Brahmanda Purana · Chapter 1.37

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅga pāde śeṣamanvantarāśyānaṃ pṛthivīdohanaṃ ca nāma ṣaṭtriṃśattamo 'dhyāyaḥ
sūta uvāca
āsīdiha samudrāntā vasudheti yathā śrutam /
vasu dhatte yatastasmādvasudhā seti gīyate

madhukaiṭabhayoḥ pūrvaṃ medasā saṃpariplutā /
teneyaṃ medinītyuktā niruktyā brahmavādibhiḥ

tato 'bhyupagamādrājñaḥ pṛthorvainyasya dhīmataḥ /
duhitṛtvamanuprāptā pṛthivī paṭhyate tataḥ

pṛthunā pravibhāgaścadharāyāḥ sādhitaḥ purā /
tasyākaravatī rājñaḥ pattanākaramālinī

cāturvarṇamayasamākīrṇā rakṣitā tena dhīmatā /
evaṃprabhāvorājāsīdvainyaḥ sadvijasattamāḥ

namasyaścaiva pūcyaśca bhūtagrāmeṇa sarvaśaḥ /
brāhmaṇaiśca mahābhāgairvedavedāṅgapāragaiḥ

pṛthureva namaskāryo brahmayoniḥ sanātanaḥ /
pārthivaiśca mahābhāgaiḥ prārthayadbhirmahadyaśaḥ

ādirājo namaskāryaḥ pṛthurvainyaḥ pratāpavān /
yodhairapi ca saṃgrāme prāptukāmairjayaṃ yudhi

ādikarttāraṇānāṃ vai namasyaḥ pṛthureva hi /
yo hi yoddhā raṇaṃ yāti kīrttayitvā pṛthuṃ nṛpam

sa ghorarūpātsaṃgrāmātkṣemī tarati kīrttimān /
vaiśyairapi ca rājarṣirveśyavṛttimihāsthitaiḥ

pṛthureva namaskāryo vṛttidānānmahāyaśāḥ /
ete vatsaviśeṣāśca dogdhāraḥ kṣīrameva ca

pātrāṇi ca mayoktāni sarvāṇyeva yathākramam /
brahmaṇā prathamaṃ dugdhā purā pṛthvī mahātmanā

vāyuṃ kṛtvā tathā vatsaṃ bījāni vasudhātale /
tataḥ svāyaṃbhuve pūrvaṃ tadā manvantare punaḥ

vatsaṃ svāyaṃbhuvaṃ kṛtvā sarvasasyāni caiva hi /
tataḥ svārociṣe vāpi prāpte manvantare 'dhunā

vatsaṃ svārociṣaṃ kṛtvā dugdhā sasyāni medinī /
uttamena tu tenāpi dugdhā devānu jena tu

manuṃ kṛtvottamaṃ vatsaṃ sarvasasyāni dhīmatā /
punaśca pañcame pṛthvī tāmasasyāntare manoḥ

dugdheyaṃ tāmasaṃ vatsaṃ kṛtvā vai balabandhunā /
cāriṣṭavasya vai ṣaṣṭhe saṃprāpte cāntare manoḥ

dugdhā mahī purāṇena vatsaṃ cāriṣṭavaṃ prati /
cākṣuṣe cāpi saṃprāpte tadā manvantare punaḥ

dugdhā mahī purāṇena vatsaṃ kṛtvā tu cākṣuṣam /
cākṣuṣasyāntare 'tīte prāpte vaivasvate punaḥ

vainyeneyaṃ purā dugdhā yathā te kathitaṃ mayā /
etairdugdhā purā pṛthvī vyatīteṣvantareṣu vai

devādibhirmanuṣyaiśca tato bhūtādibhiśca ha /
evaṃ sarveṣu vijñeyā atītānāgateṣviha

devā manvantare svasthāḥ pṛthostu śṛṇuta prajāḥ /
pṛthostu putrau vikrāntau jajñāte 'ntarddhipāṣanau

śikhaṇḍinī havirdhānamantarddhānāvdyajāyata /
havirdhānātṣaḍāgneyī dhiṣaṇājanayatsutān

prācīnabarhiṣaṃ śuklaṃ gayaṃ kṛṣṇaṃ prajācinau /
prācīnabarhirbhagavānmahānāsītprajāpatiḥ

balaśrutatapovīryaiḥ pṛthivyāmekarāḍasau /
prācīnāgrāḥ kuśāstasya tasmātprācīnabarhyasau

samudratanayāyāṃ tu kṛtadāraḥ sa vai prabhuḥ /
mahatastapasaḥ pāre savarṇāyāṃ prajāpatiḥ

savarṇādhatta sāmudrī daśa prācīnabarhiṣaḥ /
sarvānpracetaso nāma dhanurvedasya pāragān

apṛthagdharmacaraṇāste 'tapyanta mahāttapaḥ /
daśavarṣa sahasrāṇi samudrasalileśayāḥ

tapaścateṣu pṛthivīṃ tapyatsvatha mahīruhāḥ /
arakṣyamāṇāmāvabrurbabhūvātha prajākṣayaḥ

pratyāhṛte tadā tasmiñcākṣuṣasyāntare manoḥ /
nāśakanmāruto vātuṃ vṛttaṃ khamabhavaddrumaiḥ

daśavarṣasahasrāṇi na śekuśceṣṭituṃ prajāḥ /
tadupaśrutya tapasā sarve yuktāḥ pracetasaḥ

mukhebhyo vāyumagniṃ ca sasṛjurjātamanyavaḥ /
unmūlānatha vṛkṣāṃstānkṛtvā vāyuraśoṣayat

tānagniradahaddhora evamāsīddumakṣayaḥ /
drumakṣayamatho buddhvā kiñcicchiṣṭeṣu śākhiṣu

upagamyābravī detānrājā somaḥ pracetasaḥ /
dṛṣṭvā prayojanaṃ satyaṃ lokasaṃtānakāraṇāt

kopaṃ tyajata rājānaḥ sarve prācīnabarhiṣaḥ /
vṛkṣāḥ kṣityāṃ janiṣyanti śāmyatāmagnimārutau

ratnabhūtā ca kanyeyaṃ vṛkṣāṇāṃ varavarṇinīḥ /
bhaviṣyajjanatā hyeṣā dhṛtā garbheṇa vai mayā

māriṣā nāma nāmnaiṣā vṛkṣaireva vinirmitā /
bhāryā bhavatu vo hyeṣā somagarbhā vivarddhitā

yuṣmākaṃ tejasārddhena mama cārdhena tejasā /
asyāmutpatsyate vidvāndakṣo nāma prajāpatiḥ

sa imāṃ dagdhabhūyiṣṭhāṃ yuṣmattejomayena vai /
agnināgnisamo bhūyaḥ prajāḥ saṃvarddhayiṣyati

tataḥ somasya vacanājjagṛhuste pracetasaḥ /
saṃtdṛtya kopaṃ vṛkṣebhyaḥ patnīṃ dharmeṇa māriṣām

māriṣāyāṃ tataste vai manasā garbhamādadhuḥ /
daśabhyastu pracetobhyo māriṣāyāṃ prajāpatiḥ

dakṣo jajñe mahātejāḥ somasyāṃśena vīryavān /
asṛjanmanasā tvādau prajā dakṣo 'tha maithunāt

acarāṃśca carāṃścaiva dvipado 'tha catuṣpadaḥ /
visṛjya manasā dakṣaḥ paścādasṛjata striyaḥ

dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayāṃ daśa /
kālasya nayane yuktāḥ saptaviṃśatimindave

ebhyo dattvā tato 'nyā vai catasro 'riṣṭanemine /
dve caiva bahuputrāya dve caivāṅgirase tathā

kanyāmekāṃ kṛśāśvāya tebhyo 'patyaṃ babhūva ha /
antaraṃ cākṣuṣasyātha manoḥ ṣaṣṭhaṃ tu gīyate

manorvaivasvatasyāpi saptamasya prajāpateḥ /
vasudevāḥ khagā gāvo nāgā ditijadānavāḥ

gandharvāpsarasaścaiva jajñire 'nyāśca jātayaḥ /
tataḥ prabhṛti loke 'sminprajā maithunasaṃbhavāḥ /
saṃkalpāddarśanātsparśātpūrvāsāṃ sṛṣṭirucyate

ṛṣiruvāca
devānāṃ dānavānāṃ ca devarṣiṇāṃ ca te śubhaḥ /
saṃbhavaḥ kathitaḥ pūrvaṃ dakṣasya ca mahātmanaḥ

prāṇātprajāpaterjanma dakṣasya kathitaṃ tvayā /
kathaṃ prāce tastvaṃ ca punarlebhe mahātapāḥ

etaṃ naḥ saṃśayaṃ sūta vyākhyātuṃ tvamihārhasi /
dauhitraścaiva somasya kathaṃ śrvaśuratāṃ gataḥ

sūta uvāca
utpattiśca nirodhaśca nityaṃ bhūteṣu sattamāḥ /
ṛṣayo 'tra na suhyanti vidyāvantaśca ye janāḥ

yuge yuge bhavantyete sarve dakṣādayo dvijāḥ /
punaścaiva nirudhyante vidvāṃstatra na muhyati

jyaiṣṭhyakāniṣṭhyamapyeṣāṃ pūrvamāsīddvijottamāḥ /
tapa eva garīyo 'bhūtprabhāvaścaiva kāraṇam

imāṃ visṛṣṭiṃ yo veda cākṣuṣasya carācaram /
prajāvānāyuṣastīrṇaḥ svargaloke mahīyate

evaṃ sargaḥ samākhyātaścākṣuṣasya samāsataḥ /
ityete ṣaṭ nisargāśca krāntā manvantarātmakāḥ

svāyaṃbhuvādyāḥ saṃkṣepāccāśuṣāntā yathākramam /
ete sargā yathā prājñaiḥ proktā ye dvijasattamāḥ

vaivasvatanisargeṇa teṣāṃ jñeyastu vistaraḥ /
anyūnānatiriktāste sarve sargā vivasvataḥ

ārogyāyuḥ pramāṇebhyo dharmataḥ kāmator'thataḥ /
etāneva guṇāneti yaḥ paṭhannanasūyakaḥ

vaivasvatasya vakṣyāmi sāṃpratasya mahātmanaḥ /
samāsavyāsataḥ sargaṃ bruvato me nibodhata