Brahmanda Purana · Chapter 1.36

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣgapāde vedavyasanākhyānaṃ svāyaṃbhuvamanvantaravarṇanaṃ ca nāma pañcatriṃśattamo 'dhyāyaḥ
śāṃśapāyana uvāca
manvantarāṇi śeṣāṇi śrotumicchāmyanukramāt /
manvantarādhipāṃścaiva śakradevapurogamān

sūta uvāca
manvantarāṇi yāni syuratītānāgatāni ha /
samāsā dvistarāccaiva bruvato me nibodhata

svāyaṃbhuvo manuḥ pūrvaṃ manuḥ svārociṣastathā /
uttamastāmasaścaiva raivataścākṣuṣastathā

ṣaḍete manavo 'tītā vakṣyāmyaṣṭāvanāgatān /
sāvarṇiścaiva raucyaśca bhautyo vaivasvatastathā

vakṣyāmyetānpurastāttu manorvevasvatasya ca /
manavaḥ pañca ye 'tītā mānasāṃstānnibodhata

manvantaraṃ mayā vo 'dhya krāntaṃ svāyaṃbhuvasya ha /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi manāḥ svārociṣasya ha

prajāsargaṃ samāsena dvitīyasya mahātmanaḥ /
āsanvai tuṣitā devā manoḥ svārociṣe 'ntare

pārāvatāśca vidvāṃso dvāveva tu gaṇau smṛtau /
tuṣitāyāṃ samutpannāḥ kratoḥ putrāḥ svarociṣaḥ

pārāvatāśca vāsiṣṭhā dvādaśa dvau gaṇau smṛtau /
chandajāśca caturviṃśaddevāste vai tadā smṛtāḥ

divasparśo 'tha jāmitro gopado bhāsurastathā /
ajaśca bhagavāścaiva draviṇaśya mahā balaḥ

āyaścāpi mahābāhurmahaujāścāpi vīryavān /
cikitvānviśruto yastu cāṃśo yaścaiva paṭhyate

ṛtaścadvādaśasteṣāṃ tuṣitāḥ parikīrttitāḥ /
ityete kratuputrāstu tadāsansomapāyinaḥ

pracetāścaiva yo devo viśvadevastathaiva ca /
samañjo viśruto yastu hyajihmaścārimarddanaḥ

āyurdāno mahāmāno divyamānastathaiva ca /
ajeyaśca mahābhāgo yavīyāṃśca mahābalaḥ

hotā yajvā tathā hyete parikrāntāḥ parāvatāḥ /
ityetā devatā hyāsanmanoḥ svārociṣāntare

somapāstu tadā hyetāścaturviśati devatāḥ /
teṣāmindrastadā hyāsīdvipaścillokaviśrutaḥ

ūrjā vasiṣṭhaputraśca staṃbaḥ kāśyapa eva ca /
bhārgavaśca tadhā prāma ṛṣabhoṃ'ṅgirasastathā

paulastyaścaiva datto 'trirātreyo niścalastathā /
paulaho 'thārvarīvāṃśca ete saptarṣayastathā

caitraḥ kiṃpuruṣa ścaiva kṛtānto vibhṛto raviḥ /
bṛhaduktho navaḥ setuḥ śrutaśceti nava smṛtāḥ

manoḥ svārociṣasyaite putrā vaṃśakarāḥ prabho /
purāṇe parisaṃkhyātā dvitīyaṃ vai tadantaram

saptarṣayo manurdevāḥ pitaraśca catuṣṭayam /
mūlaṃ manvantarasyaite teṣāṃ caivānvayāḥ prajāḥ

ṛṣīṇāṃ devatāḥ putrāḥ pitaro devasūnavaḥ /
ṛṣayo devaputrāśca iti śāstre viniścayaḥ

manoḥ kṣatraṃ viśaścaiva saptarṣibhyo dvijā tayaḥ /
etanmanvantaraṃ proktaṃ samāsācca na vistarāt

svāyaṃbhuve na vistāro jñeyaḥ svārociṣasya ca /
na śakyo vistarastasya vaktuṃ varṣaśatairapi

punaruktabahutvāttu prajānāṃ vai kulekule /
tṛtīye tvatha paryāye uttamasyāntare manoḥ

pañca devagaṇā proktāstānvakṣyāmi nibodhata /
sudhāmānaśca ye devā ye cānye vaśavarttinaḥ

pratardanāḥ śivāḥ satyāgaṇā dvādaśakāḥ smṛtāḥ /
satyo dhṛtirdamo dāntaḥ kṣamaḥ kṣāmo dhvaniḥ śuciḥ

iṣorjjaśca tathā śreṣṭhaḥ suparṇo dvādaśastathā /
ityete dvādaśa proktāḥ sudhāmānastu nāmabhiḥ

sahasradhāro viśvāyuḥ samitāro vṛhadvasuḥ /
viśvadhā viśvakarmā ca mānasastu virājasaḥ

jyotiścaiva vibhāsaśca kīrttitā vaṃśavartinaḥ /
avadhyo 'varatirdevo vasurdhiṣṇyo vibhāvasuḥ

vittaḥ kratuḥ sudharmā ca dhṛtadharmā yaśasvijaḥ /
rathormiḥ ketumāñchcaiva kīrttitāstu pratardanāḥ

haṃsasvārau vadānyau ca pratardanayaśaskarau /
sudāno vasudānaśca sumañjasaviṣāvubhau

yamo vahnir yatiścaiva sucitraḥ sutapāstathā /
śivā hyete tu vijñeyā yajñiyā dvādaśāparāḥ

satyānāmapi nāmāni nibodhata yathātatham /
dikpatirvākpatiścaiva viśvaḥ śaṃbhustathaiva ca

svamṛḍīko diviścaiva varcodhāmā bṛhadvapuḥ /
aśvaścaiva sadaśvaśca kṣemānandau tathaiva ca

satyā hyete parikrāntā yajñiyā dvādaśāparāḥ /
ityetā devatā hyāsannauttamasyāntare manoḥ

teṣāmindrastu devānāṃ suśāntirnāma viśrutaḥ /
putrāsttavaṅgirasaste vai uttamasya prajāpateḥ

vaśiṣṭhaputrāḥ saptāsanvāśiṣṭhā iti viśrutāḥ /
saptarṣayastu te sarva uttamasyāntare manoḥ

ācaśca paraśuścaiva divyo divyauṣadhirnayaḥ /
devāmvujaścāpratimau mahotsāho gajastathā

vinītaśca suketuśca sumitraḥ sumatiḥ śrutiḥ /
uttamasya manoḥ putrāstrayodaśa mahātmanaḥ

ete kṣatrapraṇetārastṛtīyaṃ caitadantaram /
auttamaḥ parisaṃkhyātaḥ sargaḥ svārociṣeṇa tu

vistareṇānupūrvyā ca tāmasasya nibodhata /
caturthe tvatha paryāye tāmasasyātare manoḥ

satyāḥ surūpāḥ sudhiyo harayaśca gaṇāḥ smṛtāḥ /
pulastyaputrāste devāstāmasasyāntare manoḥ

gaṇastu teṣāṃ devānāmekaikaḥ pañcaviṃśakaḥ /
indriyāṇāṃ pratīyeta ṛṣayaḥ pratijānate

sapramāṇāstu śīrṣaṇyaṃ manaścaivāṣṭamaṃ tathā /
indriyāṇi tathā devā manostasyāntare smṛtāḥ

teṣāṃ babhūva devānāṃ śibirindraḥ pratāpavān /
saptarṣayoṃ'tare ye ca tānnibodhata sattamāḥ

kāvya āṅgirasaścaiva kāśyapaḥ pṛthureva ca /
atreyastvagnirityeva jyotirdhāmā ca bhārgavaḥ

paulahaścarakaścātra vāśiṣṭhaḥ pīvarastathā /
caitrastathaiva paulastya ṛṣayastāmaseṃ'tare

jānujaṅghastathā śāntirnaraḥ khyātiḥ śubhastathā /
priyabhṛtyo parīkṣicca prasthalo 'tha dṛḍheṣudhiḥ

kṛśāśvaḥ kṛtabandhuśca tāmasasya manoḥ sutāḥ /
pañcametvatha paryāye manoḥ svārociṣeṃ'tare

guṇāstu ye samākhyātā devānāṃ tānnibodhata /
amitābhā bhūtarayo vaikuṇṭhāḥ sasumedhasaḥ

variṣṭhāśca śubhāḥ putrā vasiṣṭhasya prajāpateḥ /
caturdaśa tu catvāro gaṇāsteṣāṃ subhāsvarāḥ

ugraḥ prajño 'gnibhāvaśca prajyotiścāmṛtastathā /
sumatirvā virāvaśca dhāmā nādaḥ śravāstathā

vṛttirāśī ca vādaśca śabaraśca caturdaśa /
amitābhāḥ smṛtā hyete devāḥ svārociṣeṃ'tare

matiśca sumatiścaiva ṛtasatyau tathaidhanaḥ /
adhṛtirvidhṛtiścaiva damo niyama eva ca

vrato viṣṇuḥ sahaścaiva dyutimānsuśravāstathā /
ityetānīha nāmāni ābhūtayasāṃ viduḥ

vṛṣo bhettā jayo bhīmaḥ śucirdānto yaśo damaḥ /
nātho vidvānajeyaśca kṛśo gauro dhruvastathā

kīrttitāstu vikuṇṭhā vai sumedhāṃstu nibodhata /
medhā medhā tithiścaiva satyamedhāstathaiva ca

pṛśnimedhālpamedhāśca bhūyomedhāśca yaḥ prabhuḥ /
dīptimedhā yaśomedhā sthiramedhāstathaiva ca

sarvamedhā sumedhāśca pratimedhāśca yaḥ smṛtaḥ /
medhajā medhahantā ca kīrttitāste sumedhasaḥ

vibhurindrastathā teṣāmāsīdvi krāntapauruṣaḥ /
paulastyo davabāhuśca sudhāmā nāma kāśyapaḥ

hiraṇyaromāṅgiraso vedaśrīścaiva bhārgavaḥ /
ūrdhvabāhuśca vāśiṣṭhaḥ parjanyaḥ paulahastathā

satyanetrastathātreya ṛṣayo raivateṃ'tare /
mahāvīryaḥ susaṃbhāvyaḥ satyako harahā śuciḥ

balabandhurnirāmitraḥ kaṃbuḥ śṛgo dhṛtavrataḥ /
raivatasya ca putrāste pañcamaṃ vai tadantaram

svārociṣaścottamo 'pi tāmaso raivatastathā /
priyavratānvayā hyete catvāro manavaḥ smṛtāḥ

ṣaṣṭhe khalvapi paryāye devā ye cākṣuṣeṃ'tare /
ādyāḥ prasūtā bhāvyaśca pṛthukāśca divaukasaḥ

mahānubhāvā lekhāscha pañca devagaṇāḥ smṛtāḥ /
divaukasaḥ sarva eva procyante mātṛnāmabhiḥ

atreḥ putrasya naptāro hyāraṇyasya prajāpateḥ /
gaṇastu teṣāṃ devānāmekaiko hyaṣṭakaḥ smṛtaḥ

antarikṣo vasurhavyo hyatithiśca priyavrataḥ /
śrotā mantānumantā ca tvādyā hyete prakīrttitāḥ

śyenabhadrastathā caiva śvetacakṣurmahāyaśāḥ /
sumanāśca pracetāśca vanenaḥ supracetsau

muniścaiva mahāsattvaḥ prasūtāḥ parikīrttitāḥ /
vijayaḥ sujayaścaiva manasyodau tathaiva ca

matiḥ parimatiścaiva vicetāḥ priyaniścayaḥ /
bhavyā hyete smṛtā devāḥ pṛthukāṃśca nibodhata

ojiṣṭhaḥ śakuno devo vānatdṛṣṭastathaiva ca /
satkṛtaḥ satyadṛṣṭiśca jigīṣurvijayastathā

ajitaśca mahābhāgaḥ pṛthukāste divaukasaḥ /
leśāstathā pravakṣyāmi nāmatastānnibodhata

manojavaḥ praghāsaśca pracetāśca mahāyaśāḥ /
dhruvo dhruvakṣitiścaiva atyutaścaiva vīryavān

yuvanā bṛhaspatiścaiva lekhāḥ saṃparikīrttitāḥ /
manojavo mahāvīryasteṣāmindrastadābhavat

uttamo bhārgavaścaiva haviṣmānaṅgiraḥsutaḥ /
sudhāmā kāśyapaścaiva vaśiṣṭho virajāstathā

atināmā ca paulastyaḥ sahiṣṇuḥ paulahastathā /
madhurātreya ityete sapta vai cākṣuṣeṃ'tare

ūruḥ puruḥ śatadyumnastapasvī satyavākkṛtiḥ /
agniṣṭudatirātraśca sudyumnaśaceti te nava

abhimanyuśca daśamo nāḍvaleyā manoḥ sutāḥ /
cākṣuṣasya sutāḥ hyete ṣaṣṭhaṃ caiva tadantaram

vaivasvatena saṃkhyātastatsargaḥ sāṃpratena tu /
vistareṇānupūrvyā ca cākṣuṣasyāntare manoḥ

ṛṣaya ūcuḥ
cākṣuṣaḥ kasya dāyādaḥ saṃbhūtaḥ sakya vānvaye /
tasyānvavāye ye 'pyanyetānno brūhi yathātatham

sūta uvāca
cākṣuṣasya visargaṃ tu samāsācchṛṇuta dvijāḥ /
yasyānvavāye saṃbhūtaḥ pṛthurvainyaḥ pratāpavān

prajānāṃ patayaścānye dakṣaḥ prācetasastathā /
uttānapādaṃ jagrāha putramatriprajāpatiḥ

dattakaḥ sa tu putro 'sya rājā hyāsītprajāpatiḥ /
svāyaṃbhuvena manunā datto 'treḥ kāraṇaṃ prati

manvantaramathāsādya bhaviṣyaccākṣuṣasya ha /
ṣaṣṭhaṃ tadanu vakṣyāmi upoddhātena vai dvijāḥ

uttānapādāccaturaḥ sūnṛtāsūta bhāminī /
dharmasya kanyā suśroṇī sūnṛtā nāma viśrutā

utpannā jāpi dharmema dhruvasya jananī śubhā /
dharmasya patnyāṃ lakṣmayāṃ vai utpannā sā śucismitā

dhruvaṃ ca kīrttimantaṃ ca tvāyuṣmantaṃ vasuṃ tathā /
uttānapādo 'janayatkanye dve ca śucismite

svarāmanasvinī caiva tayoḥ putrāḥ prakīrttitāḥ /
dhruvo varṣasahasrāṇi daśa divyāni vīryavān

tapastepe nirāhāraḥ prārthayanvipulaṃ yaśaḥ /
tretāyuge tu prathame pautraḥ svāyaṃbhuvasya tu

ātmānaṃ dhārayanyogānprārthayansumahadyaśaḥ /
tasmai brahmā dadau prīto jyotiṣāṃ sthānamuttamam

ābhūtasaṃplavāddivyamastodayavivārjitam /
tasyātimātrāmṛddhiṃ ca mahimānaṃ nirīkṣya tu

daityā surāṇāmācāryaḥ ślokamapyuśānā jagau /
aho 'sya tapaso vīryamaho śrutamaho vratam

kṛtvā yadenamupari dhruvaṃ saptarṣayaḥ sthitāḥ /
druve tridivamāsaktamīśvaraḥ sa divaspatiḥ

dhruvātsṛṣṭiṃ ca bhavyaṃ ca bhūmistau suṣuve nṛpau /
svāṃ chāyāmāha vai sṛṣṭirbhavanārīti tāṃ prabhuḥ

satyābhivyahṛtestasya sadyaḥ strī sābhavattadā /
divyasaṃhananā chāyā divyābharaṇabhūṣitā

chāyāyāṃ sṛṣṭirādhatta pañca putrānakalmaṣān /
prājīnagarbhaṃ vṛṣabhaṃ vṛkañca vṛkalaṃ dhṛtim

patnī prācīnagarbhasya suvarcā suṣuve nupam /
nāmnodāradhiyaṃ putramindro yaḥ pūrvajanmani

saṃvatsarasahasrānte sakṛdāhāramāharan /
evaṃ manvantaraṃ yukta indratvaṃ prāptavānprabhuḥ

udāradheḥ sutaṃ bhadrājanayatsā divañjayam /
ripuṃ ripuñjayājjajñe varāṅgī tu divañjayāt

riporādhatta bṛhatī vakṣuṣaṃ sarvatejasam /
tasya putro manurvidvān brahmakṣattrapravattakaḥ /
vyajījanatpuṣkariṇī vāruṇī cākṣuṣaṃ manum

ṛṣaya ūcuḥ
prajāpateḥ sutā kasmādvāruṇī procyate 'nagha /
etadācakṣva tatvena kuśalo hyasi vistare

sūta uvāca
araṇyasyodakaḥ putro varuṇatvamupāgataḥ /
tena sā vāruṇī jñeyā bhrātrā khyātimupāgatā

manorajāyanta daśa naḍvalāyāṃ sutāḥ śubhāḥ /
kanyāyāṃ sumahāvīryā virajasya prajāpateḥ

ūruḥ puruḥ śatadyumnastapasvī satyavākkṛtiḥ /
agniṣṭudatirātraśca sudyumnaśceti vai nava

abhimanyuśca daśamo naḍvalāyāṃ manoḥ sutāḥ /
ūrorajanayatputrānṣaḍāgneyī mahāprabhān

aṅgaṃ sumanasaṃ khyātiṅgayaṃ śukraṃ vrajājinau /
aṅgātsunīthāpatyaṃvai venamekaṃ vyajāyata

tasyāparādhādvenasya prakopastu mahānabhūt /
prajārthamṛṣayo yasyamamanthurdakṣiṇāṃ karam

janitastasya pāṇau tu mathite rūpavānpṛthuḥ /
janayitvā sutaṃ tasya pṛthuṃ prathitapauruṣam

abru vaṃstveṣa vo rājā ṛṣayo muditāḥ prajāḥ /
sa dhanvī kavacī jajñe tejasā nirdahanniva

vṛttīnāmeṣa vo dātā bhaviṣyati narādhipaḥ /
pṛthurvainyastadā lokānrarakṣa kṣatrapūrvajaḥ

rājasūyābhiṣiktānāmādyassa vasudhādhipaḥ /
tasya stavārthamutpannau nipuṇau sūtamāgadhau

teneyaṃ gaurmahārājñā dugdhā sasyāni dhīmatā /
prajānāṃ vṛttikāmānāṃ devaiścarṣigaṇaiḥ saha

pitṛbhir dānavaiścaiva gandharvaiścāpsarogaṇaiḥ /
sarpaiḥ puṇyajanaiścaiva parvatairvṛkṣavīrudhaiḥ

teṣu teṣu tu pātreṣu duhyamānā vasuṃdharā /
prādādyathepsi taṃ kṣīraṃ tena prāṇānadhārayan

śāṃśapāyana uvāca
vistareṇa pṛthorjanma kīrttayasva mahāvrata /
yathā mahātmanā tena pūrvaṃ dugdhā vasuṃdharā

yathā devaiśca nāgaiśca yathā brahmarṣibhiḥ saha /
yakṣai rākṣasagandharvairapsarobhiryathā purā

yathā yathā ca vai sūta vidhinā yena yena ca /
teṣāṃ pātraviśeṣāṃśca dogdhāraṃ kṣīrameva ca

tathā vatsaviśeṣāṃśca tvaṃnaḥ prabrūhi pṛcchatām /
yathā kṣīraviśeṣāṃśca sarvānevānupūrvaśaḥ

yasmiṃśca kāraṇe pāṇirvanasya mathitaḥ purā /
kuddhairmaharṣibhiḥ pūrvaiḥ kāraṇaṃ brūhi taddhi naḥ

sūta uvāca
kathayiṣyāmi vo viprāḥ pṛthorvainyasya saṃbhavam /
ekāgrāḥ prayatāścaiva śuśrūṣadhvaṃ dvijottamāḥ

nāśuddhāya na pāpāya nāśiṣyāyāhitāya ca /
varttanīyamidaṃ brahma nāvratāya kathañcana

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ puṇyaṃ vedaiśca saṃmitam /
rahasyamṛṣibhiḥ proktaṃ śṛṇuyādyo 'nasūyakaḥ

yaścaivaṃ śrāvayenmartyaḥ pṛthorvainyasya saṃbhavam /
brāhmaṇebhyo namaskṛtya na sa śocetkṛtākṛtam

goptā dharmasya rājāsau babhūvātrisamaḥ prabhuḥ /
atrivaṃśasamutpanno hyaṅgo nāma prajāpatiḥ

tasya putro 'bhavadveno nātyarthaṃ dhārmikastathā /
jāto mṛtyusutāyāṃ vai sunīthāyāṃ prajāpatiḥ

sa mātāmahadoṣeṇa venaḥ kālātma jātmajaḥ /
sa dharmaṃ vṛṣṭhataḥ kṛtvā kāmāllokeṣvartata

sthāpanāṃ sthāpayāmāsa dharmāyetāṃ sa pārthivaḥ /
vedaśāstrāṇyatikramya so 'dharme nirato 'bhavat

niḥsvādhyāyavaṣṭkāre tasminrājyaṃ praśāsati /
na pibanti tadā somaṃ mahāyajñeṣu devatāḥ

na yaṣṭavyaṃ na dātavyamiti tasya prajāpateḥ /
āsītpratijñā krūreyaṃ vināśe pratyupasthite

ahamījyaśca pūjyaśca yajñe devadvijātibhiḥ /
mayi yajñā vidhātavyā mayi hotavyamityapi

tamatikrāntamaryādamavadānasusaṃvṛtam /
ūcurmaharṣayaḥ sarve marīcipramukhāstadā

vayaṃ dīkṣāṃ pravekṣyāmaḥ saṃvatsaraśataṃ nṛpa /
tvaṃ mā kārṣīradharmaṃ vai naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ

nidhane saṃprasūtastvaṃ prajāpatirasaṃśayaḥ /
pālayiṣye prajāśceti pūrvaṃ te samayaḥ kṛtaḥ

tāṃ stathā vādinaḥ sarvānbrahmarṣīnabravīttadā /
venaḥ prahasya durbuddhirviditena ca kovidaḥ

sraṣṭā dharmasya kaścānyaḥ śrotavyaṃ kasya vā mayā /
vīryaṇa tapasā satyairmayā vā kaḥ samo bhuvi

mandātmāno na nūnaṃ māṃ yūyaṃ jānīta tattvataḥ /
prabhavaṃ sarvalokānāṃ dharmāṇāṃ ca viśeṣataḥ

icchandaheyaṃ pṛthivīṃ plāvayeyaṃ jalena vā /
sṛjeyaṃ vā graseyaṃ vā nātra kāryā vicāraṇā

yadā na śakyate staṃbhādānāryyabhṛśasaṃhitaḥ /
anunetuṃ tadā venastataḥ kruddhā maharṣayaḥ

nigṛhya taṃ ca bāhubhyāṃ visphurantaṃ mahā balam /
tato 'sya vāmahastaṃ te mamanthurbhṛśakopitāḥ

tasmātpramathyamānādvai jajña pūrvamiti śrutiḥ /
hrasvo 'timātraṃ puruṣaḥ kṛṣṇaścāpi babhūva ha

sa bhītaḥ prāñjaliścaiva tasthivānākulendriyaḥ /
tamārttaṃ vihvalaṃ dṛṣṭvā niṣīdetyabruvankila

niṣādavaṃśakartāsau babhūvānantavikramaḥ /
dhīvarānasṛjaccāpi venakalmaṣasaṃbhavān

ye cānye vindhyanilayāstaṃburāstuburāḥ khaśāḥ /
adharmarucayaścāpi viddhi tānvenakalmaṣān

punarmaharṣayastasya pāṇiṃ venasya dakṣiṇam /
araṇīmiva saṃrabdhā mamanthurjātamanyavaḥ

pṛthustasmātsamutpannaḥ karājjalajasannibhāt /
pṛthoḥ karatalādvāpi yasmājjātaḥ pṛṣustataḥ

dīpyamānaśca vapuṣā sākṣādagniriva jvalan /
ādyamājagavaṃ nāma dhanurgṛhya mahāravam

śārāṃśca bibhradrakṣārtha kavacaṃ ca mahāprabham /
tasmiñjā te 'tha bhūtāni saṃprahṛṣṭāni sarvaśaḥ

samāpeturmahārājaṃ venaśca tridivaṃ gataḥ /
samutpannena rājarṣiḥ satputreṇa mahātmanā

trātaḥ sa puruṣavyāghraḥ punnāmno narakāttadā /
taṃ nadyaśca samudrāśca ratnānyādāya sarvaśaḥ

abhiṣekāya toyaṃ ca sarva evopata sthire /
pitāmahaśca bhagavānaṅgirobhiḥ sahāmaraiḥ

sthāvarāṇi ca bhūtāni jaṅgamāni ca sarvaśaḥ /
samāgamya tadā vainyamabhya ṣiñcannarādhipam

mahatā rājarājena prajāpālaṃ mahādyutim /
so 'bhiṣikto mahārājo devairaṅgirasaḥ sutaiḥ

ādi rājo mahābhāgaḥ pṛthurvainyaḥ pratāpavān /
pitrāparañjitāstasya prajāstenānurañjitāḥ

tato rājeti nāmāsya hyanurāgādajāyata /
āpastastaṃbhire tasya samudramabhiyāsyataḥ

parvatāścāvadīryanta dhvajabhaṅgaśca nābhavat /
akṛṣṭapacyā pṛthivī siddhyantyannāni cintayā

sarvakāmadughā gāvaḥ pṛṭake puṭake madhu /
etasminneva kāle tu yajatastasya vai makhe

some sute samu tpannaḥ sūtaḥ sautye tadāhani /
tasminnevaṃ samutpanne punarjajñe 'tha māgadhaḥ

sāmageṣu ca gāyatsu śubhāṇḍe vaiśvadevike /
samāgate samutpannastasmānmāgadha ucyate

aindreṇa haviṣā cāpi haviḥ pṛktaṃ bṛhaspateḥ /
juhāvendrāya daivena tataḥ sūto vyajāyata

pramādastatra saṃjajña prāyaścittaṃ ca karmasu /
śiṣyahavyena yatpṛktamabhibhūtaṃ gurorhaviḥ

adharottaracāreṇa jajñe tadvarṇavaikṛtam /
yacca kṣatrātsamabhavadbrāhmaṇyāṃ hīnayonitaḥ

sūtaḥ pūrveṇa sādharmyāttulyadharmaḥ prakīrttitaḥ /
madhyamo hyeṣa sūtasya dharmaḥ kṣetropajīvanam

rathanāgāśvacaritaṃ jaghanyaṃ ca cikitsitam /
pṛthustavārthaṃ tau tatra samāhūtau maharṣibhiḥ

tāvūcurmunayaḥ sarve stūyatāmeṣa pārthivaḥ /
karmaitadanurūpaṃ ca pātraṃ cāyaṃ narādhipaḥ

tāvūcatustataḥ sarvāṃstānṛṣīnsūtamāgadhau /
āvāṃ devānṛṣīṃścaiva prīṇayāvaḥ svakarmataḥ

na cāsya vidvo vai karma na tathā lakṣaṇaṃ yaśaḥ /
stotraṃ yenāsya kuryāva procustejasvino dvijāḥ

eṣa karmarato nityaṃ satyavāksaṃyatendriyaḥ /
jñānaśīlo vadānyaśca saṃgrāmeṣvaparajitaḥ

ṛṣibhistau niyuktau tu bhaviṣyaiḥ stūyatāmiti /
yāni karmāṇi kṛtavān pṛthuḥ paścānmahābalaḥ

tāni gītanibaddhāni hyastutāṃ sūtamāgadhau /
tatastavānte suprītaḥ pṛthuḥ prādātprajeśvaraḥ

anūpadeśaṃ sūtāya magadhaṃ māgadhāya ca /
tadādi pṛthivīpālāḥ stūyante sūtamāgadhaiḥ

āśīrvādaiḥ prabodhyante sūtamāgadhabandibhiḥ /
taṃ dṛṣṭvā paramaprītāḥ prajā ūcurmaharṣayaḥ

eṣa vṛttiprado vainyo bhaviṣyati narādhipaḥ /
tato vainyaṃ mahābhāgaṃ prajāḥ samabhidudruvuḥ

tvaṃ no vṛttiṃ vidhatsveti mahārṣivaca nāttadā /
so 'bhidrutaḥ prajābhistu prajāhitacikīrṣayā

dhanurgṛhītvā bāṇāṃśca vasudhāmādravadbalī /
tato vainyabhayatrastā gaurbhūtvā prādravanmahī

tāṃ pṛthurdhanurādāya dravantīmanvadhāvata /
sā lokānbrahmalokādīngatvā vainyabhayāttadā

saṃdadarśāgrato vainyaṃ kārmukodyatapāṇikam /
jvaladbhirniśitairbāṇairdīptatejasamacyutam

mahāyogaṃ mahātmānaṃ durddharṣamamarairapi /
alabantī tu sā trāṇaṃ vainyamevānvapadyata

kṛtāñjalipuṭā devī pūjyā lokaistribhiḥ sādā /
uvāca vainaṃ nādharmaḥ strīvadhe paripaśyati

kathaṃ dhārayitā cāsi prajā yā varddhitā mayā /
mayi lokāḥ sthitā rājanmayedaṃ dhāryate jagat

matkṛte na vinaśyeyuḥ prajāḥ pārthiva varddhitāḥ /
sa māṃ narhasi vai hantuṃ śreyastvaṃ ca cikīrṣasi

prajānāṃ pṛthivīpāla śṛṇu cedaṃ vaco mama /
upāyataḥ samārabdhā sarve siddhyantyupakramāḥ

hatvāpi māṃ na śaktastvaṃ prajānāṃ pālane nṛpa /
antarbhūtā bhaviṣyāmi jahi kopaṃ mahādyute

avadhyaśca striyaḥ prāhustiryagyonigateṣvapi /
sattvaṣu pṛthivīpāla dhama na tyaktumarhasi

evaṃ bahuvidhaṃ vākyaṃ śrutvā tasyā mahāmanāḥ /
krodhaṃ nigṛhya dharmātmā vasudhāmidamabravīt

ekasyārthāya yo hanyādātmano vā parasya ca /
ekaṃ prāṇī bahūnvāpi karma tasyāsti pātakam

yasmiṃstu nihate bhadre jīvante bahavaḥ sukham /
tasminhate nāsti śubhe pātakaṃ copapātakam

so 'haṃ prajānimittaṃ tvāṃ haniṣyāmi vasundhare /
yadi me vacanaṃ nādya kariṣyasi jagaddhitam

tvāṃ nihatyāśu bāṇena macchāsanaparāṅmukhīm /
ātmānaṃ prathayitveha prajā dhārayitā svayam

sā tvaṃ vacanamāsthāya mama dharmabhṛtāṃ vare /
saṃjīvaya prajā nityaṃ śaktā hyasi na saṃśayaḥ

duhitṛtvaṃ ca me gaccha caivametamahaṃ śaram /
niyaccheyaṃ tvadvadhārthamudyantaṃ ghoradarśanam

pratyuvāca tato vainyamevamuktā satī mahī /
sarvametadahaṃ rājanvidhāsyāmi na saṃśayaḥ

vatsaṃ tu mama taṃ paśya kṣareyaṃ yena vatsalā /
samāṃ ca kuru sarvatra māṃ tvaṃ dharmmabhṛtāṃ vara /
yathā vispandamānaṃ me kṣīraṃ sarvatra bhāvayet

sūta uvāca
tata utsārayāmāsa śilājālani sarvaśaḥ /
dhanuṣkoṭyā tathā vainyastena śailā vivarddhitāḥ

manvantareṣvatīteṣu viṣamāsīdvasundharā /
svabhāvenā bhavattasyāḥ samāni viṣamāṇi ca

na hi pūrvanisarge vai viṣame pṛthivītale /
pravibhāgaḥ purāṇāṃ vā grāmāṇāṃ vāpi vidyate

na sasyāni na gorakṣaṃ na kṛṣirna vaṇikpathaḥ /
cākṣuṣasyāntare pūrvamāsīdetatpurā kila

vaivasvateṃ'tare tasminsarva syaitasya saṃbhavaḥ /
samatvaṃ yatra yatrāsīdbhūmeḥ kasmiṃścideva hi

tatra tatra prajāstā vai nivasaṃti ca sarvaśaḥ /
āhāraḥ phala mūle tu prajānāmabhavatkila

kṛcchreṇaiva tadā tāsāmityevamanuśuśruma /
vainyātprabhṛti loke 'sminsarvasyaitasya saṃbhavaḥ

sa kalpayitvā vatsaṃ tu cākṣuṣaṃ manumīśvaraḥ /
pṛthurdudoha sasyāni sve tale pṛthivīṃ tataḥ

tenānnena tatastā vai varttayanti śubhāḥ prajāḥ /
ṛṣibhiḥ śrūyate cāpi punardugdhā vasuṃdharā

vatsaḥ somastvabhūtteṣāṃ dogdhā cāpi bṛhaspatiḥ /
chandāsipātramāsīttu gāyatryādīni sarvaśaḥ

kṣīramāsīttadā teṣāṃ tapo brahma ca śāśvatam /
punastato devagaṇaiḥ purandarapurogamaiḥ

sauvarṇaṃ pātramādāya dugdhā saṃśrūyate mahī /
vatsastu maghavānāsīddogdhā ca savitā vibhuḥ

kṣīramūrjaṃ ca madhu ca varttante tena devatāḥ /
pitṛbhiḥ śrūyate cāpi punardugdhā vasundharā

rājataṃ pātramādāya svadhāmāśu vitṛptaye /
vaivasvato yamastvāsītteṣāṃ vatsaḥ pratāpavān

antakaścābhavaddogdhā pitṝṇāṃ balavānprabhuḥ /
asuraiḥ śrūyate cāpi punardugdhā vasundharā

āyasaṃ pātramādāya kila māyaśca sarvaśaḥ /
virocanastu prāhrādirvatsasteṣāṃ mahāyaśāḥ

tratvigdvimūrddhā daityānāṃ dogdhābhūdditinandanaḥ /
pāyasā te ca māyābhiḥ sarve māyāvino 'surāḥ

varttayanti mahāvīryāstadeṣāṃ paramaṃ balam /
nāgaistu śrūyate dugdhā vatsaṃ kṛtvā tu takṣakam

alāba5pātramādāya viṣaṃ kṣīraṃ tadā mahī /
teṣāṃ vai vāsukirdegdhā kādraveyaḥ pratāpavān

nāgānāṃ vai dvijaśreṣṭha sarpāṇāṃ caiva sarvaśaḥ /
tenaiva varttayantyugrā mahākāyā viṣolbaṇāḥ

tadāhārāstadācārāsta dvīryāstadupāśrayāḥ /
āmapātre punardugdhā tvantardhānapriyaṃ mahī

vatsaṃ vaiśravaṇaṃ kṛtvā yakṣaiḥ puṇyajanaistathā /
dogdhā rajatanābhastu pitā maṇidharasya yaḥ

yajñātmajo mahātejā vaśī ca sumahāyaśāḥ /
tena te varttayantīti paramarthatayā ca ha

rākṣasaiśca piśācaiśca punardugdhā vasundharā /
brahmā brāhyāstu vai dogadhā teṣāmāsītkuberakaḥ

vatsaḥ sumālī balavānkṣīraṃ rudhirameva ca /
kapālapātre nirdugdhā hyantarddhanaṃ ca rākṣasaiḥ

tena kṣīreṇa rakṣāṃsi varttayantīha sarvaśaḥ /
padmapātre punardugdhā gandharvaiścāpsa rogaṇaiḥ

vatsaṃ citrarathaṃ kṛtvā śucīngandhāmahī tadā /
teṣāṃ vasurucistvāsīddogdhā putro muneḥ śubhaḥ

gandharvarājo 'tibalo mahātmā sūryasannibhaḥ /
śailaiśca śrūyate dugdhā punardevī vasundharā

tadauṣadhīrmūrtimatī ratnāni vividhāni ca /
vatsastu himavānāsīddogdhā merurmahāgiriḥ

pātraṃ tu śailamevāsīttena śailāḥ pratiṣṭhitāḥ /
śrūyate vṛkṣavīrudbhiḥ punardugdhā vasundharā

pālāśaṃ pātramādāya chinnadagdhaprarohaṇam /
kāmadhuk puṣpitaḥ śālaḥ plakṣo vatso yaśasvinām

sarvakāmadughā dogdhrī pṛthivī bhūtabhāvinī /
saiva dhātrī vidhātrī ca dhāraṇī ca vasundharā

dugdhā hitārthaṃ lokānāṃ pṛthuneti hi naḥ śrutam /
carācarasya lokasya pratiṣṭhā yonireva ca