બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 1.37

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પૂર્વભાગે દ્વિતીયે ઽનુષઙ્ગ પાદે શેષમન્વન્તરાશ્યાનં પૃથિવીદોહનં ચ નામ ષટ્ત્રિંશત્તમો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
આસીદિહ સમુદ્રાન્તા વસુધેતિ યથા શ્રુતમ્ ।
વસુ ધત્તે યતસ્તસ્માદ્વસુધા સેતિ ગીયતે

મધુકૈટભયોઃ પૂર્વં મેદસા સંપરિપ્લુતા ।
તેનેયં મેદિનીત્યુક્તા નિરુક્ત્યા બ્રહ્મવાદિભિઃ

તતો ઽભ્યુપગમાદ્રાજ્ઞઃ પૃથોર્વૈન્યસ્ય ધીમતઃ ।
દુહિતૃત્વમનુપ્રાપ્તા પૃથિવી પઠ્યતે તતઃ

પૃથુના પ્રવિભાગશ્ચધરાયાઃ સાધિતઃ પુરા ।
તસ્યાકરવતી રાજ્ઞઃ પત્તનાકરમાલિની

ચાતુર્વર્ણમયસમાકીર્ણા રક્ષિતા તેન ધીમતા ।
એવંપ્રભાવોરાજાસીદ્વૈન્યઃ સદ્વિજસત્તમાઃ

નમસ્યશ્ચૈવ પૂચ્યશ્ચ ભૂતગ્રામેણ સર્વશઃ ।
બ્રાહ્મણૈશ્ચ મહાભાગૈર્વેદવેદાઙ્ગપારગૈઃ

પૃથુરેવ નમસ્કાર્યો બ્રહ્મયોનિઃ સનાતનઃ ।
પાર્થિવૈશ્ચ મહાભાગૈઃ પ્રાર્થયદ્ભિર્મહદ્યશઃ

આદિરાજો નમસ્કાર્યઃ પૃથુર્વૈન્યઃ પ્રતાપવાન્ ।
યોધૈરપિ ચ સંગ્રામે પ્રાપ્તુકામૈર્જયં યુધિ

આદિકર્ત્તારણાનાં વૈ નમસ્યઃ પૃથુરેવ હિ ।
યો હિ યોદ્ધા રણં યાતિ કીર્ત્તયિત્વા પૃથું નૃપમ્

સ ઘોરરૂપાત્સંગ્રામાત્ક્ષેમી તરતિ કીર્ત્તિમાન્ ।
વૈશ્યૈરપિ ચ રાજર્ષિર્વેશ્યવૃત્તિમિહાસ્થિતૈઃ

પૃથુરેવ નમસ્કાર્યો વૃત્તિદાનાન્મહાયશાઃ ।
એતે વત્સવિશેષાશ્ચ દોગ્ધારઃ ક્ષીરમેવ ચ

પાત્રાણિ ચ મયોક્તાનિ સર્વાણ્યેવ યથાક્રમમ્ ।
બ્રહ્મણા પ્રથમં દુગ્ધા પુરા પૃથ્વી મહાત્મના

વાયું કૃત્વા તથા વત્સં બીજાનિ વસુધાતલે ।
તતઃ સ્વાયંભુવે પૂર્વં તદા મન્વન્તરે પુનઃ

વત્સં સ્વાયંભુવં કૃત્વા સર્વસસ્યાનિ ચૈવ હિ ।
તતઃ સ્વારોચિષે વાપિ પ્રાપ્તે મન્વન્તરે ઽધુના

વત્સં સ્વારોચિષં કૃત્વા દુગ્ધા સસ્યાનિ મેદિની ।
ઉત્તમેન તુ તેનાપિ દુગ્ધા દેવાનુ જેન તુ

મનું કૃત્વોત્તમં વત્સં સર્વસસ્યાનિ ધીમતા ।
પુનશ્ચ પઞ્ચમે પૃથ્વી તામસસ્યાન્તરે મનોઃ

દુગ્ધેયં તામસં વત્સં કૃત્વા વૈ બલબન્ધુના ।
ચારિષ્ટવસ્ય વૈ ષષ્ઠે સંપ્રાપ્તે ચાન્તરે મનોઃ

દુગ્ધા મહી પુરાણેન વત્સં ચારિષ્ટવં પ્રતિ ।
ચાક્ષુષે ચાપિ સંપ્રાપ્તે તદા મન્વન્તરે પુનઃ

દુગ્ધા મહી પુરાણેન વત્સં કૃત્વા તુ ચાક્ષુષમ્ ।
ચાક્ષુષસ્યાન્તરે ઽતીતે પ્રાપ્તે વૈવસ્વતે પુનઃ

વૈન્યેનેયં પુરા દુગ્ધા યથા તે કથિતં મયા ।
એતૈર્દુગ્ધા પુરા પૃથ્વી વ્યતીતેષ્વન્તરેષુ વૈ

દેવાદિભિર્મનુષ્યૈશ્ચ તતો ભૂતાદિભિશ્ચ હ ।
એવં સર્વેષુ વિજ્ઞેયા અતીતાનાગતેષ્વિહ

દેવા મન્વન્તરે સ્વસ્થાઃ પૃથોસ્તુ શૃણુત પ્રજાઃ ।
પૃથોસ્તુ પુત્રૌ વિક્રાન્તૌ જજ્ઞાતે ઽન્તર્દ્ધિપાષનૌ

શિખણ્ડિની હવિર્ધાનમન્તર્દ્ધાનાવ્દ્યજાયત ।
હવિર્ધાનાત્ષડાગ્નેયી ધિષણાજનયત્સુતાન્

પ્રાચીનબર્હિષં શુક્લં ગયં કૃષ્ણં પ્રજાચિનૌ ।
પ્રાચીનબર્હિર્ભગવાન્મહાનાસીત્પ્રજાપતિઃ

બલશ્રુતતપોવીર્યૈઃ પૃથિવ્યામેકરાડસૌ ।
પ્રાચીનાગ્રાઃ કુશાસ્તસ્ય તસ્માત્પ્રાચીનબર્હ્યસૌ

સમુદ્રતનયાયાં તુ કૃતદારઃ સ વૈ પ્રભુઃ ।
મહતસ્તપસઃ પારે સવર્ણાયાં પ્રજાપતિઃ

સવર્ણાધત્ત સામુદ્રી દશ પ્રાચીનબર્હિષઃ ।
સર્વાન્પ્રચેતસો નામ ધનુર્વેદસ્ય પારગાન્

અપૃથગ્ધર્મચરણાસ્તે ઽતપ્યન્ત મહાત્તપઃ ।
દશવર્ષ સહસ્રાણિ સમુદ્રસલિલેશયાઃ

તપશ્ચતેષુ પૃથિવીં તપ્યત્સ્વથ મહીરુહાઃ ।
અરક્ષ્યમાણામાવબ્રુર્બભૂવાથ પ્રજાક્ષયઃ

પ્રત્યાહૃતે તદા તસ્મિઞ્ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ ।
નાશકન્મારુતો વાતું વૃત્તં ખમભવદ્દ્રુમૈઃ

દશવર્ષસહસ્રાણિ ન શેકુશ્ચેષ્ટિતું પ્રજાઃ ।
તદુપશ્રુત્ય તપસા સર્વે યુક્તાઃ પ્રચેતસઃ

મુખેભ્યો વાયુમગ્નિં ચ સસૃજુર્જાતમન્યવઃ ।
ઉન્મૂલાનથ વૃક્ષાંસ્તાન્કૃત્વા વાયુરશોષયત્

તાનગ્નિરદહદ્ધોર એવમાસીદ્દુમક્ષયઃ ।
દ્રુમક્ષયમથો બુદ્ધ્વા કિઞ્ચિચ્છિષ્ટેષુ શાખિષુ

ઉપગમ્યાબ્રવી દેતાન્રાજા સોમઃ પ્રચેતસઃ ।
દૃષ્ટ્વા પ્રયોજનં સત્યં લોકસંતાનકારણાત્

કોપં ત્યજત રાજાનઃ સર્વે પ્રાચીનબર્હિષઃ ।
વૃક્ષાઃ ક્ષિત્યાં જનિષ્યન્તિ શામ્યતામગ્નિમારુતૌ

રત્નભૂતા ચ કન્યેયં વૃક્ષાણાં વરવર્ણિનીઃ ।
ભવિષ્યજ્જનતા હ્યેષા ધૃતા ગર્ભેણ વૈ મયા

મારિષા નામ નામ્નૈષા વૃક્ષૈરેવ વિનિર્મિતા ।
ભાર્યા ભવતુ વો હ્યેષા સોમગર્ભા વિવર્દ્ધિતા

યુષ્માકં તેજસાર્દ્ધેન મમ ચાર્ધેન તેજસા ।
અસ્યામુત્પત્સ્યતે વિદ્વાન્દક્ષો નામ પ્રજાપતિઃ

સ ઇમાં દગ્ધભૂયિષ્ઠાં યુષ્મત્તેજોમયેન વૈ ।
અગ્નિનાગ્નિસમો ભૂયઃ પ્રજાઃ સંવર્દ્ધયિષ્યતિ

તતઃ સોમસ્ય વચનાજ્જગૃહુસ્તે પ્રચેતસઃ ।
સંત્દૃત્ય કોપં વૃક્ષેભ્યઃ પત્નીં ધર્મેણ મારિષામ્

મારિષાયાં તતસ્તે વૈ મનસા ગર્ભમાદધુઃ ।
દશભ્યસ્તુ પ્રચેતોભ્યો મારિષાયાં પ્રજાપતિઃ

દક્ષો જજ્ઞે મહાતેજાઃ સોમસ્યાંશેન વીર્યવાન્ ।
અસૃજન્મનસા ત્વાદૌ પ્રજા દક્ષો ઽથ મૈથુનાત્

અચરાંશ્ચ ચરાંશ્ચૈવ દ્વિપદો ઽથ ચતુષ્પદઃ ।
વિસૃજ્ય મનસા દક્ષઃ પશ્ચાદસૃજત સ્ત્રિયઃ

દદૌ સ દશ ધર્માય કશ્યપાય ત્રયાં દશ ।
કાલસ્ય નયને યુક્તાઃ સપ્તવિંશતિમિન્દવે

એભ્યો દત્ત્વા તતો ઽન્યા વૈ ચતસ્રો ઽરિષ્ટનેમિને ।
દ્વે ચૈવ બહુપુત્રાય દ્વે ચૈવાઙ્ગિરસે તથા

કન્યામેકાં કૃશાશ્વાય તેભ્યો ઽપત્યં બભૂવ હ ।
અન્તરં ચાક્ષુષસ્યાથ મનોઃ ષષ્ઠં તુ ગીયતે

મનોર્વૈવસ્વતસ્યાપિ સપ્તમસ્ય પ્રજાપતેઃ ।
વસુદેવાઃ ખગા ગાવો નાગા દિતિજદાનવાઃ

ગન્ધર્વાપ્સરસશ્ચૈવ જજ્ઞિરે ઽન્યાશ્ચ જાતયઃ ।
તતઃ પ્રભૃતિ લોકે ઽસ્મિન્પ્રજા મૈથુનસંભવાઃ ।
સંકલ્પાદ્દર્શનાત્સ્પર્શાત્પૂર્વાસાં સૃષ્ટિરુચ્યતે

ઋષિરુવાચ
દેવાનાં દાનવાનાં ચ દેવર્ષિણાં ચ તે શુભઃ ।
સંભવઃ કથિતઃ પૂર્વં દક્ષસ્ય ચ મહાત્મનઃ

પ્રાણાત્પ્રજાપતેર્જન્મ દક્ષસ્ય કથિતં ત્વયા ।
કથં પ્રાચે તસ્ત્વં ચ પુનર્લેભે મહાતપાઃ

એતં નઃ સંશયં સૂત વ્યાખ્યાતું ત્વમિહાર્હસિ ।
દૌહિત્રશ્ચૈવ સોમસ્ય કથં શ્ર્વશુરતાં ગતઃ

સૂત ઉવાચ
ઉત્પત્તિશ્ચ નિરોધશ્ચ નિત્યં ભૂતેષુ સત્તમાઃ ।
ઋષયો ઽત્ર ન સુહ્યન્તિ વિદ્યાવન્તશ્ચ યે જનાઃ

યુગે યુગે ભવન્ત્યેતે સર્વે દક્ષાદયો દ્વિજાઃ ।
પુનશ્ચૈવ નિરુધ્યન્તે વિદ્વાંસ્તત્ર ન મુહ્યતિ

જ્યૈષ્ઠ્યકાનિષ્ઠ્યમપ્યેષાં પૂર્વમાસીદ્દ્વિજોત્તમાઃ ।
તપ એવ ગરીયો ઽભૂત્પ્રભાવશ્ચૈવ કારણમ્

ઇમાં વિસૃષ્ટિં યો વેદ ચાક્ષુષસ્ય ચરાચરમ્ ।
પ્રજાવાનાયુષસ્તીર્ણઃ સ્વર્ગલોકે મહીયતે

એવં સર્ગઃ સમાખ્યાતશ્ચાક્ષુષસ્ય સમાસતઃ ।
ઇત્યેતે ષટ્ નિસર્ગાશ્ચ ક્રાન્તા મન્વન્તરાત્મકાઃ

સ્વાયંભુવાદ્યાઃ સંક્ષેપાચ્ચાશુષાન્તા યથાક્રમમ્ ।
એતે સર્ગા યથા પ્રાજ્ઞૈઃ પ્રોક્તા યે દ્વિજસત્તમાઃ

વૈવસ્વતનિસર્ગેણ તેષાં જ્ઞેયસ્તુ વિસ્તરઃ ।
અન્યૂનાનતિરિક્તાસ્તે સર્વે સર્ગા વિવસ્વતઃ

આરોગ્યાયુઃ પ્રમાણેભ્યો ધર્મતઃ કામતોર્ઽથતઃ ।
એતાનેવ ગુણાનેતિ યઃ પઠન્નનસૂયકઃ

વૈવસ્વતસ્ય વક્ષ્યામિ સાંપ્રતસ્ય મહાત્મનઃ ।
સમાસવ્યાસતઃ સર્ગં બ્રુવતો મે નિબોધત