe vidhirnāsti teṣāmavihitaśravaṇe 'dhikāryādinirṇayānapekṣaṇātsūtraṃ vyarthamityāpatatītyalaṃ prasaṅgena //
tathā cāsya sūtrasya śravaṇavidhyapekṣitādhikāryādiśrutibhiḥ svārthanirṇayāyotthāpitatvāddhetuhetumadbhāvaḥ śrutisaṃgatiḥ, śāstrārambhahetvanubandhanirṇāyakatvenopoddhātatvācchāstrādau saṃgatiḥ, adhikāryādiśrutīnāṃ svārthe samanvayokteḥ samanvayādhyāyasaṃgatiḥ, 'aitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi'ityādiśrutīnāṃ sarvātmatvādispaṣṭabrahmaliḍgānāṃ viṣayādau samanvayokteḥ pādasaṃgatiḥ, evaṃ sarvasūtrāṇāṃ śrutyarthanirṇāyakatvācchrutisaṃgatiḥ, tattadadhyāye tattatpāde ca samānaprameyatvena saṃgatirūhanīyā /
prameyaṃ ca kṛtsnaśāstrasya brahma /
adhyāyānāṃ tu samanvayavirodhasādhanaphalāni /
tatra prathamapādasya spaṣṭabrahmaliḍgānāṃ śrutīnāṃ samanvayaḥ prameyaḥ /
dvitīyatṛtīyayoraspaṣṭabrahmaliḍgānām /
caturthapādasya padamātrasamanvaya iti bhedaḥ /
asyādhikaraṇasya prātamyānnādhikaraṇasaṃgatirapekṣitā //
athādhikaraṇamāracyate-'śrotavyaḥ'iti vihitaśravaṇātmakaṃ vedāntamīmāṃsāśāstraṃ viṣayaḥ /
tatkimārabdhavyaṃ na veti viṣayaprayojanasaṃbhavāsaṃbhavābhyāṃ saṃśayaḥ /
tatra nāhaṃ brahmeti bhedagrāhipratyakṣeṇa kartṛtvākartṛtvādiviruddhadharmavattvaliḍgakānumānena ca virodhena brahmātmanoraikyasya viṣayasyāsaṃbhavāt, satyabandhasya jñānānnivṛttirūpaphalāsaṃbhavānnārambhaṇīyamiti prāpte siddhāntaḥ 'athāto brahmajijñāsā'iti /
atra śravaṇavidhisamānārthatvāya 'kartavyā'iti padamadhyāhartavyam /
adhyāhṛtaṃ ca bhāṣyakṛtā 'brahmajijñāsā kartavyā'iti /
tatra prakṛtipratyayārthayorjñānecchayoḥ kartavyatvānanvayātprakṛtyā phalībhūtaṃ jñānamajahallakṣaṇayocyate /
pratyayenecchāsādhyo vicāro jahallakṣaṇayā /
tathā ca brahmajñānāya vicāraḥ kartavya iti sūtrasya śrautor'thaḥ saṃpadyate /
tatra jñānasya svataḥ phalatvāyogātpramātṛtvakartṛtvabhoktṛtvātmakānarthanivartakatvenaiva phalatvaṃ vaktavyam /
tatrānarthasya satyatve jñānamātrānnivṛttyayogādadhyastatvaṃ vaktavyamiti bandhasyādhyastatvamarthātsūcitam /
tacca śāstrasya viṣayaprayojanavattvasiddhihetuḥ /
tathā hi śāstramārabdhavyaṃ, viṣayaprayojanavattvāt, bhojanādivat /
śāstraṃ prayojanavat, bandhanivartakajñānahetutvāt, rajjuriyamityādivākyavat /
bandhojñānanivartyo 'dhyastatvāt, rajjusarpavat /
iti prayojanasiddhiḥ /
evamarthābrahmajñānājjīvagatānarthabhramanivṛttiṃ phalaṃ sūtrayajjīvabrahmaṇoraikyaṃ viṣayamapyarthātsūcayati, anyajñānādanyatra bhramānivṛtteḥ /
jīvo brahmābhinnaḥ, tajjñānanivartyādhyāsāśrayatvāt /
yaditthaṃ tattathā, yathā śuktyabhinna idamaṃśa iti viṣayasiddhiheturadhyāsaḥ /
ityevaṃ viṣayaprayojanavatvācchāstramārambhaṇīyamiti /
atra pūrvapakṣe bandhasya satyatvena jñānādanivṛtterupāyāntarasādhyā muktiriti phalam /
siddhānte jñānādeva muktiriti vivekaḥ /
iti sarvaṃ manasi nidhāya brahmasūtrāṇi vyākhyātukāmo bhagavān bhāṣyakāraḥ sūtreṇa vicārakartavyatārūpaśrautārthānyathānupapatyārthātsūtritaṃ viṣayaprayojanavatvamupoddhātatvāttatsiddhihetvadhyāsākṣepasamādhānabhāṣyābhyāṃ prathamaṃ varṇayati- yuṣmadasmatpratyayagocarayoriti /
etena sūtrārthāsparśitvādadhyāsagrantho na bhāṣyamiti nirastam, ārthikārthasparśitvāt //
yattu maḍgalācaraṇābhāvādavyākhyeyamidaṃ bhāṣyamiti tanna /
'sutarāmitaretarabhāvānupapattiḥ'ityantabhāṣyaracanārthaṃ tadarthasya sarvopaplavarahitasya vijñānaghanapratyagarthasya tattvasya smṛtatvāt /
ato nirdeṣatvādidaṃ bhāṣyaṃ vyākhyeyam //
loke śuktāvidaṃ rajatamiti bhramaḥ, satyarajate idaṃ rajatamityadhiṣṭhānasāmānyāropyaviśeṣayoraikyapramāhitasaṃskārajanyo dṛṣṭa ityatrāpyātmānyanātmāhaṅkārādhyāse pūrvapramā vācyā, sā cātmanātmanorvāstavaikyamapekṣate, na hi tadasti /
tathā hi--ātmānātmanāvaikyaśūnyau, parasparaikyāyogyatvāt, tamaprakāśavat /
iti matvā hetubhūtaṃ virodhaṃ vastutaḥ pratītito vyavahārataśca sādhayati- yuṣmadasmatpratyayagocarayoriti /
na ca 'pratyayottarapadayośca'iti sūtreṇa 'pratyayecottarapade ca parato yuṣmadasmadormaparyantasya tvamādeśau staḥ'iti vidhānāt, tvadīyaṃ madīyaṃ tvatputro matputra itivat 'tvanmatpratyayagocarayoḥ'iti syāditi vācyam /
'tvamāvekavacane'ityekavacanādhikārāt /
atra ca yuṣmadasmadorekārthavācitvābhāvādānātmanāṃ yuṣmadarthānāṃ bahutvādasmadarthacaitanyasyāpyupādhito bahutvāt //
nanvevaṃ sati kathamatra bhāṣye vigrahaḥ /
na ca yūyamiti pratyayo yuṣmatpratyayaḥ, vayamiti pratyayosmatpratyastadgocarayoriti vigraha iti vācyam, śabdasādhutve 'pyarthāsādhutvāt /
na hyahaṅkārādyanātmano yūyamiti pratyayavipayatvamastīti cet na /
gocarapadasya yogyatāparatvāt /
cidātmā tāvadasmatpratyayayogyaḥ, tatprayuktasaṃśayādinivṛttiphalabhāktvāt, 'na tāvadayamekāntenāvipayaḥ, asmatpratyayaviṣayatvāt'iti bhāṣyokteśca /
yadyapyahaṅkārādirapi tadyogyastathāpi cidātmanaḥ sakāśādatyantabhedasiddhyarthaṃ yuṣmatpratyayayogya ityucyate // //
āśramaśrīcaraṇāstu ṭīkāyojanāyāmevamāhuḥ-'saṃbodhyacetano yuṣmatpadavācyaḥ, ahaṅkārādiviśiṣṭacetano 'smatpadavācyaḥ, tathā ca yuṣmajasmadoḥ svārthe prayujyamānayoreva tvamādeśaniyamo na lākṣaṇikayoḥ, 'yuṣmadasmadoḥ ṣaṣṭhīcaturthīdvitīyāsthayorvānāvau'iti sūtrāsāṃgatyaprasaḍgāt /
atra śabdalakṣakayoriva cinmātrajaḍamātralakṣakayorapi na tvamādeśo lakṣakatvāviśeṣāt iti /
yadi tayoḥ śabdabodhakatve satyeva tvamādeśābhāva ityanena sūtreṇa jñāpitaṃ tadāsminbhāṣye yuṣmatpadena yuṣmacchabdajanyapratyayayogyaḥ parāgartho lakṣyate, asmacchabdena asmacchabdajanyapratyayayogyaḥ pratyagātmā /
tathā ca lakṣyatāvacchedakatayā śabdo 'pi bodhyata iti na tvamādeśaḥ /
na ca parāktvapratyaktvayoreva lakṣyatāvacchedakatvaṃ, na śabdayogyatvāṃśasya, gauravāditi vācyam /
parākpratīcorvirodhasphuraṇārthaṃ viruddhaśabdayogyatvasyāpi vaktavyatvāt /
ata evedamasmatpratyayagocarayoriti vaktavye 'pīdaṃśabdo 'smadarthe loke vede ca bahuśaḥ, ime vayamāsmahe, ime videhāḥ, ayamahamasmīti ca prayogadarśanānnāsmacchabdavirodhīti matvā yuṣmacchabdaḥ prayuktaḥ, idaṃśabdaprayoge virodhāsphūrteḥ /
etena cetanavācitvādasmacchabdaḥ pūrvaṃ prayoktavyaḥ 'abhyarhitaṃ pūrva'iti nyāyāt, 'tyadādīni sarvaurnityam'iti sūtreṇa vihita ekaśeṣaśca syāditi nirastam /
'yuṣmadasmadoḥ'iti sūtra ivātrāpi pūrvanipātaikaśeṣayoraprāpteḥ, ekaśeṣe vivakṣitavirodhāsphūrteśca /
vṛddhāstu 'yuṣmadarthādanātmano niṣkṛṣya śuddhasya ciddhātoropāpavādanyāyena grahaṇaṃ dyotayitumādau yuṣmadgrahaṇaṃ'ityāhuḥ /
tatra yuṣmadasmatpadābhyāṃ parākpratyaktvenātmānātmanorvastuto virodha uktaḥ /
pratyayapadena pratītito virodha uktaḥ /
pratīyata iti pratyayo 'haṅkārādiranātmā dṛśyatayā bhāti /
ātmā tu pratītitvātpratyayaḥ svaprakāśatayā bhāti /
gocarapadena vyavahārato virodha uktaḥ /
yuṣmadarthaḥ pratyagātmatiraskāreṇa kartāhamityādivyavahāragocaraḥ, asmadarthastvanātmapravilāpena, ahaṃ brahmeti vyavahāragocara iti tridhā virodhaḥ sphuṭīkṛtaḥ /
yuṣmaccāsmacca yuṣmadasmadī, te eva pratyayau ca tau gocarau ceti yuṣmadasmatpratyayagocarau, tayostridhā viruddhasvabhāvāyoritarebhāvo 'tyantābhedastādātmyaṃ vā tadanupapattau siddhāyāmityanvayaḥ /
aikyāsaṃbhave 'pi śuklo ghaṭa itivattādātmayaṃ kiṃ na syādityata āha- viṣayaviṣayiṇoriti /
cijjaḍayorviṣayaviṣayitvāddīpaghaṭayoriva na tādātmyamiti bhāvaḥ /
yuṣmadasmadī parāpratyagvastunī, te eva pratyayaśca gocaraśceti vā vigrahaḥ /
atra pratyayagocarapadābhyāmātmanātmanoḥ pratyakparāgbhāve cidacittvaṃ heturuktastatra hetumāha- viṣayaviṣayiṇoriti /
anātmano grāhyatvādacitvaṃ, ātmanastu grāhakatvāccitvaṃ vācyam /
acitve svasya svena grahasya karmakartṛtvavirodhenāsaṃbhavādapratyakṣatvāpatterityarthaḥ /
yatheṣṭaṃ vā hetuhetumadbhāvaḥ /
nanvevamātmānātmanoḥ parākpratyaktvena, cidacittvena grāhyagrāhakatvena ca virodhāttamaḥprakāśavadaikyasya tādātmyasya vānupapattau satyāṃ, tatpramityabhāvenādhyāsābhāve 'pi taddharmāṇāṃ caitanyasukhajāḍyaduḥkhādīnāṃ vinimayenadhyāso 'stvityata āha-- taddhārmāṇāmapīti /
tayorātmānātmanordharmāstaddharmāsteṣāmapītaretarabhāvānupapattiḥ /
itaratra dharmyantare itareṣāṃ dharmāṇāṃ bhāvaḥ saṃsargastasyānupapattiritityarthaḥ /
na hi dharmiṇoḥ saṃsargaṃ vinā dharmāṇāṃ vinimayo asti /
sphaṭike lohita vastu sāṃnidhyāllauhityadharmasaṃsargaḥ /
asaṅgātmadharmiṇaḥ kenāpyasaṃsargāddharmisaṃsargapūrvako dharmasaṃsargaḥ kutastya ityabhipreyoktam- sutarāmiti /
nanvātmānātmanostādātmyasya taddharmasaṃsargasya cābhāve 'pyadhyāsaḥ kiṃ na syādityata āha--ityata iti /
ityuktarītyā tādātmyādyabhāvena tatpramāyā abhāvādataḥ pramājanyasaṃskārasyādhyāsahetorabhāvāt 'adhyāso mithyeti bhavituṃ yuktaṃ'ityanvayaḥ /
mithyāśabdo hyarthaḥ apahnavavacanaḥ, anirvacanīyatāvacanaśceti /
atra cāpahnavārthaḥ /
nanu kutra kasyādhyāso 'pahnūyata ityāśaṅkya, ātmanyanātmataddharmāṇāmanātmanyātmataddharmāṇāmadhyāso nirasyata ityāha-- asmatpratyayagocara ityādinā /
ahamitipratyayayogyatvaṃ buddhyāderapyastīti matvā tata ātmānaṃ vivecayati- -viṣayaṇīti /
buddhyādisākṣiṇītyarthaḥ /
sākṣitve hetuḥ-- cidātmaka iti /
ahamiti bhāsamāne cidaṃśātmanītyarthaḥ /
yuṣmatpratyayagocarasyeti /
tvaṅkārayogyasya /
idamarthasyetiyāvat /
nanvahamiti bhāsamānabuddhyādeḥ kathamidamarthatvamityata āha-- viṣayasyeti /
sākṣibhāsyasyetyarthaḥ /
sākṣibhāsyatvarūpalakṣaṇayogādbuddhyāderghaṭādivadidamarthatvaṃ na pratibhāsata iti bhāvaḥ /
athavā yadātmano mukhyaṃ sarvāntaratvarūpaṃ pratyaktvaṃ pratītatvaṃ brahmāsmīti vyavahāragocaratvaṃ coktvaṃ tadasiddhaṃ, ahamiti pratīyamānatvāt, ahaṅkāravadityāśaṅkyāha-- asmatpratyayagocara iti /
asmaccāsau pratyayaścāsau gocaraśca tasminnityarthaḥ /
ahaṃvṛttivyaṅyasphuraṇatvaṃ sphuraṇaviṣayatvaṃ vā hetuḥ /
ādye dṛṣṭānte hetvasiddhiḥ /
dvitīye tu pakṣe tadasiddhirityātmano mukhyaṃ pratyaktvādi yuktamiti bhāvaḥ /
nanu yadātmano viṣayatvaṃ tadasiddhaṃ, anubhavāmīti śabdavatvāt, ahaṅkāravadityata āha-- viṣayaṇīti /
vācyatvaṃ lakṣyatvaṃ vā hetuḥ /
nādyaḥ, pakṣe tadasiddheḥ /
nāntyaḥ, dṛṣṭānte tadvaikalyāditi bhāvaḥ /
dehaṃ jānāmīti dehāhaṅkārayorviṣayaviṣayitve 'pi manuṣyo 'hamityabhedādhyāsavadātmāhaṅkārāyorapyabhedādhyāsaḥ syādityata āha-- cidātmaka iti /
tayorjāḍyālpatvābhyāṃ sādṛśyādadhyāse 'pi cidātmanyanavacchinne jaḍālpāhaṅkārādernādhyāsa iti bhāvaḥ /
ahamiti bhāsyatvādātmavadahaṅkārasyāpi pratyaktvāditaṃ mukhyameva, tataḥ pūrvoktvaparāktvādyasiddhirityāśaṅkyāha-- yuṣmaditi /
ahaṃvṛttibhāsyatvamahaṅkāre nāsti kartṛkarmatvavirodhāt, cidbhāsyatvaṃ cidātmani nāstīti hetvasiddhiḥ /
ato buddhyādeḥ pratibhāsataḥ pratyaktve 'pi parāktvādikaṃ mukhyameveti bhāvaḥ /
yuṣmatparāktaccāsau pratiyata iti pratyayaścāsau kartṛtvādivyavahāragocaraśca tasyeti vigrahaḥ /
tasya heyatvārthamāha-- viṣasyeti /
piñ bandhane /
visinoti badhnāti iti viṣayastasyetyarthaḥ /
ātmanyanātmataddharmādhyāso mithyā bhavatu, anātmanyātmataddharmādhyāsaḥ kiṃ na syāt, ahaṃ sphurāmi sukhītyādyanubhavādityāśaṅkyāha-- tadviparyayeṇeti /
tasmādanātmano viparyayo viruddhasvabhāvaścaitanyam /
itthaṃbhāve tṛtīyā /
caitanyātmanā viṣayiṇastaddharmāṇāṃ ca yo 'haṅkārādau viṣaye 'dhyāsaḥ sa mithyeti nāstīti bhavituṃ yuktam, adhyāsasāmagryabhāvāt /
na hyatra pūrvapramāhitasaṃskāraḥ sādṛśyamajñānaṃ vāsti /
niravayavanirguṇasvaprakāśātmani guṇāvayavasādṛśyasya cājñānasya cāyogāt //
nanvātmanonirguṇatve taddharmāṇāmiti bhāṣyaṃ kathamiti cet, ucyate--buddhivṛttyabhivyaktaṃ caitanyaṃ jñānaṃ, viṣayābhedenābhivyaktaṃ sphuraṇam, śubhakarmajanyavṛttivyaktamānanda ityevaṃ vṛttyupādhikṛtabhedāt jñānādīnāmātmadharmatvavyapadeśaḥ /
taduktaṃ ṭīkāyāṃ-'ānando viṣayānubhavo nityatvaṃ ceti santi dharmā apṛthaktve 'pi caitanyatvāt pṛthagivāvabhāsante'iti /
ato nirguṇabrahmātmatvamate, ahaṃ karomīti pratīterarthasya cādhyāsatvāyogātpramātvaṃ satyatvaṃ ca ahaṃ nara iti sāmānādhikaraṇyasya gauṇatvamiti matamāstheyam /
tathā ca bandhasya satyatayā jñānānnivṛttirūpaphalāsaṃbhavādbaddhamuktayorjīvabrahmaṇoraikyāyogena viṣayāsaṃbhavāt śāstraṃ nārambhaṇīyamiti pūrvapakṣabhāṣyatātparyam /
yuktagrahaṇāt pūrvapakṣasya durbalatvaṃ sūcayati /
tathāhi--kimadhyāsasya nāstitvamayuktatvādabhānādvā kāraṇābhāvādvā?ādya iṣṭa ityāha- -tathāpīti /
etadanurodhādādau yadyapīti paṭhitavyam /
adhyāsasyāsaṅgasvaprakāśātmanyayuktatvamalaṅkāra iti bhāvaḥ /
na dvitīya ityāha-- ayamiti /
ajñaḥ kartā manuṣyo 'hamiti pratyakṣānubhavādadhyāsasyābhānamasiddhamityarthaḥ /
na cedaṃ pratyakṣaṃ kartṛtvādau prameti vācyam /
apauruṣeyatayā nirdeṣeṇa, upakramādiliṅgāvadhṛtatātparyeṇa ca tatvamasyādivākyenākartṛtvabrahmatvabodhanenāsya bhramatvaniścayāt /
na ca jyeṣṭhapratyakṣavirodhādāgamajñānasyaiva bādha iti vācyaṃ, dehātmavādaprasaṅgāt, manuṣyo 'hamiti pratyakṣavirodhena 'athāyamaśarīraḥ'ityādiśrutyā dehādanyātmāsiddheḥ /
tasmādidaṃ rajatamitivatsāmānādhikaraṇyapratyakṣasya bhramatvaśaṅkākalaṅkitasya nāgamātprābalyamityāstheyam /
kiñca jyeṣṭhatvaṃ pūrvabhāvitvaṃ vā āgamajñānaṃ pratyupajīvyatvaṃ vā?ādye na prābalyam, jyeṣṭhasyāpi rajatabhramasya paścādbhāvinā śuktijñānena bādhadarśanāt /
na dvitīyaḥ āgamajñānotpattau pratyakṣādimūlavṛddhavyavahāre saṃgatigrahadvārā, śabdopalabdhidvārā ca pratyakṣādervyāvahārikaprāmāṇyasyopajīvyatve 'pi tāttvikaprāmāṇyasyānapekṣitatvāt, anapekṣitāṃśasyāgamena bādhāsaṃbhavāditi /
yattu kṣaṇikayāgasya śrutibalātkālāntarabhāviphalahetutvavat 'tathā vidvānnāmarūpādvimuktaḥ'iti śrutibalātsatyasyāpi jñānānnivṛttisaṃbhavādadhyāsavarṇanaṃ vyarthamiti, tanna /
jñānamātranivartyasya kvāpi satyatvādarśanāt, satyasya cātmano nivṛtyadarśanācca, ayogyatāniścaye sati satyabandhasya jñānānnivṛttiśruterbodhakatvāyogāt /
na ca setudarśanātsatyasya pāpasya nāśarśanānnāyogyatāniścayā iti vācyaṃ, tasya śriddhāniyamādisāpekṣajñānanāśyatvāt /
bandhasya ca 'nānyaḥ panthā'iti śrutyā jñānamātrānnivṛttipratīteḥ, ataḥ śrutajñānanivartyatvanirvāhārthamadhyastatvaṃ varṇaniyam /
kiṃ ca jñānaikanivartyasya kiṃ nāma satyatvam, na tāvadajñānājanyatvam /
'māyāṃ tu prakṛtim'iti śruti virodhānmāyāvidyayoraikyāt /
nāpi svādhiṣṭhāne svābhāvaśūnyatvaṃ 'asthūlam'ityādiniṣedhaśrutivirodhāt /
nāpi brahmavadbādhāyogyatvaṃ, jñānānnivṛttiśrutivirodhāt /
atha vyavahārakāle bādhaśūnyatvam, tarhi vyavahārikameva satyatvamityāgatamadhyastatvam /
tacca śrutyarthe yogyatā jñānārthaṃ varṇanīyameva, yāgasyāpūrvadvāratvavat /
na ca tadanyatvādhikaraṇe tasya varṇanātpaunaruktyam, tatroktādhyāsasyaiva pravṛttyaṅgaviṣayādisiddhyarthamādau smāryamāṇatvāditi dik //
adhyāsaṃ dvedhā darśayati -- lokavyavahāra iti /
lokyate manuṣyo 'hamityabhimanyata iti lokor'thādhyāsaḥ, tadviṣayo vyavahāro 'bhimāna iti jñānādhyāso darśitaḥ /
dvividhādhyāsasvarūpalakṣaṇamāha-- anyonyasmin ityādinā dharmadharmiṇoḥ ityantena /
jāḍyacaitanyādidharmāṇāṃ dharmiṇāvahaṅkārātmānau, tayoratyantaṃ bhinnayoritaretarabhedāgraheṇānyonyasmin anyonyatādātmyaṃ anyonyadharmāṃśca vyatyāsenādhyasya lokavyavahāra iti yojanā /
ataḥ so 'yamiti pramāyā nādhyāsatvam, tadidamarthayoḥ kālabhedena kalpitabhede 'pyatyantabhedābhāvāditi vaktumatyantetyuktam /
na ca dharmitādātmyādhyāse dharmādhyāsasiddheḥ 'dharmāṃśca'iti vyarthamiti vācyam, andhatvādīnāmindriyadharmāṇāṃ dharmyadhyāsāsphuṭatve 'pyandho 'hamiti sphuṭo 'dhyāsa iti jñāpanārthatvāt /
nanvātmānātmanoḥ parasparādhyastatve śūnyavādaḥ syādityāśaṅkyāha-- satyānṛte mithunīkṛtyeti /
satyamanidaṃ caitanyaṃ tasyānātmani saṃsargamātrādhyāso na svarūpasya /
anṛtaṃyuṣmadarthaḥ tasya svarūpato 'pyadhyāsāttayormithunīkaraṇamadhyāsa iti na śūnyatetyarthaḥ //
nanvadhyāsamithunīkaraṇalokavyavahāraśabdānāmekārthatve 'dhyasya midhunīkṛtyeti pūrvakālatvavāciktvāpratyayādeśasya lyapaḥ kathaṃ prayoga iti cenna, adhyāsavyaktibhedāt /
tatra pūrvapūrvādhyāsasyottarottarādhyāsaṃ prati saṃskāradvārā pūrvakālatvena hetutvadyotanārthaṃ lyapaḥ prayogaḥ /
tadeva spaṣṭayati-- naisargika iti /
pratyagātmani hetuhetumadbhāvenādhyāsapravāho 'nādirityarthaḥ /
nanu pravāhasyāvastutvāt, adhyāsavyaktīnāṃ sāditvāt, kathamanāditvamiti cet /
ucyate--adhyāsatvāvacchinnavyaktīnāṃ madhye 'nyatamayā vyaktyā vinānādikālasyāvartanaṃ kāryānāditvamityaṅgīkārāt /
etena kāraṇābhāvāditi kalpo nirastaḥ, saṃskārasya nimittasya naisargikapadenoktatvāt /
na ca pūrvapramājanya eva saṃskāro heturiti vācyam, lāghavena pūrvānubhavajanyasaṃskārasya hetutvāt /
ataḥ pūrvādhyāsajanyaḥ saṃskāro 'stīti siddham /
adhyāsasyopādānamāha-- mithyājñānanimitta iti /
mithyā ca tadajñānaṃ ca mithyājñānaṃ tannimittamupādānaṃ yasya sa tannimittaḥ /
tadupādānaka ityarthaḥ /
ajñānasyopādānatve 'pi saṃsphuradātmatatvāvarakatayā doṣatvenāhaṅkārādhyāsakarturīśvarasyopādhitvena saṃskārakālakarmādinimittapariṇāmitvena ca nimittatvamiti dyotayituṃ nimittapadam /
svaprakāśātmanyasaṅge kathamavidyāsaṅgaḥ, saṃskārādisāmagryabhāvāt, iti śaṅkānirāsārthaṃ mithyāpadam /
pracaṇḍamārtaṇḍamaṇḍale pecakānubhavasiddhāndhakāravat, ahamajña ityanubhasiddhamajñānaṃ durapahnavama, kalpitasyādhiṣṭhānāsparśitvāt, nityasvarūpajñānasyāvirodhitvācceti /
yadvā ajñānaṃ jñānābhāva iti śaṅkānirāsārthaṃ mithyāpadam /
mithyātve sati sākṣājjñānanivartyatvamajñānasya lakṣaṇaṃ mithyājñānapadenoktam /
jñānenecchāprāgabhāvaḥ sākṣānnivartyata iti vadantaṃ prati mithyātve satītyuktam /
ajñānanivṛttidvārā jñānanivartyabandhe 'tivyāptinirāsāya sākṣāditi /
anādyupādānatve sati mithyātvaṃ vā lakṣaṇam /
brahmanirāsārthaṃ mithyātvamiti /
mṛdādinirāsārthamanādīti /
avidyātmanoḥ saṃbandhanirāsārthamupādānatve satīti /
saṃprati adhyāsaṃ draḍhayitumabhilapati-- āhamidaṃ mamedamiti /
ādhyātmikakāryādhyāseṣvahamiti prathamo 'dhyāsaḥ /
na cādhiṣṭhānāropyāṃśadvayānupalambhāt nāyasadhyāsa iti vācyam, ayo dahatītivadahamupalabha iti dṛgdṛśyāṃśayorupalambhāt /
idaṃ padena bhogyaḥ saṃghāta ucyate /
atrāhamidamityanena manupyo 'hamiti tādātmyādhyāso darśitaḥ /
mamedaṃ śarīramiti saṃsargādhyāsaḥ //
nanu dehātmanostādātmyameva saṃsarga iti tayoḥ ko bheda iti cet /
satyam /
sattaikye sati mitho bhedastādātmyam /
tatra manuṣyo 'hamityaikyāṃśabhānaṃ mamedamiti bhedāṃśarūpasaṃsargabhānamiti bhedaḥ /
evaṃ sāmagrīsattvādanubhavasattvādadhyāso 'stītyato brahmātmaikye virodhābhāvena viṣayaprayojanayoḥ sattvāt śāstramārambhaṇīyamiti siddhāntabhāṣyatātparyam /
evañca sūtreṇārthātsūcite viṣayaprayojane pratipādya taddhetumadhyāsaṃ lakṣaṇasaṃbhāvanāpramāṇaiḥ sādhayituṃ lakṣaṇaṃ pṛcchati-- āheti /
kiṃlakṣaṇako 'dhyāsa ityāha /
pūrvavādītyarthaḥ /
asya śāstrasya tattvanirṇayapradhānatvena vādakathātvadyotanārthaṃ āheti paroktiḥ /
'āha'ityādi 'kathaṃ punaḥpratyagātmani'ityataḥ prāgadhyāsalakṣaṇaparaṃ bhāṣyam /
tadārabhya saṃbhāvanāparam /
'tametamavidyākhyam'ityārabhya 'sarvalokapratyakṣaḥ'ityantaṃ pramāṇaparamiti vibhāgaḥ /
lakṣaṇamāha-- ucyate-smṛtirūpa iti /
adhyāsa ityanuṣaṅgaḥ /
atra paratrāvabhāsa ityeva lakṣaṇam, śiṣṭaṃ padadvayaṃ tadupapādanārtham /
tathāhi avabhāsyata ityavabhāso rajatādyarthaḥ tasyāyogyamadhikaraṇaṃ paratrapadārthaḥ /
adhikaraṇasyāyogyatvaṃ āropyātyantābhāvatvaṃ tadvatvaṃ vā /
tathā caikāvacchedena svasaṃsṛjyamāne svātyantābhāvavati avabhāsyatvamadhyastatvamityarthaḥ /
idaṃ ca sādyanādyadhyāsasādhāraṇaṃ lakṣaṇam /
saṃyoge 'tivyāptinirāsāyaikāvacchedeneti /
saṃyogasya svasaṃsṛjyamāne vṛkṣe svātyantābhāvavatyavabhāsyatve 'pi svātyantābhāvayormūlāgrāvacchedakabhedānnātivyāptiḥ /
pūrvaṃ svābhāvavati bhūtale paścādānīto ghaṭo bhātīti ghaṭe 'tivyāptinirāsāya svasaṃsṛjyamāna iti padam, tena svābhāvakāle pratiyogisaṃsargasya vidyamānatocyate iti nātivyāptiḥ /
bhūtvāvacchedenāvabhāsyagandhe 'tivyāptivāraṇāya svātyantābhāvavatīti padam /
śuktāvidantvāvacchedena rajatasaṃsargakāle 'tyantābhāvo 'stīti nāvyāptiḥ /
nanvasya lakṣaṇasyāsaṃbhavaḥ, śuktau rajatasya sāmagryabhāvena saṃsargāsatvāt /
na ca smaryamāṇasatyarajatasyaiva paratra śuktāvavabhāsyatvenādhyastatvoktiriti vācyam, anyathākhyātiprasaṅgādityata āha -smṛtirūpa iti /
smaryate iti smṛtiḥ satyarajatādiḥ tasya rūpamiva rūpamasyeti smṛtirūpaḥ /
smaryamāṇasadṛśa ityarthaḥ /
sādṛśoktyā smaryamāṇādāropyasya bhedāt, nānyathākhyātirityuktaṃ bhavati /
sādṛśamupapādayati- pūrvadṛṣṭeti /
dṛṣṭaṃ darśanaṃ, saṃskāradvārā pūrvadarśanādavabhāsyata iti pūrvadṛṣaṭāvabhāsaḥ /
tena saṃskārajanyajñānaviṣayatvaṃ smaryamāṇāropyayoḥ sādṛśyamuktaṃ bhavati, smṛtyāropayoḥ saṃskārajanyatvāt /
na ca saṃskārajanyatvādāropasya smṛtitvāpattiriti vācyam, doṣasaṃprayogajanyatvasyāpi vivakṣitatvena saṃskāramātrajanyatvābhāvāt /
atra saṃyogaśabdena adhiṣṭhānasāmānyajñānamucyate, ahaṅkārādhyāse indriyasaṃprayogālābhāt /
evaṃ ca doṣasaṃprayogasaṃskārabalācchuktyādau rajatamutapannamastīti paratrāvabhāsyatvalakṣamamupapannamiti smṛtirūpapūrvadṛṣṭapadābhyāmupapādim /
anye tu tābhyāṃ doṣāditrayajanyatvaṃ kāryādhyāsalakṣaṇamuktamityāhuḥ /
apare tu smṛtirūpaḥ smaryamāṇasadṛśaḥ, sādṛsyaṃ ca pramāmājanyajñānaviṣayatvaṃ smṛtyāropayoḥ pramāṇājanyatvāt /
pūrvadṛṣṭapadatajjātīyaparaṃ, abhinavarajatādehe pūrvadṛṣṭatvābhāvāt /
tathā ca pramāṇājanyajñānaviṣayatve sati pūrvadṛṣṭajātīyatvaṃ prātītikādhyāsalakṣaṇaṃ tābhyāmuktam /
paratrāvabhāsaśabdābhyāmadhyāsamātralakṣaṇaṃ vyākhyātameva /
tatra smaryamāṇagaṅgādau abhinavaghaṭe cātivyāptinirāsāya pramāṇetyādi padadvayamityāhuḥ /
tatrārthādhyāse smaryamāṇasadṛśaḥ paratra pūrvadarśanādavabhāsyata iti yojanā /
jñānādhyāse tu smṛtisadṛśaḥ paratra pūrvadarśanādavabhāsa iti vākyaṃ yojanīyamiti saṃkṣepaḥ /
nanu adhyāse vādivipratipatteḥ kathamuktalakṣaṇasiddhirityāśaṅkyādhiṣṭhānāropyasvarūpavivāde 'pi paratra parāvabhāsa iti lakṣaṇe saṃvādyuktibhiḥ satyādhiṣṭhāne mithyārthāvabhāsasiddheḥ sarvatantrasiddhānta idaṃ lakṣaṇamiti matvā anyathātmakhyātivādinormatamāha- taṃ keciditi /
kecidanyathākhyātivādino 'nyatra śuktyādāvanyadharmasya svāvayavadharmasya deśāntarastharūpyāderadhyāsa iti vadanti /
ātmakhyātivādinastu bāhyaśuktyādau buddhirūpātmano dharmasya rajatasyādhyāsaḥ, āntarasya rajatasya bahirvadavabhāsa iti vadantītyarthaḥ /
akhyātimatamāha- keciditi /
yatra yasyādhyāso lokasiddhastayorarthayostaddhiyośca bhedāgrahe sati tanmūlo bhramaḥ, idaṃ rūpyamiti viśiṣṭavyavahāra iti vadantītyarthaḥ /
tairapi viśiṣṭavyavahārānyathānupapattyā viśiṣṭabhrānteḥ svīkāryatvāt, paratra parāvabhāsasaṃmatiriti bhāvaḥ /
śūnyamatamāha- anye tviti /
tasyaivādhiṣṭhānasya śuktyāderviparītadharmatvakalpanāṃ viparīto viruddho dharmo yasya tadbhāvastasya rajatāderatyantāsataḥ kalpanāmācakṣata ityarthaḥ /
eteṣu mateṣu paratra parāvabhāsatvalakṣaṇasaṃvādamāha -sarvathāpi tviti /
anyathākhyātitvādiprakāravivāde 'pyadhyāsaḥ paratra parāvabhāsatvalakṣaṇaṃ na jahātītyarthaḥ /
śuktāvaparokṣasya rajatasya deśāntare buddhau vā sattvāyogāt śūnyatve pratyakṣatvāyogāt, śuktau satte bādhāyogāt mithyātvameveti bhāvaḥ /
āropyamithyātve na yuktyapekṣā, tasyānubhavasiddhatvādityāha- tathā ceti /
bādhānantarakālīno 'yamanubhavaḥ, tatpūrvaṃ /
śuktikātvajñānāyogāt, rajatasya bādhāpratyakṣasiddhaṃ mithyātvaṃ vacchabdenocyate /
ātmani nirūpādhike 'haṅkārādhyāse dṛṣṭāntamuktvā brahmajīvāvāntarabhedasyāvidyādyupādhikasyādhyāse dṛṣṭāntamāha- eka iti /
dvitīyacandrasahitavadeka evāṅgulyā dvidhā bhātītyarthaḥ /
lakṣaṇaprakaraṇopasaṃhārārtha iti śabdaḥ /
bhavatvadhyāsaḥ śuktyādau, ātmani tu na saṃbhavatītyākṣipati- kathaṃ punariti /
yatrāparokṣādhyāsādhiṣṭhānatvaṃ tatrendriyasaṃyuktatvaṃ viṣayatvaṃ ceti vyāptiḥ śuktyādau dṛṣṭā /
tatra vyāpakābhāvādātmano 'dhiṣṭhānatvaṃ na saṃbhavatītyabhipretyāha- pratyagātmanīti /
pratīci pūrṇa indriyāgrāhye viṣayasyāhaṅkārādestaddharmāṇāṃ cādhyāsaḥ kathamityarthaḥ /
uktavyāptimāha- sarvo hīti /
purovasthitatvamindriyasaṃyuktatvam /
nanyātmano 'pyadhiṣṭhānatvārthaṃ viṣayatvādikamastvityata āha- yuṣmaditi /
idaṃpratyayānarhasya pratyagātmano 'na cakṣuṣā gṛhyate'ityādi śrutimanusṛtya tvamaviṣayatvaṃ bravīṣi /
saṃpratyāsalobhena viṣayatvāṅgīkāre śrutisiddhāntayorbādhaḥ syādityarthaḥ /
ātmanyadhyāsasaṃbhāvanāṃ pratijānīte- ucyata iti /
adhiṣṭhānāropyayorekasmin jñāne bhāsamānatvamātramadhyāsavyāpakaṃ, tacca bhānaprayuktasaṃśayanivṛttyādiphalabhāktvaṃ, tadeva bhānabhinnatvaghaṭitaṃ viṣayatvaṃ, tanna vyāpakaṃ, gauravāditi matvāha- na tāvaditi /
ayamātmā niyamenāviṣayo na bhavati /
tatra hetumāha- asmaditi /
asmapratyayo 'hamityadhyāsastatra bhāsamānatvādityarthaḥ /
asmadarthacidātmā pratibimbitatyena yatra pratīyate so 'smatpratyayo 'haṅkārastatra bhāsamānatvāditi vārthaḥ /
na cādhyāse sati bhāsamānatvaṃ tasminsati sa iti parasparāśraya iti vācyam, anāditvāt, pūrvābhyāse bhāsamānātmana uttarādhyāsādhiṣṭhānatvasaṃbhavāt //
nanvahamityahaṅkāraviṣayakabhānarūpasyātmano bhānamānatvaṃ kathaṃ, tadviṣayatvaṃ vinā tatphalabhāktvāyogādityata āha- aparokṣatvācceti /
caśabdaḥ śaṅkānirāsārthaḥ /
svaprakāśatvādityarthaḥ /
svaprakāśatvaṃ sādhayati- pratyagiti /
ābālapaṇḍitamātmanaḥ saṃśayādiśūnyatvena prasidhdeḥ svaprakāśatvamityarthaḥ /
ataḥ svaprakāśatvena bhāsamānatvādātmano 'dhyāsādhiṣṭhānatvaṃ saṃbhavatīti bhāvaḥ /
yaduktamaparokṣādhyāsādhiṣṭhānatvasyendriyasaṃyuktatayā grāhyatvaṃ vyāpakamiti tatrāha- na cāyamiti /
tatra hetumāha- apratyakṣe 'pīti /
indriyagrāhye 'pītyarthaḥ /
bālā avivekinaḥ talamindranīlakaṭāhakalpaṃ nabho malinaṃ pitamityevamaparokṣamadhyasyanti, tatrendriyagrāhyatvaṃ nāstīti vyabhicārānna vyāptiḥ /
etenātmānāmānātmanoḥ sādṛśyābhāvānnādhyāsa ityapāstam, nīlanabhasostadabhāve 'pyadhyāsadarśanāt /
siddhānte ālokākāracākṣuṣavṛttyabhivyaktasākṣivedyatvaṃ nabhasi iti jñeyam /
saṃbhāvanāṃ nigamayati- evamiti /
nanu brahmajñānanāśyatvena sūtritāmavidyāṃ hitvā adhyāsaḥ kimiti varṇyata ityata āha- tametamiti /
ākṣiptaṃ samāhitamuktalakṣaṇalakṣitamadhyāsamavidyākāryatvādavidyeti manyanta ityarthaḥ /
vidyānivartyatvāccāsyāvidyātvamityāha- tadvivekeneti /
adhyastaniṣedhenādhiṣṭhānasvarūpanirdhāraṇaṃ vidyāmadhyāsanivartikāmāhurityarthaḥ /
tathāpi kāraṇāvidyāṃ tyaktvā kāryāvidyā kimiti varṇyate tatrāha- tatreti /
tasminnadhyāse uktanyāyenāvidyātmake satītyarthaḥ /
mūlāvidyayāḥ saṣuptāvanarthatvādarśanāt kāryātmanā tasyā anarthatvajñāpanārthaṃ tadvarṇanamiti bhāvaḥ /
adhyastakṛtaguṇadoṣābhyāmadhiṣṭhānaṃ na lipyata ityakṣarārthaḥ /
evamadhyāsasya lakṣaṇasaṃbhāvane uktvā pramāṇamāha- tametamiti /
taṃ varṇitamevaṃ sākṣipratyakṣasidhyaṃ puraskṛtya hetuṃ kṛtvā laukikaḥ karmaśāstrīyo mokṣaśāstrīyaśceti trividho vyavahāraḥ pravartata ityarthaḥ /
tatravidhiniṣedhaparāṇi karmaśāstrāṇyṛgvedādīni, vidhiniṣedhaśūnyapratyagbrahyaparāṇi mokṣaśāstrāṇi vedāntavākyānīti vibhāgaḥ /
evaṃ vyavahārahetutvenādhyāse pratyakṣasiddhe 'pi pramāṇāntaraṃ pṛcchati-- kathaṃ punariti /
avidyāvānahamityadhyāsavānātmā pramātā sa viṣaya āśrayo yeṣāṃ tāni avidyāvadviṣayāṇīti vigrahaḥ /
tattatprameyavyavahārahetubhūtāyāḥ pramāyā adhyāsātmakapramātrāśritatvāt pramāṇānāmavidyāvadviṣayatvaṃ yadyapi pratyakṣaṃ tathāpi punarapi kathaṃ kenapramāṇenāvidyāvadviṣayatvamiti yojanā /
yadvāvidvāvatadviṣayāṇi kathaṃ pramāṇāni syuḥ, āśrayadoṣādaprāmāṇyāpatterityākṣepaḥ /
tatra pramāṇapraśne vyavahārārthāpattiṃ, talliṅgānumānaṃ cāha- ucyate ityādinā tasmāt ityantena /
devadattakartṛko vyavahāraḥ, tadīyadehādiṣvahaṃmamādhyāsamūlaḥ tadanvayavyatirekānusāritvāt yaditthaṃ tattathā, yathā mṛnmūlo ghaṭa iti prayogaḥ /
tatra vyatirekaṃ darśayati- deheti /
devadattasya suṣuptāvadhyāsābhāve vyavahārābhāvo dṛṣṭaḥ, cāgratsvapnayoradhyāse sati vyavahāra ityanvayaḥ sphuṭatvānnoktaḥ /
anena liṅgena kāraṇatayādhyāsaḥ sidhyati vyavahārarūpakāryānupapatyā veti bhāvaḥ /
nanu manuṣyatvādijātimati dehe 'hamityābhimānamātrādvyavahāraḥ sidhyatu kimindriyādiṣu mamābhimānenetyāśaṅkyāha- nahīti /
indriyapadaṃ liṅgāderapyupalakṣaṇaṃ, pratyakṣādītyādipadaprayogāt /
tathā ca pratyakṣaliṅgādiprayukto yo vyavahāro draṣṭā anumātā śrotāhamityādirūpaḥ sa indriyādīni mamatāspadānyagṛhītvā na saṃbhavatītyarthaḥ /
yadvā tāni mamatvenānupādāyayo vyavahāraḥ sa neti yojanā /
pūrvatrānupādānāsaṃbhavakriyayoreko vyavahāraḥ kartā iti ktvāpratyayaḥ sādhuḥ /
uttaratrānupādānavyavahārayorekātmakartṛkatvāt, tatsādhutvamiti bhedaḥ /
indriyādiṣu mametyadhyāsabhāve 'ndhāderiva draṣṭṛtvādivyavahāro na syāditi bhāvaḥ /
indriyādhyāsenaiva vyavahārādalaṃ dehādhyāsenetyata āha- na ceti /
indriyāṇāmadhiṣṭhānaṃ āśrayaḥ /
śarīramityarthaḥ /
nanvastvātmanā saṃyuktaṃ śarīraṃ teṣāmāśrayaḥ kimadhyāsenetyatrāha- na cānadhyastātmabhāveneti /
anadhyasta ātmabhāvaḥ ātmatādātmyaṃ yasmin tanetyarthaḥ /
'asaṅgo hi'iti śruteḥ, ādhyāsika eva dehātmanoḥ saṃbandho na saṃyogādiriti bhāvaḥ /
nanvātmano dehādibhirādhyāsikasaṃbandho 'pi māstu, svataścetanatayā pramātṛtvopapatteḥ /
na ca suṣuptau pramātṛtvāpattiḥ karaṇoparamāditi tatrāha- na caitasminniti /
pramāśrayatvaṃ hi pramātṛtvam /
pramā yadi nityacinmātraṃ tarhyāśrayatvāyogaḥ karaṇavaiyarthyaṃ ca /
yadi vṛttimātraṃ, jagadāndhyaprasaṅgaḥ, vṛtterjaḍatvāt /
ato vṛttīdvo bodhaḥ pramā, tadāśrayatvamasaṅgasyātmano vṛttimanmanastādātmyādhyāsaṃ vinā na saṃbhavatīti bhāvaḥ /
dehādhyāse, taddharmādhyāse cāsatītyakṣarārthaḥ /
tarhyātmanaḥ pramātṛtvaṃ māstu iti vadantaṃ pratyāha -na ceti /
tasmādātmanaḥ pramātṛtvādivyavahārārthamadhyāso 'ṅgīkartavya ityanumānārthāpattyoḥ phalamupasaṃharati- tasmāditi /
pramāṇasattvādityarthaḥ /
yadvā pramāṇapraśnaṃ samādhāyākṣepaṃ pariharati- tasmāditi /
ahamityadhyāsasya pramātrantargatatvenādoṣatvāt, avidyāvadāśrayāṇyapi pramāṇānyeveti yojanā /
sati pramātari paścādbhavan doṣa ityucyate, yathā kācādiḥ /
avidyā tu pramātrantargatatvānna doṣaḥ, yena pratyakṣādīnāmaprāmāṇyaṃ bhavediti bhāvaḥ /
nanu yaduktamanvayavyatirekābhyāṃ vyavahāro 'dhyāsakārya iti, tadayuktaṃ viduṣāmadhyāsābhāve 'pi vyavahāradṛṣṭerityata āha- paśvādibhiśceti /
caśabdaḥ śaṅkānirāsārthaḥ, kiṃ vidvattvaṃ brahmāsmīti sākṣātkāraḥ uta yauktikamātmānātmabhedajñānam /
ādye bādhitādhyāsānuvṛttyā vyavahāra ithi samanvayasūtre vakṣyate /
dvitīye parokṣajñānasyāparokṣabhrāntyanivartakatvāt, vivekināmapi vyavahārakāle paśvādibhiraviśeṣāt adhyāsavattvena tulyatvādvyavahāro 'dhyāsakārya iti yuktamityarthaḥ /
atrāyaṃ prayogaḥ-vivekino 'dhyāsavantaḥ vyavahāravattvāt, paśvādivaditi /
tatra saṃgrahavākyaṃ vyākurvan dṛṣṭānte hetuṃ sphuṭayati- yathāhīti /
vijñānasyānukūlatvaṃ pratikūlatvaṃ ceṣṭāniṣṭasādhanagocaratvaṃ, tadevodāharati- yatheti /
ayaṃ daṇḍo madaniṣṭasādhanaṃ, daṇḍatvāt, anubhūtadaṇḍavat, idaṃ tṛṇaṃ iṣṭasādhanaṃ, anubhūtatṛṇavadityanumāya vyavahārantītyarthaḥ /
adhunā hetoḥ pakṣadharmatāmāha- evamiti /
vyutpannacittā apītyanvayaḥ /
vivekino 'pītyarthaḥ /
phalitamāha- ata iti /
anubhavabalādityartaḥ /
samāna iti /
adhyāsakāryatvena tulya ityarthaḥ /
nanva smākaṃ pravṛttiradhyāsāditi na paśvādayo bruvanti, nāpi pareṣāmetatpratyatraṃ ataḥ sādhyavikalo dṛṣṭānta iti netyāha- paśvādīnāṃ ceti /
teṣāmātmānātmanorjñānamātramasti na vivekaḥ, upadeśābhāvāt /
ataḥ sāmagrīsattvādadhyāsasteṣāṃ prasiddha ityarthaḥ /
nigamayati- tatsāmānyeti /
taiḥ paścādibhiḥ sāmānyaṃ vyavahāravattvaṃ tasya darśanādvivekināmapyayaṃ vyavahāraḥ samāna iti niścīyata iti saṃbandhaḥ /
samānatvaṃ vyavahārasyādhyāsakāryatvenetyuktaṃ purastāt /
tatroktānvayavyatirekau smārayati- tatkā iti /
tasyādhyāsasya kāla eva kālo yasya sa tatkālaḥ /
yadvā adhyāsastadā vyavahāraḥ, tadabhāve suṣuptau tadabhāva ityuktānvayādimāniti yāvat /
ato vyavahāraliṅgādvivekināmapi dehādiṣvahaṃmamābhimāno 'stītyanavadyam /
nanu laukikavyavahārasyādhyāsikatveṣa'pi jyotiṣṭomādivyavahārasya nādhyāsajanyatvaṃ, tasya dehātiriktātmajñānapūrvakatvādityāśaṅkya hetumaṅgīkaroti- śāstrīye tviti /
tarhi kathaṃ vaidikakarmaṇo 'dhyāsajanyatvasiddhirityāśaṅkya kiṃ tatra dehānyātmadhīmātramapekṣitamuta, ātmatattvajñānaṃ, ādye tasyādhyāsābādhakatvāttatsiddhirityāha- tathāpīti /
na dvitīya ityāha- na vedānteti /
kṣutpipāsādigrasto jātiviśeṣavānahaṃ saṃsārīti jñānaṃ karmaṇyapekṣitaṃ na tadviparītātmatattvajñānaṃ, anupayogāt pravṛttibādhāccetyarthaḥ /
śāstrīyakarmaṇo 'dhyāsajanyatvaṃ nigamayati- prākveti /
adhyāse āgamaṃ pramāṇayati- yathā hīti /
yathā pratyakṣānumānārthāpattayo 'dhyāse pramāṇaṃ tathāgamo 'pītyarthaḥ /
'brāhmaṇo yajeta''na ha vai snātvā bhikṣeta''aṣṭavarṣaṃ brāhyaṇamupanayīta' 'kṛṣṇakeśo 'gnīnādadhīta'ityāgamo brāhmaṇādipadairadhikāriṇaṃ varṇadyabhimāninamanuvadan adhyāsaṃ gamayatīti bhāvaḥ /
evamadhyāse pramāṇasiddhe 'pi kasya kutrādhyāsa iti jijñāsāyāṃ tamudāhartuṃ lakṣaṇaṃ smārayati- adhyaso nāmeti /
udāharati- tadyatheti /
tallakṣaṇaṃ yathā spaṣṭaṃ bhavati tathodāhriyata ityarthaḥ /
svadehādbhedena pratyakṣāḥ putrādayo bāhyāḥ taddharmānsākalyādīndehaviśiṣṭātmanyadhyasyati, taddharmajñānāt svasmiṃstattulyadharmānadhyasyatītyarthaḥ /
bhedāparokṣajñāne taddharmādhyāsāyogāt, anyathākhyātyanaṅgīkārācceti draṣṭavyam /
dehendriyadharmānmanoviśiṣṭātmanyadhyasyatītyāha- tatheti /
kṛśatvādidharmavato dehāderātmani tādātmyena kalpitatvāttaddharmāḥ sākṣādātmanyadhyastā iti mantavyam /
ajñātapratyagrūpe sākṣīṇi manodharmādhyāsamāha- tathāntaḥkaraṇeti /
dharmādhyāsamuktvā tadvadeva dharmyadhyāsamāha- evamiti /
antaḥkaraṇaṃ sākṣiṇyabhedenādhyasya taddharmān kāmādīn adhyasyatīti
mantavyam /
svapracārā manovṛttayaḥ /
prati-prātilomyenāsajjaṅaduḥkhātmākāhaṅkārādivilakṣaṇatayā saccitsukhātmakatvenāñcati prakāśata iti pratyak /
evamātmanyanātmataddharmādhyāsamudāhṛtyānātmanyātmano 'pi saṃsṛṣṭatvenādhyāsamāha- tañceti /
ahamityadhyāse cidātmano bhānaṃ vācyaṃ, anyathā jagadāndhyāpatteḥ /
na cānadhyastasyādhyāse bhānamasti /
tasmādrajatādāvidama ivātmanaḥ saṃsargādhyāsa eṣṭavyaḥ /
tadviparyayeṇepi /
tasyādhyāstasya jaḍasya viparyayodhiṣṭhānatvaṃ, caitanyaṃ ca tadātmanā sthitamiti yāvat /
tatrājñāne kevalātmanā saṃsargaḥ, manasyajñānopahitasya dehādau manaupahitasyeti viśeṣaḥ /
evamātmani buddhyādyadhyāsāt kartṛtvādilābhaḥ, buddhyādau cātmādhyasāccaitanyalābha iti bhāvaḥ /
varṇitādhyāsamupasaṃharati- evamayamiti /
anādyavidyātmakatayā kāryādhyāsasyānāditvamadhyāsāt saṃskārastato 'dhyāsa iti /
pravāhato naisargigatvaṃ /
evamupādānaṃ nimittaṃ coktaṃ bhavati /
jñānaṃ vinā dhvaṃsābhāvādānantyam /
taduktaṃ bhagavadgītāsu-'na rūpamasyeha tathopalabhyate nānto na cādirna ca saṃpratiṣṭhā'iti /
hetumuktā svarūpamāha- mithyeti /
mithyā māyā tayā pratīyata iti pratyayaḥ kāryaprapañcaḥ tatpratītiścetyevaṃsvarūpa ityarthaḥ /
tasya kāryamāha- kartṛtveti /
pramāṇaṃ nigamayati- sarveti /
sākṣipratyakṣamevādhyāsadharmigrāhakaṃ mānaṃ, anumānādikaṃ tu saṃbhāvānārthamityabhipretya pratyakṣopasaṃhāraḥ kṛtaḥ /
evamadhyāsaṃ varṇayitvā tatsādhye viṣayaprayojane darśayati- asyeti /
kartṛtvādyanarthahetoradhyāsasya samūlasyātyantikanāśo mokṣaḥ sa kenetyata āha- ātmeti /
brahmātmaikyasākṣātkārasya pratipattiḥ śravaṇādibhirapratibandhena lābhastasyā ityarthaḥ /
vidyāyāṃ kāraṇamāha- sarva iti /
ārabhyante adhītya vicāryante ityarthaḥ /
vicāritavedāntānāṃ brahmātmaikyaṃ viṣayaḥ, mokṣaḥ phalamityuktaṃ bhavati /
arthāttadvicārātmakaśāstrasyāpi te eva viṣayaprayojane iti jñeyam /
nanu vedānteṣu prāṇādyupāstīnāṃ bhānādātmaikyameva teṣāmartha iti kathamityata āha- yathā ceti /
śarīrameva śārīrakaṃ, kutsitatvāt, tannivāsī śārīrako jīvastasya brahmatvavicāro mīmāṃsā tasyāmityarthaḥ /
upāstīnāṃ citaikāgryadvārātmaikyajñānārthatvāttadvākyānāmapi mahātātparyamaikye iti vakṣyate /
evamadhyāsoktyā brahmātmaikye virodhābhāvena viṣayaprayojanavatvācchāstramārambhaṇīyamiti darśim* // //
iti prathamavarṇakam* ////
vicārasya sākṣādviṣayā vedāntāḥ;teṣāṃ gatārthatvāgatārthatvābhyāmārambhasaṃdehe kṛtsnasya vedasya vidhiparatvāt, vidheśca 'adhāto brahmajijñāsā'ityādinā pūrvatantreṇa vicāritatvāt, avagatārthā eva vedāntā ityavyavahitaviṣayābhāvānnārambha iti prāpte brūte- vedānteti /
vedāntaviṣayakapūjitavicārātmakaśāstrasya vyākhyātumiṣṭasya sūtrasaṃdarbhasyedaṃ prathamasūtramityarthaḥ /
yadi vidhireva vedārthaḥ syāttadā sarvajño bādarāyaṇo brahmajijñāsāṃ na brūyāt, brahmaṇi mānābhāvāt /
ato brahmaṇo jijñāsyatvoktyā kenāpi tantreṇānavagatabrahmaparavedāntavicāra ārambhaṇīya iti sūtrakṛddarśayati /
tacca 'vyācikhyāsitasya'iti padena bhāṣyakāro babhāṣe* // //
iti dvitīyavarṇakam* // //
evaṃ varṇakadvayena vedāntavicārasya kartavyatāyāṃ viṣayaprayojanavattvamagatārthatvaṃ ceti hetudvayaṃ sūtrasyārthikārthaṃ vyākhyāyākṣaravyākhyāmārabhamāṇaḥ punarapyadhikāribhāvābhābhyāṃ śāstrārambhasaṃdehe sati athaśabdasyānantaryārthakatvoktyā adhikāriṇaṃ sādhayati- tatrāthaśabda iti /
sūtra ityarthaḥ /
'maṅgalānantarārambhapraśnakārtsnyeṣvatho atha'ityathaśabdasya yahavorthāḥ santi /
tatra 'atha yogānuśāsanam'ityatra, sūtre yathā athaśabda ārambhārthakaḥ yogaśāstramārabhyata iti
tadvadatra kiṃ na syādityata āha- nādhikārārtha iti /
ayamāśayaḥ-kiṃ jijñāsāpadaṃ jñānecchāparamuta vicāralakṣakam?ādye 'thaśabdasyārambhārthatve brahmajñānecchārabhyata iti sūtrārthaḥ syāt sa cāsaṃgataḥ, tasyā anārabhyatvāt /
nahi pratyathikaraṇaṃ icchā kriyate kintu tayā vicāraḥ /
na dvitīyaḥ, kartavyapadādhyāhāraṃ vinā vicāralakṣakatvāyogāt, adhyāhṛte ca tenaivārambhokterathaśabdavaiyarthyāt /
kintvadhikārisiddhyarthamānāntaryārthataiva yukteti adhunā saṃbhāvitamarthāntaraṃ dūṣayati- maṅgalasyeti /
vākyārtho vicārakartavyatā na hi tatra maṅgalasya kartṛtvādinānvayo 'stītyarthaḥ /
nanu sūtrakṛtā śāstrādau maṅgalaṃ kāryamityathaśabdaḥ pratyukta iti cet satyaṃ, na tasyārtho maṅgalaṃ kintu ca tacchravaṇamuccāraṇaṃ ca maṅgalakṛtyaṃ karoti /
tadarthastvānantaryamevetyaha- arthānatareti /
arthāntaramānantaryam /
śrutyā śravaṇena śaṅkhavīṇādinādaśravaṇavadoṅkārāthaśabdayoḥ śravaṇaṃ maṅgalaphalakam /
'oṅkāścāthaśabdaśca dvāvetau brahmaṇaḥ purā /
kaṇṭhaṃ bhittvā viniryātau tasmānmāṅgalikāvimau //
'iti smaraṇāditi bhāvaḥ /
nanu prapañco mithyeti prakṛte sati, atha mataṃ prapañcaḥ satya ityatra pūrvaprakṛtārthāduttarārthasyārthāstaratvārtho 'thaśabdo dṛṣṭaḥ, tathātra kiṃ na syādityata āha- pūrveti /
phalataḥ phalasyetyarthaḥ /
brahmajijñāsāyāḥ pūrvaṃ arthaviśeṣaḥ prakṛto nāsti yasmāttasyā arthāntaratvamathaśabdenocyeta /
yataḥ kutaścitadardhāntaratvaṃ sūtrakṛtā na vaktavyaṃ, phalābhāvāt /
yadi phalasya jijñāsāpadoktakartavyavicārasya hetutvena yatpūrvaṃ prakṛtaṃ tadapekṣāstītyapekṣābalātprakṛtahetumākṣipya tator'thāntaratvamucyate, tadārthāntaratvamānantarye 'ntarbhavati hetuphalabhāvajñānāyānantaryasyāvaśyaṃ vācyatvāt /
tasmādidamarthāntaramityukte tasya hetutvāpratīteḥ /
tasmādidamanantaramityukte bhavatyeva hetutvapratītiḥ /
na cāśvādanantaro gaurityatra hetutvabhānāpattiriti vācyaṃ, tayordeśataḥ kālato vā vyavadhānenānantaryasyāmukhyatvāt /
ataḥ sāmagrīphalayoreva mukhyamānantaryaṃ, avyavadhānāt /
tasminnukte satyarthāntaratvaṃ na vācyaṃ jñānatvādvaiphalyācceti bhāvaḥ /
phalasya vicārasya pūrvaprakṛtahetvapekṣāyā balādyadarthāntaratvaṃ tasyānantāryabhedāt na pṛthagathaśabdārthatvamityadhyāhṛtya bhāṣyaṃ yojanīyam /
yadvā pūrvaprakṛter'the 'pekṣā yasyā arthāntaratāyāstasyāḥ phalaṃ jñānaṃ taddvārānantaryāvyatirekāttajjñāne tasyāḥ jñānatonatarbhāvānnāthaśabdārthatetyarthaḥ /
nanvānantaryārthakatve 'pyānantaryasyāvadhiḥ ka ityāśaṅkyāha- sati ceti /
yanniyamena pūrvavṛttaṃ pūrvabhāvi asādhāraṇakāraṇaṃ puṣkalākāraṇamiti yāvat, tadevāvadhiriti vaktavyamityarthaḥ /
nanvastu dharmavicāra iva brahmavicāre 'pi vedādhyayanaṃ puṣkalakāraṇamityāha- svādhyāyeti /
samānaṃ brahmavicāre sādhāraṇakāraṇaṃ na puṣkalakāraṇamityarthaḥ /
nanu saṃyogapṛthaktvanyāyena 'yajñena dānena'ityādiśrutyā 'yajñādikarmāṇi jñānāya vidhīyante'iti sarvāpekṣādhikaraṇe vakṣyate /
tathā ca pūrvatantreṇa tadavabodhaḥ puṣkalakāraṇamiti śaṅkate- nanviti /
iha brahmajijñāsāyāṃ viśeṣo 'sādhāraṇaṃ kāraṇam /
['ekasya tūbhayārthatve saṃyogapṛthaktvam'iti jaiminīsūtraṃ, tadarthastu-ekasya karmaṇa ubhayārthatve 'nekaphalasaṃbandhe saṃyogaḥ ubhayasaṃbandhabodhakaṃ vākyaṃ tasya pṛthaktvaṃ bhedaḥ sa hetuḥ /
tataśacātrāpi jyotiṣṭomādikarmaṇāṃ svargādiphalakālāmapi 'yajñena dānena'ityādi vacanāt jñānārthatvaṃ ceti /
ṭapariharati- netyādinā /
ayamāśayaḥ--na tāvat pūrvatantrasthaṃ nyāyasahasraṃ brahmajñāne tadvicāre vā puṣkalaṃ kāraṇaṃ, tasya dharmanirṇamātrahetutvāt /
nāpi karmanirṇayaḥ, tasyānuṣṭhānahetutvāt /
na hi dhūmāgnyoriva dharmabrahmaṇorvyāptirasti, yayā dharmajñānāt brahmajñānaṃ bhavet /
yadyapi śuktivivekādidvārā karmāṇi hetavaḥ, tathāpi teṣāṃ nādhikāriviśeṣaṇatvaṃ, ajñātānāṃ teṣāṃ janmāntarakṛtānāmapi phalahetutvāt /
adikāriviśeṣaṇaṃ jñāyamānaṃ pravṛttipuṣkalakāraṇamānantaryāvadhitvena vaktavyam /
ataḥ karmāṇi, tadavabodhaḥ, tannāyavicāro vā nāvadhiriti na brahmajijñāsāyādharmajijñāsānantaryamiti /
nanu dharmabrahmajijñāsayoḥ kāryakāraṇatvābhāve 'pyānantaryoktidvārā kramajñānārtho 'thaśabdaḥ /
'hṛdayasyāgre 'vadyatyatha jihvayā atha vakṣasaḥ'itiyavadānānāṃ kramajñānārthāthaśabdavadityāśaṅkyāha-- yatheti /
avadānānāmānantaryaniyamaḥ kramo yathāthaśabdārthastasya vivakṣitatvāt na tatheha dharmabrahmajijñāsayoḥ kramo vivakṣitaḥ, ekakartṛkatvābhāvena tayoḥ kramānapekṣaṇāt /
ato na kramārtho 'thaśabda ityarthaḥ /
nanu tayorekakartṛtvaṃ kuto nāstītyata āha-- śeṣeti /
yeṣāmekapradhānaśeṣatā, yathāvadānānāṃ prayājādīnāṃ ca /
yayośca śeṣaśeṣitvaṃ, yathā prayājadarśayoḥ /
yasya cādhikṛtādhikāratvaṃ, yathā apāṃ praṇayanaṃ darśapūrṇamāsāṅgamāśritya 'godohanena paśukāmasya'iti vihitasya godohanasya /
yathā vā 'darśapūrṇamāsābhyāmiṣṭvā somena yajeta'iti darśātyuttarakāle vihitasya somayāgasya darśādyadhikṛtādhikāratvaṃ teṣāmekakartṛkatvaṃ bhavati /
tataścaikaprayogavacanagṛhītānāṃ teṣāṃ yugapadanuṣṭhānasaṃbhavāt kramākāṅkṣāyāṃ śrutyādibhirhi kramo bodhyate, naivaṃ jijñāsayoḥ śeṣaśeṣitve śrutiliṅghādikaṃ mānamasti /
nanu 'brahmacaryaṃ samāpya gahī bhavet gṛhādvanī bhūtvā pravrajecca'iti śrutyā, adhītya vidhivadvedān putrānutpādya dharmataḥ /
iṣṭvā ca śaktito yajñairmano mokṣoniveśayet' /
iti smṛtyā cāthikṛtādhikāratvaṃ bhātīti tanna /
'brahmacaryādeva pravrajet' /
'āsādayati śuddhātmā mokṣaṃ vai prathamāśrame /
'iti śrutismṛtibhyāṃ tvayodāhṛtaśrutismṛtyoraśuddhacittaviṣayatvāvagamāt /
etaduktaṃ bhavati-yadi janmāntarakṛtakarmabhiḥ śuddhaṃ cittaṃ tadā brahmacaryādeva saṃnyasyabrahma jijñāsitavyaṃ, yadā na śuddhamiti rāgeṇa jñāyate tadā gṛhī bhavet, tatrāpyaśuddhau vanībhavet tatrāpyaśuddhau tathaiva kālamākalayet, vane śuddhaupravrajediti /
tathā ca śrutiḥ-'yadahareva virajettadahareva pravrajet'iti /
tasmānnānayoradhikṛtādhikāratve kiñcinmānamiti bhāvaḥ /
nanu mīmāṃsayoḥ śeṣaśeṣitvamathikṛtādhikāratvaṃ ca māstu /
ekamokṣaphalakatvenaikakartṛkatvaṃ syādeva /
vadanti hi-'jñānakarmābhyāṃ muktiḥ'iti samuccayavādinaḥ /
ekamekavedārthajijñāsyakatvāccaikakartṛtve /
tathā cāgneyādiṣaḍyāgānāmekasvargaphalakānāṃ, dvādaśādhyāyānāṃ caikadharmajijñāsyakānāṃ kramavattayoḥ kramo vivakṣita iti kramārtho 'thaśabda ityaśaṅkyāha- phaleti /
phalabhedājjijñāsyabhedācca na kramo vivakṣita ityanuṣaṅgaḥ /
yathā sauryāryamṇaprājāpatyacarūṇāṃ brahmavarcasasvargāyuḥphalabhedāt, yathā vā kāmacikitsātantrayorjijñāsyabhedānna kramāpekṣā tadvanmīmāṃsayorna kramāpekṣeti bhāvaḥ /
tatraphalabhedaṃ vivṛṇoti- abhyudayeti /
viṣayābhimukhyenodetītyabhyudayo viṣayādhīnaṃ sukhaṃ svargādikaṃ tacca dharmajñānahetormīmāṃsayāḥ phalamityarthaḥ /
na kevalaṃ phalasya svarūpato bhedaḥ kintu hetuto 'pītyāha -tacceti /
brahmajñānahetormīmāṃsāyāḥ phalaṃ tu tadviruddhamityāha -niśreyaseti /
nitya nirapekṣaṃ śreyo niśreyaṃ mokṣastatphalamityarthaḥ /
brahmajñānaṃ ca svotpattivyatiriktamanuṣṭhānaṃ nāpekṣata ityāha- na ceti /
svarūpato hetutaśca phalabhedānna samuccaya iti bhāvaḥ /
jijñāsyabhedaṃ vivṛṇoti -bhavyaśceti /
bhavatīti bhavyaḥ /
sādhya ityarthaḥ /
sādhyatve hetumāhaḥ neti /
tarhi tucchatvaṃ, netyāha- puruṣeti /
puruṣavyāpāraḥ prayatnastantraṃ heturyasyatattvādityarthaḥ /
kṛtisādhyatvāt kṛtijanakajñānakāle dharmasyāsatvaṃ na tucchatvādityarthaḥ /
brahmaṇo dharmādvailakṣaṇyamāha- iha tviti /
uttaramīmāṃsāyāmityarthaḥ /
bhūtamasādhyam /
tatra hetuḥ- nityeti /
sadā satvādityarthaḥ /
sādhyāsādhayatvena dharmabrahmaṇoḥ svarūpabhedamuktvā hetuto 'pyāha- neti /
dharmavat kṛtyadhīnaṃ netyarthaḥ /
mānato 'pi bhedamāha- codaneti /
ajñātajñāpakaṃ vākyamatra codanā /
tasyāḥ pravṛttirbodhakatvaṃ tadvailakṣaṇyācca jijñāsyabheda ityarthaḥ /
saṃgrahavākyaṃ vivṛṇoti- yā hīti /
lakṣaṇaṃ pramāṇaṃ 'svargakāmo yajeta'ityādivākyaṃ hi svaviṣaye dharme yāgādikaraṇasvargādiphalakabhāvanārūpe phalahetuyāgādigocaraniyoge vā hitasādhane yāgādau vā puruṣaṃ pravartayadevāvabodhayati /
'ayamātmā brahma'ityādi tvamarthaṃ kevalamaprapañcaṃ brahma bodhayatveva na pravartayati viṣayābhāvādityarthaḥ /
nanvavabodha eva viṣayastatrāha- na puruṣa iti /
brahmacodanayā puruṣo 'vabodhe na pravartata ityatra hetuṃ pūrvavākyenāha- avabodhasyeti /
svajanyajñāne svayaṃ pramāṇaṃ na pravartakamityatra dṛṣṭāntamāha- yatheti /
mānādeva bodhasya jātatvāt, jāte ca vidhyayogāt, na vākyārthajñāne puruṣapravṛttiḥ /
tathā ca pravartakamānameyo dharmaḥ, udāsīnamānameyaṃ brahma, iti jijñāsyabhedāt, na tanmīmāṃsayoḥ kramārtho 'thaśabda iti bhāvaḥ /
evamathaśabdasyārthāntarāsaṃbhavāt ānantaryavācitve sati tadavadhitvena puṣkalakāraṇaṃ vaktavyamityāha- tasmāditi /
upadiśyate /
sūtrakṛteti śeṣaḥ /
tatkimityata āha- ucyata iti /
vivekādīnāmāgamikatvena prāmāṇikatvaṃ purastādevoktam /
laukikavyāpārāt manasa uparamaḥ śamaḥ bāhyakaraṇānāmuparamo damaḥ /
jñānārthaṃ vihitanityādikarmasanyāsa uparatiḥ /
śītoṣṇādidvandvasahanaṃ titikṣā /
nidrālasyapramādatyāgena manaḥsthitiḥ samādhānam /
sarvatrāstikatā śraddhā /
etatṣaṭkaprāptiḥ śamādisaṃpat /
atra vivekādīnāmuttarottarahetutvenādhikāriviśeṣaṇatvaṃ mantavyam /
teṣāmanvayavyatirekābhyāṃ brahmajijñāsāhetutvamāha- teṣviti /
yathākathañcit kutūhalitayā brahmavijārapravṛttasyāpi phalaparyantaṃ tajjñānānudayādvyatirekasiddhiḥ /
athaśabdavyākhyānamupasaṃharati- tasmāditi /
nanūktavivekādikaṃ na saṃbhavati, 'akṣayyaṃ ha vai cāturmāsyayājinaḥ sukṛtam'ityādiśrutyā karmaphalasya nityatvena tato vairāgyasiddheḥ /
jīvasya brahmasvarūpamokṣaścāyuktaḥ, bhedāt tasya loṣṭādivat puruṣārthatvāyogācca /
tato mumukṣāsaṃbhava ityākṣepaparihārārtho 'taḥśabdaḥ taṃ vyācaṣṭe- ataḥśabda iti /
athaśabdenānantaryavācinā tadavadhitvenārthādvivekādicatuṣṭayasya brahmajijñāsāhetutvaṃ yaduktaṃ tasyārthikahetutvāsyākṣepanirāsāyānuvādako 'taḥśabda ityarthaḥ /
uktaṃ vivṛṇoti- yasmāditi /
tasmādityuttareṇa saṃbandhaḥ /
'yadalpaṃ tanmartyam''yatkṛtakaṃ tadanityam'iti nyāyavatī 'tadyatheha'ityādiśrutiḥ karmaphalākṣayatvaśruterbādhakā /
tasmāt 'ato 'nyadārtam'iti śrutyā anātmamātrasyānityatvavivekāt vairāgyalābha iti bhāvaḥ /
mumukṣāṃ saṃbhāvayati- tatheti /
yathā vedaḥ karmaphalānityatvaṃ darśayati, tathā brahmajñānāt praśāntaśokānilamapāraṃ svayañjyotirānandaṃ darśayatītyarthaḥ /
jīvatvāderadhyāsoktyā brahmatvasaṃbhava ukta eveti bhāvaḥ /
evamathātaḥśabdābhyāṃ puṣkalakāraṇavato 'dhikāriṇaḥ samarthanāt śāstramārabdhavyamityāha- tasmāditi /
sutravākyapūraṇārthamadhyāhṛtakartavyapadānvayārthaṃ brahmajijñāsāpadena vicāraṃ lakṣayituṃ tasya svābhimatasamāsakathanenāvayavārthaṃ darśayati- bahmaṇa iti /
nanu dharmāya jijñāsā itivat brahmaṇe jijñāseti caturthīsamāsaḥ kiṃ na syāditi cet /
ucyate-jijñāsā padasya hi mukhyārthaṃ icchā, tasyāḥ prathamaṃ karmakārakamapekṣitaṃ paścāt phalaṃ, tataścādau karmajñānārthaṃ ṣaṣṭhisamāso yuktaḥ /
karmaṇyukte satyarthāt phalamuktaṃ bhavati, icchāyāḥ karmaṇa evaphalatvāt /
yathā svargasyecchā ityukte svargasya phalatvaṃ labhate tadvat /
ata eva 'dharmajijñāsā'ityatrāpi 'sā hi tasya jñātumicchā'iti icchāṃ gṛhītvā ṣaṣṭhīsamāso darśitaḥ /
vicāralakṣaṇāyāṃ tu vicārasya kleśātmakatayā prathamaṃ phalākāṅkṣatvāt dharmāya jijñāse caturthasamāsa uktaḥ, tathā vṛttikārairbrahmaṇe jijñāsā ityuktaṃ cedastu jñānatvena brahmaṇaḥ phalatvāditi /
adhunā brahmapadārthamāha- brahma ceti /
nanu 'brahmakṣatramidaṃ brahma āyāti brahma svayambhūrbrahma prajāpatiḥ'iti śrutiṣu loke ca brāhmaṇatvajātau jīve vede kamalāsane ca brahmaśabdaḥ prayujyata ityāśaṅkāha -ata eveti /
jagatkāraṇatvalakṣaṇapratipādakasūtrāsāṃgatyaprasaṅgādevetyarthaḥ /
vṛttyantare śeṣe ṣaṣṭhītyuktaṃ dūṣayati- brahmaṇa itīti /
saṃbandhasāmānyaṃ śeṣaḥ /
jijñāsetyatra sanpratyavācyāyā icchāyā jñānaṃ karma, tasya jñānasya brahma karma /
tatra sakarmakakriyāyāḥ karmajñānaṃ vinā jñātumaśakyatvāt, icchāyā viṣayajñānajanyatvācca prathamāpekṣitaṃ karmaiva ṣaṣṭhyā vācyaṃ na śeṣa ityarthaḥ /
nanu pramāṇādikamanyadeva tatkarmāstu brahma tu śeṣitayā saṃbadhyatāṃ tatrāha -jijñāsyāntareti /
śrutaṃ karma tyaktvānyadaśrutaṃ kalpayan 'piṇḍamutsṛjya karaṃ leḍhi'iti nyāyamanusaratīti bhāvaḥ /
gūḍhābhisaṃdhiḥ śaṅkyate-- nanviti /
'ṣaṣṭhī śeṣe'iti vidhānāt, ṣaṣṭhyā saṃvandhamātraṃ pratītamapi viśeṣākāṅkṣāyāṃ sakarmakakriyāsaṃnidhānāt karmatve paryavasyatītyarthaḥ /
abhisaṃdhimajānannivottaramāha -evamapīti /
karmalābhepi pratyakṣaṃ 'kartṛkarmaṇoḥ kṛti'iti sūtreṇa jijñāsāpadasyākārapratyayāntatvena kṛdantasya yoge vihitaṃ prathamāpekṣitaṃ ca karmatvaṃ tyaktvā parokṣamaśābdaṃ kalpayata ityarthaḥ /
śeṣavādī svābhisaṃdhimuddhāṭayati-na vyartha iti /
śeṣaṣaṣṭhyāṃ brahmasaṃbandhinī jijñāsā pratijñātā bhavati /
tatra yāni brahmāśritāni lakṣaṇapramāṇayuktijñānasādhanaphalāni teṣāmapi vicāraḥ pratijñāto bhavati /
tajjijñāsāyā api brahmajñānārthatvena brahmasaṃbandhitvāt /
karmaṇiṣaṣṭhyāṃ tu brahmakarmaka eva vicāraḥ pratijñāto bhavatītyabhisaṃdhinā śeṣaṣaṣṭhītyucyate /
ato matprayāso na vyarthaḥ /
brahmatatsaṃbandhināṃ sarveṣāṃ vicārapratijñānamarthaḥ phalaṃ yasya tattvādityarthaḥ /
tvatprayāsasyedaṃ phalaṃ na yuktaṃ, sūtreṇa mukhataḥ pradhānasya brahmaṇo vicāre pratijñāte sati tadupakaraṇānāṃ vicārasyārthikapratijñāyā uditatvādityāha siddhāntī- na pradhāneti /
saṃgṛhītamarthaṃ saṃdṛṣṭāntaṃ vyākaroti-- brahmahītyādinā /
'tadvijijñāsasva'iti mūlaśrutyanusārācca karmaṇi ṣaṣṭhītyāha- śrutyanugamācceti /
śrutisūtrayorekārthatvalābhāccetyarthaḥ /
jijñāsāpadasyāvayavārthamāha- jñātumiti /
nanvanavagate vastunīcchāyā adarśanāt tasyā mūlaṃ viṣayajñānaṃ vaktavyam /
brahmajñānaṃ tu jijñāsāyāḥ phalaṃ, tadeva mūlaṃ kathamityāśaṅkyāha- avagatīti /
āvaraṇanivṛttirūpābhivyaktimaccaitanyamavagatiḥ paryanto 'vadhiryasyākhaṇḍasākṣātkāravṛttijñānasya tadeva jijñāsāyāḥ karma, tadeva phalam /
mūlaṃ tvāpātajñānamityadhunā vakṣyata iti phalamūlajñānayorbhedānna jijñāsānupapattirityarthaḥ /
nanu gamanasya grāmaḥ karma, tatprāptiḥ phalamiti bhedāt karma eva phalamityuktaṃ tatrāha- phaleti /
kriyāntare tayorbhede 'pi icchāyāḥ phalaviṣayatvāt karmaiva phalamityarthaḥ /
nanu jñānāvagatyoraikyādbhedoktirayuktetyata āha -jñāneneti /
jñānaṃ vṛttiḥ avagatistatphalaṃ iti bheda iti bhāvaḥ /
avagantumabhivyañjayitum /
avagateḥ phalatvaṃ sphuṭayati- brahmeti /
hiśabdoktaṃ hetumāha- niḥśeṣeti /
bījamavidyā ādiryasyānarthasya tannāśakatvādityarthaḥ /
avayavārthamuktvā sūtrāvākyārthamāha- tasmāditi /
atra sanpratyayasya vicāralakṣakatvaṃ tavyapratyayena sūcayati /
athātaśabdābhyāmadhikāriṇaḥ sādhitattvāttena brahmajñānāya vicāraḥ kartavya ityarthaḥ //
iti tṛtīyaṃ varṇakam //
prathamavarṇake bandhasyādhyasatvoktyā viṣayādiprasiddhāvapi brahmaprasiddhyaprasiddhyorviṣayādisaṃbhavāsaṃbhavābhyāṃ śāstrārambhasaṃdehe pūrvapakṣamāha- tatpunariti /
punaḥśabdo varṇakāntaradyotanārthaḥ /
yadi vedāntavicārātprāgeva brahmajñānaṃ tarhyajñātatvarūpaviṣayatvaṃ nāsti, ajñānābhāvena tannivṛttirūpaphalamapi nāstīti na vicārayitavyam /
athajñātaṃ kenāpi tarhi taduddeśena vicāraḥ kartuṃ na śakyate, ajñātasyoddeśāyogāt /
tathā ca buddhāvanārūḍhasya vicārātmakaśāstreṇa vedānteśca pratipādanāyogāt /
tatpratipādyatvarūpaḥ saṃbandho nāstīti jñānānutpatteḥ phalamapi nāstītyanārabhyaṃ śāstramityarthaḥ //
āpātaprasiddhyā viṣayādilābhādārambhaṇīyamiti siddhāntayati- ucyata ityādinā /
prasiddhaṃ tāvadityarthaḥ /
astitvasyāprakṛtatvenāstipadasya prasiddhiparatvāt /
nanu kena mānena brahmaṇaḥ prasiddhiḥ /
na ca 'satyaṃ jñānamanantaṃ brahma'iti śrutyā seti vācyam /
brahmapadasya loke saṃgatigrahābhāvena tadghaṭitavākyasyābodhakatvādityāśaṅkyabrahmapadavyutpatyā prathamaṃ tasya nirguṇasya saguṇasya ca prasiddhirityāha- brahmaśabdasya hīti /
asyārthaḥ-śrutau sūtre ca brahmapadasya prayogānyathānupapattyā kaścidartho 'stīti jñāyate, pramāṇavākye nirarthakaśabdaprayogādarśanāt /
sa cārtho mahatvarūpa iti vyākaraṇānniścīyate, 'bṛhi vṛddhau'iti smaraṇāt /
sā ca vṛddhirniravadhikamahatvamiti saṃkocakābhāvāt, śrutāvanantapadena saha prayogācca jñāyate /
niravadhikamahatvaṃ cāntavattvādidoṣavatve sarvajñatvādiguṇahīnatve ca na saṃbhavati, loke guṇahīnadoṣavatoralpatvaprasiddheḥ /
ato bṛṃhaṇādbrahmeti vyutpatyā deśakālavastutaḥ paricchedābhāvarūpaṃ nityatvaṃ pratīyate /
avidyādidoṣaśūnyatvaṃ śuddhatvam /
jāḍyarāhityaṃ buddhatvam /
bandhakāle 'pi svatobandhabhāvo muktatvaṃ ca pratīyate /
evaṃ sakala doṣaśūnyaṃ nirguṇaṃ prasiddham /
tathā sarvajñatvādigumakaṃ ca tatpadavācyaṃ prasiddham /
jñeyasya kāryasya vā pariśeṣe 'lpatvaprasaṅgena sarvajñatvasya sarvakāryaśaktimattvasya ca lābhāditi /
evaṃ tatpadātprasiddherapramāṇatvenāpātatvādajñānānivartakatvājjijñāsopapattirityuktvā tvaṃpadārthātmanāpi brāhmaṇaḥ prasiddhyā tadupapattiratyāha- sarvasyeti /
sarvasya lokasya yo 'yamātmātadabhedādrahmaṇaḥ prasiddhirityarthaḥ /
nanvātmanaḥprasiddhiḥ ketyata āha -sarvo hīti /
ahamasmīti na pratyetīti na kintu pratyetyeva /
saiva saccidātmanaḥ prasiddhirityarthaḥ /
ātmanaḥ kutaḥ satteti śūnyamatamāśaṅkyāha- yadi hīti /
ātmanaḥ śūnyasya pratītau ahaṃ nāsmīti loko jānīyāt /
lokastu ahamasmīti jānāti tasmādātmano 'stitvaprasiddhirityarthaḥ /
ātmaprasiddhāvapi brahmaṇaḥ kimāyātaṃ tatrāha- ātmā ceti /
'ayamātmā brahma'ityādiśruteriti bhāvaḥ /
prasiddhipakṣoktaṃ doṣaṃ pūrvapakṣeṇa smārayati- yadīti /
ajñātatvābhāvena viṣayādyabhāvādavicāryatvaṃ prāptamityarthaḥ /
yathā idaṃ rajatamiti vastutaḥ śuktiprasiddhistadvat ahamasmīti sattvacaitanyarūpatvasāmānyena vastuto brahmaṇaḥ prasiddhiḥ neyaṃ pūrṇānandabrahmatvarūpaviśeṣagocarā vādināṃ vivādābhāvaprasaṅgāt /
na hi śuktitvaviśeṣadarśane sati rajataṃ raṅgamanyadveti vipratipattirasti /
ato vipratipattyanyathānupapatyā sāmānyataḥ prasiddhāvapi viśeṣasyājñātatvādviṣayādisiddhiriti siddhāntayati na ityādinā /
sāmānyaviśeṣabhāvaḥ svatmani saccitpūrṇādipadavācyabhedāt kalpita iti mantavyam /
tatra sthūlasūkṣmakrameṇa vipratipattīrupanyasyati- dehamātramityādinā /
śāstrajñānaśunyāḥ prākṛtāḥ /
vedabāhyamatānyuktvā tārkikādimatamāhaḥ- astīti /
sāṃkhyamatamāha -bhokteti /
kimātmā dehādirūpaḥ uta tadbhinna iti vipratipattikoṭitvena dehendriyamanobuddhiśūnyānyuktva tadbhinno 'pi kartṛtvādimānna veti vipratipattikoṭitvena tārkikasāṃkhyapakṣāvupanyasyākartāpīśvarādbhinno na veti vivādakoṭitvena yogimatamāha- asti tadvyatirikta īśvara iti /
niratiśayatvaṃ gṛhītvā īśvaraḥ sarvajñatvādisaṃpanna iti yogino vadanti /
bhedakoṭimuktvā siddhāntakoṭimāha- ātmā sa bhokturiti /
bhokturjīvasyākartuḥ sākṣiṇaḥ sa īśvara ātmāsvarūpamiti vedāntino vadantītyarthaḥ /
vipratipattīrupasaṃharati- evaṃ bahavaḥ iti /
vipratipattīnāṃ prapañco nirāsaśca vivaraṇopanyāsena darśitaḥ sukhabodhāyetīhoparamyate /
tatra yuktivākyāśrayaḥ siddhāntinaḥ jīvo brahmaiva ātmatvāt, brahmavat ityādi yukteḥ, 'tattvamasi'ityādiśruteścābādhitāyāḥ sattvāt /
anye tu dehādirātmā, ahaṃpratyayagocaratvāt, vyatirekeṇa ghaṭādivadityādiyuktyābhāsaṃ, 'sa vā eṣa puruṣonnarasamayaḥ'indriyasaṃvāde 'cakṣurādayaste havācamūcuḥ''mana uvāca', 'yo 'yaṃ''vijñānamayaḥ', 'asadevedamagra āsīt','kartā boddhā anaśnannanyaḥ', 'ātmānamantaro yamayati'iti vākyābhāsaṃ cāśritā iti vibhāgaḥ /
dehādiranātmā, bhautikatvāt, dṛśyatvāt ityādinyāyaiḥ, 'ānandamayo 'bhyāsāt'
ityādisūtraiścābhāsatvaṃ vakṣyate /
nanu santu vipratipattayastathāpi yasya yanmate śraddhā tadāśrayaṇāttasyasvārthaḥ setsyati kiṃ brahmavicārārambheṇetyata āha- tatrāvicāryeti /
brahmātmaikyavijñānādeva muktiriti vastugatiḥ /
matāntarāśrayaṇe tadabhāvānmokṣasiddhiḥ /
kiñcātmānamanyathā jñātvā tatpāpena saṃsārāndhakūpe patet,'andhaṃ tamaḥpraviśanti''ye ke cātmahano janāḥ'iti śruteḥ, 'yo 'nyathā santamātmānamanyathā pratipadyate /
ki tena na kṛtaṃ pāpaṃ caureṇātmāpahāriṇā //
'iti vacanāccetyarthaḥ /
ataḥ sarveṣāṃ mumukṣūṇāṃ niśreyasaphalāya vedāntavicāraḥ kartavya itisūtrārthamupasaṃharati- tasmāditi /
bandhasyādhyastatvena viṣayādisadbhāvādagatārthatvāt, adhikārilābhādāpādaprasiddhyā viṣayadisaṃbhavīcca vedāntaviṣayā mīmāṃsāpūjitā vicāraṇā, vedāntāvirodhino ye tarkāstantrāntarasthāstānyupakaraṇāni yasyāḥ sā niśreyasāyārabhyata ityarthaḥ /
nanu sūtre vicāravācipadābhāvāttadārambhaḥ kathaṃ sūtrārtha ityata āha- brahmeti /
brahmajñānecchoktidvārā vicāraṃ lakṣayitvā tatkartavyatāṃ bravītīti bhāvaḥ /
evaṃ prathamasūtrasya catvāror'thā vyākhyānacatuṣṭayena darśitāḥ /
sūtrasya cānekārthatvaṃ bhūṣaṇam /
nanvidaṃ sūtraṃ śāstrādbahiḥ sthitvā śāstramārambhayati antarbhūtvā vā /
ādye tasya heyatā, śāstrāsaṃbandhāt /
dvitīye tasyārambhakaṃ vācyam /
na ca svayamevārambhakaṃ, svasmāt svotpatterityātmātmāśrayāt /
na cārambhakāntaraṃ paśyāma iti /
ucyate-śravaṇavidhinā ārabdamidaṃ śāstraṃ śāstrāntargatameva śāstrārambhaṃ pratipādayati /
yathādhyayanavidhirvedāntargata eva kṛtsnavedasyādhyayane prayuṅkte tadvadityanavadyam //1//
END BsRp_1,1.1.1
START BsRp_1,1.2.2
janmādyasya yataḥ
prathamasūtreṇa śāstrārambhamupapādya śāstramārabhamāṇaḥ pūrvottarādhikaraṇayoḥ saṃgatiṃ vaktuṃ vṛttaṃ kīrtayati- brahmeti /
mumukṣuṇā brahmajñānāya vedāntavicāraḥ kartavya ityuktam /
brahmaṇo vicāryatvoktvā arthāt pramāṇādi vicārāṇāṃ pratijñātatve 'pi brahmapramāṇaṃ vinā kartumaśakyatvāt, tatsvarūpajñānāyādau lakṣaṇaṃ vaktavyaṃ, tanna saṃbhavatītyākṣipya sūtrakṛtaṃ pūjayannevalakṣaṇasūtramavadhārayati-kiṃ lakṣaṇakamiti /
kimākṣepe /
nāstyeva lakṣaṇamityarthaḥ /
ākṣepeṇāsyotthānādākṣepasaṃgatiḥ /
lakṣaṇadyotivedāntānāṃ spaṣṭabrahmaliṅgānāṃ lakṣye brahmaṇi samanvayokteḥ śrutiśāstrādhyāyapādasaṃgatayaḥ /
tathā hi-'yato vā imāni bhūtāni jāyante'ityādi vākyaṃ viṣayaḥ /
tatkiṃ brahmaṇo lakṣaṇaṃ na veti saṃdehaḥ /
tatra pūrvapakṣe brahmasvarūpasiddhyā muktyasiddhiḥ phalaṃ siddhānte tatsiddhiriti bhedaḥ /
yadyapyākṣepasaṃgatau pūrvādhikaraṇaphalameva phalamiti kṛtvā pṛthaṅna vaktavyam /
taduktam-'ākṣepe cāpavāde ca prāsyāṃ lakṣaṇa karmaṇi /
prayojanaṃ na vaktavyaṃ yacca kṛtvā pravartate'iti /
tathāpi spaṣṭārthamuktamiti mantavyam /
yatra pūrvādhikaraṇasiddhāntena parvapakṣaḥ tatrāpavādikī saṃgatiḥ prāptistadarthā cintā /
tatra neti prāptaṃ, janmāderjagaddharmatvena brahmalakṣaṇatvāyogāt /
na ca jagadupādānatve sati kartṛtvaṃ lakṣaṇamiti vācyaṃ, karturupādānatve dṛṣṭāntābhāvenānumānāpravṛtteḥ /
na ca śrautasya brahmaṇaḥ śrutyaiva lakṣaṇasiddheḥ kimanumāneneti vācyaṃ, anumānasya śrutyanugrāhakatvena tadabhāve tadvirodhe vā śrutyarthāsiddheḥ /
na ca jagatkartṛtvamupādānatvaṃ vā pratyekaṃ lakṣaṇamastviti vācyaṃ, kartṛmātrasyopādānādbhinnasya brahmatvāyogāt, vastutaḥ paricchedāditi prāpte puruṣābhyūhamātrasyānumānasyāpratiṣṭhitasyātīndriyārthe svātantryāyogāt apauruṣeyatayā nirdeṣaśrutyuktobhayakāraṇatvasya sukhādidṛṣṭāntena saṃbhāvayituṃ śakyatvāt, tadeva vakṣaṇamiti siddhāntayati- janmādyasya yataḥ iti /
atra adyapi jagajjanmasthitilayakāraṇatvaṃ lakṣaṇaṃ pratipādyate tathāpyagre 'prakṛtiśca'-ityadhikaraṇe tatkāraṇatvaṃ na kartṛtvamātraṃ kintu kartṛtvopādānatvobhayarūpatvamiti vakṣyamāṇaṃ siddhavatkṛtyobhayakāraṇatvaṃ lakṣaṇamityucyata iti na paunaruktyam /
nanu jijñāsyanirguṇabrahmaṇaḥ kāraṇatvaṃ kathaṃ lakṣaṇamiti ucyate-yathā rajataṃ śukterlakṣaṇaṃ yadrajataṃ sā śuktiriti tathā yajjagatkāraṇaṃ tadbrahmeti kalpitaṃ kāraṇatvaṃ taṭasthaṃ sadeva brahmaṇo lakṣaṇamityanavadyam //
sūtraṃ vyācaṣṭe-- janmetyādinā /
bahuvrīhau padārthāḥ sarve vākyārthasyānyapadārthasya viśeṣaṇāni /
yathā citragordevadattasya citrā gāvaḥ tadvadatrāpi janmādīti napuṃsakaikavacanadyotitasya samāhārasya janmasthitibhaṅgasya janma viśeṣaṇaṃ, tathā ca janmanaḥ samāsārthaikadeśasya guṇatvena saṃvijñānaṃ yasmin bahuvrīhau sa tadguṇasaṃvijñāna ityarthaḥ /
tatra yajjanmakāraṇaṃ tadbrahmatvavidhānamayuktaṃ, sthitilayakāraṇādbhinnatvena jñāte brahmatvasya jñātumaśakyatvāt /
ato janmasthitibhaṅgairnirūpitāni trīṇi kāraṇatvāni militānyeva lakṣaṇamiti matvā sūtre samāhāro dyotita iti dhyeyam /
nanvāditvaṃ janmanaḥ kathaṃ jñātavyaṃ, saṃsārasyānāditvādityata āha- janmanaśceti /
mūlaśrutyā vastugatyā cāditvaṃ jñātvā tadapekṣya sūtrakṛtā janmana ādityamuktamityarthaḥ /
idamaḥ pratyakṣārthamātravācitvamāśaṅkyopasthitasarvakāryavācitvamāha- asyetīti /
viyadādijagato nityatvāt na janmādisaṃbandha ityata āhaḥ- ṣaṣṭhīti /
viṣayādimahābhūtānāṃ janmādisaṃbandho vakṣyata iti bhāvaḥ /
nanu jagato janmādervā brahmasaṃbandhābhāvānna lakṣaṇatvamityāśaṅkya tatkāraṇatvaṃ lakṣaṇamiti pañcamyarthamāha- yata itīti /
yacchabdena satyaṃ jñānamanantaṃ ānandarūpaṃ vastūcyate 'ānandāddhyeva'iti nirṇītatvāt /
tathā ca svarūpalakṣaṇasiddhiriti mantavyam /
padārthamuktvā pūrvasūtrasthabrahmapadānuṣaṅgeṇa tacchabdādhyāhāreṇa ca sūtrāvākyārthamāha- asyetyādinā /
kāraṇasya sarvajñatvādisaṃbhāvānārthāni jagato viśeṣāṇāni /
yathā kumbhakāraḥ prathamaṃ kumbhaśabdābhedenāvikalpitaṃ pṛthubudhnodarākārasvarūpaṃ buddhāvālikhya tadātmanā kumbhaṃ vyākaroti-bahiḥ prakaṭayati, tathā paramakāraṇamapi svetsitanāmarūpātmanā vyākarotītyanumīyata iti matvāha- nāmarūpābhyāmiti /
itthaṃbhāve tṛtīyā /
ādyakāryaṃ cetanajanyaṃ, kāryatvāt, kumbhavaditi pradhānaśūnyayornirāsaḥ /
hiraṇyagarbhādijīvajanyatvaṃ nirasyati- aneketi /
śrāddhavaiśvānareṣṭyādau pitāputrayoḥ kartṛbhoktrorbhedātpṛthaguktiḥ /
'yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvam'sarva eta ātmano vyuccaranti"iti śrutyā sthūlasūkṣmadehopādhidvārā jīvānāṃ kāryatvena jaganmadhyapātitvānna jagatkāraṇatvamityarthaḥ /
kāraṇasya sarvajñatvaṃ saṃbhāvayati- pratiniyateti /
pratiniyatāni vyavasthitāni deśakālanimittāni yeṣāṃ kriyāphalānāṃ tadāśrayasyetyarthaḥ /
svargasya kriyāphalasya merupṛṣṭhaṃ deśaḥ /
dehapātādūrdhvaṃ kāla uttarāyaṇamaraṇādinimittaṃ ca pratinitam /
evaṃ rājasevāphale grāmāderdaiśādivyasthā jñeyā /
tathā ca yathā sevāphalaṃ deśādyabhijñadātṛkaṃ tathā karmaphalaṃ, phalatvāditisarvajñatvasiddhiriti bhāvaḥ /
sarvaśaktitvaṃ sābhāvayati- -manasāpīti /
nanvanyepi vṛddhipariṇāmadayo bhāvavikārāḥ santīti kimiti janmādityāditipadena na gṛhyante tatrāha -anyeṣāmiti /
vṛddhipariṇāmayorjanmani apakṣayasya nāśe 'ntarbhāvaḥ iti bhāvaḥ /
nanu deho 'jāyate, asti, vardhate, vipariṇamate, apakṣīyate, vinaśyati'iti yāskamunivākyaṃ etatsūtramūlaṃ kiṃ na syādata āha- yāsketi /
yāskamuniḥ kila mahābhūtānāmutpannānāṃ sthitikāle bhautikeṣu pratyakṣeṇa janmādiṣaṭkamupalabhya niruktavākyaṃ cakāra /
tanmūlīkṛtya janmādiṣaṭkakāraṇatvaṃ lakṣaṇaṃ sūtrārtha iti grahaṇe sūtrakṛtā brahmalakṣaṇaṃ na saṃgṛhītaṃ kintu mahābhūtānāṃ lakṣaṇamuktamiti śaṅkā syāt sā mā bhūtiti ye śrutyuktā janmādayasta eva gṛhyanta ityarthaḥ /
yadi niruktasyāpi śrutirmūlamiti mahābhūtajanmādijanmādikamarthastarhi sā śrutireva sūtrasya mūlamastu, kimantargaḍunā nirukteneti bhāvaḥ /
yadi jagato brahmātiriktaṃ kāraṇaṃ syāt tadā brahmalakṣaṇasya tatrātivyāptyādidoṣaḥ syāt, atastannirāsāya lakṣaṇasūtreṇa brahma vinā jagajjanmādikaṃ na saṃbhavati, kāraṇāntarāsaṃbhavāditi yuktiḥ sūtritā /
sā tarkapāde vistareṇa vakṣyate /
adhunā saṃkṣepeṇa tāṃ daryati- na yathoktetyādinā /
nāmarūpābhyāṃ vyākṛtatyetyādināṃ ca caturṇāṃ jagadviśeṣaṇānāṃ vyākhyānāvasare pradhānaśūnyayoḥ saṃsāriṇaśca nirāso darśitaḥ /
paramāṇūnāmacetanānāṃ svataḥ pravṛttyayogāt, jīvānyasya jñānaśūnyatvaniyamenānumānāt sarvajñeśvarāsiddhau teṣāṃ prārakābhāvāt, jagadārambhakatvāsaṃbhava iti bhāvaḥ /
svabhāvādeva vicitraṃ jagaditi lokāyatastaṃ pratyāha- na ceti /
jagata utpattyādi saṃbhāvayituṃ na śakyamityanvayaḥ /
kiṃ svayameva svasya heturiti svabhāva uta kāraṇānapekṣatvam /
nādyaḥ, ātmāśrayāt /
na dvitīya ityāha- viśiṣṭeti /
viśiṣṭānyasādhāraṇāni deśakālanimittāni /
teṣāṃ kāryārthibhirupādīyamānatvāt kāryasya kāraṇānapekṣatvaṃ na yuktamityarthaḥ /
anepekṣatve dhānyārthināṃ bhūviśeṣe varṣādikāle bījādinimitte ca pravṛttirna syāditi bhāvaḥ /
pūrvoktasarvajñatvādiviśeṣaṇakamīśvaraṃ muktvā jagata utpatyādikaṃ na saṃbhavatīti bhāṣyeṇa kartāraṃ vinā kāryaṃ nāstīti vyatireka uktaḥ /
tena yatkāryaṃ tatsakartṛkamiti vyāptirjñāyate /
etadeva vyāptijñānaṃ jagati pakṣe kartāraṃ sādhayat sarvajñeśvaraṃ sādhayati kiṃ śrutyeti tārkikāṇāṃ bhrāntimupanyasyati- etadeveti /
etadevānumānameva sādhanaṃ na śrutiriti manyanta iti yojanā /
athavā etadvyāptijñānameva śrutyanugrāhakayuktimātratvenāsmatsaṃmataṃ sadanumānaṃ svatantramiti manyanta ityarthaḥ /
sarvajñatvamādiśabdārthaḥ /
yadvā vyāptijñānasahakṛtametallakṣaṇamevānumānaṃ svatantraṃ manyanta ityarthaḥ /
tatrāyaṃ vibhāgaḥ-vyāptijñānāt jagataḥ kartastītyastitvasiddhiḥ /
paścāt sa kartā, sarvajñaḥ, jagatkāraṇatvāt,
vyatirekeṇa kulālādivaditi sarvajñatvasiddhirlakṣaṇāditi /
atra manyanta ityanumānasyabhāsatvaṃ sūcitam /
tathāhi-aṅkurādau tāvajjīvaḥ kartā na bhavati jīvādbhinnasya ghaṭavadacetanatvaniyamādanyaḥ kartā nāstyeveti vyatirekaniścayāt, yatkāryaṃ tatsakartṛkatamiti vyāptijñānāsiddhiḥ /
lakṣaṇaliṅkānumāne tu bādhaḥ aśarīrasya janmajñānāyogāt, yajñānaṃ tanmanojanyamiti vyāptivirodhena nityajñānāsiddherjñānācabhāvaniścayāt, tasmādatīndriyārthe śrutireva śaraṇam /
śrutyarthasaṃbhāvanārthatvenumānaṃ yuktimātraṃ na svatantramiti bhāvaḥ /
nanvidamayuktaṃ śruteranumānāntarbhāvamabhipretya bhavadīyasūtrakṛtānumānasyaivopanyasyatvāditi vaiśeṣikaḥ śaṅkate- nanviti /
ato manyante ityanumānasyābhāsoktirayukteti bhāvaḥ /
yadi śrutīnāṃ svatantramānatvaṃ na syāttarhi 'tattu samanvayāt'ityādinā tāsāṃ tātparyaṃ sūtrakṛnna vicārayet, tasmāduttarasūtrāṇāṃ śrutivicārārthatvāt janmādisūtre 'pi śrutireva svātantryeṇa vicāryate nānumānamiti pariharati- neti /
kiṃ ca mumukṣorbrahmāvagatirabhīṣaṭā yadarthamasya śāstrasyārambhaḥ, sā ca nānumānāt, 'taṃ tvaupaniṣadam'iti śruteḥ /
ato nānumānaṃ vicāryamityāha- vākyārtheti /
vākyasya tadarthasyaca vicārādyadhyavasānaṃ tātparyaniścayaḥ prameyasaṃbhavaniścayaśca tena jātā brahmāvagatirmuktaye bhavatītyarthaḥ /
saṃbhavo bādhābhāvaḥ /
nanu kimanumānamupekṣitameva nityāha- satsu tviti /
vimatamabhinnanimittopādānakaṃ, kāryatvādūrṇanābhyārabdhatantvādivat, vimataṃ cetanaprakṛtikaṃ, kāryatvāt, sukhādivadityanumānaṃ śrutyarthadārḍhyāpekṣitamityarthaḥ /
dārḍhyaṃ saṃśayaviparyāsanivṛttiḥ /
'mantavyaḥ'iti śrutārthastarkeṇa saṃbhāvanīya ityarthaḥ /
yathā kaścit gandhāradeśebhyaścorairanyatrāraṇye baddhanetra eva tyaktaḥ kenacinmuktabandhastaduktamārgagrahaṇasamarthaḥ paṇḍitaḥ svayaṃ tarkakuśalo medhāvī svadeśāneva prāpnuyāt evamevehāvidyākāmādibhiḥsvarūpānandātprācyāvyāsminnaraṇye saṃsāre kṣiptaḥ kenaciddayāparavaśenācāryeṇa nāsi tvaṃ saṃsārī kintu 'tatvamasi'ityupadiṣṭasvarūpaḥ svayaṃ tarkakuśalaścet svarūpaṃ jānīyānnānyatheti /
śrutiḥ svasyāḥ puruṣamatirūpatarkāpekṣāṃ darśayatītyāha- paṇḍita iti /
ātmanaḥ śruterityarthaḥ /
nanu brahmaṇo mananādyapekṣā na yuktā, vedārthatvāt, dharmavat /
kintu śrutiliṅgavākyādaya evāpekṣitā ityata āha- neti /
jijñāsye dharma iva jijñāsye brahmaṇīti vyākhyeyam /
anubhavo brahmasākṣātkārākhyo vidvadanubhavaḥ /
ādipadānmanananididhyāsanayorgrahaḥ /
tatra hetumāha -anubhaveti /
muktyarthaṃ brahmajñānasya śābdasya sākṣātkārāvasānatvāpekṣaṇāt pratyagbhūtasiddhabrahmagocaratvena sākṣātkāraphalakatvasaṃbhavāt, tadarthaṃ mananādyapekṣā yuktā /
dharme tu nityaparokṣe sādhye sākṣātkārasyānapekṣitatvādasaṃbhavācca śrutyā nirṇayamātramanuṣṭhānāyāpekṣitam /
liṅgādayastu śrutyantararbhūtā eva śrutirdvārā nirṇayopayogitvenāpekṣyante na mananādayaḥ anupayogādityarthaḥ /
nirapekṣaḥ śabdaḥ śrutiḥ /
śabdasyārthaprakāśanāsāmarthyaṃ liṅgam /
padaṃ yogyetarapadākāṅkṣa vākyam /
aṅgavākyasāpekṣaṃ pradhānavākyaṃ prakaraṇam /
kramapaṭhitānāmarthānāṃ kramapaṭhitairyathākramaṃ saṃbandhaḥ sthānam /
yathā aindrāgnyādaya iṣṭayo daśa krameṇa paṭhitāḥ daśamantrāśca 'indrāgnī rocanā divi'ityādyāḥ tatra prathameṣṭhau prathamamantrasya viniyoga ityādyūhanīyam /
saṃjñāsāmyaṃ samākhyā /
yathādhvaryavasaṃjñakānāṃ mantrāṇāmādhvaryavasaṃjñake karmaṇi viniyoga iti vivekaḥ /
evaṃ tāvadbrahma mananādyapekṣaṃ, vedārthatvāt, dharmavat ityanumāne sādhyatvena dharmasyānubhavāyogyatvaṃ, anapekṣitānubhavatvaṃ copādhirityuktam /
upādhivyatirekādbrahmaṇi mananādyapekṣatvaṃ coktam /
tatra yadi vedārthatvamātreṇa brahmaṇo dharmeṇa sāmyaṃ tvayocyeta tarhi kṛtisādhyatvaṃ vidhiniṣedhavikalpotsargāpavādāśca brahmaṇi dharmavat syuriti /
vipakṣe bādhakamāha- puruṣetyādinā /
puruṣakṛtyadhīnā ātmalābha utpattiryasya tadbhāvācca dharme śrutyādīnāmeva prāmāṇyamityanvayaḥ /
dharmasya sādhyatvaṃ laukikakarmadṛṣṭāntena sphuṭayati -kartumiti /
laukikavadityarthaḥ /
dṛṣṭāntaṃ sphuṭayati- yatheti /
dārṣṭāntikamāha- tatheti /
tadvaddharmasya kartumakartuṃ śakyatvamuktvā anyathākartuṃ śakyatvamāha- udita iti /
dharmasya sādhyatvamupapādya tatra vidhyādiyogyatāmāha- vidhīti /
vidhipratiṣedhāśca vikalpādayaśca dharme sādhye yer'thavantaḥ sāvakāśa bhavanti te brahmaṇyapi syurityarthaḥ /
'yajeta' 'na surāṃ pibet'ityādayovidhiniṣedhāḥ /
vrīhibhiryavairyā yajeteti saṃbhāvito vikalpaḥ grahaṇāgrahaṇayoraicchikaḥ /
uditānuditahomayorvyavasthitavikalpaḥ /
'na hiṃsyāt'ityupasargaḥ, 'agnīṣomīyaṃ paśumālabheta'ityapavādaḥ /
tathā 'āhavanīye juhoti'ityutsargaḥ, 'aśvasya pade pade juhoti'ityapavāda iti vivekaḥ /
ete brahmaṇi syurityatreṣṭāpattiṃ vārayati-na ityādinā /
bhūtavastuviṣayatvāt /
ityantena /
idaṃ vastu, evaṃ, naivaṃ, ghaṭaḥpaṭo veti prakāravikalpaḥ /
asti nāsti veti sattāsvarūpavikalpaḥ /
nanu vastunyapi ātmādau vādināmasti nāstītyādivikalpā dṛśyante tatrāha- vikalpanāstviti /
astitvādikoṭismaraṇaṃ puruṣabuddhistanmūlā manaḥspanditamātrāḥ saṃśayaviparyayavikalpā na pramārūpā ityakṣarārthaḥ /
ayaṃ bhāvaḥ-dharmo hi yathā yathā jñāyate tathā tathā kartuṃ śakyate iti yathāśāstraṃ puruṣabuddhyapekṣā vikalpāḥ sarve pramārūpā eva bhavanti, tatsāmyena brahmaṇyapi sarve vikalpā yathārthāḥ syuriti /
tatrāpyevamiti vadantaṃ pratyāha- neti /
yadi siddhavastujñānamapi sādhyajñānavatpuruṣabuddhimapekṣya jāyeta tadā siddhe vikalpā yathārthāḥ syuḥ, na siddhavastujñānaṃ pauruṣaṃ kiṃ tarhi pramāṇavastujanyaṃ, tathā ca vastuna ekarūpatvādekameva jñānaṃ pramā, anye vikalpā ayathārthā evetyarthaḥ /
atra dṛṣṭāntamāha- nahi sthāṇāviti /
sthāṇurevetyavadhāraṇe siddhe sarvevikalpā yathārthā na bhavantītyarthaḥ /
tatra yadvastutantraṃ jñānaṃ tadyathārthaṃ, yatpuruṣatantraṃ tanmithyeti vibhajate- tatreti /
sthāṇāvityarthaḥ /
sthāṇāvuktanyāyaṃ ghaṭādiṣvatīdiśati- evamiti /
prakṛtamāha- tatraivaṃ satīti /
siddher'the jñānapramātvasya vastvadhīnatve sati brahmajñānamapi vastujanyameva yathārthaṃ na puruṣatantraṃ bhūtārthaviṣatvāt, sthāṇujñānavadityarthaḥ /
ataḥ sādhyer'the sarve vikalpāḥ puntantrā na siddher'the iti vailakṣaṇyāt na dharmasāmyaṃ brāhmaṇa iti mananādyapekṣā siddheti bhāvaḥ /
nanu tarhi brahma pratyakṣādigocaraṃ, dharmavilakṣaṇatvāt, ghaṭādivat /
tathā ca janmādisūtre jagatkāraṇānumānaṃ vicāryaṃ, siddhārthe tasya mānatvāt, na śrutiḥ, siddhārthe tasyā amānatvena tadvicārasya niṣphalatvāditi śaṅkate- nānviti /
pramāṇāntaraviṣayatvameva prāptamiti kṛtvā pramāṇāntarasyaiva vicāraprāptāviti śeṣaḥ /
atra pūrvapakṣī praṣṭavyaḥ, kiṃ yatkāryaṃ tadbrahmajamityanumānaṃ brahmasādhakaṃ kiṃ vā yatkāryaṃ tatsakāraṇamiti /
nādyāḥ, vyāptyasiddherityāha- neti /
brahmaṇa indriyāgrāhyatvāt pratyakṣeṇa vyāptigrāhāyogānna pramāṇāntaraviṣayatvamityarthaḥ /
indriyāgrāhyatvaṃ kuta ityata āha -svabhāvata iti /
'parāñci khāni vyatṛṇat svayaṃbhūḥ'iti śruteḥ, brahmaṇo rūpādihīnatvāccetyarthaḥ /
indriyāgrāhyatve 'pi vyāptigrahaḥ kiṃ na syādata āha-sati hīti /
tannāstīti śeṣaḥ /
idaṃ kāryaṃ brahmajamiti vyāptipratyakṣaṃ brahmaṇo 'tīndriyatvānna saṃbhavatītyarthaḥ /
dvitīye kāraṇasiddhāvapi kāraṇasya brahmatvaṃ śrutiṃ vinā jñātumaśakyamityāha-- kāryamātramiti /
saṃbandhaṃ kṛtaṃ yasmāt śrutimantareṇa jagatkāraṇaṃ brahmeti niścayālābhastasmāt tallābhāya śrutireva prādhānyena vicāraṇīyā, anumānaṃ tūpādānatvādisāmānyadvārā mṛdādivat brāhmaṇaḥ svakāryātmakatvādiśrautārthasaṃbhāvanārthaṃ guṇatayā vicāryamityupasaṃharati- tasmāditi /
etatsūtrasya viṣayavākyaṃ pṛcchati- kiṃ punariti /
iha brahmaṇi lakṣaṇārthatvena vicārayitumiṣṭaṃ vākyaṃ kimityarthaḥ /
atra hi prathamasūtre viśiṣṭādhikāriṇo brahmavicāraṃ pratijñāya brahmajñātukāmāsya dvitīyasūtre lakṣaṇamucyate /
tathaiva śrutāvapi mumukṣorbrahmajñātukāmasya jagatkāraṇatvopalakṣaṇānuvādena brahma jñāpyata iti śrautārthakramānusāritvaṃ sūtrasya darśayituṃ sopakramaṃvākyaṃ paṭhati- bhṛguriti /
adhīhi smāraya upadiśetyarthaḥ /
atra yenetyekatvaṃ vivakṣitaṃ, nānātve brahmatvavidhānāyogāt /
yajjagatkāraṇaṃ tadekamityavāntaravākyam /
yadekaṃ kāraṇaṃ tadbrahmeti vā yatkāraṇaṃ tadekaṃ bahmeti vā mahāvākyamiti bhedaḥ /
kiṃ tarhi svarūpalakṣaṇamityāśaṅkya vākyaśeṣānnirṇito yataḥśabdārthaḥ satyajñānānanda ityāha-- tasya ceti /
'yaḥ sarvajñaḥ' 'tasmādetadbrahma nāma rūpamannaṃ ca jāyate' 'vijñānamānandaṃ brahma'ityādi śākhāntarīyavākyānyapyasya viṣaya ityāha -anyānyapīti /
evañjatīyakatvamevāha- nityeti /
tadevaṃ sarvāsu śākhāsu lakṣaṇadvayavākyāni jijñāsye brahmaṇi samanvitāni, taddhiyā muktiriti siddham //2//
END BsRp_1,1.2.2
START BsRp_1,1.3.3
śāstrayonitvāt
yasya niśvasitaṃ vedāḥ sarvārthajñānaśaktayaḥ /
śrīrāmaṃ sarvavettāraṃ vedavedyamahaṃ bhaje //1//
vṛttānuvādena saṃgatiṃ vadannuttarasutramavatārayati- jagaditi /
cedanasya brahmaṇo jagatkāraṇatvoktyā sarvajñatvamarthātpratijñātaṃ sūtrakṛtā, cetanasṛṣṭerjñānapūrvakatvāt /
tathā ca brahma sarvajñaṃ, sarvakāraṇatvāt, yo yatkartā sa tajjñaḥ, yathā kulāla iti sthitam /
tadevārthikaṃ sarvajñatvaṃ pradhānādinirāsāya vedakartṛtvahetunā draḍhayannāhetyarthaḥ /
hetudvayasyaikārthasādhanatvāt, ekaviṣayatvamavāntarasaṃgatiḥ /
yadvā vedasya nityatvādbrahmaṇaḥ sarvahetutā nāstītyākṣepasaṃgatyā vedahetutvamucyate 'asya mahato bhūtasya niśvasitametadyadṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo 'tharvāṅgirasaḥ'
iti vākyaṃ viṣayaḥ tatkiṃ vedahetutvena brahmaṇaḥ sarvajñatvaṃ sādhayati uta na sādhayati iti saṃdehaḥ /
tatra vyākaraṇādivadvedasya pauruṣeyatve mūlapramāṇasāpekṣatvenāprāmāṇyāpātānna sādhayatīti pūrvapakṣe jagaddhetoścetanatvātsiddhiḥ phalam /
siddhānte tatsiddhiḥ /
asya vedāntavākyasya spaṣṭabrahmaliṅgasya vedakartari samanvayokteḥ śrutiśāstrādhyāyapādasaṃgatayaḥ /
evamāpādaṃ śrutyādisaṃgataya ūhyāḥ /
vede hi sarvārthaprakāśanaśaktirupalabhyate, sā tadupādānabrahmagataśaktipūrvikā tadgatā vā, prakāśanaśaktitvāt /
kāryagataśaktitvādvā, pradīpaśaktivaditivedopādānatvena brahmaṇaḥ svasaṃbaddhāśeṣārthaprakāśanasāmarthyarūpaṃsarvasākṣitvaṃ sidhyati /
yadvā yathā adhyetāraḥ pūrvakramaṃ jñātvā vedaṃ kurvanti, tathā vicitraguṇamāyāsahāyo 'nāvṛtānantasvaprakāśacinmātraḥ parameśvaraḥ svakṛtapūrvakalpīyakramasajātīyakramavantaṃ vedarāśiṃ tadarthāṃśca yugapajjānanneva karotīti na vedasya pauruṣeyatā /
yatra hyarthajñānapūrvakaṃ vākyajñānaṃ vākyasṛṣṭau kāraṇaṃ tatra pauruṣeyatā, atra ca yaugapadyānna sā, ato vedakartā vedamiva tadarthamapi svasaṃbaddhaṃ nāntarīyakatayā janātīti sarvajña iti siddhāntayati -śāstreti /
śāstraṃ prati hetutvāt, brahma sarvajñaṃ sarvakāraṇaṃ ca iti saṃgatidvayānusāreṇa sūtrayojanāmabhipretya padāni vyācaṣṭe-- mahata iti /
hetoḥ sarvajñatvasiddhaye vedasya viśeṣaṇāni /
tatra granthator'thataśca mahattvaṃ, hitaśāsanāt śāstratvam /
śāstraśabdaḥ śabdamātropalakṣaṇārtha iti matvāha-- aneketi /
purāṇanyāyamīmāṃsādharmaśāstrāṇi śikṣākalpavyākaraṇaniruktacchandojyotiṣāṇi ṣaḍaṅgāni iti daśa vidyāsthānāni vedārthajñānahetavaḥ /
tairupakṛtasyetyarthaḥ /
anena manvādibhiḥ parigṛhītatvena vedasya prāmāṇyaṃ sūcitam /
abodhakatvābhāvādapi prāmāṇyamityāha-- pradipavaditi /
sarvārthaprakāśanaśaktimatve 'pyacetanatvāt sarvajñakalpatvaṃ yonirupādānaṃ kartṛ ca /
nanu sarvajñasya yo guṇaḥ sarvārthajñānaśaktimatvaṃ vedasya tadanvitatve 'pi tadyoneḥ sarvajñatvaṃ kuta ityata āha-- na hīti /
upādāne tacchaktiṃ vinā kārye tadayogādvedopādānasya sarvajñatvam, anumānaṃ tu pūrvaṃ darśitam /
na cāvidyāyāstadāpattiḥ /
śaktimatve 'pyacetanatvāditi bhāvaḥ /
vedaḥ svaviṣayādadhikārthajñānavajjanyaḥ pramāṇavākyatvāt, vyākaraṇarāmāyaṇādivadityanumānāntaram /
tatra vyāptimāha--yadyaditi /
vistaraḥ śabdādhikyam, anenārthato 'lpatvaṃ vadan kartṛrjñānasyārthādhikyaṃ sūcayati, dṛśyate cārthavādādhikyaṃ vede /
atraiṣā yojanā--yadyacchāstraṃ yasmādāptātsaṃbhavati sa tataḥ śāstrādadhikārthajñāna iti prasiddhaṃ yathā śabdasādhutvādirjñeyaikadeśor'tho yasya tadapi vyākaraṇādi pāṇinyāderadhikārthajñātsaṃbhavati /
yadyalpārthamapi śāstramadhikārthajñāt saṃbhavati tadā 'asya mahataḥ'ityādiśruteryasmānmahato 'paricchinnādbhūtātsatyādyoneḥ sakāśāt anekaśākhetyādiviśiṣṭasya vedasya puruṣaniśvāsavadaprayatnenaiva saṃbhavaḥ tasya sarvajñatvaṃ sarvaśaktimatvaṃ ceti kimu vaktavyamiti /
tatra vedasya pauruṣeyatvaśaṅkānirasārthaṃ śrutisthaniḥśvasitapadārthamāha-- aprayatneneti /
pramāṇāntareṇārthajñānaprayāsaṃ vinā nimeṣādinyāyenetyarthaḥ /
atrānumānena 'yaḥ sarvajñaḥ 'iti śrutyuktasarvajñatvadārḍhyāya pāṇinyādivadvedakartari adikārthajñānasattāmātraṃ sādhyate na tvarthajñānasya vedahetutvaṃ niḥśvasitaśrutivirodhāt, vedajñānamātreṇādhyetṛvadvedakartṛtvopapatteśca /
iyān viśeṣaḥ--adhyetā parāpekṣaḥ īśvarastu svakṛtavedānupūrvīsvayameva smṛtyā tathaiva kalpādau brahmādipvāvirbhāvayan anāvṛtajñānatvāttadarthamatyavarjanīyatayā jānātīti sarvajña ityanavadyam //
adhunā brahmaṇo lakṣaṇānantaraṃ pramāṇajijñāsāyāṃ varṇakāntaramāha-- ataveti /
lakṣaṇapramāṇayorbrahmanirṇayārthatvādekaphalakatvaṃ saṃgatiḥ /
'taṃ tvaupaniṣadaṃ puruṣam'iti śrutirbrahmaṇo vedaikavedyatvaṃ brūte na veti śaṃśaye, kāryaliṅgenaivalāghavāt karturekasya sarvajñasya brahmaṇaḥ siddherna brūte iti prāpte vedapramāṇakatvāt brahmaṇo na pramāṇāntaravedyatvamiti siddhāntayati-- śāstrayonitvāditi /
tadvyācaṣṭe- yathoktamiti /
sarvatra pūrvottarapakṣayuktidvayaṃ saṃśayabījaṃ draṣṭavyam /
atra pūrvapakṣe anumānasyaiva vicāryatāsiddhiḥ phalaṃ siddhānte vedāntānāmiti bhedaḥ /
anumānādinā brahmasiddhiḥ pūrvasūtre prasaṅgānnirastā /
kiñca vicitraprapañcasya prāsādādivadekakartṛkatābādhānna lāghavāvatāraḥ /
na ca sarvajñatvātkarturekatvasaṃbhavaḥ /
ekatvajñānāt sarvajñatvajñānaṃ tatastadityanyonyāśrayamabhipreteyāha- -śāstrādeveti /
kiṃ tacchāstramiti tadāha- śāstramiti /
pṛthagārambhamākṣipati- kimarthamiti /
yena hetunā darśitaṃ tataḥ kimarthamityarthaḥ /
janmādiliṅgakānumānasya svātantryeṇopanyāsaśaṅkānirāsārthaṃ pṛthaksūtramityāha-- ucyata iti //3//
END BsRp_1,1.3.3
START BsRp_1,1.4.4
tat tu samanvayāt
vedāntāḥ siddhabrahmaparā uta kāryaparā iti niṣphalatvasāpekṣatvayoḥ prasaṅgāprasaṅgābhyāṃ saṃśaye pūrvasūtre dvitīyavarṇakenākṣepasaṃgatyā pūrvapakṣamāha-- kathaṃ punarityādinā /
'sadeva somya'ityādīnāṃ sarvātmatvādispaṣṭabrahmaliṅgānāṃ brahmaṇi samanvayokteḥ, śrutyādisaṃgatayaḥ /
pūrvapakṣe vedānteṣu mumukṣupravṛttyasiddhiḥ, siddhānte tatsiddhiriti vivekaḥ /
kathamityākṣepe hetuḥ- yāvateti /
yato jaiminisūtreṇa śāstrasya vedasya kriyāparatvaṃ darśitamato 'kriyārthatvādvedāntanāmānarthakyaṃ phalavadarthaśūnyatvaṃ prāptamityanvayaḥ /
sūtrasyāyamarthaḥ-prathamasūtre tāvadvedasyādhyayanakaraṇakabhāvanāvidhibhāvyasya phalavadarthaparatvamuktam /
'codanālakṣaṇor'tho dharmaḥ'iti dvitīyasūtre dharme kārye codanā pramāṇamiti vedaprāmāṇyavyāpakaṃ kāryaparatvamavasitam /
tatra'vāyurvai kṣepiṣṭhā'ityādyarthavādānāṃ dharme prāmāṇyamasti na veti saṃśaye āmnāyaprāmāṇyasya kriyārthatvena vyāptatvāt arthavādeṣu dharmasyāpratīteḥ akriyārthānāṃ teṣāmānarthakyaṃ niṣphalārthatvam /
na cādhyayanavidhyupāttānāṃ niṣphale siddher'the prāmāṇyaṃ yuktaṃ, tasmādanityameṣāṃ prāmāṇyamucyate /
vyāpakābhāvādvyāpyaṃ prāmāṇyaṃ nāstyeveti yāvat /
evaṃ pūrvapakṣe 'pi 'vidhinā tvekavākyatvāt stutyarthena vidhīnāṃ syuḥ'iti sūtreṇa siddhāntamāha-- kriyāparatvamiti /
anityamiti prāpte darśitamityarthaḥ /
vāyurvai kṣipratamagāminī devatā taddevatākaṃ karma kṣiprameva phalaṃ dāsyati, ityevaṃ vidheyārthānāṃ stutirūpārthena dvāreṇa 'vāyavyaṃ śvetamālabheta'ityādi vidhivākyenaikavākyatvādarthavādāḥ saphalāḥ syuḥ /
stutilakṣaṇayā saphalakāryaparatvāt pramāṇamarthavādā iti yāvat /
nanvadhyayanavidhigṛhītānāṃ vedāntānāmānarthakyaṃ na yuktamityata āha- kartriti /
na vayaṃ vedāntānāmānarthakyaṃ sādhayāmaḥ kintu loke siddhasya mānābhāvāntaravedyatvānniṣphalatvācca siddhabrahmaparatve teṣāṃ mānāntarasāpekṣatvaniṣphalatvayoḥ prasaṅgādaprāmāṇyāpātāt, kāryaśeṣakartṛdevatāphalānāṃ prakāśanadvārā kāryaparatvaṃ vaktavyamiti brūmaḥ /
tatra tvantatpadārthavākyānāṃ kartṛdevatāstāvakatvaṃ, vividiṣādivākyānāṃ phalastāvakatvam /
nanu karmaviśeṣamanārabhya prakaraṇāntarādhītānāṃ vedāntānāṃ kathaṃ taccheṣakatvaṃ, mānābhāvādityarucyā pakṣāntaramāha- -upāsaneti /
mokṣakāmo 'sadbrahmābhedamāropya ahaṃ brahmāsmītyupāsīta ityupāsanāvidhiḥ, ādiśabdācchravaṇādayaḥ /
tatkāryaparatvaṃ vā vaktavyamityarthaḥ /
nanu śrutaṃ brahma vihāyāśrutaṃ kāryaparatvaṃ kimarthaṃ vaktavyamiti tatrāha-- nahīti /
paritaḥ samantānniścayena sthitaṃ pariṣṭhitaṃ kṛtyanapekṣam /
siddhamiti yāvat /
tasya pratipādanamajñātasya vedena jñāpanaṃ, tanna saṃbhavati, mānantarayogyer'the vākyasya saṃvāde satyanuvādakatvāt, 'agnirhimasya bheṣajam'iti vākyavat /
visaṃvāde tu bodhakatvāt, 'ādityo yūpaḥ'iti vākyavadityarthaḥ /
siddho na vedārthaḥ, mānāntarayogyatvādghaṭavadityuktvā niṣphalatvācca tathetyāha -tatheti /
siddhajñāpane heyopādeyāgocare phalābhāvācca tanna saṃbhavatītyarthaḥ /
phalaṃ hi sukhavyāptirduḥkhahānicca /
tacca pravṛtti nivṛttibhyāṃ sādhyam /
te copādeyasya pravṛttiprayatnakāryasya heyasyanivṛttiprayatnakāryasya jñānābhyāṃ jāyete, na siddhajñānāditi bhāvaḥ /
tarhi siddhabodhivedavādānāṃ sāphalyaṃ kathasityāśaṅya 'āmnāyasya'ityādisaṃgrahavākyaṃ vivṛṇoti- ata eveti /
siddhavastujñānātphalābhāvādevetyarthaḥ /
'devairniruddhaḥ so 'gnirarodīt'iti vākyasyāśrujatvena rajatasya nindādvārā 'barhiṣi na deyaṃ'iti sabhalaniṣedhaśeṣatvavat vedāntānāṃ vidhayādiśeṣatvaṃ vācyamityarthaḥ /
nanu teṣāṃ mantravat svātantryamastu nārthavādavadvidhyekavākyatvamityāśaṅkya dṛṣṭāntāsiddhimāha -mantrāṇāṃ ceti /
prathamādhyāye pramāṇalakṣaṇer'thavādacintānantaraṃ mantracintā kṛtā-'iṣe tvā'iti mantre 'chinadmi'ityadhyāhārācchākhācchedanakriyāpratīteḥ, 'agnirmūrdhā'ityādau ca kriyāsādhanadevatādipratīteḥ mantrāḥ śrutyādibhiḥ kratau viniyuktāḥ, te kimuccāraṇamātreṇādṛṣṭaṃ kurvantaḥ kratāvupakurvanti uta dṛṣṭenaivārthasmaraṇeneti saṃdehe cintādināpyadhyayanakālāvagatamantrārthasya smṛtisaṃbhavādadṛṣṭārthā mantrā iti prāpte siddhāntaḥ-'aviśiṣṭastu vākyārthaḥ'iti lokavedayorvākyārthasyāviśeṣānmantravākyānāṃ dṛṣṭenaiva svārthaprakāśanena kratūpakārakatvasaṃbhavāt, dṛṣṭe saṃbhavati adṛṣṭakalpanānupapatteḥ, phalavadanuṣṭhānāpekṣitena kriyātatsādhanasmaraṇena dvāreṇa mantrāṇāṃ karmāṅgatvam /
'mantrairevārthaḥ smartavyaḥ'iti niyamastvadṛṣṭārtha iti /
tathā cārthavādānāṃ stutipadārthadvārā padaikavākyatvaṃ vidhibhiḥ, mantrāṇāṃ tu vākyārthajñānadvārā tairvākyaikavākyatvamiti vibhāgaḥ /
nanvastu karmaprakaraṇasthavākyānāṃ vidhyekavākyatvaṃ,
vedāntānāṃ tu siddhe prāmāṇyaṃ kiṃ na syāditi tatrāha- na kvaciditi /
vedāntā vidhyekavākyatvenaivārthavantaḥ, siddhārthāvedakatvāt, mantrārthavādādivadityarthaḥ /
anyatrādṛṣṭāpi vedānteṣu kalpyatāmiti tatrāha- upapannā veti /
netyanuṣaṅgaḥ /
siddhe phalābhāvāsyoktatvāditi bhāvaḥ /
tarhi brahmaṇyeva svārthe vidhiḥ kalpyatāṃ kṛtaṃ vedāntānāṃ vidhyanataraśeṣatvenetyata āha-- na ceti /
nanu 'dadhnā juhoti'iti siddhe dadhani vidhirdṛṣṭastatrāha- kriyeti /
dadhnaḥ kriyāsādhanasya prayujyamānatayā sādhyatvādvidheyatā, niṣkriyabrahmaṇaḥ kathamapyasādhyatvānna vidheyatvamityarthaḥ /
bhāṭṭamatamupasaṃharati-- tasmāditi /
svayamevāruciṃ vadanpakṣāntaramāha-- atheti /
siddhāntasūtraṃ vyācaṣṭe-- tuśabda iti /
tadbrahma vedāntapramāṇakamiti pratijñāter'the hetuṃ pṛcchati-- kathamiti /
hetumāha-- samiti /
anvayatātparyaviṣayatvaṃ tasmādityeva hetuḥ /
tātparyasya samyaktvaṃ akhaṇḍārthaviṣayakatvaṃ sūcayituṃ sam-padaṃ pratijñāntargatameva /
tathā cākhaṇḍaṃ brahma vedāntajapramāviṣayaḥ, vedāntatātparyaviṣayatvāt, yo yadvākyatātparyaviṣayaḥ sa tadvākyaprameyaḥ, yathā karmavākyaprameyo dharma iti prayogaḥ /
vākyārthasyākhaṇḍatvaṃ-asaṃsṛṣṭatvam /
vākyasya cākhaṇḍārthakatvaṃ-svapadopasthitā ye padārthāsteṣāṃyaḥ saṃsarstadgocarapramājanakatvam /
na cedamaprasiddham /
prakṛṣṭaprakāśaścandra ityādi lakṣaṇavākyānāṃ loke lakṣaṇayā candrādivyaktimātrapramāhetutvāt /
sarvapadalakṣaṇā cāviruddhā sarvairarthavādapadairekasyāḥ stuterlakṣyatvaṅgīkārāt /
tathā satyajñānādipadairakhaṇḍaṃ brahma bhātīti na pakṣāsiddhiḥ /
nāpi hetvasiddhiḥ, upakramādiliṅgairvedāntānāmadvitīyākhaṇḍabrahmaṇi tātparyanirṇayāt /
chāndogyaṣaṣṭhe upakramaṃ darśayati-- sadeveti /
uddālakaḥ putramuvāca-he somya priyadarśana, idaṃ sarvaṃ jagat, agre utpatteḥ prākkāle sadabādhitaṃ brahmaivāsīt /
evakāreṇa jagataḥ pṛthaksattā niṣidhyate /
sajātīyavijātīyasvagatabhedanirāsārthaṃ 'ekamevādvitīyaṃ'iti padatrayam /
evamadvitīyaṃ brahmopakramya 'aitadātmyamidaṃ sarvam'ityupasaṃharati /
idamupakramopasaṃhāraikarūpyaṃ tātparyaliṅgaṃ, yathā 'tattvamasi'
iti navakṛtvo 'bhyāsaḥ /
rūpādihīnādvitīyabrahmaṇo mānāntarāyogyatvadapūrvatvamuktam-'atra vāva kila sat somya na nibhālayase'iti /
saṃghāte sthitaṃ pratyagbrahma na jānāsītyarthaḥ /
'tasya tāvadeva ciraṃ yāvanna vimokṣye atha saṃpatsye'iti brahmajñānātphalamuktaṃ viduṣaḥ /
tasya yāvatkālaṃ deho na vimokṣyate tāvadeva dehapātaparyanto vilambaḥ /
atha dehapātānantaraṃ vidvān brahma saṃpatsyate /
videhakaivalyamanubhachavantītyarthaḥ /
'anena jīvenātmanānupraviśya'ityādyadvitīyajñānārthor'thavādaḥ /
mṛdādidṛṣṭānataiḥ prakṛtyatirekeṇa vikāro nāstītyupapattiruktā /
evaṃ ṣaṅvidhāni tātparyaliṅgāni vyastāni samastāni vā prativedāntaṃ dṛśyanta ityaitareyopakramavākyaṃ paṭhati- ātmā vā iti /
bṛhadāraṇyake madhukāṇḍopasaṃhāravākyaṃ satātmano nirviśeṣatvārthamāha-- tadetaditi /
māyābhirbahurūpaṃ tadbrahma /
etadaparokṣam /
apūrvaṃ kāraṇaśūnyam /
anaparaṃ kāryarahitam /
anantaraṃ jātyantaramasya nāstītyanantaram /
ekarasamityarthaḥ /
abāhyam advitīyam /
tasyāparokṣatvamupapādayati-- ayamiti /
sarvamanubhavatīti sarvānubhūḥ /
cinmātramityarthaḥ /
ṛgyajuḥsāmavākyānuktvā ātharvaṇavākyamāha-- brahmaivedamiti /
yatpurastātpūrvadigvastujātamidamabrahmeva viduṣāṃ bhāti tadamṛtaṃ brahmaiva vastu ityarthaḥ /
ādipadena 'satyaṃ jñānam'ityādivākyāni gṛhyante /
nanvastu brahmaṇastātparyaviṣayatvaṃ, vedāntānāṃ kāryamevārthaḥ kiṃ na syāditi tatrāha-- na ceti /
vedāntānāṃ brahmaṇi tātparyeniścīyamāne kāryārthatvaṃ na yuktaṃ 'yatparaḥ śabdaḥ sa śabdārthaḥ'iti nyāyādityarthaḥ /
yaduktamarthavādanyāyena vedāntānāṃ kartrādistāvakatvamiti tatrāha-- na ca teṣāmiti /
teṣāṃ karmaśeṣastāvakatvaṃ na bhāti kintu jñānadvārā karma tatsādhananāśakatvameva /
tattatra vidyākāle kaḥ kartā kena karaṇena kaṃ viṣayaṃ paśyet iti śruterityarthaḥ /
arthavādānāṃ tu svārthe phalābhāvātstutilakṣaṇateti bhāvaḥ /
yaduktaṃ siddhatvena mānāntaravedyaṃ brahma na vedārtha iti tatrāha-- na ca parīti /
'tattvamasi'iti śāstramantareṇeti saṃbandhaḥ /
dharmo na vedārthaḥ, sādhyatvena pākavanmānāntaravedyatvāt /
yadi vedaṃ vinā dharmasyānirṇayānna mānāntaravedyatā tadā brahmaṇyapi tulyam /
yaccoktaṃ niṣphalatvādbrahma na vedārtha iti tadanūdya pariharati-- yattvityādinā /
rahitatvādbhinnatvāt /
brahmaṇa iti śeṣaḥ /
yadapyuktam--'upāsanāparatvaṃ vedāntānām'iti tatra kiṃ prāṇapañcāgnyādivākyānāmuta sarveṣāmiti /
tatrādyamaṅkīkaroti-- devatādīti /
jyeṣṭhatvādi guṇaḥ phalaṃ cādiśabdārthaḥ /
na dvitīyaḥ, vidhiśūnyānāṃ 'satyaṃ jñānam'ityādīnāṃ svārthe phalavatāmupāsanāparatvakalpanāyogāt /
kiñca tadarthasya brahmaṇastaccheṣatvaṃ jñānātprāgūrdhvaṃ vā /
ādye, adhyastaguṇavatastasya taccheṣatve 'pi na dvitīya ityāha-- natu tatheti /
prāṇādidevatāvadityarthaḥ /
'ahaṃ brahmāsmi'
ityekatve jñāte sati heyopādeyaśūnyatayā brahmātmanaḥ phalābhāvāt, upāsyopāsakadvaitajñānasya kāraṇasya nāśācca nopāsanāśeṣatvamityāha-- ekatva iti /
dvaitajñānasya saṃskārabalātpunarudaye vidhānamiti netyāha-- nahīti /
dṛḍhasyeti śeṣaḥ /
bhrāntitvāniścayo dārḍhyaṃ, saṃskārotthaṃ tu bhrāntitvena niścite na vidhinimittam /
yeneti /
upāsanāyāṃ kāraṇasya satvenetyarthaḥ /
vedaprāmāṇyasya vyāpakaṃ krīyārthakatvamanuvadati-- yadyapīti /
karmakāṇḍer'thavādādīnāmityarthaḥ /
tathā ca vyāpakābhāvādvedānteṣu vyāpyābhāvānumānamiti bhāvaḥ /
vedāntā na svārthe mānaṃ, akriyārthatvāt 'so 'rodīt'ityādivadityanumāne niṣphalārthakatvamupādhirityāha- tathāpīti /
arthavādānāṃ niṣphalasvārthāmānatve 'pītyarthaḥ /
tadviṣayasya tatkaraṇasya /
svārthe brahmātmanīti śeṣaḥ /
saphalajñānakaraṇatvena vedāntānāṃ svārthe mānatvasiddherna kriyārthakatvaṃ tadvyāpakamiti bhāvaḥ /
nanu mābhūdvedaprāmāṇyasya vyāpakaṃ kriyārthakatvaṃ, vyāpyaṃ tu bhaviṣyati, tadabhavādvedāntānāṃ prāṇyaṃmyaṃ durjñānamiti, netyāha-- na ceti /
yena vedaprāmāṇyaṃ svasyānumānagamyatvenānyatra kvaciddṛṣṭaṃ dṛṣṭāntamapekṣeta tadeva nāstītyarthaḥ /
cakṣurādivadvedasya svataḥprāmāṇyajñānānna tadvyāptiliṅgādyapekṣā /
prāmāṇyasaṃśaye tu phalavadajñātābādhitārthatātparyāt prāmāṇyaniścayo na kriyārthatvena /
kūpe patediti vākye vyabhicārāditi bhāvaḥ /
varṇakārthamupasaṃharati-- tasmāditi /
samanvayādityarthaḥ /
vidhivākyānāmapi phalavadajñātārthatvena prāmāṇyaṃ tattulyaṃ vedāntānāmapīti sthitam /
evaṃ padānāṃ siddher'the vyutpattimicchatāṃ brahmanāstikānāṃ mataṃ, brahmaṇomānāntarāyogyatvāt, saphalatvācca vedāntaikameyatvamityuktyā nirastam /
saṃprati sarveṣāṃ padānāṃ kāryānvitārthe śaktimicchatāṃ vidhiśeṣatvena pratyagbrahma vedāntairbodhyate na svātantryeṇeti vadatāṃ vṛttikārāṇāṃ matanirāsāya sūtrasya varṇakāntaramārabhyate /
tatra vedāntāḥ kimupāsanāvidhiśeṣatvena brahma bodhayanti uta svātantryeṇeti siddhe vyutpattyabhāvabhāvābhyāṃ saṃśaye pūrvapakṣamāha-- atrāpara iti /
brahmaṇo vedāntavedyatvoktau vṛttikārāḥ pūrvapakṣayantītyarthaḥ /
upāsanāto muktiḥ pūrvapakṣe, tattvajñānādeveti siddhānte phalam /
vidhirniyogaḥ tasya viṣayaḥ pratipattirupāsanā /
asyāḥ ko viṣaya ityākāṅkṣāyāṃ satyādivākyairvidhiparaireva brahmasamarpyata ityāha-- pratipattīti /
vidhiviṣayapratipattiviṣayatayetyarthaḥ /
vidhiparādvākyāttaccheṣalābhe dṛṣṭāntamāha-- yatheti /
'yūpe paśuṃ badhnāti' 'āhavanīye juhoti' 'indraṃ yajeta'iti vidhiṣu ke yūpādaya ityākāṅkṣāyāṃ 'yūpaṃ takṣati, aṣṭāśrīkaroti'iti takṣaṇādisaṃskṛtaṃ dāru yūpaḥ /
'agnīnādadhīta'ityādhānasaṃskṛto 'gnirāhavanīyaḥ /
'vajrahastaḥ purandaraḥ'itividhiparaireva vākyaiḥ samarpyante tadvadbrahmetyarthaḥ /
vidhiparavākyasyāpi anyārthabodhitve vākyabhedaḥ syāditi śaṅkānirāsārthamapiśabdaḥ /
mānāntarājñātānyapi śeṣatayocyante na pradhānatveneti na vākyabhedaḥ /
pradhānārthabhedasyaiva vākyabhedakatvāditi bhāvaḥ /
nanūktaṣaḍvidhaliṅgaistātparyaviṣayasyabrahmaṇaḥ kuto vidhiśeṣatvamiti śaṅkate-- kuta iti /
vṛddhavyavahāreṇa hi śāstratātparyaniścayaḥ /
vṛddhavyavahāre ca śrotuḥ pravṛttinivṛttī uddiśyāpūrvaprayogo dṛśyate /
ataḥ śāstrasyāpi te eva prayojane /
te ca kāryajñānajanye iti kāryaparatvaṃ śāstrasya /
tataḥ kāryaśeṣatvaṃ brahmaṇa ityāha-- pravṛttīti /
śāstrasya niyogaparatve vṛddhasaṃmatimāha-- na tathāhītyādinā /
kriyā, kāryaṃ, niyogo, vidhiḥ dharmo 'pūrvamityanarthāntaram /
ko vedārtha ityākāṅkṣāyāṃ śābarabhāṣyakṛtoktam-- dṛṣṭo hīti /
tasya vedasya /
kāryaṃ vedārtha ityatra codanāsūtrasthaṃ bhāṣyamāha-- codaneti /
kriyāyā niyogasya jñānadvārā pravartakaṃ vākyaṃ codanetyucyata ityarthaḥ /
śabarasvāmisaṃmatimuktvā jaiminisaṃmatimāha-- tasya jñānamiti /
tasya dharmasya jñāpakamapauruṣeyavidhivākyamupadeśaḥ /
tasya dharmeṇāvyatirekādityarthaḥ /
padānāṃ kāryānvitārthe śaktirityatra sūtraṃ paṭhati-- tadbhūtānāmiti /
tattatra vede bhūtānāṃ siddhārthaniṣṭhānāṃ padānāṃ kriyārthena kāryavācinā liṅgādipadena samāmnāyaḥ sahoccāraṇaṃ kartavyam /
padārthajñānasya vākyārtharūpakāryadhīnimittatvādityarthaḥ /
kāryānvitārthe śaktāni padāni kāryavācipadena saha padārthasmṛtidvārā kāryameva vākyārthaṃ bodhayantīti bhāvaḥ /
phalitamāha-- ata iti /
yato vṛddhā evamāhuḥ, ato vidhiniṣedhavākyameva śāstram /
arthavādādikaṃ tu taccheṣatayopakṣīṇam /
tena karmaśāstreṇa sāmānyaṃ śāstratvam /
tasmādvedāntānāṃ kāryaparatvenaiva arthavatvaṃ syādityarthoḥ /
nanu vedānteṣu niyojyasya vidheyasya cādarśanātkathaṃ kāryadhīriti /
tatrāha-- sati ceti /
nanu dharmabrahmajijñāsāsūtrakārābhyāmiha kāṇḍadvayer'thabheda uktaḥ, ekakāryārthatve śāstrabhedānupapatteḥ /
tatra kāṇḍadvaye jijñāsyabhede sati phalavailakṣyaṇyaṃ vācyam /
tathā ca na muktiphalāya jñānasya vidheyatā, muktervidheyakriyājanyatve karmaphalādaviśeṣaprasaṅgādaviśeṣe jijñāsyabhedāsiddheḥ /
ataḥ karmaphalavilakṣaṇatvānnityasiddhamuktestadvyañjakajñānavidhirayukta ityāśaṅkate-- nanviheti /
mukteḥ karmaphalādvailakṣaṇyamasiddhamiti tadarthaṃ jñānaṃ vidheyam /
na ca tarhi saphalaṃ kāryameva vedānateṣvapi jijñāsyamiti tadbhedāsiddhiriti vācyaṃ, iṣṭatvāt /
na ca brahmaṇo jijñāsyatvasūtravirodhaḥ, jñānavidhiśeṣatvena sūtrakṛtā brahmapratipādanāditi pariharati-- neti /
brahmaṇo vidhiprayuktatvaṃ sphuṭayati-- ātmā vā iti /
'brahma veda'ityatra brahmabhāvakāmo brahmavedane kuryāditi vidhiḥ pariṇamyata iti draṣṭavyam /
lokaṃ jñānasvarūpam /
vedāntānevārthato darśayati-- nitya iti /
nanu kiṃ vidhiphalamiti tadāha-- tadupāsanāditi /
pratyagbrahmopāsanāt 'brahmavidāpnoti param'iti śāstrokto mokṣaḥ svargavallokāprasiddhaḥ phalamityarthaḥ /
brahmaṇaḥ kārtavyopāsanāviṣayakavidhiśeṣatvānaṅgīkāre bādhakamāha-- kartavyeti /
vidhyasaṃbaddhasiddhabodhe pravṛttyādiphalābhāvādvedāntānāṃ vaiphalyaṃ syādityarthaḥ /
nanviti śaṅkā spaṣṭārthā /
dṛṣṭāntavaiṣamyeṇa pariharati-- syāditi /
etadarthavatvamevañcet syādityarthaḥ /
evaṃ śabdārthamāha-- yaditi /
kiñca yadi jñānādeva muktistadā śravaṇajanyajñānāntaraṃ mananādividhirna syāt, tadvidheśca kāryasādhyā muktirityāha-- śrotavya iti /
śabdānāṃ kāryānvitaśakteḥ, pravṛttyādiphalasyaiva śāstratvāt, siddhe phalābhāvāt, mananādividheśca kāryaparā vedāntā iti pūrvapakṣamupasaṃharati-- tasmāditi /
vedāntā na vidhiparāḥ svārthe phalavatve satiniyojyavidhuratvāt, na ayaṃ sarpa iti vākyavat /
'so 'rodīt' 'svargakāmo yajeta'iti vākyayornirāsāya hetau viśeṣaṇadvayamiti siddhāntayati-- atreti /
yaduktaṃ mokṣakāmasya niyojyasya jñānaṃ vidheyamiti, tannetyāha-- neti /
mokṣo na vidhijanyaḥ, karmaphalavilakṣaṇatvāt, ātmavadityarthaḥ /
uktahetujñānāya karmatatphale prapañcayati-- śārīram ityādinā varṇitaṃ saṃsāramanuvadati ityantena /
atha--vedādhyayanānantaraṃ, ato--vedasya phalavadarthaparatvāte, dharmanirṇayāya karmavākyavicāraḥ kartavya iti sūtrārthaḥ /
na kevalaṃ dharmākhyaṃ karma kintu atharmo 'pītyāha-- adharmo 'pīti /
niṣedhavākyapramāṇādityarthaḥ /
karmoktvā phalamāha-- tayoriti /
mokṣastu atīndriyoviśokaḥ śarīrādyabhogyo viṣayādyajanyo 'nātmavitsvaprasiddha iti vailakṣaṇyajñānāya pratyakṣādīni viśeṣaṇāni /
sāmānyena karmaphalamuktvā dharmaphalaṃ pṛthakprapañcayati-- manuṣyatvādīti /
'sa eko mānuṣa ānandaḥ'tataḥśataguṇo gandharvādīnāmiti śruteranubhavānusāritvamanuśabdārthaḥ /
tataśca /
sukhatāratamyādityarthaḥ /
mokṣastu niratiśayaḥ, tatsādhanaṃ ca tatvajñānamekarūpamiti vailakṣaṇyam /
kiṃ ca sādhanācatuṣṭayasaṃpanna ekarūpa eva mokṣāvidyādhikārī, karmaṇi tu nānāvidha iti vailakṣaṇyamāha-- dharmeti /
gamyate na kevalaṃ kiṃ tu prasiddhaṃ cetyarthaḥ /
arthitvaṃ phalakāmitvam /
sāmarthyaṃ laukikaṃ putrādi /
ādipadādvidvattvaṃ śāstrāninditatvaṃ ca /
kiṃ ca karmaphalaṃ mārgaprāpyaṃ, mokṣastu nityāpta iti bhedamāha-- tatheti /
upāsanāyāṃ cittasthairyaprakarṣādarcirādimārgeṇa brahmalokagamanaṃ 'te 'rciṣam'ityādinā śrūyata ityarthaḥ /
'agnihotraṃ tapaḥ satyaṃ vedānāṃ cānupālanam /
ātithyaṃ vaiśvadevaṃ ca iṣṭamityabhidhīyate //
vāpīkūpataḍākādi devatāyatanāni ca /
annapradānamārāmaḥ pūrtamityabhidhīyate //
śaraṇāgatasaṃtrāṇaṃ bhūtānāṃ cāpyahiṃsanam /
bahirvedi ca yaddānaṃ dattamityabhidhīyate //
'tatrāpi /
candraloke 'pītyarthaḥ /
saṃpatati gacchati asmāllokādamuṃ lokamaneneti saṃpātaḥ karma /
yāvatkarma bhoktavyaṃ tāvatsthitvā punarāyāntītyarthaḥ /
manuṣyatvādūrdhvaṅgateṣu sukhasya tāratamyamuktvā adhogateṣutadāha-- tatheti /
idānīṃ duḥkhatadhetutadanuṣṭhāyināṃ tāratamyaṃ vadannadharmaphalaṃ prapañcayati-- tathordhvamiti /
dvividhaṃ karmaphalaṃ mokṣasya tadvaivalakṣaṇyajñānāya prapañcitamupasaṃharati-- evamiti /
asmitākāmakrodhabhayānyādiśabdārthaḥ /
'te taṃ muktvā svargalokaṃ viśālam'ityādyā smṛtiḥ /
kāṣṭhopacayājjvālopacayadarśanāt, phalatāratamyena sādhanatāratamyānumānaṃ nyāyaḥ /
śrutimāha- tathāceti /
mokṣo na karmaphalaṃ, karmaphalaviruddhātīndriyatvaviśokatvaśarīrādyabhogyatvādidharmavatvāt, vyatirekeṇa svargādivaditi nyāyānugrāhyāṃ śrutimāha-- aśarīramiti /
vāvetyavadhāraṇe /
tattvato videhaṃ santamātmānaṃ vaiṣayike sukhaduḥkhe naiva spṛśata ityarthaḥ /
mokṣaścedupāsanārūpadharmaphalaṃ, tadeva priyamastīti tanniṣedhāyoga ityāha- dharmakāryatve hīti /
nanu priyaṃ nāma vaiṣayikaṃ sukhaṃ tanniṣidhyate, mokṣastudharmaphalameva, karmaṇāṃ vicitradānasāmarthyāditi śaṅkate-- aśarīratvameveti /
ātmano dehāsaṅgitvamaśarīratvaṃ, tasyānāditvānna karmasādhyatetyāha-- neti /
aśarīraṃ sthūladehaśūnyaṃ, deheṣvanekeṣu anityeṣu ekaṃ nityamavasthitaṃ, mahāntaṃ vyāpinam /
āpekṣikamahattvaṃ vārayati-- vibhumiti /
tamātmānaṃ jñātvā dhīraḥ san śokopalakṣitaṃ saṃsāraṃ nānubhavatītyarthaḥ /
sūkṣmadehābhāve śrutimāha-- aprāṇa iti /
prāṇamanasoḥ kriyājñānaśaktyorniṣedhāt, tadadhīnānāṃ karmajñānendriyāṇāṃ niṣedho hi yataḥ, ataḥ śuddha ityarthaḥ /
dehadvayābhāve śrutiḥ--'asaṅgo hi'iti /
nirdehātmasvarūpamokṣasyānādibhāvatve siddhe phalitamāha-- ata eveti /
nityatve 'pi pariṇāmitayā dharmakāryatvaṃ mokṣasyetyāśaṅkya nityaṃ dvedhā vibhajate-- tatra kiñciditi /
nityavastumadhya ityarthaḥ /
pariṇāmi ca tannityaṃ ceti pariṇāminityam /
ātmā tu kūṭasthanitya iti na karmasādhya ityāha-- idaṃ tviti /
pariṇāmino nityatvaṃ pratyabhijñākalpitaṃ mithyaiva /
kūṭasthasya tu nāśakābhāvānnityatvaṃ pāramārthikam /
kūṭasthatvasidhyarthaṃ parispandābhāvamāha- -vyomavaditi /
pariṇāmābhāvamāha-- sarvavikriyārahitamiti /
phalānapekṣitvānna phalārthāpi kriyetyāha-- nityatṛptamiti /
tṛptiranapekṣatvaṃ, viśokaṃ sukhaṃ vā /
niravayavatvānna kriyā /
tasya bhānārthamapi na kriyā, svayañjyotiṣṭvāt /
ataḥ kūṭasthatvānna karmasādhyo mokṣa ityuktam /
karmatatkāryāsaṅgitvācca tathetyāha-- yatreti /
kālānavacchinnatvāccetyāha-- kāleti /
kālatrayaṃ ca nopāvartata iti yogyatayā saṃbandhanīyam /
dharmādyanavacchede mānamāha-- anyatreti /
anyadityarthaḥ /
kṛtātkāryāt, akṛtācca kāraṇāt, bhūtādbhavyācca, cakārādvartamānācca anyadyatpaśyasi tadvadetyarthaḥ /
nanu uktāḥ śrutayo brahmaṇaḥ kūṭasthāsaṅgitvaṃ vadantu, mokṣasya niyogaphalatvaṃ kiṃ na syāditi, tatrāha-- ata iti /
tatkaivalyaṃ brahmaiva /
karmaphalavilakṣaṇatvādityarthaḥ /
brahmābhedānmokṣasya kūṭasthātvaṃ dharmādyasaṅgitvaṃ ceti bhāvaḥ /
yadvā tajjijñāsyaṃ tadbrahma ataḥ pṛthagjijñāsyatvāddharmādyaspṛṣṭamityarthaḥ /
ataḥ śabdābhāvapāṭhe 'pyayamevārthaḥ /
brahmaṇo vidhisparśo śāstrapṛthaktvaṃ na syāt, kāryavilakṣaṇānadhigataviṣayalābhāt /
nahi brahmātmaikyaṃ bhedapramāṇe jāgrati vidhiparavākyāllabdhuṃ śakyam /
na vā tadvinā vidheranupapattiḥ /
yoṣidagnyaikyopāstividhidarśanāditi bhāvaḥ /
athavā mokṣasya niyogāsādhyatve phalitaṃ sūtrārthamāha-- ata iti /
yadatra jijñāsyaṃ brahma tatsvatantrameva vedāntairupadiśyate /
samanvayādityarthaḥ /
vivakṣe daṇḍaṃ pātayati-- tadyadīti /
tatraivaṃ satīti /
mokṣe sādhyatvenānitye satītyarthaḥ /
ata iti /
mukterniyogāsādhyatvena niyojyālābhāt /
kartavyaniyogābhāvādityarthaḥ /
pradīpāttamonivṛttivajjñānādajñānanivṛttirūpamokṣasya dṛṣṭaphalatvācca na niyogasādhyatvamityāha-- apiceti /
yo brahmāhamiti veda sa brahmaiva bhavati /
paraṃ kāraṇamavaraṃ kāryaṃ tadrūpe tadadhiṣṭhāne tasmindṛṣṭe sati asya draṣṭuranārabdhabhalāni karmāṇi naśyanti /
brahmaṇaḥ svarūpamānandaṃ vidvān nirbhayo bhavati, dvitīyābhāvāt /
abhayaṃ brahma prāpto 'si, ajñānahānāt tajjīvākhyaṃ brahma gurūpadeśādātmānameva ahaṃ brahmāsmītyavet viditavat /
tasmādvedanāttadbrahma pūrṇamabhavat /
paricchedabhrāntihānādekatvam, ahaṃ brahma ityanubhavatastatrānubhavakāle mohaśokau na sati śrutīnāmarthaḥ /
tāsāṃ tātparyamāha-- brahmeti /
vidyātatphalayormadhya ityarthaḥ /
mokṣasya vidhiphalatve svargādivatkālāntarabhāvitvaṃ syāt, tathā ca śrutibādha iti bhāvaḥ /
itaścamokṣo vaidho netyāha-- tatheti /
tadbrahmaitatpratyagasmīti paśyan tasmājjñānāt vāmadevo munīndraḥ śuddhaṃ brahma pratipede ha tatra jñāne tiṣṭhan dṛṣṭavānātmamantrān svasya sarvātmatvaprakāśakān 'ahaṃ manuḥ'ityādīndadarśetyarthaḥ /
yadyapi sthitirgānakriyāya lakṣaṇaṃ, brahmadarśanaṃ tu brahmapratipattikriyāyā heturiti vaiṣamyamasti tathāpi 'lakṣaṇahetvoḥ kriyāyāḥ'iti sūtreṇa kriyāṃ prati lakṣaṇahetvorarthayorvartamānāddhātoḥ parasya laṭaḥ śatṛśānacāvādeśau bhavata iti vihitaśatṛpratyayasāmarthyāt tiṣṭhangāyati ityukte tatkartṛkaṃ kāryāntaraṃ madhye nabhātītyetāvatā paśyan pratipede ityasya dṛṣṭāntamāha-- yatheti /
kiṃ ca jñānādajñānanivṛttiḥ śrūyate /
jñānasya vidheyatve karmatvādavidyānivartakatvaṃ na yuktaṃ, ato bodhakā eva vedāntā na vidhāyakā ityāha-- tvaṃ hīti /
bhāradvājādayaḥ ṣaḍ ṛṣayaḥ pippalādaṃ guruṃ pādayoḥ praṇamya ūcire--tvaṃ khalvasmākaṃ pitā /
yastvamavidyāmahodadheḥ paraṃ punarāvṛttiśūnyaṃ pāraṃ brahma vidyāplavenāsmāṃstārayasi prāpayasi /
jñānenājñānaṃ nāśayasīti yavat /
praśnavākyamuktvā chāndogyamāha-- śrutamiti /
atra 'tārayatu'ityantamupakramasthaṃ, śeṣamupasaṃhārasthamiti bhedaḥ /
ātmavicchokaṃ taratīti bhagavattulyebhyo mayā śrutameva hi na dṛṣṭaṃ, so 'hamajñatvāt he bhagavaḥ, śocāmi, taṃ śocantaṃ māṃ bhagavāneva jñānaplavena śokasāgarasya paraṃ pāraṃ prāpayatviti nāradenoktaḥ sanatkumārastasmai tapasā dagdhakilbiṣāyanāradāya tamasaḥ śokanidānājñānasya jñānena nivṛttirūpaṃ pāraṃ brahma darśitavānityarthaḥ /
'etadyo veda--so 'vidyāgranthiṃ vikirati'iti vākyamādiśabdārthaḥ /
evaṃ śrutestatvapramā muktiheturna karmetyuktam /
tatrākṣapādagautamamunisaṃmatimāha-- tathā ceti /
gauro 'hamiti mithyājñānasyāpāye rāgadveṣamohādidoṣāṇāṃ nāśaḥ, doṣāpāyāddharmādharmasvarūpapravṛtterapāyaḥ, pravṛtyapāyātpunardehaprāptirūpajanmāpāyaḥ, evaṃ pāṭhakrameṇottarottarasya hetunāśānnāśe sati tasya pravṛttirūpahetoranantarasya kāryasya janmano 'pāyāduḥkhadhvaṃsarūpo 'ravargo bhavatītyarthaḥ /
nanu pūrvasūtre 'tatvajñānānniḥśreyasādhigamaḥ'ityukte satītarapadārthabhinnātmatattvajñānaṃ kathaṃ mokṣaṃ sādhayatītyākāṅkṣāyāṃ mithyājñānanivṛttidvāreṇeti vaktumidaṃ sūtraṃ pravṛttam /
tathācca bhinnātmajñānānmuktiṃ vadatsūtraṃ saṃmataṃ cet paramatānujñā syādityata āha-- mithyeti /
tattvajñānānmuktirityaṃśe saṃmatiruktā bhedajñānaṃ tu 'yatra hi dvaitamivabhavati'iti śrutyā bhrāntitvāt 'mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati'iti śrutyā anarthahetutvācca na muktiheturiti bhāvaḥ /
nanu brahmātmaikatvavijñānamapi bhedajñānavanna pramā, saṃpadādirūpatvena bhrāntitvādityata āha- na cedamityādinā /
alpālambanatiraskāreṇotkṛṣṭavastvabhedadhyānaṃ saṃpat, yathā manaḥsvavṛttyānantyādanantaṃ,
tata utkṛṣṭā viśvedevā apyanantā ityanantatvasāmyāt viśvedevā eva mana iti sampattayānantaphalaprāptirbhavati tathā cetanatvasāmyājjīve brahmābhedaḥ saṃpaditi na cetyarthaḥ /
ālambanasya prādhānyena dhyānaṃ pratīkopāstiradhyāsaḥ /
yathā brahmadṛṣṭyā manasa ādityasya vā /
tathā ahaṃ brahmeti jñānamadhyāso netyāha - na ceti /
ādeśa upadeśaḥ /
kriyāviśeṣo viśiṣṭakriyā tathā yogo nimittaṃ yasya dhyānasya tattathā /
yathā pralayakāle vāyuragnyādīnsaṃvṛṇoti saṃharatīti saṃvargaḥ, svāpakāle prāṇo vāgādīnsaṃharatīti saṃhārakriyāyogātsaṃvarga iti dhyānaṃ chāndogye vihitaṃ, tathā vṛddhikriyāyogājjīvo brahmeti jñānamiti netyāha- nāpīti /
yathā patnyavekṣitamājyaṃ bhavati iti upāṃśuyājādyaṅgasyājyasya saṃskārakamavekṣaṇaṃ vihitaṃ tathā karmaṇi kartṛtvenāṅgasyātmanaḥ saṃskārārthaṃ brahmajñānaṃ netyāha- nāpyājyeti /
pratijñācatuṣṭaye hetumāha- saṃpadādīti /
upakramādiliṅgairbrahmātmaikatvavastuni pramitiheturyaḥ samānādhikaraṇavākyānāṃ padaniṣṭhaḥ samanvayastātparyaṃ niścitaṃ tatpīḍyeta /
kiṃ ca ekatvajñānādājñānikahṛdayasyāntaḥkaraṇasya yo rāgādigranthiścinmayastādātmyarūpāhaṅkāragranthirvā naśyatītyajñānanivṛttiphalavākyabādhaḥ syāt, sampadādijñānasyāpramatvenājñānānivartakatvāt /
kiñca jīvasya brahmatvasaṃpadā kathaṃ tadbhāvaḥ /
pūrvarūpe sthite naṣṭe vānyasyānyātmatāyogāt /
tasmānna saṃpadādirūpamityarthaḥ /
saṃpadādirūpatvābhāve phalitamāha- ata iti /
pramātvānna kṛtisādhyā kiṃ tarhi nityaiva /
na pramāṇasādhyetyarthaḥ /
uktarītyā siddhabrahmarūpamokṣasya kāryasādhyatvaṃ tajjñānasya niyogaviṣayatvaṃ ca kalpayitumaśakyaṃ kṛtyasādhyatvādityāha- evaṃbhūtasyeti /
nanu brahma kāryāṅgaṃ, kārakatvāt patnyavekṣaṇakarmakārakājyavaditi cet, kiṃ jñāne brahmaṇaḥ karmakārakatvaṃ utopāsanāyām /
nādya ityāha- na ceti /
śābdajñānaṃ vidikriyāśabdārthaḥ-viditaṃ kāryaṃ aviditaṃ kāraṇaṃ tasmādadhi anyadityarthaḥ /
yenātmanā idaṃ sarvaṃ dṛśyaṃ loko jānāti taṃ kena karaṇena jānīyāt /
tasmādaviṣaya ātmetyarthaḥ /
na dvitīya ityāha- tatheti /
'yanmanasā na manute'iti śrutyā loko manasā yadbrahma na jānātītyaviṣayatvamuktvā tadevāvedyaṃ brahma tvaṃ viddhi /
tattūpādhiviśiṣṭaṃ devatādikamityupāsate janā nedaṃ brahmetyarthaḥ /
brahmaṇaḥ śābdabodhāviṣayatve pratijñāhāniriti śaṅkate- aviṣayatva iti /
vedāntajanyavṛttikṛtāvidyānivṛttiphalaśālitayā śāstrapramāṇakatvaṃ vṛttiviṣayatve 'pi svaprakāśabrahmaṇo vṛttyabhivyaktasphuraṇāviṣayatvādaprameyatvamiti pariharati- neti /
paratvāt phalatvādityarthaḥ /
nivṛttirūpabrahmatātparyāditi vārthaḥ /
uktaṃ vivṛṇoti- nahīti /
cidviṣayatvamidantvam /
aviṣayatā anidantayā /
adṛśyatve śrutimāha- tathāceti /
yasya brahmāmataṃ caitanyaviṣaya iti niścayastena samyagavagatam /
yasya tvajñasya brahma caitanyaviṣaya iti mataṃ sa na veda /
uktameva dārḍhyārthamanuvadati- avijñātamiti /
aviṣayatayā brahma vijānatāmavijñātamadṛśyamiti pakṣaḥ /
ajñānāṃ tu brahma vijñātaṃ dṛśyamiti pakṣa ityarthaḥ /
dṛṣṭerdraṣṭāraṃ cākṣuṣamanovṛtteḥ sākṣiṇaṃ, anayā dṛśyayā dṛṣṭyā na paśyervijñāterbuddhivṛtterniścayarūpāyāḥ sākṣiṇaṃ tathā na viṣayīkuryādityāha- neti /
nanvavidyādinivartakatvena śāstrasya prāmāṇye 'pi nivṛtterāgantukatvānmokṣasyanityatvaṃ syāditi netyāha- ata iti /
tattvajñānādityarthaḥ /
dhvaṃsasya nityatvādātmarūpatvācca nānityatvaprasaṅga ityarthaḥ /
utpattivikārāptisaṃskārarūpaṃ caturvidhameva kriyāphalaṃ tadbhinnatvānmokṣasya nopāsanāsādhyatvamityāha- yasya tu ityādinā tasmājjñānamekaṃ muktvā ityantena /
tathā utpādyatvavat vikāryatve cāpekṣata iti yuktamityanvayaḥ /
dūṣayati- tayoriti /
sthitasyāvasthāntaraṃ vikāraḥ /
nanvanityatvanirāsāya kriyayā sthitasyaiva brahmaṇo grāmavadāptirastu, netyāha- naceti /
brahma jīvābhinnaṃ na vā /
ubhayathāpyāptatvānna kriyāpekṣetyāha- svātmetyādinā /
yathā vrīhīṇāṃ saṃskāryatvena prokṣaṇāpekṣā tathā mokṣasya netyāha- nāpītyādinā /
guṇādhānaṃ vrīhīṣu prokṣaṇādinā, kṣālanādinā vastrādau malāpanayaḥ /
śaṅkate- svātmadharma iti /
brahmātmasvarūpa eva mokṣo 'nādyavidyāmalākṛta upāsanayā male naṣṭe 'bhivyajyata ityatra dṛṣṭāntaḥ- yatheti /
saṃskāro malanāśaḥ /
kiyātmani malaḥ satyaḥ kalpito vā /
dvitīye jñānādeva tannāśo na kriyayā /
ādye kriyā kimātmaniṣṭā anyaniṣṭā vā /
nādya ityāha- na, kriyeti /
anupapattiṃ sphuṭayati- yaditi /
kriyā hi svāśraye saṃyogādivikāramakurvatī na jāyata ityarthaḥ /
tacca vākyabādhanam /
na dvitīya ityāha- anyeti /
aviṣayatvāt /
kriyāśrayadravyāsaṃyogitvāditi yāvat /
darpaṇaṃ tu sāvayavaṃ kriyāśrayeṣṭakācūrṇādidravyasaṃyogitvātsaṃskriyata iti bhāvaḥ /
anyakriyayānyo na saṃskriyata ityatra vyabhicāraṃ śaṅkate- nanviti /
ātmano mūlāvidyāpratibimbitatvena gṛhītasya naro 'hamiti bhrāntyā dehatādātmyamāpannasya kriyāśrayatvabhrāntyā saṃskāryatvabhramānna vyabhicāra ityāha- neti /
kaściditi /
aniścitabrahmasvarūpa ityarthaḥ /
yatrātmani viṣaye ārogyabuddhirutpadyate tasya dehasaṃhatasyaivārogyaphalamityanvayaḥ /
nanu dehābhinnasya kathaṃ saṃskāraḥ, tasyāmuṣmikaphalabhoktṛtvāyogādityata āha- teneti /
dehasaṃhatenaivāntaḥkaraṇapratibimbātmanā kartāhamiti bhāsamānena pratyayāḥ kāmādayo manastādātmyādasya santīti pratyayinā kriyāphalaṃ bhujyata ityarthaḥ /
manoviśiṣṭasyāmuṣmikabhoktuḥ saṃskāro yukta iti bhāvaḥ /
viśiṣṭasya bhoktṛtvaṃ na kevalasya sākṣiṇa ityatra mānamāha- tayoriti /
pramātṛsākṣiṇormadhye sattvasaṃsargamātreṇa kalpitakartṛtvādimān pramātā pippalaṃ karmaphalaṃ bhuṅkte, sa eva śodhitatvenānyaḥ sākṣitayā prakāśata ityarthaḥ /
ātmā dehaḥ /
dehādiyuktaṃ pramātrātmānamityarthaḥ /
evaṃ sopādhikasya ciddhātormithyāsaṃskāryatvamuktvā nirupādhikasyāsaṃskāryatve mānamāha- eka iti /
sarvabhūteṣvadvitīya eko devaḥ svaprakāśaḥ /
tathāpi māyāvṛtatvānna prakāśata ityāha- gūḍha iti /
nanu jīvenāsaṃbandhādbhinnatvādvā devasyābhānaṃ na tu māyāgūhanāditi, netyāha-sarvavyāpī sarvabhūtāntarātmeti /
devasya vibhutvātsarvaprāṇipratyaktvāccāvaraṇādevābhānamityarthaḥ /
pratyaktve kartṛtvaṃ syāditi cenna, karmādhyakṣaḥ /
kriyāsākṣītyarthaḥ /
tarhi sākṣyamastīti dvaitāpattiḥ /
na sarvabhūtānāmadhiṣṭhānaṃ bhūtvā sākṣī bhavati /
sākṣyamadhiṣṭhāne sākṣiṇi kalpitamiti bhāvaḥ /
sākṣiśabdārthamāha- cetā kevala iti /
boddhṛtve sati akartā sākṣīti lokaprasiddham /
cakāro doṣā bhāvasamuccayārthaḥ /
nirguṇatvānnirdeṣatvācca guṇo doṣanāśo vā saṃskāro notyarthaḥ /
'saḥ'ityupakramācchrukrādiśabdāḥ puṃstvena vācyāḥ /
sa eva ātmā pari sarvamagāt vyāptaḥ, śukro dīptimān, akāyo liṅgaśūnyaḥ, avraṇo 'kṣataḥ, asrāviraḥ śirāvidhuraḥ anaśvara iti vā /
ābhyāṃ padābhyāṃ sthūladehaśūnyatvamuktam /
śuddho rāgādimalaśūnyāḥ /
apāpaviddhaḥ puṇyapāpābhyāmasaṃspṛṣṭa ityarthaḥ /
ata iti /
utpattyāptivikārasaṃskārebhyo 'nyatpañcamaṃ kriyāphalaṃ nāsti, yanmokṣasya kriyāsādhyatve dvāraṃ bhavedityarthaḥ /
nanu mokṣasyāsādhyatve śāstrārambho vṛthā /
na /
jñānārthatvādityāha- tasmāditi /
dvārābhāvādityarthaḥ /
vyāghātaṃ śaṅkate- nanviti /
tathā ca mokṣe kriyānupraveśo nāstīti vyāhṛtamiti bhāvaḥ /
mānasamapi jñānaṃ-na vidhiyogyā kriyā, vastutannatvāt,
kṛtyasādhyatvāccetyāha- neti /
vailakṣaṇyaṃ prapañcayati- kriyā hīti /
yatra viṣaye tadanapekṣayaiva yā codyate tatra sā hi kriyeti yojanā /
viṣayavastvanapekṣā, kṛtisādhyā ca kriyetyatra dṛṣṭāntamāha- yatheti /
gṛhītamadhvaryuṇeti śeṣaḥ /
vaṣaṭkariṣyanhotā, sandhyāṃ devatāmiti caivamādhivākyeṣu yathā yādṛśī dhyānakriyā vastvānapekṣā, puntantrā ca codyate tādṛśī kriyetyarthaḥ /
dhyānamapi mānasatvājjñānavanna kriyetyatra āha- dhyānamityādinā /
tathāpi kriyaiveti śeṣaḥ /
kṛtyasādhyatvamupādhiriti bhāvaḥ /
dhyānakriyamuktvā tato vailakṣaṇyaṃ jñānasya sphuṭayati- jñānaṃ tviti /
ataḥ pramātvānna codanātantraṃ na vidherviṣayaḥ /
puruṣaḥ kṛtidvārā tantraṃ heturyasya tatpuruṣatantraṃ, tasmādvastvavyabhicārādapuntantratvācca dhyānājjñānasya mahānbheda ityarthaḥ /
bhedameva dṛṣṭāntāntareṇāha- yathā ceti /
abhedasattve 'pi vidhito dhyānaṃ kartuṃ śakyaṃ, na jñānamityarthaḥ /
nanu pratyakṣajñānasya viṣayajanyatayā tattantratve 'pi śābdabodhasya tadabhāvādvidheyakriyātvamiti netyāha- evaṃ sarveti /
śabdānumānādyartheṣvapi jñānamavidheyakriyātvena jñātavyam /
tatrāpi mānādeva jñānasya prāptervidhyayogādityarthaḥ /
tatraivaṃ sati /
loke jñānasyāvidheyatve satītyarthaḥ /
yathābhūtatvamabādhitatvam /
nanu 'ātmānaṃ paśyeta' 'brahma tvaṃ viddhi' 'ātmā draṣṭavyaḥ'iti vijñāne liṅloṭtavyapratyayā vidhāyatāḥ śrūyante, ato jñānaṃ vidheyamityata āha- tadviṣaya iti /
tasmin jñānarūpaviṣaye vidhayaḥ puruṣaṃ pravartayitumaśaktā bhavanti /
aniyojyaṃ kṛtyasādhyaṃ niyojyaśūnyaṃ vā jñānaṃ tadviṣayakatvādityarthaḥ /
mamāyaṃ niyoga iti boddhā niyojyo viṣayaśca vidhernāstīti bhāvaḥ /
tarhi jñeyaṃ brahma vidhīyatāṃ, netyāha- aheyeti /
vastusvarūpo viṣayastattvāt /
brahmaṇo niratiśayasyādhyatvānna vidheyatvamityarthaḥ /
udāsīnavastuviṣayakatvācca jñānaṃ na vidheyaṃ, pravṛtyādiphalābhāvādityarthaḥ /
vidhipadānāṃ gatiṃ pṛcchati-- kimarthānīti /
vidhicchāyāni prasiddhayāgādividhitulyānītyarthaḥ /
vidhipratyayairātmajñānaṃ paramapuruṣārthasādhanamiti stūyate /
stutyā ātyantikeṣṭahetutvabhrāntyā yā viṣayeṣu pravṛttirātmaśravaṇādipratibandhikā tannivṛttiphalāni vidhipadānītyāha-- svābhāviketi /
vivṛṇoti-- yo hītyādinā /
tatraviṣayeṣu /
saṃghātasya yā pravṛttiḥ tadgocarācchabdāderityarthaḥ /
srotaścittavṛttipravāhaḥ /
pravṛttayanti jñānasādhanaśravaṇādāviti śeṣaḥ /
śravaṇasvarūpamāha-- tasyeti /
anveṣaṇaṃ jñānam /
yadidaṃ jagattatsarvamātmaivetyanātmabodhenātmā bodhyate /
advitīyādṛśyātmabodhe vidhistapasvī dvaitavanopajīvanaḥ kva stāsyatīti bhāvaḥ /
ātmajñāninaḥ kartavyābhāve mānamāha-- tathā ceti /
ayaṃ svayaṃ paramānandaḥ paramātmāhamasmi iti yadi kaścitpuruṣa ātmānaṃ jānīyāttadā kiṃ phalamicchan, kasya vā bhoktuḥ pritaye, śarīraṃ tapyamānamanusaṃjvaret tapyeta /
bhaktṛbhogyadvaitābhāvātkṛtakṛtya ātmavidityabhiprāyaḥ /
jñānadaurlabhyārthaścecchabdaḥ /
etadguhyatamaṃ tattvam /
vṛttikāramatanirāsamupasaṃharati-- tasmāditi /
prābhākaroktamupanyasyat i-- yadapi keciditi /
kartātmā lokasiddhatvānna vedāntārthaḥ /
tadanyadbrahma nāstyeva, vedasya kāryaparatvena manābhavādityarthaḥ /
mānābhāve 'siddha ityāha-- tanneti /
ajñātasya phalasvarūpasyātmana upaniṣadekavedyasyākāryaśeṣatvāt kṛtsnavedasya kāryaparatvamaprasiddham /
na ca pravṛttinivṛttiliṅgābhyāṃ śrotustadhetuṃ kāryabodhamanumāya vaktṛvākyasya kāryaparatvaṃ niścitya vākyasthapadānāṃ kāryānvite śaktigrahānna siddhasyāpadārthasya vākyārthatvamiti vācyam, putraste jāta iti vākyaśrotuḥ piturharṣaliṅgeneṣṭaṃ putrajanmānumāya putrādipadānāṃ siddhe saṃgatigrahāt, kāryānvitāpekṣayānvitārthe śaktirityaṅgīkāre lāghavāt, siddhasyāpi vākyārthatvādityalam /
kiñca brahmaṇo nāstītvādeva kṛtsnavedasya kāryaparatvaṃ uta vedānteṣu tasyābhānāt, atha vā kāryaśeṣatvāt, kiṃ vā lokasiddhatvādāhosvit mānāntaravirodhāt /
tatrādyaṃ pakṣatrayaṃ nirācaṣṭe-- yo 'sāviti /
ananyaśeṣatvārthaṃ 'asaṃsārī'ityādi viśeṣaṇam /
nāstītvābhāve hetuṃ vedāntamānasiddhatvamuktvā hetvantaramātmatvamāha-- sa eṣa iti /
itiridamarthe /
idaṃ na idaṃ na iti sarvadṛśyaniṣedhena ya ātmā upadiṣṭaḥ sa eṣa ityarthaḥ /
caturthaṃ śaṅkate-- nanvātmāhamiti /
ātmano 'haṅkārādisākṣitvenāhandhīviṣayatvasya nirastatvānna lokasiddhatetyāha-- neti /
yaṃ tīrthakārā api na jānanti tasyālaikikatvaṃ kimu vācyamityāha-- nahīti /
samastāratamyavarjitaḥ /
tattanmate ātmānadhigatidyotakāni viśeṣaṇāni /
pañcamaṃ nirasyati-- ata iti /
kenacidvādinā pramāṇena yuktyā vetyarthaḥ /
agamyātvānna mānāntaravirodha iti bhāvaḥ /
sākṣīkarmāṅgaṃ cotanatvāt, kartṛvaditi, tatrāha-- vidhīti /
ajñātasākṣiṇo 'nupayogājjñātasya vyāghātakatvānna karmaśeṣatvamityarthaḥ /
sākṣiṇaḥ sarvaśeṣitvādaheyānudeyatvācca na karmaśeṣatvamityāha-- ātmatvāditi /
anityatvenātmano heyatvamāśaṅkyāha-- sarvaṃ hīti /
pariṇāmitvena heyatāṃ nirācaṣṭe-- vikrīyeti /
upādeyatvaṃ nirācaṣṭe--- ata eveti /
nirvikāritvādityarthaḥ /
upādeyatvaṃ hi sādhyasya na tvātmanaḥ /
nityasiddhatvādityarthaḥ /
paraprāptyarthaṃ ātmā heyā ityata āha- tasmāt, puruṣānna paraṃ kiñciditi /
kāṣṭhā sarvasyāvadhiḥ /
evamātmano 'nanyaśeṣatvāt, abādhyatvāt, apūrvatvāt, vedānteṣu sphuṭabhānācca /
vedāntaikavedyatvamuktam /
tatra śrutimāha-- taṃ tveti /
taṃ sakāraṇasūtrasyādhiṣṭhānaṃ puruṣaṃ pūrṇaṃ he śākalya, tvā tvāṃ pṛcchāmītyarthaḥ /
ata iti /
uktaliṅgaiḥ śrutyā ca vedāntānāmātmavastuparatvaniścayādityarthaḥ /
pūrvoktamanuvadati-- yadapīti /
vedasya nairarthakye śaṅkite tasyārthavattāparamidaṃ bhāṣyam-- dṛṣṭo hīti /
tatra 'phalavadarthāvabodhanam'iti vaktavye dharmavicāraprakramāt 'karmāvabodhanaṃ'ityuktaṃ naitāvatā vedāntānāṃ brahmaparatvanirāsaḥ /
ata eva 'anupalabdher'the tatpramāṇam'iti sūtrakāro dharmasya phalavadajñātatvenaiva vedārthatāṃ darśayati taccāvaśiṣṭaṃ brahmaṇa iti na vṛddhavākyairvirodha ityāha- taddharmeti /
niṣedhaśāstrasyāpi nivṛttikāryaparatvamasti, tatsūtrabhāṣyavākyajātaṃ karmakāṇḍasya kāryaparatvābhiprāyamityarthaḥ /
vastutastu liṅarthe karmakāṇḍasya tātparyaṃ, liṅarthaśca, loke pravartakajñānagocaratvena kḷptaṃ yāgādikriyāgatamiṣṭasādhanatvameva na kriyāto 'tiriktaṃ kāryaṃ tasya kūrmalomavadaprasiddhatvāditi tasyāpi parābhimatakāryavilakṣaṇe siddhe prāmāṇyaṃ kimuda jñānakāṇḍasyeti mantavyam /
kiṃ ca vedāntāḥ siddhavastuparāḥ,phalavadbhūtaśabdatvāt, dadhyādi śabdavadityāha-- api ceti /
kimakrīyārthakaśabdānāmānarthakyamabhidheyābhāvaḥ,
phalābhāvo vā /
ādya āha-- āmnāyasyeti /
iti nyāyena etadabhidheyarāhityaṃ niyamenāṅgīkurvatāṃ 'somena yajeta' 'dadhnā juhoti'ityādi vākyeṣu dadhisomādiśabdānāmarthaśūnyatvaṃ syādityarthaḥ /
nanu kenoktamabhidheyarāhityamityāśaṅkyāha-- pravṛttīti /
kāryātirekeṇa bhavyārthatvena kāryaśeṣatvena dadhyādiśabdo bhūtaṃ vakti cet, tarhi satyādiśadabdaḥ kūṭasthaṃ na vaktītyatra ko hetuḥ, kiṃ kūṭasthasyākriyatvādutākriyāśeṣatvādveti praśnaḥ /
nanu dadhyādeḥ kāryānvayitvena kāryatvādupadeśaḥ, na kūṭasthasyākāryatvādityādyamāśaṅkya nirasyati-- nahīti /
dadhyādeḥ kāryatve kāryaśeṣatvahāniḥ /
ato bhūtasya kāryādbhinnasya dadhyādeḥ śabdārthatvaṃ labdhamiti bhāvaḥ /
dvitīyaṃśaṅkate-- akriyātve 'pīti /
kāryaśeṣaparaḥ kūṭasthasya tvakāryaśeṣatvānnopadeśava iti bhāvaḥ /
bhūtasya kāryaśeṣatvaṃ śabdārthatvāya phalāya vā, nādya ityāha-- naiṣa doṣa iti /
dadhyādeḥ kāryaśeṣatve satyapi śabdena vastumātramevopadiṣṭaṃ na kāryānvayī śabdārthaḥ /
anvitārthamātre śabdānāṃ śaktirityarthaḥ /
dvitīyamaṅgīkaroti-- kriyārthatvaṃ tviti /
tasya bhūtaviśeṣasya dadhyādeḥ kriyāśeṣatvaṃ phalamuddiśyāṅgīkriyata ityarthaḥ /
natu brahmaṇa iti tuśabdārthaḥ /
nanu bhūtasya kāryaśeṣatvāṅgīkāre svātantryeṇa kathaṃ śabdārthateti, tatrāha-- na ceti /
phalārthaṃ śeṣatvāṅgīkāramātreṇa śabdārthatvabhaṅge nāsti śeṣatvasya śabdārthatāyāmapraveśādityarthaḥ /
ānarthakyaṃ phalābhāva iti pakṣaṃ śaṅkate-- yaditi /
yadyapi dadhyādi svato niṣphalamapi kriyādvārā saphalatvādupadiṣṭaṃ tathāpi kūṭasthabrahmavādinaḥ kriyādvārābhāvāt tena dṛṣṭāntena ki phalaṃ syādityarthaḥ /
bhūtasya sāphalye kriyaiva dvāramiti na niyamaḥ, rajjvāḥjñānamātreṇa sāphalyadarśanādityāha-- ucyata iti /
tathaiva /
dadhyādivadevetyarthaḥ /
dadhyādeḥ kriyādvārā sāphalyaṃ brahmaṇastu svata iti viśeṣe satyapi vedāntānāṃ saphalabhūtārthakatvamātreṇa dadhyādyupadeśasāmyamityanavadyam /
idāniṃ vedāntānāṃ niṣedhavākyavatsiddhārthaparatvamityāha-- api ceti /
nañaḥ prakṛtyarthena saṃbandhāt hananābhāvo nañarthaḥ, iṣṭasādhanatvaṃ tadipratyayārthaḥ, iṣṭaścātra narakaduḥkhābhāvaḥ, tatparipālako hananābhāvā iti niṣedhavākyārthaḥ /
hananābhāvo duḥkhābhāvaheturityuktāvarthāddhananasya duḥkhasādhanatvadhiyā puruṣo nivartate /
nātra niyogaḥ kaściditi, tasya kriyātatsādhanadadhyādiviṣayatvāt /
na ca hananābhāvarūpā nañvācyā nivṛttiḥ kriyā, abhāvatvāt /
nāpi kriyāsādhanam /
abhāvasya bhāvārthāhetutvādbhāvārthāsattvāccetyarthaḥ /
ato niṣedhaśāstrasya siddhārthe prāmāṇyamiti bhāvaḥ /
vipakṣe daṇḍamāha-- akriyeti /
nanu svabhāvato rāgataḥ prāptena hantyarthenānurāgeṇa nañsaṃbandhena hetunā hananavirodhinī saṃkalpakrīyā bodhyate, sā ca nañartharūpā tatraprāptatvādvidhīyate, ahananaṃ kuryāditi /
tathā ca kāryārthakamidaṃ vākyamityāśaṅkya niṣedhati- na ceti /
audāsīnyaṃ puruṣasya svarūpaṃ tacca hananakriyānivṛttyupalakṣitaṃ nivṛttyaudāsīnyaṃ hananābhāva iti yāvat /
tadvyatirekeṇa nañaḥ kriyārthatvaṃ kalpayituṃ na ca śakyamiti yojanā /
mukhyārthasyābhāvasya nañarthatvasaṃbhave tadvirodhikriyālakṣaṇāyā anyāyyatvāt niṣedhavākyasyāpi kāryārthakatve vidhiniṣekabhedaviplavāpatteśceti bhāvaḥ /
nanu tadabhāvavattadanyatadviruddhayorapi nañaḥ śaktiḥ kiṃ na syāt, abrāhmaṇaḥ adharma iti prayogadarśanāditi cenna, anekārthatvasyānyāyyatvādityāha- nañaśceti /
gavādiśabdānāṃ tu agatyā nānārthakatvaṃ, svargeṣuvāgvajrādīnāṃ śakyapaśusaṃbandhābhāvena lakṣaṇānavatārāt /
anyaviruddhayostu lakṣyatvaṃ yuktam, śakyasaṃbandhāt /
brāhmaṇādanyasmin kṣatriyādau, dharmaviruddhe vā pāpe brahmaṇādyabhāvasya nañśakyasya saṃbandhāt /
prakṛte ca ākhyātayogānnañ prasajyapratiṣedhaka eva na paryudāsalakṣakaḥ iti mantavyam /
yadvā nañaḥ prakṛtyā na saṃbandhaḥ prakṛteḥ pratyayārtho 'saparjanatvāt, pradhānasaṃbandhāccāpradhānānāṃ kintu prakṛtyarthaniṣṭhena pratyayārtheneṣṭasādhanatvena saṃbandho nañaḥ, iṣṭaṃ ca svāpekṣayā balavadaniṣṭānanubandhi yattadeva na tātkālikasukhamātraṃ, viṣasaṃyuktānnabhogasyāpi iṣṭatvāpatteḥ /
tathā ca na 'hantavyaḥ'hananaṃ balavadaniṣṭāsādhanatve sati iṣṭasādhanaṃ na bhavatītyarthaḥ /
atra ca 'hantavyaḥ'iti hanane viśiṣṭeṣṭasādhanatvaṃ bhrāntiprāptamanūdya netyabhāvabodhane balavadaniṣṭasādhanaṃ hananamiti buddhirbhavati, hanane tātkālikeṣṭasādhanatvarūpaviśeṣyasatvena viśiṣṭābhāvābuddherviśeṣaṇābhāvaparyavasānāt /
viśeṣaṇaṃ balavadaniṣṭāsādhanatvamiti tadabhāvo balavadaniṣṭasādhanatvaṃ nañarthaṃ iti paryavasannam /
tadbuddhiraudāsīnyaparipāliketyāha- abhāveti /
co 'pyarthaḥ pakṣāntaradyotī /
prakṛtyarthābhāvabuddhivatpratyayārthābhāvabuddhirapītyarthaḥ /
buddheḥ kṣaṇikatvāttadabhāve satyaudāsīnyātpracyutirūpā hananādau pravṛttiḥ syāditi, atrāha- sā ceti /
yathāgnirindanaṃ dagdhvā śyāmyati evaṃ sā nañarthābhāvabuddhiḥ hananādāviṣṭasādhanatvabhrāntimūlaṃ rāgendhanaṃ dagdhvaiva śāmyatītyakṣarārthaḥ /
rāganāśe kṛte pracyutiriti bhāvaḥ /
yadvā rāgataḥ prāptā sā kriyā rāganāśe svayameva śāmyatītyarthaḥ /
parapakṣe tu hananavirodhikriyā kāryetyukte 'pi hananasyeṣṭasādhanatvabhrāntyanirāsāt pracyutirdurvārā /
tasmāttadabhāva eva nañartha ityupasaṃharati-- tasmāditi /
bhāvārthābhāvena tadviṣayakakṛtyabhāvāt kāryābhāvastacchabdārthaḥ /
yadvetyuktapakṣe nivṛttyupalakṣitamaudāsīnyaṃ yasmādviśiṣṭābhāvāyattameveti vyākhyeyam /
svataḥsiddhasyaudāsīnyasya nañarthasādhyatvopapādanārthaṃ nivṛttyupalakṣitatvamiti dhyeyam /
'tasya baṭorvratam'ityanuṣṭheyakriyāvācivrataśabdena kāryamupakramya 'nekṣetodyantamādityam'iti prajāpativratamuktam /
ata upakramabalāttatra naña īkṣaṇavirodhisaṃkalpakriyālakṣaṇāṅgīkṛtā /
evamagaurasurā adharma ityādau nāmadhātvarthayuktasya nañaḥ pratiṣedhavācitvāyogāt anyaviruddhalakṣakatvam /
etebhyaḥ prajāpativratādibhyo 'nyatrābhāvameva nañarthaṃ manyāmaha ityarthaḥ /
duḥkhābhāvaphalake nañarthe siddhe niṣedhaśāstramānatvavadvedāntānāṃ brahmaṇi mānatvamiti bhāvaḥ /
tarhyakriyārthānāmānarthakyamiti sūtraṃ kiṃviṣayamiti, tatrāha- tasmāditi /
vedāntānāṃ svārthe phalavatvādvyarthakathāviṣayaṃ tadityarthaḥ /
yadapītyādi spaṣṭārtham /
śravaṇajñānamātrātsaṃsārānivṛttāvapi sākṣātkārājjīvata eva muktirdurapahnayeti sadṛṣṭāntamāha- atrocyata ityādinā /
brahmāhamiti sākṣītkāravirodhādityarthaḥ /
tattvavido jīvanmuktau mānamāha- taduktaṃ śrutyeti /
jīvato 'śarīratvaṃ viruddhamiti śaṅkate- śarīra iti /
ātmano dehasaṃbandhasya bhrāntiprayuktatvāttatvadhiyā tannāśarūpamaśarīratvaṃ jīvato yuktamityāha- netyādinā /
asaṅgātmarūpaṃ tvaśarīratvaṃ tatvadhiyā jīvato vyajyata ityāha- nityamiti /
dehātmanoḥ saṃbandhaḥ satya iti śaṅkate- tatkṛteti /
tannāśārthaṃ kāryāpekṣeti bhāvaḥ /
ātmanaḥ śarīrasaṃbandhe jāte dharmādharmotpattiḥ, tasyāṃ satyāṃ saṃbandhajanmetyanyonyāśrayādekasyāsiddhyā dvitīyasyāpyasiddhiḥ syāditi pariharati- netyādinā /
nanvetaddehajanyadharmādharmakarmaṇa etadehasaṃbandhahetutve syādanyonyāśrayaḥ /
pūrvadehakarmaṇa etaddehasaṃbandhotpattiḥ, pūrvadehaśca tatpūrvadehakṛtakarmaṇa iti bījāṅkuravadanāditvānnāyaṃ doṣa ityata āha- andheti /
aprāmāṇikītyarthaḥ /
na hi bījāṅkuraḥ tato bījāntaraṃ ca yathā pratyakṣeṇa dṛśyate tadvadātmano dehasaṃbandhaḥ pūrvakarmakṛtaḥ pratyakṣaḥ /
nāpyasti kaścidāgamaḥ /
pratyuta 'asaṅgo hi'ityādiśrutiḥ sarvakartṛtvaṃ vārayatīti bhāvaḥ /
tatra yuktimāha- kriyeti /
kūṭasthasya kṛtyayogānna kartṛtvamityarthaḥ /
svato niṣkriyasyāpi kārakasaṃnidhinā kartṛtvamiti śaṅkāṃ dṛṣṭāntavaiṣamyeṇa nirasyati- neti /
rājādīnāṃ svakrītabhṛtya kartṛtvaṃ yuktaṃ nātmana ityarthaḥ /
dehakarmaṇoravidyābhūmau bījāṅkuravadāvartamānayorātmanā saṃbandho bhrāntikṛta evetyāha- mithyeti /
nanu 'yajeta'iti vidhyanupapasyātmanaḥ kartṛtvameṣṭavyamiti, tatrāha- eteneti /
bhrāntikṛtena dehādisaṃbandhena yāgādikartṛtvamābrahmabodhādvyākhyātamityarthaḥ /
atrāhuḥ /
prābhākarā ityarthaḥ /
bhrāntyabhāvāddehasaṃbandādikaṃ satyamiti bhāvaḥ /
bhedajñānābhāvānna gauṇa ityāha- neti /
prasiddho jñāto vastunorbhedo yena tasya gauṇamukhyajñānāśrayatva prasiddherityarthaḥ /
yasya tasya puṃso gauṇau bhavatā ityanvayaḥ /
śauryādiguṇaviṣayāvityarthaḥ /
tasya tviti /
bhedajñānaśūnyasya puṃsa ityarthaḥ /
śabdapratyayāviti /
śabdaḥ śābdabodhaścetyarthaḥ /
saṃśayamūlau tāvudāharati- yathā mandeti /
yadā saṃśayamūlayorna gauṇatvaṃ tadā bhrāntimūlayoḥ kiṃ vācyamityāha- yathā veti /
akasmāditi /
atarkitādṛṣṭādināṃ saṃskārodbodhe satītyarthaḥ /
nirupacāreṇa guṇajñānaṃ vinetyarthaḥ /
dehādivyatiriktātmavādināmiti /
dehātmavādināṃ tu prametyabhimāna iti bhāvaḥ /
jīvanmuktau pramāṇamāha- tathā ceti /
tattatra jīvanmuktasya dehe /
yathā dṛṣṭāntaḥ ahinirlvayanī sarpatvak vālmīkādau pratyastā nikṣiptā mṛtā sarpeṇa tyaktābhimānā vartate, evamevedaṃ viduṣā tyaktābhimānaṃ śarīraṃ tiṣṭhati /
atha tathā tvacā nirmuktasarpavadevāyaṃ dehastho 'śarīraḥ viduṣo dehe sarpasya tvacīvābhimānābhāvādaśarīratvādamṛtaḥ prāṇitīti prāṇo jīvannapi brahmaiva, kiṃ tadbrahma tejaḥ svayañjyotirānanda evetyarthaḥ /
vastuto 'cakṣurapi bādhitacakṣurādyanivṛtyā sacakṣurivetyādi yojyam /
ityanavadyamiti /
brahmātmajñānānmuktilābhātsiddhaṃ vedāntānāṃ prāmāṇyaṃ, hitaśāsanācchāstratvaṃ ca nirdeṣatayā sthitamityarthaḥ /
brahmajñānamuddiśya śravaṇavanmanananididhyāsanayorapyavāntaravākyabhedena vidhyaṅgīkārānna brahmaṇo vidhiśeṣatvaṃ uddeśyajñānalabhyatayā prādhānyādityāha- neti /
śravaṇaṃ jñānakaraṇavedāntagocaratvātpradhānaṃ, manananididhyāsanayoḥ prameyagocaratvāttadaṅgatvaṃ, niyamādṛṣṭasya jñāna upayogaḥ sarvāpekṣānyāyāditi mantavyam /
tarhi jñāne vidhiḥ kimiti tyaktaḥ, tatrāha- yadi hīti /
yadi jñāne vidhimaṅgīkṛtya vedānatairavagataṃ brahma vidheyajñāne karmakārakatvena viniyujyeta tadā vidhiśeṣatvaṃ syāt /
na tvavagatasya viniyuktatvamasti, prāptāvagatyā phalalābhe vidhyayogādityarthaḥ /
tasmāt --vidhyasaṃbhavāt /
ataḥ -śeṣatvāsaṃbhavāt /
satyādivākyairlabdhajñānenājñānanivṛttirūpaphalalābhe satītyarthaḥ /
sūtraṃ yojayati- svatantramiti /
evaṃ ca satīti /
co 'vadhāraṇe /
uktarītyā brahmaṇaḥ svātantrye satyeva bhagavato vyāsasya pṛthakśāstrakṛtiryuktā, dharmavilakṣaṇaprameyalābhāt /
vedāntānāṃ kāryaparatve tu prameyābhedānna yuktetyarthaḥ /
nanu mānasadharmavicārārthaṃ pṛthagārambha ityāśaṅkyāha- ārabhyamāṇaṃ ceti /
atha bāhyasādhanadharmavicārānantaram /
ato bāhyadharmasya śuddhidvārā mānasopāsanādharmahetutvātpariśiṣṭo mānasadharmo jijñāsya iti sūtraṃ syāditi /
atra dṛṣṭāntamāha- atheti /
tṛtīyādhyāye śrutyādibhiḥśeṣaśeṣitvanirṇayānantaraṃ śeṣiṇāśeṣasya prayogasaṃbhavāt kaḥ kratuśeṣaḥ ko vā puruṣaśeṣaḥ iti vijñāsyata ityarthaḥ /
evamārabhyeta /
natvārabdhaṃ, tasmādavāntaradharmārthamārambha ityayuktamiti bhāvaḥ /
svamate sūtrānuguṇyamastītyaha- brahmeti /
jaimininā brahma na vicāritamiti tajjijñāsyatvasūtraṇaṃ yuktamityarathaḥ /
vedāntārthaścedadvaitaṃ tarhi dvaitasāpekṣavidhyādīnāṃ kā gatirityāśaṅkya jñānātprāgeva teṣāṃ prāmāṇyaṃ na paścādityāha- tasmāditi /
jñānasya prameyapramātṛbādhakatvādityarthaḥ /
brahma na kāryaśeṣaḥ, tadbodhātprāgeva sarvavyavahāra ityatra brahmavidāṃ gāthāmudāharati- apiceti /
sadabādhitaṃ brahma pūrvamātmā viṣayānādatta iti sarvasākṣyahamityevaṃbodhe jāte sati putradehādeḥ sattābādhanāt māyāmātratvaniśyayāt putradārādibhirahamiti svīyaduḥkhasukhabhāvatvaguṇayogādgauṇātmābhimānasya naro 'haṃ kartā mūḍha iti mithyātmābhimānasya ca sarvavyavahārahetorasatve kāryaṃ vidhiniṣedhādivyavahāraḥ kathaṃ bhavet hetvabhāvānna kathañcidbhavedityarthaḥ /
nanvahaṃ brahmeti bodho bādhitaḥ, ahamarthasya pramātuḥ brahmatvāyoghādityāśaṅkyā pramātṛtvasyājñānavilasitāntaḥkaraṇatādātmyakṛtatvānna bādha ityaha- anveṣṭavyeti /
'ya ātmāpahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśokaḥ so 'nveṣṭavya'iti śruteḥ
jñātavyaparamātmavijñānātprāgevājñānācciddhātorātmānaḥ pramātṛtvaṃ pramātaiva jñātaḥ san pāpmarāgadveṣamaraṇavivarjitaḥ paramātmā syādityarthaḥ /
pramātṛtvasya kalpitatve tadāśritānāṃ pramāṇānāṃ prāmāṇya kathamityata āha- deheti /
dehātmatvapratyayaḥ kalpito bhramo 'pi vyavahārāṅgatayā mānatveneṣyate vaidikaiḥ, tadvallaukikamadhyakṣādikamātmabodhāvadhi vyavahārakāle bādhābhāvāt vyāvahārikaṃ prāmāṇyamiṣyatāṃ, vedāntānāṃ tu kālatrayābādhyabodhitvāt tatvāvedakaṃ prāmāṇyamiti tu śabdārthaḥ /
ā'tmaniścayāt /
ātmaniśacayādityāṅmaryādāyām /
pramātṛtvasya kalpitatve 'pi viṣayābādhāt prāmāṇyamitibhāvaḥ //
rāmanāmnipare dhāmni kṛtsnāmnāyasamanvayaḥ /
kāryatātparyabādhena sādhitaḥ śuddhabuddhaye //4//
iti catusūtrī samāptā //
END BsRp_1,1.4.4
START BsRp_1,1.5.5
īkṣater nāśabdam
vṛttamanūdyākṣepalakṣaṇāmavāntarasaṃgatimāha- sāṃkhyādayastviti /
bhavatu siddhe vedāntānāṃ samanvayaḥ tathāpi mānāntarāyoge brahmaṇi śaktigrahāyogāt, kūṭasthatvenāvikāritvena kāraṇatvāyogācca na samanvayaḥ /
kintu sargādyaṃ kāryaṃ jaḍaprakṛtikaṃ, kāryatvāt, ghaṭavat ityanumānagamye triguṇe pradhāne samanvaya ityākṣipantītyarthaḥ /
siddhaṃ mānāntaragamyamevetyāgrahaḥ śaktigrahārthaḥ /
ata eva pradhānādavanumānopasthite śaktigrahasaṃbhavāt tatparatayā vākyāni yojayantītyuktam /
kiṃ ca 'tejasā somyaśuṅgena sanmūlamanviccha'ityādyāḥ śrutayaḥ /
śuṅgena liṅgena kāraṇasya svato 'nveṣaṇaṃ darśayanto mānāntarasiddhameva jagatkāraṇaṃ vadantītyāha- sarveṣviti /
nanvatīndriyatvena prathānādervyāptigrahāyogātkathamanumānam, tatrāha- pradhānamiti /
yatkāryaṃ tajjaḍaprakṛtikaṃ yathā ghaṭaḥ /
yajjaḍaṃ taccetanasaṃyuktaṃ, yathā rathādiriti sāmānyatodṛṣṭānumānagamyāḥ pradhānapuruṣa saṃyogā ityarthaḥ /
advitīyabrahmaṇaḥ kāraṇatvavirodhimatāntaramāha- kāṇādāstviti /
sṛṣṭivākyebhya eva parārthānumānarūpebhyo yatkāryaṃ tadbuddhimatkartṛkamitīśvaraṃ kartāraṃ, paramāṇūṃśca yatkāryadravyaṃ tatsvanyūnaparimāṇadravyārabdamityanumimata ityarthaḥ /
anye 'pi bauddhādayaḥ /
'asadvā idamagra āsīt ityādi vākyābhāsaḥ /
yadvastu tacchūnyāvasānaṃ, yathā dīpa iti yuktyābhāsaḥ /
evaṃ vādivipratipattimuktvā tannirāsāyottarasūtrasandarbhamamavatārayati-- tatreti /
vādivivāde satītyarthaḥ /
vyākaraṇamīmāṃsānyāyanidhitvātpadavākyapramāṇajñatvam /
yajjagatkāraṇaṃ taccetanamacetanaṃ veti
īkṣaṇasyamukhyatvagauṇatvābhyāṃ saṃśaye pūrvapakṣamāha-- tatra sāṃkhyā iti /
apiśabdāvayavakārārtho /
'sadeva'ityādi spaṣṭabrahmaliṅgavākyānāṃ pradhānaparatvanirāsena brahmaparatvokteḥ śrutyādisaṃgatayaḥ /
pūrvapakṣe jīvasyapradhānaikyopāstiḥ, siddhāntebrahmaikyajñānamiti vivekaḥ /
acetanasatvasyaiva sarvajñatvaṃ, na cetanasyetyāha- tena ca satvadharmeṇeti /
na kevalasyeti /
janyajñānasya satvadharmatvānnityopalabdherakāryatvāccinmātrasya na sarvajñānakartṛtvamityarthaḥ /
nanu guṇānāṃ sāmyāvasthāyāṃ satvasyotkarṣābhāvātkathaṃ sarvajñatetyāha- triguṇatvāditi /
trayo guṇā eva pradhānaṃ tasyasāmyavasthā tadabhedapradhānamityucyate /
tadavasthāyāmapi pralaye sarvajñānaktimatvarūpaṃ sarvajñatvamakṣatamityarthaḥ /
nanu mayā kimiti śaktimatvarūpaṃ gauṇaṃ sarvajñatvamaṅgīkāryamiti, tatrāha- nahīti /
anityajñānasya pralaye nāśācchaktimatvaṃ vācyaṃ kārakābhāvāccetyāha- api ceti /
matadvayasāmyamuktvā svamate viśeṣamāha- api ceti /
brahmaṇaḥ kāraṇatvaṃ smṛtipāde samarthyate /
pradhānādeḥ kāraṇatvaṃ tarkapāde yuktibhirnirasyati /
adhunā tu śrutyā nirasyati- īkṣaternāśabdamiti /
īkṣaṇaśravaṇādvedāvācyamaśabdaṃ pradhānam /
aśabdatvānna kāraṇamiti sūtrayojanā /
tatsacchabdavācyaṃ kāraṇamaikṣata /
īkṣaṇamevāha-- bahviti /
bahu prapañcarūpeṇa sthityarthamahamevopādānatayā kāryābhedājjaniṣyāmītyāha- prajeti /
evaṃ tatsadīkṣitvā ākāśaṃ vāyuṃ ca sṛṣṭvā tejaḥ sṛṣṭavadityāha- taditi /
miṣaccalat /
satvākrāntamiti yāvat sa jīvābhinnaḥ paramātmā 'prāṇamasṛjata prāṇācchraddhāṃ khaṃ vāyurjyotirāpaḥ pṛthivīndriyaṃ mano annamannādvīryaṃ tapo mantrāḥ karmalokālokeṣu nāma ca'ityuktāḥ ṣoḍaśakalāḥ /
nanu 'ikśitapo dhātunirdeśe'iti kātyāyanasmaraṇādīkṣateriti padena śtibantena dhāturucyate /
tena dhātvarthaṃ īkṣaṇaṃ kathaṃ vyākhyāyata ityaśaṅkya lakṣaṇayetyāha- īkṣiteriticeti /
'itikartavyatāvidheryajateḥ pūrvavatvaṃ'iti jaiminisūtre yathā yajatipadena lakṣaṇayā dhātvartho yāga ucyate tadvidihāpītyarthaḥ /
sauryādivikṛtiyāgasyāṅgānāmavidhānāt pūrvadarśādiprakṛtisthāṅgavatvamiti sūtrārthaḥ /
dhātvarthanirdeśena lābhamāha- teneti /
sāmānyataḥ sarvajño viśeṣataḥ sarvaviditi bhedaḥ /
jñānamīkṣaṇameva tapaḥ /
tapasvinaḥ phalamāha- tasmāditi /
etatkāryaṃ sūtrākhyaṃ brahma /
kevalasattvavṛtterjñānatvamaṅgīkṛtya pradhānasya sarvajñatvaṃ nirastam /
saṃprati na kevalajaḍavṛttirjñānaśabdārthaḥ kintu sākṣibodhaviśiṣṭā vṛttirvṛttivyaktabodho vā jñānam /
taccāndhasya pradhānasya nāstītyāha- apiceti /
sākṣitvamasti, yenoktajñānavatvaṃ syāditi śeṣaḥ /
nanu sattvavṛttimātreṇa yogināṃ sarvajñatvamuktamityata āha- yogināṃt tviti /
seśvarasāṃkhyāmatamāha- atheti /
sarvajñatvaṃ nāma sarvaghocarajñānatvaṃ, na jñānakartṛtvaṃ, jñānasya kṛtyasādhyatvāditi hṛdikṛtvā pṛcchati- idaṃ tāvaditi /
sarvaṃ jānātīti śabdāsādhutvaṃ śaṅkate- jñānanityatva iti /
nityasyāpi jñānasya tattadarthopahitatvena brahmasvarūpādbhedaṃ kalpayitvā kāryatvopacārādbrahmaṇastatkartṛtvavyapadeśaḥ sādhuriti sadṛṣṭāntamāha- na pratateti /
saṃtatetyarthaḥ /
asatyapi avivakṣite 'pi /
nanu prakāśaterakarmakatvātsavitā prakāśata iti prayoge 'pi jānāteḥ sakarmakatvātkarmābhāve 'tadaikṣata'ityayuktamiti, tatrāha- karmāpekṣāyāṃ tviti /
karmāvivakṣāyāmapi prakāśarūpe savitari prakāśata iti kathañcitprakāśakriyāśrayatvena kartṛtvopacāravaccidātmanyapi cidrūpekṣaṇakartṛtvopacārānna vaiṣamyamityuktaṃ pūrvam /
adhunā tu kumbhakārasya svopādhyantaḥkaraṇavṛttirūpekṣaṇavadīśvarasyāpi svopādhyavidyāyāḥ vividhasṛṣṭisaṃskārāyāḥ pralayāvasānenodbuddhasaṃskārāyāḥ sargonmukhaḥ kaścitpariṇāmaḥ saṃbhavati, ataḥ tasyāṃ sūkṣmarūpeṇa nilīna sarvakāryaviṣayakamīkṣaṇaṃ, tasya kāryatvātkarmasadbhāvācca tatkartṛtvaṃ mukhyamiti dyotayati- sutarāmiti /
nanu māyopādhikabimbacinmātrasyeśvarasya kathamīkṣaṇaṃ prati mukhyaṃ kartṛtvaṃ, kṛtyabhāvāditi cenna, kāryānukūlajñānavata eva kartṛtvādīśvarasyāpi īkṣaṇānukūlanityajñānavattvāt /
na ca nityajñānenaiva kartṛtvanirvāhātkimīkṣaṇeneti vācyam, vāyvādereva śabdavattvasaṃbhavātkimākāśenetyatiprasaṅgāt /
ataḥ śrutatvādvāyvādikāraṇatvenākāśavadaikṣatetyāgantukatvena śrutamīkṣaṇamākāśādihetutvenāṅgīkāryamityalam /
avyākṛte sūkṣmātmanā sthite vyākartuṃ sthūlīkartumiṣṭe ityarthaḥ /
avyākṛtakāryoparaktacaitanyarūpekṣaṇasya kārakānapekṣatve 'pi vṛttirūpekṣaṇasya kārakaṃ vācyamityāśaṅkyāha- apicāvidyādimata iti /
yathaikasya jñānaṃ tathānyasyāpīti niyamābhāvānmāyino 'śarīrasyāpi janyekṣaṇakārakatvamiti bhāvaḥ /
nanu yajjanyajñānaṃ taccharīrasādhyamiti vyāptirastītyāśaṅkya śrutibādhamāha- mantrau ceti /
kāryaṃ śarīram /
kāraṇamindriyam /
asyeśvarasya śaktirmāyā svakāryāpekṣayā parā, vicitrakāryakāritvāddvividhā /
sā tvaitihyamātrasiddhā na pramāṇasiddhetyāha- śruyata iti /
jñānarūpeṇa balena yā sṛṣṭikriyā sā svābhāvikī /
anādimāyātmakatvādityarthaḥ /
jñānasya caitanyasya balaṃ māyāvṛttipratibimbitattvena sphuṭatvaṃ tasya kriyānāma bimbatvena brahmaṇo janakatā jñātṛtāpi svābhāvikīti vārthaḥ /
apāṇirapi grahītā /
apādopi javanaḥ /
īśvarasyasvakārye laukikahetvapekṣā nāstīti bhāvaḥ /
agryamanādiṃ, puruṣamanantaṃ, mahāntaṃ vibhumityarthaḥ /
apasiddhāntaṃ śaṅkate- nanviti /
jñāne pratibandhakakāraṇānyavidyārāgādīni śrutāvata īśvarādanyo nāstītyanvayaḥ /
aupādikasya jīveśvarabhedasyamayoktatvānnāpasiddhānta ityāha- atrocyata iti /
tatkṛta upādhisaṃbandhakṛtaḥ śabdatajjanyapratyayarūpo vyavahāraḥ /
asaṃkīrṇa iti śeṣaḥ /
avyatireke kathamasaṃkarastatrāha- tatkṛtā ceti /
upādhisaṃbandhakṛtetyarthaḥ /
tatheti /
dehādisaṃbandhatya heturaviveko 'nādyavidyā tayā kṛta ityarthaḥ /
avidyāyāṃ hi pratibimbo jīvaḥ, bimbacaitanyamīśvara iti bhedo 'vidyādhīnasattākaḥ, anādibhedasya kāryatvāyogāt /
kāryabuddhyādikṛtapramātrādibhedaśca kārya eveti vivekaḥ /
nanvakhaṇḍasvaprakāśātmani kathamavivekaḥ, tatrāha- dṛśyate ceti /
vastuto dehādibhinnasvaprakāśasyaiva sata ātmano naro 'hamiti bhramodṛṣṭatvāddurapahnavaḥ /
sa ca mithyābuddhyā mīyata iti mithyābuddhimātreṇa bhrāntisiddhājñānena kalpita iti cakārārthaḥ /
yadvoktamithyābuddhau lokānubhavamāha- dṛśyate ceti /
itthaṃbhāve tṛtīyā /
bhrāntyātmanā dṛśyata ityarthaḥ /
pūrvapūrvabhrāntimātreṇa dṛśyate na ca prameyatayeti vārthaḥ /
kūṭhasthasyāpi māyikaṃ kāraṇatvaṃ yuktamityāha- yathā tviti /
yattvavedye śabdaśaktigrahāyoga iti, tanna /
satyādipadānāmabādhitādyartheṣu lokāvagataśaktikānāṃ vāccaikadeśatvenopasthitākhaṇḍabrahmalakṣakatvāditi sthitam //5//
END BsRp_1,1.5.5
START BsRp_1,1.5.6
gauṇaścennātmaśabdāt
saṃpratyuttarasūtranirasyāśaṅkāmāha- atrāheti /
anyathāpi acetanatve 'pi /
nanu pradhānasya cetanena kiṃ sāmyaṃ yena gauṇamīkṣaṇamiti tatrāha- yatheti /
niyatakramavatkāryakāritvaṃ sāmyamityarthaḥ /
'upacāraprāye vacanāt'iti gauṇārthapracure prakaraṇe samāmnānādityarthaḥ /
aptejasorivācetane sati gauṇī īkṣatiriti cenna, ātmaśabdātsataścetanatvaniścayāditi sūtrārthamāha- yaduktamityādinā /
sā prakṛtā sacchabdavācyā iyamīkṣitrī devatā parokṣā hanta idānīṃ bhūtasṛṣṭyanantaraṃ imāḥ sṛṣṭāstisrastejo 'bannarūpāḥ /
parokṣatvāddevatā iti dvitīyābahuvacanam /
anena pūrvakalpānubhūtenajīvenātmanā mama svarūpeṇa tā anupraviśya tāsāṃ bhogyatvāya nāma ca rūpaṃ ca sthūlaṃ kariṣyāmītyaikṣatetyanvayaḥ /
laukikaprasiddheḥ, 'jīva prāṇadhāraṇe'iti dhātorjīvatiprāmadhārayatīti nirvacanāccetyarthaḥ /
ata tviti /
svapakṣe tu bimbapratibimbayorloke bhedasyakalpitatvadarśanājjīvo brāhmaṇaḥ sata ātmeti yuktamityarthaḥ /
jīvasya sacchabdārthaṃ pratyātmaśabdāt sanna pradhānamityuktvā satau jīvaṃ pratyātmaśabdānna pradhānamiti vidhāntareṇa hetuṃ vyācaṣṭe- tatheti /
sa yaḥsadākhya eṣoṇimāsūkṣmaḥ, aitadātmakamidaṃ sarvaṃ jagat, tatsadeva satyaṃ, vikārasya mithyātvāt /
saḥ satpadārthaḥ sarvasyātmā /
he śvetaketo, tvaṃ ca nāsi saṃsārī, kintu tadeva sadabhādhitaṃ sarvātmakaṃ brahmāsīti śrutyarthaḥ /
ityatropadiśati /
ataścetanātmākatvāt satvāt saccetanameveti vākyaśeṣaḥ /
yaduktamaptejasoriva sata īkṣaṇaṃ gauṇamiti, tatrāha- attejasostviti /
nāmarūpayorvyākaraṇaṃ sṛṣṭiḥ /
ājipadānniyamanaṃ /
āptejasodṛgviṣayatvātsṛjyatvānniyamyatvāccācetanatvamīkṣaṇasya mukhyatve bādhakamasti sādhakaṃ ca nāstīti hetoryuktamīkṣaṇasya gauṇatvamiti yojanā /
cetanavatkāryakāritvaṃ guṇaḥ 'teja aikṣata'cetanavatkāryakārityarthaḥ /
yadvā tejaḥpadena tadadhiṣṭhānaṃ sallakṣyate /
tathāca mukhyamīkṣaṇamityāha- tayoriti /
syādetadyadi sata īkṣaṇaṃ mukhyaṃ syāttadeva kuta ityata āha- satastviti /
gauṇamukhyayoratulyayoḥ saṃśayābhāvena gauṇaprāyapāṭhasyaniścāyakatvādātmaśabdācca sata īkṣaṇaṃ mukhyamityarthaḥ //6//
END BsRp_1,1.5.6
START BsRp_1,1.5.7
tanniṣṭhasya mokṣopadeśāt
ātmahitakāritvaguṇayogādātmaśabdo 'pi pradhāne gauṇa iti śaṅkate- athetyādinā /
ātmaśabdo pradhāne 'pi mukhyo nānārthakatvādityāha- athaveti /
nānārthatve dṛṣṭāntaḥ- yatheti /
'athaiṣa jyotiḥ'śrutyā sahasradakṣiṇāke kratau jyotiṣṭome lokaprayogādagnau ca jyotiḥśabdo yathā mukhyastadvadityarthaḥ /
tasminsatpadārthe niṣṭā abhedajñānaṃ yasya sa sanniṣṭhastasya muktiśravaṇāditi sūtrārthamāha- netyādinā /
śrutiḥ samanvayasūtrevyākhyātā /
anarthāyetyuktaṃ prapañcayati- yadi cājñasyeti /
kaścitkila duṣṭātmā mahāraṇyamārge patitamandhaṃ svabandhunagaramaṃ jagamiṣuṃ babhāṣe, kimātrāyuṣmatā duḥkhitena sthīyata iti /
sa cāndhaḥ sukhāṃ vāṇīmākarṇya tamāptaṃ matvovāca, aho madbhāgadheyaṃ, yadatra bhavānmāṃ dīnaṃ svābhīṣṭanagaraprāpyasamarthaṃ bhāṣata iti /
sa ca vipralipsurduṣṭagoyuvānamānīya tadīyalāṅgūlamandhaṃ grāhayāmāsa /
upadideśa ca enamandhaṃ, eṣa goyuvā tvāṃ nagaraṃ neṣyati, mā tyaja lāṅgūlamiti /
sa cāndhaḥ śraddhālutayā tadatyajansvābhīṣṭamaprāpyānarthaparaṃparāṃ prāptaḥ /
tena nyāyenetyarthaḥ /
tathā satīti /
ātmajñānābhāve sati vihanyeta mokṣaṃ na prāpnuyāt pratyutānarthaṃ saṃsāraṃ ca prāpnuyādityarthaḥ /
nanu jīvasya pradhānaikyasaṃpadupāsanārthamidaṃ vākyāmastviti, tatrāha- evaṃ ca satīti /
ahādhitātmapramāyāṃ satyāmityārthaḥ /
kasyacidāropitacoratvasya satyena taptaṃ paraśuṃ gṛhṇato mokṣo dṛṣṭaḥ, taddṛṣṭāntena satye brahmaṇi ahamityabhisaṃdhimato mokṣo yathā 'satyābhisaṃdhastaptaṃ paraśuṃ gṛhṇāti sa na dahyate 'tha mucyate'iti śrutyopadiṣṭaḥ /
sa upadeśaḥ saṃpatpakṣe na yuktaḥ ityāha- anyatheti /
dehamutthāpayatītyukthaṃ prāṇaḥ /
tasmānmokṣopadeśānmukhye saṃbhavati gauṇatvasyānyāyyatvāccātmaśabdaḥ sati mukhya ityāha- api ceti /
kvacidbhṛtyādau /
sarvatrāhamātmetyatrāpi mukhya ātmaśabdo na syādityarthaḥ /
cetanatvopacārādbhūtādiṣu /
sarvatra caitanyatādātmyādityarthaḥ /
ātmaśabdaścetanasyaivāsādhāraṇa ityuktam /
astuvāvyāpivastūnāṃ sādhāraṇastathāpi tasyātra śrutau pradhānaparatve 'pi niścāyakābhāvānna pradhānavṛttitetyāha- sādhāraṇatve 'pīti /
cetanavācitve tu prakaraṇaṃ śetaketupadaṃ ca niścāyakamastītyāha- prakṛtaṃ tviti /
upapadasya niścāyakatvaṃ sphuṭayati- nahīti /
tataḥ kiṃ, tatrāha- tasmāditi /
ātmaśabdo jyotiḥśabdavannānārthaka ityuktaṃ dṛṣṭāntaṃ nirasyati- jyotiriti /
kathaṃ tarhi 'jyotiṣā yajeta'iti jyotiṣṭome prayogaḥ, tatrāha- arthavādeti /
'etāni vāva tāni jyotīṃṣi ya etasya stomāḥ'ityarthavādena kalpitaṃ jvalanena sādṛśyam /
trivṛtpañcadaśastrivṛtsaptadaśastrivṛdekaviṃśa iti stomāstattadarthaprakāśakatvena guṇena jyotiṣpadoktā ṛksaṃghāḥ /
tathā ca jyotīṃṣi stomā asyeti jyotiṣṭoma ityatra jyotiḥśabdo gauṇa ityarthaḥ /
nanvātmaśabdāditi pūrvasūtra evātmaśabdasya pradhāne gauṇatvasādhāraṇatvaśaṅkānirāsaḥ kartumucitaḥ, mukhyārthasya lāghavenoktisaṃbhave gauṇatvanānārthakatvāśaṅkāyā durbalatvena tannirāsārthaṃ pṛthaksūtrāyāsānapekṣaṇāt /
tathā ca śaṅkottaratvenāsūtrākhyānaṃ nātīva śobhata ityarucerāha- athaveti /
nirastā samastā gauṇatvanānārthakatvaśaṅkā yasyātmaśabdasya sa tacchaṅkastasya bhāvastattā tayetyarthaḥ /
tata iti /
sata ātmaśabde jīvābhinnatvāditi hetvapekṣayā mokṣopadeśaḥ svatantra eva pradhānakāraṇatvanirāse heturityarthaḥ //7//
END BsRp_1,1.5.7
START BsRp_1,1.5.8
heyatvāvacanāc ca
nanu yathā kaścidarundhatīṃ darśayituṃ nikaṭasthāṃ sthūlāṃ tārāmarundhatītvenopadiśati, tadvadanātmana eva pradhānasya satpadārthasyātmatvopadeśa iti śaṅkate- kutaśceti /
pradhānaṃ sacchabdavācyaṃ neti kuta ityarthaḥ /
sautraścakāro 'nuktasamuccayārtha ityāha- caśabda iti /
vivṛṇoti- satyapīti /
apiśabdānnāstyeveti sūcayati /
vedānadhītyāgataṃ stabdhaṃ putraṃ pitovāca-he putra uta api, ādiśyata ityādeśa upadeśaikalabhyaḥ sdātmā tamapyaprākṣyaḥ gurunikaṭepṛṣṭavānasi, yasya śravaṇena mananena vijñānenānyasya śravaṇādikaṃ bhavatītyanvayaḥ /
nanvanyena jñātena kathamanyadajñātamapi jñātaṃ syāditi putraḥ śaṅkate- kathamiti /
he bhagavaḥ, kathaṃ nu khalu sa bhavatītyarthaḥ /
kāryasya kāraṇānyatvaṃ nāstītyāha- yatheti /
piṇḍaḥ svarūpaṃ tena /
vijñāteneti śeṣaḥ /
tatra yuktimāha- vāceti /
vācā vāgindriyeṇārabhyata iti vikāro vācārambhaṇam /
nanu vācā nāmaivārabhyate, na ghaṭādirityāśaṅkya nāmamātrameva vikāra ityāha- nāmadheyamiti /
'nāmadheyaṃ vikāro 'yaṃ vācā kevalamucyate /
vastutaḥ kāraṇādbhinno nāsti tasmānmṛṣaiva saḥ //
'iti bhāvaḥ /
vikārasya mithyātve tadabhinnakāraṇasyāpi mithyātvamiti, netyāha- mṛttiketi /
kāraṇaṃ kāryādbhinnasattākaṃ na kāryaṃ kāraṇādbhinnam, ataḥ kāraṇātiriktasya kāryasvarūpasyābhāvātkāraṇajñānena tajjñānaṃ bhavatīti sthite dārṣṭāntikamāha- evamiti /
mṛdvadbrahmaiva satyaṃ viyadādivikāro mṛṣeti brahmajñāne sati jñeyaṃ kiñcinnāvaśiṣyata ityarthaḥ /
yadyapi pradhāne jñāte tādātmyādvikārāṇāṃ jñānaṃ bhavati tathāpi na puruṣāṇāṃ, teṣāṃ pradhānavikāratvābhāvādityāha- naceti /
asmākaṃ jīvānāṃ sadrūpatvāttajjñāne jñānamiti bhāvaḥ //8//
END BsRp_1,1.5.8
START BsRp_1,1.5.9
svāpyayāt
kutaśceti /
punarapi kasmādhetorityarthaḥ /
suṣuptau jīvasya sadātmani svasminnapyayaśravaṇātsaccetanameveti sūtrayojanā /
etatsvapanaṃ yathā syāttathā yatra suṣuptau svapitīti nāma bhavati tadā puruṣaḥ satā saṃpanna ekībhavati /
sadaikye 'pi nāmapravṛttiḥ kathaṃ, tatrāha- svamiti /
tatra lokaprasiddhimāha- tasmāditi /
hi yasmātsvaṃ sadātmānamapīto bhavati tasmādityarthaḥ /
śrutestātparyamāha- eṣetyādinā /
kathametāvatā pradhānanirāsa ityata āha- svaśabdeneti /
eterdhātorgatyarthasyāpipūrvasya layārthatve 'pi kathaṃ nityasya jīvasya laya ityāśaṅkya upādhilayāditi vaktuṃ jāgratsvapnayorupādhimāha- mana iti /
aindriyakamanovṛttaya upādhayaḥ, tairghaṭādisthūlārthaviśeṣāṇāmātmanā saṃbandhādātmā tānindriyārthānpaśyansthūlaviśeṣeṇa dehenaikyabhrāntimāpanno viśvasaṃjño jāgarti /
jāgradvāsanāśrayamanoviśiṣṭaḥ saṃstaijasasaṃjñaḥ svapne vicitravāsanāsahakṛtamāyāpariṇāmānpaśyan 'somya tanmanaḥ'iti śrutisthamanaḥśabdavācyo bhavati /
sa ātmā sthūlasūkṣmopādhidvayoparame 'haṃ naraḥ karteti viśeṣābhimānābhavāllīna ityupacaryata ityarthaḥ /
nanu svapitīti nāmanirukterarthavādatvānna yathārthatetyata āha- yatheti /
tasya hṛdayaśabdasyaitannirvacanam /
tadaśitamannaṃ dravīkṛtya nayante jarayantītyāpa evāśanāyāpadārthaḥ /
tatpītamudakaṃ nayate śoṣayatīti teja evodanyam /
atra dīrghaśchāndasaḥ /
evamidamapi nirvacanaṃ yathārthamityāha- evamiti /
idaṃ ca pradhānapakṣe na yuktamityāha- na ceti /
svaśabdasyātmanīvātmīye 'pi śaktirastītyāśaṅkyāha- yadīti /
prājñena bimbacaitanyeneśvareṇa saṃpariṣvaṅgo bhedabhramābhāvenābheda ityarthaḥ //9//
END BsRp_1,1.5.9
START BsRp_1,1.5.10
gatisāmānyāt
tattadvedāntajanyānāmavagatīnāṃ cetanakāraṇaviṣayakatvena sāmānyānnācetanaṃ jagataḥ kāraṇamiti sūtrārthaṃ vyatirekamukhenāha- yadi tārkiketyādinā /
anyatparamāṇvādikam /
na tvetaditi /
avagativaiṣamyamityarthaḥ /
vipratiṣṭharanvividhaṃ nānādiśaḥ prati gaccheyuḥ /
prāṇaścakṣurādayo yathāgolakaṃ prādurbhavanti, prāṇebhyo 'nantaraṃ devāḥ sūryādayastadanugrāhakāḥ, tadanantaraṃ lokyanta iti lokā viṣayā ityarthaḥ /
nanu vedāntānāṃ svataprāmāṇyatvena pratyakaṃ svārthaniścāyakatvasaṃbhavātkiṃ gatisāmānyenetyata āha- mahacceti /
ekarūpāvagatihetutvaṃ vedāntānāṃ prāmāṇyasaṃśayanivṛttiheturityatra dṛṣṭāntamāha- cakṣuriti /
yathā sarveṣāṃ cakṣuṣāmekarūpāvagatihetutvaṃ, śravaṇānāṃ śabdāvagatihetutvaṃ ghrāṇādīnāṃ gandhādiṣu, evaṃ brahmaṇi vedāntānāṃ gatisāmānyaṃ prāmāṇyadārḍhye heturityarthaḥ //10//
END BsRp_1,1.5.10
START BsRp_1,1.5.11
śrutatvāc ca
evamīkṣatyādiliṅgairacetane vedāntānāṃ samanvayaṃ nirasya cetanavācakaśabdenāpi nirasyati- śrutatvācceti /
sūtraṃ vyācaṣṭe- svaśabdeneti /
svasya cetanasya vācakaḥ sarvavicchabdaḥ /
'jñaḥ kālakālo guṇī sarvavidyaḥ'iti sarvajñaṃ parameśvaraṃ prakṛtya 'sa sarvavitkāraṇam'iti śrutatvānnācetanaṃ kāraṇamiti sūtrārthaḥ /
karaṇādhipā jīvāsteṣāmadhipaḥ /
adhikaramārthamupasaṃharati- tasmādīti /
īkṣaṇātmaśabdādikaṃ paramāṇvādāvapyayuktamiti matvāha- anyadveti // 11//
END BsRp_1,1.5.11
START BsRp_1,1.6.12
ānandamayo 'bhyāsāt
vṛttānuvādenottarasūtrasaṃdarbhamākṣipati- janmāditi /
prathamasūtrasya śāstropodghātatvājjanmādisūtramārabhyetyuktam /
sarvavedāntānāṃ kārye pradhānādyacetane ca samanvayanirāsena brahmaparatvaṃ vyākhyātam /
ataḥ prathamādhyāyārthasyasamāptatvāduttaragranthārambhe kiṃ kāraṇamityarthaḥ /
vedānteṣu saguṇanirguṇabrahmavākyānāṃ bahulamupalabdheḥ, tatra kasya vākyasya saguṇopāsanāvidhidvārā niguṇe samanvayaḥ kasya vā guṇavivakṣāṃ vinā sākṣādeva brahmaṇi samanvaya ityākāṅkṣaiva kāraṇamityāha- ucyata iti /
saṃkṣipya saguṇanirguṇavākyārthamāha- dvirūpaṃ hīti /
nāmarūpātmako vikāraḥ sarvaṃ jagat, tadbhedo hiraṇyaśmaśrutvādiviśeṣa iti vākyārthaḥ /
vākyānudāharati- yatra hītyādinā /
yasyāṃ khalvajñānāvasthāyāṃ dvaitamiva kalpitaṃ bhavati tattadetaraḥ sannitaraṃ paśyatīti dṛśyopādhikaṃ vastu bhāti /
yatra jñānakāle viduṣaḥ sarvaṃ jagadātmamātramabhūttattadā tu kena kaṃ paśyedityākṣepānnirupādhikaṃ tattvaṃ bhāti /
yatra bhumni niścito vidvān dvitīyaṃ kimapi na vetti so 'dvitīyo bhūmā paramātmā nirguṇaḥ /
atha nirguṇoktyanantaraṃ saguṇamucyate /
yatra saguṇe sthito dvitīyaṃ vetti tadalpaṃ paricchinnaṃ, yastu bhūmā tadamṛtaṃ nityam /
atheti /
pūrvavadvyākhyeyam /
dhīraḥ paramātmaiva sarvāṇi rūpāṇi vicitya sṛṣṭvā nāmāni ca kṛtvā buddhyādau praviśya jīvasaṃjño vyavaharanyo vartate sa saguṇastaṃ nirguṇatvena vidvānapyamṛto bhavati /
nirgatāḥ kalā aṃśā yasmāttanniṣkalam /
ato niraṃśatvānniṣkriyam /
ataḥ śāntamapariṇāmi /
niravadyaṃ rāgādidoṣaśūnyam /
añjanaṃ mūlatamaḥsaṃbandho dharmādikaṃ vā tacchūnyaṃ nirañjanam /
kiñcāmṛtasya mokṣasya svayameva vākyotthavṛttisthatvena paramutkṛṣṭaṃ setuṃ laukikasetuvatprāpakam /
yathā dagdhendhano 'nalaḥ śāmyati tamivāvidyāṃ tajjaṃ ca dagdhvā praśāntaṃ nirguṇamātmānaṃ vidyādityarthaḥ /
neti netīti /
vyākhyātam /
sthūlādidvaitaśūnyam /
rūpadvaye śrutimāha- nyūnamiti /
dvaitasthānaṃ nyūnamalpaṃ saguṇarūpaṃ nirguṇādanyat, tathā saṃpūrṇaṃ nirguṇaṃ saguṇādanyadityarthaḥ /
ekasya dvirūpatvaṃ viruddhamityata āha- vidyeti /
vidyāviṣayo jñeyaṃ nirguṇatvaṃ satyaṃ avidyāviṣaya upāsyaṃ saguṇatvaṃ kalpitamityavirodhaḥ /
tatrāvidyāviṣayaṃ vivṛṇoti- tatreti /
nirguṇajñānārthamāropitaprapañcamāśrityabādhātprākkāle guḍajihvikānyāyena tattatphalārthānyupāsanāni vidhīyante, teṣāṃ cittaikāgryadvārā jñānaṃ mukhyaṃ phalamiti tadvākyānāmapi mahātātparyaṃ brahmaṇīti mantavyam /
'nāma brahma'ityādyupāstīnāṃ kāmācārādirabhyudayaḥ phalaṃ, daharādyupāstīnāṃ kāmācārādirabhyudayaḥ phalaṃ, daharādyupāstīnāṃ kramamuktiḥ, udbhīthādidhyānasya karmasamṛddhiḥ phalamiti bhedaḥ /
dhyānānāṃ mānasatvāt, jñānāntaraṅgatvācca, jñānakāṇḍe vidhānamiti bhāvaḥ /
nanūpāsyabrahmaṇa ekatvātkathamupāsanānāṃ bhedaḥ, tatrāha- teṣāmiti /
guṇaviśeṣāḥ satyakāmatvādayaḥ /
hṛdayādirupādhiḥ /
atra svayamevāśaṅkya pariharati- eka iti /
paramātmasvarūpābhede 'pyupādhibhedenopahitopāsyarūpabhedādupāsananāṃ bhede sati phalabheda iti bhāvaḥ /
taṃ paramātmānaṃ yadyadguṇatvena lokā rājānamivopāsate tattadguṇavatvameva teṣāṃ phalaṃ bhavati /
kratuḥ saṃkalpo dhyānam /
iha yādṛśadhyānavān bhavati mṛtvā tādṛśopāsyarūpo bhavati /
atraiva bhagavadvākyamāha- smṛteśceti /
nanu sarvabhūteṣu niratiśayātmana ekatvādupāsyopāsakayostāratamyaśrutayaḥ kathamityāśaṅkya pariharati- yadyapyeka iti /
uktānāmupādhīnāṃ śuddhitāratamyādaiśvaryajñānasukharūpaśaktīnāṃ tāratamyarūpā viśeṣā bhavanti tairekarūpasyātmana uttarottaraṃ manuṣyādihiraṇyagarbhāntepvāvirbhāvāvatāratamyaṃ śrūyate /
tasyātmana ātmānaṃ svarūpamāvistarāṃ prakaṭataraṃ yo veda upāste so 'śnute taditi tarappratyayādityarthaḥ /
tathāca nikṛṣṭhopādhirātmaivopāsakaḥ, utkṛṣṭopādhirīśvara upāsya ityaupādhikaṃ tāratamyamaviruddhamiti bhāvaḥ /
atrārthe bhagavadgītāmudāharati- smṛtāviti /
atra sūryāderapi na jīvatvenopāsyatā kintvīśvaratvenetyuktaṃ bhavati /
tatra sūtrakārasaṃmatimāha- evamiti /
udayaḥ asaṃbandhaḥ /
evaṃ yasminvākye upādhirvivakṣitaḥ tadvākyamupāsanaparamiti vaktumuttarasūtrasaṃdarbhasyārambha ityuktvā yatra na vivakṣitaḥ tadvākyaṃ jñeyabrahmaparamiti nirṇayārthamārambha ityāha- evaṃ sadya iti /
annamayādikośā upādhiviśeṣāḥ /
vākyagatistātparyam /
ārambhasamarthanamupasaṃharati- evamekamapīti /
siddhavaduktagatisāmānyasya sādhanārthamapyuttarārambha ityāha- yacceti /
annaṃ prasiddhaṃ, prāṇamanobuddhyaḥ hiraṇyagarbharūpāḥ bimbacaitanyāmīśvara ānandaḥ /
teṣāṃ pañcānāṃ vikārā ādhyātmikā dehaprāṇamanobuddhijīvā annamayādayaḥ pañcakośāḥ iti śruteḥ paramārthaḥ /
pūrvādhikaraṇe gauṇamukhyekṣaṇayoratulyatvena saṃśayābhāvādgauṇaprāyapāṭho na niścāyaka ityuktaṃ tarhi mayaṭo vikāre prācurye ca mukhyatvātsaṃśaye vikāraprāyapāṭhādānandādhikāro jīva ānandamaya iti niśacayo 'stīti pratyudāharamasaṃgatyā pūrvapakṣamāha kiṃ tāvadityākāṅkṣāpūrvakam- kimiti /
ānandamayapadasyāmukhyārthagrahe hetuṃ pṛcchati- kasmāditi /
vikāraprāyapāṭhahetumāha- annamayādīti /
śrutyādisaṃgatayaḥ sphuṭā eva /
pūrvapakṣe vṛttikāramatejīvopāstyā priyādiprāptiḥ phalaṃ, siddhānte tu brahmopāstyeti bhedaḥ /
śaṅkate- athāpīti /
pariharati- na syāditi /
saṃgṛhītaṃ vivṛṇoti- mukhya iti /
paramātmetyarthaḥ /
śārīratve 'pīśaratvaṃ kiṃ na syādityata āha- naceti /
jīvatvaṃ durvāramityarthaḥ /
nanvānandapadābhyāse 'pyānandamayasya brahmatvaṃ kathamityāśaṅkya jyotiṣṭomādhikāre jyotiṣpadasya jyotiṣṭomaparatvavadānandamayaprakaraṇasthānandamayapadasyānandamayaparatvāttadabhyāsastasya brahmatvasādhaka ityabhipretyāha-
ānandamayaṃ prastutyeti /
rasaḥ sāraḥ /
ānanda ityarthaḥ /
ayaṃ lokaḥ /
yadyapi eṣa ākāśaḥ pūrṇaḥ ānandaḥ sākṣiprerako na syāttadā ko vānyāccalet, ko vā viśiṣyā prāṇyājjīvet, tasmādeṣa evānandayāti, ānandayatītyarthaḥ /
'yuvā syātsādhuyuvā'ityādinā vakṣyamāṇā manuṣyayuvānanadamārabhya brahmānandāvasānā eṣā saṃnihitā ānandasya tāratamyamīmāṃsā bhavati /
upasaṃkrāmati vidvānprāpnoti ityekadeśināmarthaḥ /
mukhyasiddhānte tūpasaṃkramaṇaṃ viduṣaḥ kośānāṃ pratyaṅmātratvena vilāpanamiti jñeyam /
śiṣṭamuktārtham /
ānandaśabdādbrahmāvagatiḥ sarvatra samāneti gatisāmānyārthamāha- śrutyantare ceti /
liṅgādamukhyātmasaṃnidherbādha iti matvāha- nāsāviti /
sarvāntaratvaṃ na śrutamityāśaṅkya tato 'nyasyānuktestasya sarvāntaratvamiti vivṛṇoti- mukhyamiti /
lokabuddhimiti /
tasyāḥ sthūlagrāhitāmanusaradityarthaḥ /
tāmrasya mūṣākāratvavatprāṇasya dehākāratvaṃ dehena sāmānyaṃ, tathā manaḥ prāṇākāraṃ tena samamityāha- pūrveṇeti /
atīto yo 'nantara upādhirvijñānakośastatkṛtā sāvayavatvakalpanā, śarīreṇa jñeyatvācchārīratvamiti liṅgadvayaṃ durbalam /
ataḥ sahāyābhāvādābhyāsasarvāntaratvābhyāṃ vikārasaṃnidherbādha iti bhāvaḥ //12//
END BsRp_1,1.6.12
START BsRp_1,1.6.13
vikāraśabdān neti cen na prācuryāt
vikārārthakamayaṭ śrutisahāya ityāśaṅkya mayaṭaḥ prācurye 'pi vidhānānmaivamityāha- vikāretyādinā /
tatprakṛtavacane mayaḍiti /
taditiprathamāsamarthācchabdātprācuryaviśiṣṭasya prastutasya vacane 'bhidhāne gamyamāne mayaṭpratyayo bhavatīti sūtrārthaḥ /
atra vacanagrahaṇātprakṛtasya prācuryavaiśiṣṭyasiddhiḥ, tādṛśasya loke mayaṭo 'bhidhānāt, yathā 'annamayo yajñaḥ'iti /
atra hyannaṃ pracuramasminnityannaśabdaḥ prathamāvibhaktiśaktastasmānmayaṭ yajñasya prakṛtyarthānnaprācuryavācī dṛśyate na śuddhaprakṛtavacana iti dhyeyam //13//
END BsRp_1,1.6.13
START BsRp_1,1.6.14
taddhetuvyapadeśāc ca
sūtrasthacaśabdo 'nuktasamuccayārtha iti matvā vyacaṣṭe- itaśceti /
taccānuktaṃ brahmānandasya niratiśayatvavadhāraṇaṃ pūrvamuktam //14//
END BsRp_1,1.6.14
START BsRp_1,1.6.15
māntravarṇikameva ca gīyate
ānandamayatasya brahmatve liṅgamuktvā prakaraṇamāha- māntreti /
yasmādevaṃ prakṛtaṃ tasmāttanmāntrāvarṇikameva brahmānandamaya iti vākye gīyata iti yojanā /
nanu mantroktamevātra grāhmamiti ko nirbandhaḥ, tatrāha- mantreti /
brāhmaṇasya mantravyākhyānatvādupāyatvamasti, mantrastūpeyaḥ, tadidamuktam- avirodhāditi /
tayorupāyopeyabhāvādityarthaḥ /
tarhyannamayādīnāmapi māntravarṇikabrahmatvaṃ syādityata āha- na ceti /
kiñca bhṛgave proktā, varuṇenopadiṣṭā bhṛguvallī pañcamaparyāyasthānande pratiṣṭhitā /
tatra sthānanyāyena tadekārthabrahmavallyā ānandamaye niṣṭetyāha- etanniṣṭhaiveti // 15//
END BsRp_1,1.6.15
START BsRp_1,1.6.16
netaro 'nupapatteḥ
sa īśvaraḥ tapaḥ sṛṣṭyālocanamatapyata kṛtavānityarthaḥ /
abhidhyānaṃ kāmanā /
'buhu syām'ityavyatirekaḥ //16//
END BsRp_1,1.6.16
START BsRp_1,1.6.17
bhedavyapadeśāc ca
adhikāre prakaraṇe /
sa ānanadamayo rasaḥ /
nanu labdhṛlabdhavyabhāve 'pyabhedaḥ kiṃ na syadata āha- nahi labdhaiveti /
nanulabdhṛlabdhavyayorbhedasyāvaśyakatve śrutismṛtyorbādhaḥ syādityāśaṅkate- kathamiti /
yāvatā yatastvayetyuktamataḥ śrutismṛtī kathamityanvayaḥ /
uktāṃ śaṅkāmaṅgīkaroti- bāḍhamiti /
tarhyātmana evātmanā labhyatvoktibādhaḥ abhedādityāśaṅkya kalpitabhedānna bādha ityāha- tathāpīti /
abhede 'pītyarthaḥ /
laukikaḥ bhramaḥ /
ātmanaḥ svājñānajabhrameṇa dehādyabhinnasya bhedabhrāntyā paramātmano jñeyatvādyuktirityarthaḥ /
anveṣṭavyo dehādiviviktatayā jñeyaḥ, vivekajñānena labdhavyaḥ sākṣātkartavyaḥ, tadarthaṃ śrotavyaḥ, vijñānaṃ nididhyānaṃ sākṣātkāro vā śrutyantarasyārthānuvādādapaunaruktyam /
nanu bhedaḥ satya evāstu, tatrāha- pratiṣidhyata iti /
ata īśvarāddraṣṭā jīvo 'nyo nāstīti cejjīvabhedādīśvarasyāpi mithyātvaṃ syādata āha- parameśvara iti /
avidyāpratibimbatvena kalpitājjīvāccinmātra īśvaraḥ pṛthagastīti na mithyātvam /
kalpitasyādhiṣṭhānābhede 'pyadhiṣṭhānasya tato bheda ityatra dṛṣṭāntamāha- yatheti /
sūtrārūḍhaḥ svato 'pi mithyā, na jīva ityarucyābhedamātramidhyātve dṛṣṭāntāntaramāha- yathāveti /
nanu sūtrabalādbhedaḥ satya ityata āha- īdṛśaṃ ceti /
kalpitamevetyarthaḥ /
sūtre bhedaḥ satya iti padābhāvāt, 'tadananyatva'ādisūtrāṇācchrutyanusārācceti bhāvaḥ //17//
END BsRp_1,1.6.17
START BsRp_1,1.6.18
kāmāc ca nānumānāpekṣā
nanvānandātmakasattvapracuraṃ pradhānamānandamayamastu, tatrāha- kāmācceti /
anumānagamyamānumānikam /
punaruktimāśaṅkyāha- īkṣateriti //18//
END BsRp_1,1.6.18
START BsRp_1,1.6.19
asminn asya ca tadyogaṃ śāsti
asminniti viṣayasaptamī ānandamayaviṣayakaprabodhavato jīvasya tadyogaṃ yasmācchāsti tasmānna pradhānamiti yojanā /
jīvasya pradhānayogo 'pyastītyata āha- tadātmaneti /
jīvasya jīvābhedo 'stītyata āha- muktiriti /
adṛśye sthūlaprapañcaśūnye, ātmasaṃbandhamātmātmyaṃ liṅgaśarīraṃ tadrahite, niruktaṃ śabdaśakyaṃ tadbhinne, niḥśeṣalayasthānaṃ nilayanaṃ māyā tacchūnye brahmaṇi, abhayaṃ yathā syattathā yadaiva pratiṣṭhāṃ manasaḥ prakṛṣṭāṃ vṛttimeṣa vidvāṃllabhate atha tadaivābhayaṃ brahma prāpnotītyarthaḥ /
ut api aramalpamapyantaraṃ bhedaṃ yadaivaiṣa naraḥ paśyati atha tadā tasya bhayamiti yojanā iti /
vṛttikāramataṃ dūṣayati- idaṃ tviti /
iha paravyākhyāyāṃ vikārārthake mayaṭibuddhisthe satyakasmātkāraṇaṃ vinā ekaprakaraṇasthasya mayaṭaḥ pūrvaṃ vikārārthakatvaṃ, ante prācuryārthakatvamityardhajaratīyaṃ kathamiva kena dṛṣṭāntenāśrīyata itīdaṃ vaktavyamityanvayaḥ /
praśnaṃ matvāśaṅkyate- māntreti /
spuṭamuttaram /
kimāntara iti na śrūyate, kiṃvā vastuto 'pyāntaraṃ brahma na śrūyata iti vikalpya ādyamaṅgīkaroti- atrocyate-yadyapīti /
vikāraprāyapāṭhānugrahītamayaṭśruteḥ sāvayavatvaliṅgāccetyāha- tathāpīti /
iṣṭārthasya dṛṣṭyā jātaṃ sukhaṃ priyaṃ, smṛtyā modaḥ, sa cābhāyāsātprakṛṣṭaḥ pramodaḥ, ānandastu kāraṇaṃ, bimbacaitanyamātmā, śiraḥpucchayormadhyakāryaḥ brahmaśuddhamiti śrutyarthaḥ /
dvitīyaṃ pratyāha- tatra yaditi /
yanmantre prakṛtaṃ guhānihitatvena sarvāntaraṃ brahma, tadiha pucchavākye brahmaśabdātpratyabhijñāyate /
tasyaiva vijñāpanecchayā pañcakośarūpā guhā prapañcitā /
tatra tātparyaṃ nāstīti vaktuṃ kalpyanta ityuktam /
evaṃ pucchavākye prakṛtasvapradhānabrahmapare sati na prakṛtahānyādidoṣa ityarthaḥ /
brahmaṇaḥ pradhānatvaṃ pucchaśrutiviruddhamiti śaṅkate- nanviti /
atra brahmaśabdātprakṛtasvapradhānabrahmapratyabhijñāne sati pucchaśabdavirodhaprāptau, ekasminvākye prathamacaramaśrutaśabdayorādyasyānupasaṃjātavirodhino balīyastavāt, pucchaśabdena prāptaguṇatvasya bādha iti matvāha- prakṛtatvāditi /
prakaramasyānyathāsiddhimāha- nanviti /
ekasyaivagumatvaṃ pradhānatvaṃ ca viruddhamityāha- atrocyata iti /
tatra virodhanirāsāyānyatarasmanvākye brahmasvīkāre pucchavākye brahma svīkāryamityāha- anyatareti /
vākyaśeṣāccaivamityāha- apiceti /
tattatrabrahmaṇiśloko 'pītyarthaḥ /
pucchaśabdasya gatiṃ pṛcchati- kathaṃ punariti /
tvayāpi pucchaśabdasya mukhyārtho vaktumaśakyaḥ, brahmaṇa ānandamayalāṅgūlatvābhāvāt /
pucchadṛṣṭilakṣaṇāyāṃ cādhāralakṣaṇā yuktā, pratiṣṭhāpadayogāt, brahmaśabdasya mukhyārthalābhācca /
tvatpakṣe brahmapadasyāpyavayavalakṣakatvādityāha- naiṣa doṣa iti /
pucchamityādhāratvamātramuktam /
pratiṣṭhatvekanīḍatvam /
ekaṃ mukhyaṃ nīḍamadhiṣṭhānaṃ sopādānasya jagata ityarthaḥ /
nanu vṛttikārairapi taittirīyavākyaṃ brahmaṇisamanvitamiṣṭaṃ, tatra kimudāharamabhedenetyāśaṅkyāha- apiceti /
yatra saviśeṣatvaṃ tatra vāṅmanasagocaratvamiti vyāpteratra vyāpakābhāvoktyā nirviśeṣamucyata ityāha- nirviśeṣamiti /
nivartante aśaktā ityarthaḥ /
saviśeṣasya mṛṣātvādabhayaṃ cāyuktam /
ato nirviśeṣajñānārthaṃ pucchavākyamevodāharaṇamiti bhāvaḥ /
prācuryārthakamayaṭā saviśeṣoktau nirviśeṣaśrutibādha uktaḥ /
doṣāntaramāha- apiceti /
pratyayārthatvena pradhānasya prācuryasya prakṛtyartho viśeṣaṇaṃ, viśeṣasya yaḥ pratiyogī virodhīti tasyālpatvamapekṣate, yathā vipramayo grāma iti śūdrālpatvam /
astu ko doṣaḥ, tatrāha- tathāceti /
prakṛtyarthaprādhānye tvayaṃ doṣo nāsti, pracuraprakāśaḥ savitetyatra tamaso 'lpasyāpyābhānāt /
parantvānandamayapadasya pracurānandalakṣaṇādoṣaḥ syāditi mantavyam /
kiñca bhinnatvādghaṭavanna brahmatetyāha- pratiśarīramiti /
nanvabhyasyamānānandapadaṃ lakṣaṇayānandamayaparamityabhyāsasiddhirityata āha- yadi ceti /
ānandamayasya brahmatve nirṇīte satyānandapadasya tatparatvajñānādabhyasasiddhiḥ, tatsiddhau tannirṇaya iti parasparāśraya iti bhāvaḥ /
ayamabhyāsaḥ pucchabrahmaṇa ityāha- tasmāditi /
upasaṃkramaṇaṃ bādhaḥ /
nanu 'sa ya evaṃvit'iti brahmavidaṃ prakramyopasaṃkramaṇavākyena phalaṃ nirdiśyate tattasyābrahmatve na sidhyatīti śaṅkate- nanviti /
upasaṃkramaṇaṃ prāptirityaṅgīkṛtya viśiṣṭaprāptyuktyā viśeṣaṇaprāptiphalamuktamityāha- naiṣa iti /
jñānena kośānāṃ bādhastaditi siddhānte bādhāvadhipratyagānandalābhor'thādukta uttaraślokena sphuṭīkṛta ityāha- tadapīti /
tadapekṣatvāditi /
kāmayitṛpucchabrahmaviṣayatvādityarthaḥ /
yaduktaṃ pañcamasthānasthatvādānandamaye brahmavallī samāptā, bhṛguvallīvaditi, tatrāha- yattviti /
yā tvityarthaḥ /
mayaṭśrutyā sāvayavatvādiliṅgena ca sthānaṃ bādhyamiti bhāvaḥ /
gocarāti kramo gocaratvābhāvaḥ /
vedasūtrayorvirodhe 'guṇe tvanyāyyakalpanā'iti sūtrāṇyanyathā netavyānītyāha- sūtrāṇīti /
pūrvamīkṣateḥ saṃśayābhāvāditi yuktyā prāyapāṭho na niścāyaka ityuktam /
tarhyatra pucchapadasyādhārāvayavayorlakṣaṇāsāmyātsaṃśayo 'stītyavayavaprāyapāṭho niścāyaka iti pūrvādhikaraṇasiddhāntayuktyabhāvena pūrvapakṣayati- pucchaśabdāditi /
tathāca pratyudāharaṇasaṃgatiḥ /
pūrvapakṣe saguṇopāstiḥ, siddhānte nirguṇapramitiḥ phalam /
vedāntavākyasamanvayokteḥ śrutyādisaṃgatayaḥ sphuṭā eva /
sūtrasthānandamayapadena tadvākyasthaṃ brahmapadaṃ lakṣyate /
vikriyate 'neneti vikāro 'vayavaḥ /
prāyāpattiriti /
avayavakramasya buddhau prāptirityarthaḥ /
atra hi prakṛtasya brahmaṇo jñānārthaṃ kośāḥ pakṣitvena kalpyante, nātra tātparyamasti /
tatrānandamayasyāpi avayavāntaroktyanantaraṃ kasmiṃścitpucche vaktavye prakṛtaṃ brahma pucchapadenoktam /
tasyānandamayādhāratvenāvaśyaṃvaktavyatvādityarthaḥ /
taddhetuvyapadeśācca //14//
tasya brahmaṇaḥ sarvakāryahetutvavyapadeśāt /
priyādiviśiṣṭatvākāreṇānandamayasya jīvasya kāryatvāttaṃ prati śeṣatvaṃ brahmaṇo na yuktamityarthaḥ /
māntravarṇikameva ca gīyate // 15//
'brahmavidāpnoti param'iti yasya jñānānmuktiruktā, yat 'satyam jñānam'iti mantroktaṃ brahma, tadatraiva pucchavākye gīyate brahmapadasaṃyogāt /
nānantamayavākya ityarthaḥ /
netarau anupapatteḥ // 16//
itarā ānandamayo jīvo 'tra na pratipādyaḥ /
sarvasraṣṭṛtvādyanupapatterityarthaḥ /
bhedavyapadeśācca // 17//
ayamānandamayo brahmarasaṃ labdhvānandī bhavatīti bhedokteśca tasyāpratipādyatetyarthaḥ /
ānandamayo brahma, taittarīyakapañcamasthānasthatvāt bhṛguvallisthānandavadityāśaṅkyāha- kāmācca nānumānāpekṣā // 18//
kāmyata iti kāmānandaḥ tasya bhṛguvallyāṃ pañcamasya brahmatvadṛṣṭerānandamayasyāpi brahmatvānumānāpekṣā na kārya, vikārārthakamayaḍvirodhādityarthaḥ /
bhedavyapadeśāccetsaguṇaṃ brahmātra vedyaṃ syādityāśaṅkyāha- asminnasya ca tadyogaṃ śāsti // 19//
guhānihitatvena pratīci 'sa ekaḥ'ityupasaṃhṛte pucchāvākyokte brahmaṇyahameva paraṃ brahmeti prabodhavata ānandamayasya 'yadā hi 'iti śāstraṃ brahmabhāvaṃ śāsti, ato nirguṇabrahmaukyajñānārthaṃ jīvabhedānuvāda ityabhipretyāha- aparāṇyapi // 19//
END BsRp_1,1.6.19
START BsRp_1,1.7.20
antas taddharmopadeśāt
antastaddharmopadeśāt /
chāndogyavākyamudāharati- atha ya iti /
athetyupāstiprārambhārthaḥ /
hiraṇmayo jyotirvikāraḥ, puruṣaḥ pūrṇo 'pi mūrtimānupāsakairdṛśyate /
mūrtimāha- hiraṇyeti /
praṇakho nākhāgraṃ tena sahetyabhividhāvāṅṣa netrayorviśeṣamāha- tasyeti /
kapermarkaṭasya āsaḥ pucchabhāgo 'tyantatejasvī tattulyaṃ puṇḍarīkaṃ yathā dīptimadevaṃ tasya puruṣasyākṣiṇī, sadyovikasitaraktāmbhojanayana ityarthaḥ /
upāsanārthamādityamaṇḍalaṃ sthānaṃ, rūpaṃ coktvā nāma karoti- tasyoditi /
tannāma nirvakti- sa iti /
udita udgataḥ /
sarvapāpmāspṛṣṭa ityarthaḥ /
nāmājñāna phalamāha- udeti heti /
devatāsthānamādityamadhikṛtyopāstyuktyanantaramātmānaṃ dehamadhikṛtyāpi taduktirityāha- atheti /
pūrvatra brahmapadamānandamayapadamānandapadābhyāsaśceti mukhyatritayādibahupramāṇavaśānnirguṇanirṇayavat, rūpavattvādibahupramāṇavaśājjīvo hiraṇmaya itipūrvadṛṣṭāntasaṃgatyā pūrvamutsargataḥ siddhanirguṇasamanvayasyāpavādārthaṃ pūrvapakṣayati- saṃsārīti /
atra pūrvottarapakṣayorjīvabrahmaṇorupāstiḥ phalam /
akṣiṇītyādhāraśravaṇācca saṃsārīti saṃvandhaḥ /
śrutimāha- sa eṣa iti /
ādityasthaḥ puruṣaḥ, amuṣmādādityādūrdhvagā ye kecana lokāsteṣāmīśvaro devabhogānāṃ cetyarthaḥ /
sa eṣo 'kṣisthaḥ puruṣa etasmādakṣṇo 'dhastanā ye lokāḥ, ye ca manuṣyakāmā bhogāsteṣāmīśvara iti maryādā śrūyate /
ataḥ śruteśca saṃsārityarthaḥ /
'eṣa sarveśvaraḥ'ityaviśeṣaśruteriti saṃbandhaḥ /
bhūtādhipatiryamaḥ bhūtapāla indrādiśca eṣa eva /
kiñca jalānāmasaṃkarāya loke vidhārako yathā setuḥ, evameṣāṃ lokānāṃ varṇāśramādīnāṃ maryādāhetutvātsetureṣa eva /
ataḥ sarveśavara ityarthaḥ /
sūtraṃ vyācaṣṭe- ya eṣa iti /
yadyapyekasminvākye prathamaśrutānusāreṇa caramaṃ neyaṃ, tathāpyatra prathamaṃ śrutaṃ rūpavatvaṃ niṣphalaṃ, dhyānārthamīśvare netuṃ śakyaṃ ca /
sarvapāpmāsaṅgitvaṃ sarvātmaikatvaṃ tu saphalaṃ, jīve netumaśakyañceti prabalaṃm /
naca 'na ha vai devānpāpaṃ gacchati'iti śruterādityajīvasyāpi pāpmāsparśitvamiti vācyam /
śruteradhunā karmānadhikāriṇāṃ devānāṃ kriyamāṇapāpmāsaṃmbandhe tatphalāsparśe vā tātaparyāt, teṣāṃ saṃcitapāpābhāve 'kṣīṇe puṇye martyalokaṃ viśanti 'ityayogātyabhipretyāha-- sarvapāpmāpagamaśca paramātmana eveti /
sārvātmyamāha- tatheti /
atra tacchabdaiścākṣuṣaḥ puruṣa ucyate /
ṛgādyapekṣayā liṅgavyatyayaḥ /
ukthaṃ śastraviśeṣaḥ, tatsāhacaryātsāma stotram, ukthādanyacchastramṛgucyate, yajurvedo yajuḥ, brahma trayo vedā ityarthaḥ /
pṛthivyāgnyādyātmaka iti /
ādhidaivatamṛk pṛthivyantarikṣadyunakṣatrādityagataśuklabhārūpā pañcavidhā śrutyuktā, sāma cāgnivāyvādityacandrādityagatātikṛṣṇarūpamuktaṃ pañcavidham /
adhyātmaṃ tu ṛk, vākcakṣuḥśrotrākṣisthaśuklabhārūpā caturvidhā, sāma ca prāṇacchāyātmamano 'kṣigatātinīlarūpaṃ caturvidhamuktam /
evaṃ krameṇa ṛksāme anukramyāha śrutiḥ- tasyeti /
yau sarvātmakarksāmātmakau geṣṇāvamuṣyādityasthasyai, tāvevākṣisthasya geṣṇau parvaṇītyarthaḥ /
tacceti /
ṛtksāmageṣṇatvamityarthaḥ /
sarvagānageyatvaṃ liṅgāntaramāha- tadya iti /
tattatra loke, dhanasya sanirlābho yeṣāṃ dhanasanayaḥ, vibhūtimanta ityarthaḥ /
nanu loke rājāno gīyante neśvara ityata āha- yadyaditi /
paśuvittādirvibhūtiḥ, śrīḥ kāntiḥ, ūrjitatvaṃ balaṃ, tadyuktaṃ satvaṃ rajādikaṃ madaṃśa eveti tadgānamīśvarasyaivetyarthaḥ /
niraṅguśamananyādhīnam /
eṣā vicitrarūpā mūrtirmāyāvikṛtitvānmāyā mayā sṛṣṭetyarthaḥ /
taduktam-'aśabdam'ityādivākyaṃ tañjñeyaparamityāha- apiceti /
tarhi rūpaṃ kutaḥ, tatrāha- sarveti /
yatra tūpāsyatvenocyate tatretyadhyāhṛtya sarvakāraṇatvātprāptarūpavatvaṃ 'sarvakarmā'ityādiśrutyā nirdiśyata iti yojanā /
maryādāvadaiśvaryamīśvarasya netyuktaṃ nirākaroti- aiśvaryeti /
adhyātmādhidaivatadhyānayorvibhāgaḥ pṛthakprayogastadapekṣameva, natvaiśvaryasya paricchedārthamityarthaḥ //20//
END BsRp_1,1.7.20
START BsRp_1,1.7.21
bhedavyapadeśāc cānyaḥ
nanu upāsyoddeśenopāstividhervidheyakriyākarmaṇorvrīhyādivadanyataḥ siddhirvācyetyāśaṅkyāha- bhedeti /
ādityajīvādīśvarasya bhedokteḥ śrutyantare jīvādanya īśvaraḥ siddha iti sūtrārthamāha- astīti /
āditye sthitaraśminirāsārthamādityādantara iti jīvaṃ nirasyati- yamiti /
aśarīrasya kathaṃ niyantṛtvaṃ, tatrāha- yasyeti /
antaryāmipadārthamāha- ya iti /
tasyānātmatvanirāsāyāha- eṣa ta iti /
te tava svarūpamityarthaḥ /
ādityāntaratvaśruteḥ samānatvādityarthaḥ /
tasmātpara evādityādisthānaka udgīthe upāsya iti siddham //21//
END BsRp_1,1.7.21
START BsRp_1,1.8.22
ākāśas talliṅgāt
bhavatu rūpavattvādidurbalaliṅgānāṃ pāpāsparśitvādyavyabhicāribrahmaliṅgairanyathānayanam /
iha tvākāśapadaśrutirliṅgādbalīyasīti pratyudāhaṇena prāpte pratyāha- ākāśastalliṅgāditi /
chandogyavākyamudāharati- idamiti /
śālāvatyo brāhmaṇo jaivaliṃ rājānaṃ pṛcchati, asya pṛthvilokasyānyasya ca ka ādhāra iti /
rājābrūte, 'ākāśa iti ha'iti /
'yadeṣa ākāśaḥ'ityānandatvasyāsādhāraṇasya śravaṇādākāśo brahmetyavadhāritam /
'ākāśo vai nāma'ityatra 'tadbrahma'iti vākyaśeṣāditi vibhāgaḥ /
nirvahitā
utpattisthitihetuḥ /
te nāmarūpe, yadantarā yasmādbhinne /
yatra kalpitatvena madhye sta iti vārthaḥ /
akṣa pūrvapakṣe bhūtākāśātmanodgīthopāstiḥ, siddhānte brahmātmanā iti phalam /
upāsye spaṣṭabrahmaliṅgavākyasamanvayokterāpādaṃ śrutyādisaṃgatayaḥ /
spaṣṭamatra bhāṣyam /
tejaḥprabhṛtiṣu vāyvāderapi kāraṇatvādevakāraśrutibādhaḥ, sarvaśruteścākāśātiriktaviṣayatvena saṃkocaḥ syādityāha- satyaṃ darśitamiti /
brahmaṇastu sarvātmakatvāt 'tasmādeva sarvam'iti śrutiryukteti bhāvaḥ /
tathā sarvalayādhāratvaṃ, niratiśayamahattvaṃ, sthitāvapi paramāśrayatvamityetāni spaṣṭāni brahmaliṅgānītyāha- tathā ākāśamityādinā /
rāterdhanasya dātuḥ /
rātiriti pāṭe bandhurityarthaḥ /
liṅgāntaramāha- api ceti /
dālbhyaśālāvatyau brāhmaṇau rājā ceti traya udgīthavidyākuśalā vicārayāmāsuḥ, kimudgīthasya parāyaṇamiti /
tatra svargādāgatābhiradbhirjīvitena prāṇena kriyamāṇodgīthasya svarga eva parāyaṇamiti dālbhyapakṣamapratiṣṭhādoṣeṇa śālāvatyo ninditvā svargasyāpi karmadvārā heturayaṃ lokaḥ pratiṣṭhetyuvāca /
taṃ śālāvatyasya pakṣaṃ 'antavadvai te kila śālāvatyasāma'iti rājā ninditvānantamevākāśaṃ vakti /
bhūtākāśoktāvantavattvadoṣatādavasthyādityarthaḥ /
nanvākāśo 'nanta iti na śrutamityāśaṅkyāha- taṃ ceti /
udgītha ākāśa eveti saṃpādanādudgīthasyānantatvādikaṃ na svata iti bhāvaḥ /
sa udgīthāvayava oṅkāraḥ, eṣa ākāśātmakaḥ, paraḥ rasatamadvādirguṇairutkṛṣṭaḥ, ato 'kṣarāntarebhyo varīyān /
śreṣṭha ityarthaḥ /
paraḥ ityavyayaṃ sakārāntaṃ vā, paraḥ kṛtsnamiti prayogāt /
paraścāsau varebhyo 'tiśayena varaḥ /
parovarīyānityarthaḥ /
prādhamyāt, śrutatvāccākāśaśabdo balīyānityuktaṃ smārayati- yatpunariti /
evakārasarvaśabdānugṛhītānantyādibahuliṅgānāmanugrahāya 'tyajedekaṃ kulasyārthe'iti nyāyenaikasyāḥ śruterbādho yukta ityāha- atra brūma iti /
ākāśapadādbhūtasyaiva prathamapratītiriti niyamo nāstītyapiśabdena dyotitam /
tatra yuktimāha- darśitaśceti /
ākāśapadādgauṇārthasya brahmaṇo 'pi prathamapratītirasti, tasya tatparyāyāṇāṃ ca brahmaṇi prayogaprācuryāditi bhāvaḥ /
akṣare kūṭasthe vyoman vyomni ṛco vedāḥ santi /
pramāṇatvena yasminnakṣare viśve devā adhiṣṭhitā ityarthaḥ /
oṅkāraḥ kaṃ sukhaṃ brahma khaṃ vyāpakamityupāsīta /
śrutyantaraprayogamāhaḥ khaṃ purāṇamiti /
vyāpyanādi brahmetyarthaḥ /
'kaṃ brahma khaṃ brahma'iti chāndogyam, 'oṃ khaṃ brahma khaṃ purāṇam'iti bṛhadāraṇyakamiti bhedaḥ /
kiñca tatraiva prathamānusāreṇottaraṃ neyaṃ, yatra tannetuṃ śakyam /
yatra tvaśakyaṃ tatrottarānusāreṇa prathamaṃ neyamityāha- vākyeti /
tasmādupāsye brahmaṇi vākyaṃ samanvitamityupasaṃharati- tasmāditi // 22//
END BsRp_1,1.8.22
START BsRp_1,1.9.23
ata eva prāṇaḥ
ākāśavākyoktanyāyaṃ taduttaravākye 'tidiśati- ata eva prāṇaḥ /
udgīthaprakaraṇamiti jñāpanārthamudgītha iti bhāṣyapadam /
udgīthaprakaraṇe śrūyata ityanvayaḥ /
kaścidṛṣiścākrāyaṇaḥ prastotāramuvāca, he prastotaḥ, yā devatā prastāvaṃ sāmabhaktimanugatā dhyānārthaṃ, tāṃ cedajñātvā mama viduṣo nikaṭe prastoṣyasi mūrdhā te patiṣyatīti /
tato bhītaḥ san papraccha, katamā sā devateti /
uttaram, prāṇa iti /
prāṇamabhilakṣya samyagviśanti līyante, tamabhilakṣyojjihate utpadyanta ityarthaḥ /
atideśatvātpūrvavatsaṃśayādi draṣṭavyamityuktaṃ vivṛṇoti- prāṇeti /
manaupādhiko jīvaḥ prāṇena brahmaṇā badhyate suṣuptāvekībhavati /
prāṇasya vāyoḥ prāṇaṃprerakaṃ tasya sattāsphūrtipradamātmānaṃ ye viduste brahmavida ityarthaḥ /
pūrveṇa gatarthātvātpṛthaksūtraṃ vyarthamiti śaṅkate- nanu pūrvavaditi /
adhikāśaṅkānirāsārthamatideśasūtramiti matvā śaṅkāmāha- na /
mukhye 'pīti /
tarhi tadā cakṣurapyetītyevaṃprakāreṇa sarvatra saṃbandhaḥ /
nanvatrendriyāṇāṃ prāṇe layodayau śrūyete, tāvatā mahābhūtalayādipratipādakavākyaśeṣopapattiḥ kathamityata āha- indriyasāratvāditi /
'tasya hyeṣa rasaḥ'iti śruteḥ /
indriyāṇi liṅgātmarūpāṇi apañcīkṛtabhūtānāṃ sārāṇi teṣāṃ layādyuktyā bhūtānāmapi prāṇe layādisiddheḥ vākyaśeṣopapattirityarthaḥ /
abrahmasahapāṭhācca prāṇo na brahmetyāha- api ceti /
udgātṛpratihartṛbhyāmudgīthe pratihāre ca kā devateti pṛṣṭena cākrāyaṇenādityo 'nnaṃ ca nirdiśyate /
'āditya iti hovāca' 'annamiti hovāca'iti śrutāvityarthaḥ /
sāmānyaṃ sannidhānam /
saṃnidhyanugrahītaprathamaśrutaprāṇaśrutyā mukhyaprāṇanirṇaye taddṛṣṭyā prastāvopāstiriti pūrvapakṣaphalam, siddhānte brahmadṛṣṭirūpopāstiḥ /
tasyādhikaraṇasyātideśatvameva pūrveṇa saṃgatiriti vibhāgaḥ /
bhavantīti bhūtānīti vyutpatyā yatkiñcidbhavanadharmakaṃ kāryamātraṃ tasya layodayau vāyuvikāre prāṇe na yuktāvityuktvā bhūtaśabdasya rūḍhārthagrahe 'pi layāderbrahmanirṇāyakatvamityāha- yadāpīti /
bhaitikaprāṇasya bhūtayonitvāyogādityarthaḥ /
tasya tadyonitvaṃ śrutyāśaṅkate- nanviti /
atha yadā suṣupto jīvaḥ prāṇe brahamaṇyekībhavati tadā enaṃ prāṇaṃ saviṣayavāgadayo 'piyantītyarthaḥ /
atra jīvābhannatve sarvalayādhāratvaliṅgānna mukhyaḥ prāṇa ityāha- tatrāpīti /
vākyāntarasaṃnidhyapekṣayā svavākyagataṃliṅgaṃ balīya ityāha- tadayuktamiti /
ekavākyatvaṃ vākyaśeṣaḥ tasya balaṃ tadgataṃ liṅgaṃ tenetyarthaḥ /
prāṇamevetyavadhāraṇena sarvabhūtaprakṛtitvaliṅgana ca prāṇapadena tatkāraṇaṃ brahma lakṣyamityāha- tadākāśaśabdasyeveti /
vṛttikṛtāmudāharaṇaṃ saṃśayābhāvenāyuktamityāha- atretyādinā /
śabdabhedamuktvā prakaraṇaṃ prapañcayati- yasya ceti // 23//
END BsRp_1,1.9.23
START BsRp_1,1.10.24
jyotiś caraṇābhidhānāt
jyotiścaraṇābhidhānāt /
chāndogyamevodāharati- idamiti /
gāyatryupādhikabrahmopāstyānandaryārtho 'thaśabdaḥ /
ato divo dyulokātparaḥ parastādyajjyotirdīpyate tadyatadidamiti jāṭharāgnāvadhyasyate /
kutra dīpyate, tatrāha- viśvata iti /
viśvasmātprāṇivargādupari sarvasmādbhūrādilokādupari ye lokāsteṣūttameṣu na vidyante uttamā yebhya ityanuttameṣu sarvasaṃsāramaṇḍalātītaṃ paraṃ jyotiridameva, yaddehasthamityarthaḥ /
asya pūrveṇāgatārthatvaṃ vadanpratyudāharaṇasaṃtimāha- arthāntareti /
atra svavākye spaṣṭabrahmaliṅgābhāve 'pi 'pādosya'iti pūrvavākye bhūtapādatvaṃ liṅgamastīti pādasaṃgatiḥ /
pūrvottarapakṣayorjaḍabrahmajyotiṣorupāstiḥ phalamiti bhedaḥ /
nanvajñānatamovirodhitvādbrahmāpi jyotiḥpadaśakyatayā prasiddhamasti, netyāha- cakṣuriti /
śarvaryāṃ rātrau bhavaṃ śārvaram /
nīlamiti yāvat /
anenāvarakatvādrūpavattvācca kuḍyavadbhāvarūpaṃ tama ityarthāduktaṃ bhavati /
jyotiḥśruteranugrāhakaliṅgānyāha- tathetyādinā /
bhāsvararūpātmikā dīptistejasa eva liṅgamityāha- na hīti /
māstu maryādetyāśaṅkya śrutatvānmaivamityāha- paro diva iti /
maryādāṃ brūta iti śeṣaḥ /
brahmavat kāryasyāpi maryādāyogānnirarthakaṃ brāhmaṇamiti kaścidākṣipati- nanviti /
ekadeśī brūte- astviti /
svargādau jātaṃ kiñcidatīndriyaṃ tejo divaḥ parastādasti, śrutiprāmāṇyādityarthaḥ /
adhyayanavidhyupāttaśruterniṣphalaṃ vastu nārtha ityākṣipya brūte- neti /
dhyānaṃ phalamityāśaṅkya niṣphalasya kvāpi dhyānaṃ nāstītyāha- idamevetyādinā /
prayojanāntaraṃ tamonāśādikam /
atrivṛtkṛtaṃ tejo 'ṅgīkṛtyāphalatvamuktvā tadeva nāstītyāha- tāsāmiti /
tejo 'bannānāṃ devatānāmekaikaṃ dvidhā vibhajya punaścaikaikaṃ bhāgaṃ dvedhā kṛtvā svabhāgāditarabhāgayornikṣipya tantriguṇarajjuvantrivṛttaṃ karavāṇītyaviśeṣokternāstyatrivṛtkṛtaṃ kiñcidityarthaḥ /
kiñcātra 'yadataḥ paraḥ'iti yacchabdenānyataḥ prasiddhaṃ dyumaryādatvaṃ dhyānāyānūdyate /
na cātrivṛtkṛtasya tasya tatkvacitprasiddhamityāha- na ceti /
ekadeśimate niraste sākṣātpūrvapakṣī brūte- astu tarhīti /
pradeśaviśeṣaḥ divaḥ parastāddedīpyamānaḥ sūryāditejovayavaviśeṣaḥ, tasya parigraha upasanārtho na viruddhata ityanvayaḥ /
sa eva kaukṣeye jyotiṣi upāsyate /
tasyāpi tejastvāditi bhāvaḥ /
brahmaṇo 'pi dhyānārthaṃ pradeśasthatvaṃ kalpyatāṃ, netyāha- natviti /
niṣpradeśasya niravayavasya viśeṣe 'pi divaḥ parastāddedīpyamānabrahmāvayavakalpanā bhāginī yuktā na tvityanvayaḥ /
apramāṇikagauravāpātāditi bhāvaḥ /
tataḥ kiṃ, tatrāha- sārūpyeti /
yathā ekatvasāmyādbhūritivyāhṛtau prajāpateḥ śirodṛṣṭiḥ śrutā tathā jāṭharāgnāvabrahmatvaṃ ghoṣādiśrutyā prasiddhamiti jaḍajyotiṣṭvaṃ sāmyaṃ vācyamityarthaḥ /
yaddehasparśanenauṣṇyajñānaṃ prasiddhaṃ saiṣā tasya jāṭharāgnerdṛṣṭiḥ, yatkarṇapidhānena ghoṣaśravaṇaṃ, saiṣā tasya śrutirityarthaḥ /
jyotiṣo jaḍatve liṅgāntaramāha- tadetaditi /
jyotirityarthaḥ /
cakṣuṣyaścakṣurhitaḥ sundaraḥ, śruto vikhyātaḥ /
na cānyadapīti /
brahmaliṅgamapi kiñcidanyannāstītyanvayaḥ /
nanu 'tripādasyāmṛtaṃ divi'iti pūrvavākyoktaṃ brahmātra jyotiḥpadena gṛhyatāmityāśaṅkyāha- na ceti /
nanu sarvātmakatvāmṛtatvābhyāṃ brahmoktamityata āha- athāpīti /
kathañcicchandodvāretyarthaḥ /
divi diva iti vibhaktibhedānna pratyabhijñetyarthaḥ /
prakṛterjātaṃ prākṛtaṃ, kāryamityarthaḥ /
ācāraṃ nirasyati- pādeti /
'gāyatrī vā idaṃ sarvaṃ bhūtam' 'vāgvai gāyatrī' 'yeyaṃ pṛthivī' 'yadidaṃ śarīram' 'yadasminpuruṣe hṛdayam' 'ime prāṇāḥ'iti bhūtavākpṛthivīśarīrahṛdayaprāṇātmikā ṣaḍvidhā ṣaḍbhirakṣaraiścatuṣpadā gāyatrīti /
yaduktaṃ tāvān tatparimāṇaḥ sarvaḥ prapañco 'sya gāyatryanugatasya brahmaṇo mahimā vibhūtiḥ, puruṣastu pūrṇabrahmarūpaḥ, ataḥ prapañcājjyāyānadhikaḥ /
ādhikyamevāha- pāda iti /
sarvaṃ jagadekaḥ pādo 'ṃśaḥ, 'viṣṭabhyāhamidaṃ kṛtsnamekāṃśena sthito jagat'iti smṛteḥ /
asya puruṣasya divi svaprakāśasvarūpe tripādamṛtaṃ rūpamasti, divi sūryamaṇḍale vā dhyanārthamasti, kalpitājjagato brahmasvarūpāmanantamastītyarthaḥ /
yathā loke pādātpādatrayamadhikaṃ tathedamadhikamiti bodhanārthaṃ tripādamṛtamityuktaṃ, na tripādatvaṃ vivakṣitamiti mantavyam /
'yadataḥ paraḥ'iti yacchabdasya prasiddhārthavācitvātpūrvavākyaprasiddhaṃ brahma grāhmamityāha- tatreti /
nanu 'yadāgneyo 'ṣṭākapālaḥ'ityatra yatpadasyāprakṛtārthakatvaṃ dṛṣṭimityata āha- tatparatyajyeti /
tatra yāgasyānyataḥ prasiddherabhāvenāpūrvatvādagatyā yado 'prasiddhārthatvamāśritam /
iha tu pūrvavākyaprasiddhasya brahmaṇo dyusaṃbandhena pratyabhijñātasya yadarthatvaniśacayādyatpadaikārthakajyotiḥpadasyāpi sa evārtha ityarthaḥ /
saṃdaṃśanyāyādapyevamityāha- na kevalamiti /
'sarvaṃ khalvidaṃ brahma'ityuttaratra brahmānuvṛttermadhyasthaṃ jyotirvākyaṃ brahmaparamityarthaḥ /
prakaraṇāditi /
prakṛtāpekṣayatpadaśrutyā dyusaṃbandhabhūtapādatvādiliṅgaiścetyarthaḥ /
ataḥ prakaraṇājjyotiḥśrutibādho na yukta iti nirastam /
aviśeṣakatvāditi /
brahmavyāvartakatvābhāvādityarthaḥ /
yena cetasā caitanyeneddhaḥ prakāśitaḥ sūryastapati prakāśayati taṃ bṛhantamavedavinna manuta ityarthaḥ /
jyotiḥśabdasya kāryajyotiṣyeva śaktirityaṅgīkṛtya kāraṇabrahmalakṣakatvamuktvā brahmaṇyapi śaktimāha- yadveti /
gāḍhāndhakāre vācaiva jyotiṣā loka āsanādivyavahāraṃ karotītyarthaḥ /
ājyaṃ juṣatāṃ pibatāṃ mano jyotiḥ prakāśakaṃ bhavati ityājyastutiḥ /
yathā gacchantamanugacchataḥ svasyāpi gatirasti tathā sarvasya svaniṣṭhaṃ bhānaṃ syādityata āha- tasya bhāseti /
tat kālānavacchinnaṃ brahma sūryādijyotiṣāṃ sākṣibhūtamāyuramṛtamiti ca devā upāsata ityarthaḥ /
yoṣito 'gnitvavat dyumaryādatvādikaṃ dhyānārthaṃ kalpitaṃ brahmaṇo yuktamityāha- atrocyata ityādinā /
divaḥ paramapītyanvayaḥ /
āropyasya dhyeyasyālambanasya ca sādṛśyaniyamo nāstītyāha- parasyāpīti /
bhaviṣyati brahmajyotiṣa iti śeṣaḥ /
'taṃ yathā yathopāsate tathā tathā phalaṃ bhavati'iti śruterityāha- na hīyata iti /
jñānaphalavadupāstīphalamekarūpaṃ kiṃ na syādata āha- yatra hīti /
jñeyaikatvādityarthaḥ /
dhyeyaṃ tu nānetyāha- yatra tviti /
īśvaro jīvarūpeṇānnamattītyannādaḥ annasyāsamantāddātā vā vasu hiraṇyaṃ dadātīti vasudāna iti guṇaviśeṣasaṃbandhaṃ yo veda sa dhanaṃ vindate, dīptāgniśca bhavati /
nāmno vāguttamā, mano vā pratīkaṃ vāco bhūya iti pratīkaviśeṣadhyānaśrutisaṃgrahārthamādyapadam /
saṃnidheḥ śrutirbalīyasīti śaṅkate- kathaṃ punariti /
atha prathamaśrutyanusāreṇa caramaśrutirnīyata ityāha- naiṣa iti /
sarvanāmnā svasāmarthyena svasya sarvanāmnaḥ sāmarthyaṃ saṃnihitavācitvaṃ tadbalena parāmṛṣṭe satīti yojanā /
arthādyatpadasāmānādhikaraṇyādityarthaḥ //24//
END BsRp_1,1.10.24
START BsRp_1,1.10.25
chando 'bhidhānān neti cen na tathā ceto'rpaṇanigadāt tathā hi darśanam
chandobhidhānādbrahma prakṛtaṃ nāstīti śaṅkāmekadeśī dūṣayati- kathamiti /
śaṅkāṃ sādhayati- naitadityādinā /
catuṣpadatvādikaṃ pūrvameva vyākhyātam /
ya etāmevamiti /
vedarahasyabhūtāṃ madhuvidyāmevamuktarītyā yaḥ kaścidveda tasyodayāstamayarahitabrahmā prāptirbhavatītyarthaḥ /
tathāca vedatvādgāyatryāṃ brahmaśabdo yukta iti bhāvaḥ /
gāyatrīśabdena tadupādānatvenānugatabrahmalakṣaṇāyāṃ bījamanupapattimāha- na hyakṣareti /
brahmaṇo 'pi kathaṃ sarvātmakatvaṃ, tatrāha- kāryaṃ ceti /
naca gāyatryā dhyānārthaṃ sarvātmatvāropa iti vācyaṃ, svataḥ sarvātmano dhyānasaṃbhavenāsadāropāyogādīti bhāvaḥ /
'tathāhi darśanam'iti sūtraśeṣaṃ vyācaṣṭe- tathānyatreti /
dṛśyata iti darśanam /
dṛṣṭamityarthaḥ /
etaṃ paramātmānaṃ bahvṛcā ṛgvedino mahatyukthe śastre tadanugatamupāsate /
etamevāgnirahasye 'tametamagnirityadhvaryava upāsate'iti śruteḥ yajurvedino 'gnau upāsate /
etameva chantogāḥ sāmavedino mahāvrate kratau upāsata ityaitareyake dṛṣṭamityarthaḥ /
gāyatrīśabdo brahmalakṣaka iti vyākhyāya gauṇa ityāha- apara iti /
sākṣādeva /
vācyārthagrahaṇaṃ vinaiveti yāvat /
pūrvaṃ tūpāsyatayā gāyatrīpadenājahallakṣaṇayā gāyatrībrahmaṇī dve api lakṣite /
naca gāyatrī sarvamityanvayāsaṃbhavaḥ, ghaṭo rūpīti padārthaikadeśe vyaktau rūpānvayavat, gāyatrīpadārthaikadeśe gāyatryanugate brahmaṇi pradhāne sarvātmakatvānvayasaṃbhavāditi bhāvaḥ /
tathāca sūtre siddhāntabhāgasyāyamarthaḥ-tathā gāyatrīvaccatuṣpātvaguṇasāmānyāt, ceto brahmaṇi samarpyate yena sa cetorpaṇo gāyatrīśabdastena brahmaṇa eva nigadādabhidhānāt chandobhidhānamasiddhamiti /
adhunā 'tathāhi darśanam'iti śeṣaṃ vyācaṣṭe- tatheti /
saṃvargavidyāyāmādhidaivamagnisūryacandrāmbhāṃsi vāyau līyante, adhyātmaṃ vākcakṣuḥśrotramanāṃsi prāṇamapiyantītyuktam /
te vā ete pañcānye ādhidaivikāḥ, pañcānye ādhyātmikāste militvā daśasaṃkhyākāḥ santaḥ kṛtamityucyante /
santi hi kṛtatretādvāparakalisaṃjñakāni catvāri dyutāni krameṇa caturaṅkatryaṅkadvyaṅkaikāṅkāni /
tatra kṛtaṃ daśātmakaṃ bhavati, caturṣvaṅkeṣu trayāṇāṃ triṣu dvayordvayorekasya cāntarbhāvāt /
tathācca daśatvaguṇena vāyvādeḥ kṛtaśabdenocyanate /
eve kṛtatvaṃ vāyvādīnāmupakramyāha- saiṣeti /
vidheyāpekṣayā strīliṅganirdeśaḥ /
virāṭpadaṃ chantovācakaṃ, 'daśākṣarā virāṭ'iti śruteḥ /
daśatvasāmyena vāyvādayo virāḍityucyante /
evañca daśatvadvārā vāyvādiṣu kṛtatvaṃ virāṭtvaṃ ca dhyeyam /
tatra virāṭtvadhyānātsarvamasyānnaṃ bhavati, 'annaṃ virāṭ'iti śruteḥ /
kṛtatvadhyānādannādo bhavati, kṛtatadyūtasyānnādatvāt /
kṛtaṃ hi svīyacaturaṅgeṣu tryaṅkādikamantarbhāvayadannamattīva lakṣyate /
ata eva kṛtajayāditaradyūtajayaḥ śrutyuktaḥ-'kṛtāyavijitāyādhareyāḥ saṃyanti'iti /
ayo dyūtaṃ, kṛtasaṃjño 'yaḥ kṛtāyaḥ sa vijito yena tasmai, adhareyāstryaṅkādayaḥ ayāḥ saṃyanti upanamante /
tena jitā bhavantītyarthaḥ /
evañca sā vāyvādidaśātmikā eṣā kṛtaśabditā virāḍannaṃ, kṛtatvādannādinītyarthaḥ /
sarvathāpīti /
gāyatrīti padasya lakṣakatve gauṇatve 'pi cetyarthaḥ /
atrāpara āhetyaparapadena gauṇatve svamataṃ neti dyotayati /
ajahallakṣaṇāpakṣe hi 'vāgvai gāyatrī'iti vāgātmatvaṃ gāyati ca trāyate ca iti niruktanāmakatvaṃ ca gāyatryā upādhitvenopāsyatvādupapannataram /
gauṇapakṣe gāyatrītyāgāttadubhayaṃ sarvātmakatvamātreṇopapādanīyam /
evaṃ gāyatrīpadasya svārthatyāgaḥ, aprasiddhacatuṣpāttvaguṇadvārā viprakṛṣṭalakṣaṇā ceti bahvasamañjasam //25//
END BsRp_1,1.10.25
START BsRp_1,1.10.26
bhūtādipādavyapadeśopapatteś caivam
nanu 'gāyatrī vā idaṃ sarvam'iti prathama gāyatrīśruteḥ kathaṃ lakṣaṇetyāśaṅkya vākyaśeṣagatasarvātmakatvādyanekabalavatpramāṇasaṃvādena brahmami tātparyāvagamādityāha- bhūtādipādeti /
evaṃ padārthamāha- itaśceti /
sūtrasthādipadārthaṃ darśayati- bhūtapṛthivīti /
atra sūtrabhāṣyakārayorbhūtādibhiścatuṣpadā gāyatrīti saṃmatam, ṣaḍakṣaraiśacatuṣpātvaṃ vṛttikāroktamaprasiddhaṃ cakārasūcitam /
yuktyantaramāha- api ceti /
brahmaparasūktotpannatvācca tasyāstatparatvamityāha- puruṣeti /
brahmapadasya chandovācitvamuktaṃ nirasyati- yadvai tadbrahmeti /
pūrvasyāmṛci brahmoktāvityarthaḥ /
hṛdayasya caturdikṣūrdhvaṃ ca pañca suṣayaḥ santi /
teṣu brahmasthānahṛnnagarasya prāgādidvāreṣu krameṇa prāṇavyānāpānasamānodānāḥ pañcadvārapālā iti dhyānārthaṃ śrutyā kalpitam /
tatra hṛdayacchidrasthaprāṇeṣu brahmapuruṣatvaśrutirhṛdi gāyatryākhyabrāhmaṇa upāsanāsaṃbandhitāyāṃ brahmaṇo dvārapālatvādbrahmapuruṣā iti saṃbhavatītyāha- pañca brahmeti // 26//
END BsRp_1,1.10.26
START BsRp_1,1.10.27
upadeśabhedān neti cen nobhayasminn apy avirodhāt
divi diva iti vibhaktibhedātprakṛtapratyabhijñā nāstītyuktaṃ nopakṣaṇīyamityāha- tatparihartavyamiti /
parihāraṃ pratījānīte- atreti /
sūtre nañarthaṃ vadanparihāramāha- nāyamiti /
evaṃ sarvatra vyākhyoyam /
pradhānaprātipadikārthadyusaṃbandhena pratyabhijñāyā vibhaktyarthabhedo na pratibandhakaḥ, kathañcidādhārasyāpi maryādātvasaṃbhavāt /
yathā vṛkṣāgraṃ svalagnabhagāvacchinnaśyenasyādhāraḥ sanneva svālagnabhāgāvacchinnasya tasyaiva maryādā bhavati, evaṃ divi sūrye hārdākāśe vā mukhye ādhāre sabrahmadivo maryadātvaṃ tadalagnākāśāvacchinnaṃ brahma prati kalpayitvā divaḥ paramityucyata ityarthaḥ /
yadyākāśena anavacchinnaṃ brahma gṛhītvā pañcamyā divo maryādātvameva mukhyaṃ tadā gaṅgāyāṃ gheṣa itivatsaptamyā sāmīpyalakṣaṇayādhāratvaṃ vyākhyeyamityāha- apara iti /
sabaddhaṃ pratyādhāratvaṃ mukhyaṃ pūrvamuktaṃ divyeva saditi /
asaṃbaddhaṃ prati maryādātvaṃ mukhyamadhunocyate divaḥ paramapīti bhedaḥ /
tasmājjyotirvākyamupāsye brahmaṇi samanvitamiti siddham //27//
END BsRp_1,1.10.27
START BsRp_1,1.11.28
prāṇas tathānugamāt
prāṇastathānugamāt /
divodāsyāpatyaṃ daivodāsiḥ pratardano nāma rājā yuddhena puruṣakāreṇa ca karaṇenendrasya premāspadaṃ gṛhaṃ jagāma /
taṃ ha indra uvāca, pratardana varaṃ te dadānīti /
sa hovāca pratardanaḥ, yaṃ tvaṃ martyāya hitatamaṃ manyase taṃ varaṃ tvamevālocya mahyaṃ dehīti /
tata indra idamāha-'prāṇosmi'ityādi /
mukhyaṃ prāṇaṃ nirasituṃ prajñātmatvamuktam /
nirviśeṣacinmātraṃ nirasyati- taṃ māmiti /
idaṃ prāṇasyendridevatātve liṅgam /
mukhyaprāṇatve liṅgamāha- atheti /
vāgādīnāṃ dehadhāraṇaśaktyabhāvaniścayānantaramityarthaḥ /
prāṇasya dehadhārakatvamutthāpakatvaṃ ca prasiddhamiti vaktuṃ khalvityuktam /
prāṇasya jīvatve vaktṛtvaṃ liṅgamāha- na vācamiti /
ānantatvādikaṃ brahmaliṅgamāha- ante ceti /
anekeṣu liṅgeṣu dṛśyamāneṣu balābalanirṇayārthamidamadhikaramamityagatārthamāha- anekaliṅgeti /
pūvartra prakṛtabrahmavācakayacchabdabalājjyotiḥśrutiḥbrahmaparetyuktaṃ, na tatheha prāṇaśrutibhaṅge kiñcidbalamasti, mitho viruddhānekaliṅgānāmaniścāyakatvāditi pratyudāharaṇasaṃgatyā pūrvapakṣayati- tatreti /
pūrvaṃ pradhānaprātipadikārthabalāt vibhaktyarthabādhavadvākyārthajñānaṃ prati hetutvena pradhānānekapadārthabalādekavākyatābhaṅga iti dṛṣṭāntasaṃgatirvāstu /
pūrvapakṣe prāṇādyanekopāstiḥ, siddhānte pratyagbrahmadhīriti vivekaḥ /
tathā brahmaparatvena padānāmanvayāvagamāditi hetvarthamāha- tathāhīti /
hitatamatvakarmakṣayādipadārthānāṃ saṃbandho brahmaṇi tātparyaniścāyaka upalabhyata ityuktaṃ vivṛṇoti- upakrama ityādinā /
yaṃ manyase taṃ varaṃ tvameva prayacchetyarthaḥ /
sa yaḥ kaścinmāṃ brahmarūpaṃ vedasākṣādanubhavati, tasya viduṣo loko mokṣo mahatāpi pātakena na ha mīyate naiva hiṃsyate na pratibadhyate jñānāgninā karmatūlarāśerdagdhatvādityāha- sa ya iti /
sādhvasādhunī puṇyapāpe /
tābhāyāmaspṛṣṭatvaṃ, tatkārayitṛtvaṃ, niraṅkuśaiśvaryaṃ ca sarvametaditityarthaḥ //28//
END BsRp_1,1.11.28
START BsRp_1,1.11.29
na vaktur ātmopadeśād iti ced adhyātmasaṃbandhabhūmā hy asmin
ahaṅkāravādena svātmavācakaśabdairācacakṣe, uktavānityarthaḥ /
vākyasya indropapāsanāparatve liṅgāntaramāha- tathā vigraheti /
trīṇi śīrṣāṇi yasyeti triśīrṣā tvaṣṭuḥ putro viśvarūpo nāma brāhmaṇaḥ taṃ hatavānasmi /
rauti yathārthaṃ śabdayatīti rut vedāntavākyaṃ, tanmukhe yeṣāṃ te runmukhāstebhyo 'nyānvedāntabahirmukhān yatīnaraṇyaśvabhyo dattavānasmītyarthaḥ /
indre prāṇaśabdopapattimāha- prāṇatvaṃ ceti /
vadanti laukikā apītyarthaḥ /
balavācinā prāṇaśabdena baladevatā lakṣyata iti bhāvaḥ /
indro hitapradātṛtvādhitatamaḥ, karmānadhikārādapāpa ityevaṃ vyākhyeyānītyāha- niścite ceti /
kimindrapadena vigrahopalakṣitaṃ cinmātramucyate uta vigrahaḥ /
ādye vākyasya brahmaparatvaṃ siddham /
na dvitīya ityāha- adhyātmeti /
ātmani dehe 'dhigata ityadhyātmaṃ pratyagātmā /
sa saṃbadhyate yaiḥ śarīrasthatvādibhirindratanāvasaṃbhāvitairdharmaiste adhyātmasaṃbandhāsteṣāṃ bhūmetyarthaḥ /
āyuratra dehe prāṇavāyusaṃcāraḥ /
astitve prāṇasthitau prāṇānāmindriyāṇāṃ sthitirityarthataḥ śrutimāha- astitva iti /
'athāto niśreyasādānam'ityādyā śrutiḥ /
indriyasthāpakatvavaddehotthāpakatvamāha- tatheti /
vaktṛtvamuktvā sarvādhiṣṭhānatvaṃ darśitamityāha- iti copakramyeti /
tattatra nānāprapañcasyātmani kalpanāyāṃ yathā dṛṣṭāntaḥ, loke prasiddhasya rathasyāreṣu neminābhyormadhyasthaśalākāsu cakropāntarūpā nemirarpitā, nābhaucakrapiṇḍikāyāmarā arpitāḥ, evaṃ bhūtāni pañca pṛthivyādīni mīyanta iti, mātrāḥ bhogyāḥ śabdādayaḥ pañceti daśa bhūtamātrāḥ prajñāmātrāsu daśasvarpitāḥ /
indriyajāḥ pañca śabdādiviṣayaprajñāḥ mīyante ābhiriti mātrāḥ pañca dhīndriyāṇi /
nemivadgrāhyaṃ grāhakeṣu areṣu kalpitamityuktvā nābhisthānīye prāṇe sarvaṃ kalpitamityāha- prāṇe 'rpitā iti /
sa prāṇo mama svarūpamityāha- sa ma iti /
tarhi pratyagātmani samanvayo na tu brahmaṇi, tatrāha- ayamiti // 29//
END BsRp_1,1.11.29
START BsRp_1,1.11.30
śāstradṛṣṭyā tūpadeśo vāmadevavat
ahaṅkāravādasya gatiṃ pṛcchati- kathamiti /
sūtramuttaram /
tadvyākhyāti- indra iti /
janmāntarakṛtaśravaṇādinā asmiñjanmani svataḥsiddhaṃ darśanamārṣam /
vijñeyendrastutyartha upanyāso na cetkathaṃ tarhi sa iti pṛcchati- kathamiti /
brahmajñānastutyarthaḥ sa ityāha- vijñāneti /
niyāmakaṃ brūte- yaditi /
pareṇa /
'tasya me'ityādinā vākyenetyanvayaḥ /
stutimāha- etaduktamiti /
tasmājjñānaṃ śreṣṭhamiti śeṣaḥ /
stutajñānaviṣaya indra ityata āha- vijñeyaṃ tviti // 30//
END BsRp_1,1.11.30
START BsRp_1,1.11.31
jīvamukhyaprāṇaliṅgān neti cen nopāsātraividhyādāśritatvād iha tadyogāt
Original text: Brahmasūtra with Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā, a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0